Skip to main content

Full text of "Opera omnia"

See other formats 


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scanncd  by  Googlc  as  part  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subjcct 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expircd.  Whcthcr  a  book  is  in  thc  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discovcr. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  thcir  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  tliis  resource,  we  liave  taken  stcps  to 
prcvcnt  abusc  by  commcrcial  partics,  including  placing  lcchnical  rcstrictions  on  automatcd  qucrying. 
Wc  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  Wc  dcsigncd  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals,  and  wc  rcqucst  that  you  usc  thcsc  filcs  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomatcd  qucrics  of  any  sort  to  Googlc's  systcm:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  tcxt  is  hclpful,  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  thisprojcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc,  rcmember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  book  is  in  thc  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countrics.  Whcthcr  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  wc  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  usc  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearancc  in  Googlc  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Googlc's  mission  is  to  organizc  thc  world's  information  and  to  makc  it  univcrsally  acccssiblc  and  uscful.   Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovcr  thc  world's  books  whilc  hclping  authors  and  publishcrs  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  scarch  through  thc  full  icxi  of  ihis  book  on  thc  wcb 

at|http://books.qooqle.com/| 


PAfROLOGLE 

CURSUS  COMPLETUS 

SEU  BIBLIOTHECA  UNIYERSALIS,  INTE6RA,  UNIFORMIS,  COMMODA,  GECONOMICA, 

mm  ss.  pmuM.  DomiJM  scriptordmqub  ecclbsiistigordm, 

SIVE    LATINORUM,  SIYB  ORiBCORUM, 

QUJ  AB  jEVO   APOSTOLICO    AD  TEMPORA    INNOCENTII  III  {ANNO  1216)  PRO  LATINIS 
ET  AD  CONCILII  FLORENTINl  TEMPORA  (ANN.  1439)  PRO  GRjECIS  FLORUERUNT. 

RECUSIO  CHRONOLOGICA 

OMNIUM  QUiE  EXSTITERE  MONUMENTORUM  CATHOLICiE  TRADITIONIS  PSR  QUINDECIM  PRIORA 

ECGLBSL£  SiECULA, 

JTTXTA  KDITIONBS  ACCURATISBIMAS  INTKR  81  CUMQUK  N0NNULLI8    C0DICIBU8  MANU8CRIPTI8    C0LLATA8,    PBRQUAII 
DILI6BNT&R  CASTIOATA;  DI8SBRTATI0NIBU8.  C0MMBNTARII8.  YARIISQUB  LBCTIONIBUS  GONTINBNTBR  ILLUSTRATA; 

OMNIBU8  0PBRIBU8  P08T  AMPLI88IMA8  BDmONB8  QUiB  TRIBU8  N0VIS8IMIS  SiBCULIS  DBBBNTUR  ABS0LUTA8 

9     DETBCTIS,  AUCTA;INDICIBU8PARTICULARIBU8  ANALTTICI8,  SIN0UL0SSIVBT0M0SSIVBAUCT0RB8  ALICUJU8 

MOMBNTI  80B8BQUBNTIBU8,   DONATA;   CAPITULI8  INTRA   IP8UM  TBXTUM   RITB  DI8P0SITIS,  NBCNON   BT 

TITUU8  8IN0ULARUM  PAOINARUMMAROINBM  8UPBR10RBM  DI8TIN0UBNTIBUS  SUBJBCTAMQUB  MATB- 

RIAM  SIONIPICANTIBUS,  adornata;   OPBRIBUS  CUM  DUBIIS,  TUM  APOCRTPHIS,  ALIQUA  VBRO 

AUCTORITATB  IN  ORDINB  AD  TRADITIONBM  BCCLBSIASTICAM  P0LLBNTIBU8,   AMPLIFICATA  ; 

D1ICBNTI8     BT  AMPLIUS     LOCUPLBTATA    INDICIBU8  AUCTORUM    8ICUT    BT    OPBRUM,    ALPHABBTICIS,    CHR0N0L00ICI8, 

8TATISTICIS,   8TNTHBTICI8,  ANALTTICI8,  ANAL00ICI8,   IN  QUODQUB  RBLIOIONIS  PUNCTUM,   DOOMATICUM,  MORALB, 

LITnRGICUM.  CANONICUM,   DI8CIPLINARB,   HI8T0RICUM,   BT  CUNCTA  ALIA  8INB  ULLA  BXCBPTIONB  ;  SBD   PR^ 

8KRTIM   DU0BU8  INDICIBU8    IMMBN9IS    BT    0BNBRALIBU8.    ALTBRO    SCILICBT    RERUM.    QUO    G0N9ULT0, 

QUIQUID   NON  80LUM   TALI8  TALISVB  PATBR,   VBRUM  BTIAM  UNUSQUI9QUB  PATRUM.  NB   UNO   QUIDBM 

OMISSO,  IN  QUODLIBBT  THEMA  SCRIPSBRIT,   UNO  INTUITU  GONSPICIATUR  ;  ALTBRO  SCRIPTURifi 

SACR/E,   BZ  QUO  LifCTORl   COMPBRIRB   8IT  OBViUM  QUINAM  PATRB8  BT  IN  QUIBU8  OPBRUM 

SUORUM  LOCIS    SIN0UL08  8IN0UL0RUM    LIBRORUM    8.    SCRIPTURiB    VBRSU8,    A    PRIMO 

0BNBSB09   U8QUB   AD   NOVISSIMUM   AP0CALTPSI8,   COMMBNTATI   8INT. 

KDmO  ACCURATISSIMAy  CiBTBRISQUB  0MNIBU8  FACILB  ANTBPONBNDA,  81  PBRPBNDANTUR  GHARACTBRUM     NITIDITA8 

CBAPTJB  QUALITAS,  INTB0RITA8  TBXTU8,    PBRFBGTIO  CORRBCTIONIS,    OPBRUM  RBCUSORUM  TUM  VARIBTAS,  TUM 

ICUMBRU8,  FORMA   VOLUMINUM   PBRQUAM    COMMODA    8IBIQUB    IN    TOTO   PATROLOOIiB   DBCUR8U    C0N8TANTBR 

8IMILI8,    PRBTII    BZIOUITAS,    PRiBSBRTIMQUB     I8TA     COLLBCTIO,    UNA,    MBTHODIGA   BT  CRRONOLOOIGA, 

8BXCBNT0RUM  FRAOMBNTORUM^OPUSCULORCMQUB  HACTBNU8  RIG  ILUC  8PARS0RUM,  PRIMUM  AUTBM 

XlfN08TRABlBLI0THBGA,BZ0PBRIBU8  BT  M88.  AD  0MNB8  iBTATBS,  L0C08,  LIN0UA8  F0RMA8QUB 

PKRTINBNTIBUS    COADUNATORUM. 

SERIES  LATINA, 

IN  QUA  PRODEUNT  PATRES,  DOGTORES  SGRIPTORESQUE:  EGGLESLE  LATINiE 

A  TERTULLIANO  AD  INNOCENTIUM  UI. 

ACCURANTE  J.-P.  MIGNE, 

BIBUOTHECiK  GLERI  UriiI¥ERSifi, 

SIVB  CURSUUlf  COIIPLBTORUM  IN  SINGULOS  SCIENTLf:  BCCLESlASTIGiE  RAMOS  BDITORE. 


*9* 


PATROLOGIM  LATim  TOMUS  XLll. 


S.  AURELIDS  AUGUSTINUS. 


•:; ;     r 


PARISIIS 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  4.-P.  MIGNE  SUCCESSORES 

IN  YU  DICTA :  AVENVB  DV  MAINE,  189,  OLIM  CEAVSSBE  DV  MAINE  127. 

1886 


ioO 

-L.  M-i 


Glichy.   —  Ez  typis  PAUL  DUPONT,  12,  v'A  dic(&  Bac-d  AsDidres,  30.6.85. 


•  • 

•  •  • 

•  • 


•  • 

•  • 

•  •  • 


•  • 


•  • 


•  •( 


• . 


•   •  • 


•_• 


•  • 


TRADITIO    C\THOLICA. 

SjECULA  IV  Y.  ANNl  387430 

SAKCTI  AURELLII 

AUGUSTINI 

HIPPONENSIS  EPISCOPI, 

OFEBA  OKWIA, 

POST  LOVANIENSUM  THEOLOGORUM  REGENSIONEM 

CASTIOATA  DBNUO  AD  MANU8CRIPT0S  CODICKS  GALLICOS,  VATIGANOS,  BSL0IC08,  ETC, 

NECNON  AD  EDITIONES  ANTIQUIORES  ET  CASTIGATIORES, 


9 


OPERA  BT  8TU0I0 


MONAGHORUM  ORDINIS  SANCTI  BENEDICTI 

E  CONGREGATIONE  3.  MAURI. 
EDJTIO  NOVISSIMA,   EMENDATA  ET  AUCTIOR, 

ACCURANTE  J.-P.    MIGNE, 
BOIlilOTMECJB  CUBIU  UBnnrElMJiS, 

SIYE 
CURSUUM  CXmLBTORra  Ilf  SITOUIOS  SCISfiTIA  EGCLESLASTICiB  RAMOft  BDITORE. 


TOMUS  OGTAVUS.    . 


»     » »  •  1» « ,  •• 


«...  -.  »••1  A 


PARISIIS 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  J.-P.  MIGNE  SUGCESSORES 
IN  VIA  DICTA :  iiV£^U£  DV  MAINB,  189,  OUH  CHAVSStE  DU  MAINE,  127. 

1886 


TRADITIO    CATHOLICA 

SjECULA  IV-V.  ANNI  387-430. 


ELENCHUS 


AUCTORUM  ET  OPERUM  QUI  IN  HOC  TOMO  XLII  CONTINENTUR 


S.  AUGUSTINUS,  HIPPONENSIS  EPKCOPUS. 

De  Haeresibus  ad  Quodvultdeum  liber  unus.  Col.      21 

Tractatus  adversus  Judaeos.  51 

De  U  tilitate  credendi  ad  Honoratum  liber  unus.  63 

De  duabus  Animabus  contra  Manicha^os  liber  unus.  93 

Acta  seu  Disputatio  contra  Fortunatum  Manichaeum  liber  unus  li  1 

Contra  Adimantum  Manichaei  discipulum  liber  unus.  129 

Contra  Epistolam  Manichxi  quam  vocant  Fundamenti  liber  unus.  173 

Contra  Faustum  Manichseum  libri  XXXIII.  207 

De  Actis  cum  Felice  Manichaeo  libri  II.  519 

De  Natura  boni  contra  Manichaeos  liber  unus.  551 

Contra  Secundinum  Manicbaeum  liber  unus.  577 

Contra  Adversarium  Legis  et  Prophetarum  libri  U.  603 

Ad  Orosium  contra  Priscillianistas  et  Origenistas  liber  unus.  669 

Sermo  Arianorum.  677 

Contra  Sermonem  Arianorum  liber  unus.  683 

Collatio  cum  Maximino  Arianorum  episcopo.  709 

Contra  eumdem  Maximinum  Arianum  libri  U.  743 

De  Trinitate  libri  XV.  819 

APPENDIX 

Tractatus  contra  quinque  Hfiereses.  1101 

Sermo  contra  Judseos,  Paganos  et  Arianos  1117 

Dialogus  de  Altercatione  Ecclesise  et  Synagogse.  1131 

De  Fide  contra  Manichseos  liber  Evodio  tributus.  1139 

Commonotorium  (vulgo  Augustini)  de  recipiendis  Manichieis  qui  convertuntur.                         1153 
Contra  Felicianum  Arianum  de  Fide  Trinitatis  liber  Yigilio  Tapsitano  episcopo  restitutus.       1157 

Quaestiones  de  Trinitate  et  de  Genesi  ex  Aicuino  descriptae.  il71 

De  Incarnatione  Verbi  ad  Januarium  libri  duo  collecti  ex  Origene.  il75 

Lai>er  de  Trinitate  et  unitate  Dei.  1193 

De  Essentia  divinitalis .          /•  JJ^i:*:    :•*:.•:  .-.     :•:  -,..  1199 

De  Unitate  sanctae  Trinitatis.-"'-  •' :*:'':..:..*:  -.1  /••. ,.l  •' :':  "•:  1207 

De  ecclesisticis  Dogmatibus.  1213 


::• 


IN  OGTAVUM  TOMUM 

PR^FATIO. 


Cum  doctorb  catholici  duo  sint  officia,  alterum  christianee  religionifl  veritates  illustrare 
ac  coniirmare,  alterum  easdem  ab  insur^entium  hoereticorum  erroribus  vindicare;  nemo 
veterum  aut  recentiorum  utrasque  partes  implevit  feiicius  Augustino,  aui  omninm  judicio 
id  merito  assecutus  est,  ut  prsecipnus  ac  summus  EcclesisB  Doctor  naberetur.  Hactenns 
ejus  opera  qu86  christiana  dogmata  explicant  exbibuimus  :  nunc  ea  quee  ad  infidelium  ba- 
rcti^ornmque  confutationem  pertinent,  qu^que  vulgari  jam  nomine  Poiemica  vocare  sole- 
mua,  in  tribus  quse  restant  voluminibus  repreesentanda  sunt.  Nam  etsi  in  prioribus  illis 
scriptis  aliquando  ex  occasione  grassantes  errores  Vir  sanctus  perstringat ;  non  his  tamen 
ejusmodi  generis  operum  scopus  erat,  qualem  sibi  ipse  in  reliquis  operibus  proposuit. 
Quod  si  Augustinum  obiter  in  hsereticos  disserentem  tanta  cum  voluptate  iectores  huc 
usque  revolverunt :  longe  major  ex  sequentibus  libris  fructus  sperandus  est,  in  anibus 
recto  ordine  ac  dedita  opera  universum  errorum  corpus  in  particulas  discinditur  ad  dis- 
sipalur ;  hsereticorum  antesignani  tum  publicis  concertationibus,  tum  editis  lucubralioni- 
bus  vincuntur  ac  prosternuntur ;  achillea  denique  ac  primaria  eorum  scripta  in  favillas 
rediguntur :  adeo  ut  cum  ex  primi  generis  scriptis  Doctoribus  cathoiici  nomen,  quod  nonnul- 
lis  etiam  praecipuis  Ecciesiae  Patribus  commune  cst,  retulerit  Augustinus:  ex  his  poste- 
rioribus  unum  sLbi  proprium,^  quo  nuilum  aliud  iilustrius,  elogium  a  Catholicis  Hiero- 
nymo  teste  meruerit,  ut  veluti  alter  antiquse  iidei  couditor  etiam  vivens  et  in  terris  de- 
gens  agnosceretur.  «  Macte  virtute,  »  inquit  ille  ad  ipsum  Augustinum  scribens,  «  in  orbe 
c<  celebraris.  Catholici  te  conditorem  antiquse  rursum  fldei  venerantur  atque  suspiciunt  » 
{Efjist.  195  inter  Augustinianas. 

Nihii  ad  hnjusce  tituli  et  elogii  commendationem  videtur  adjici  posse :  sed  tamen  eodem 
in  loco  Hieronymns  subdit,  «  signum  majoris  gloriae  esse,  »  quod  Yirum  sanctissimum  ob 
eamdem  causam,  «  omnes  hseretici  detestarentur.  »  Eorum  vero  malevolentia  et  abaliena- 
tio  00  usque  progressa  est,  ut  eum  e  medio  tollere  quovis  proposito  prsemio  tentaverint, 
nec  sibi  ad  concepti  capitalis  odii  cumulum  sufOcere  putarint,  nisi  etiam  Deum  eidem 
consilio  sufTragari  suis  asseclis  persuadere  conarentur,  quibus  polliceri  non  dubitarunt, 
a  omnia  peccata  a  Deo  indubitanter  esse  credendum  posse  dimitti  eis  qui  hoc  facere  ae 
a  perficere  potuissent  »  {Possid.  in  vita  Augmtini  cap,  9).  Sed  miranda  est  hoc  in  loco 
Augustini  moderatio,  quod  cum  non  solum  privatis  criminationibus  ab  adversariis  impete- 
retur,  sed  et  ab  eis  qusereretur  ad  necem,  privatas  inimicitias  illas  ita  ffiquanimiter  tulit 
ac  dissimulavit,  ut  vix  ullam  de  eis  in  suis  disputationibus  fecerit  mentionem :  nec  quid- 
quam  certi  de  intentatae  illi  necis  machinatione  resciremus,   nisi  Possidius  in  ejus  Yita  rem 

Sosleris  consignasset.  Quod  si  (juandoque  ad  injurias  sibi  illatas  aliquid  reponere  coge- 
atur  :  id  non  justse  indignationi  suse  tribuebat,  sed  lectorum  utilitati,  qui  iniquis  ejus- 
modi  criminationibus  a  veritate  possent  abduci.  Sed  nemo  melius  tam  moderati  animi  in 
his  occasionibus  statum  expresserit,  quam  Augustinus  ipse,  cujus  heec  verba  sunt  in  libro 
conlra  Petilianum  lertio,  cap.  i  :  a  Ego  quando  cuique  vel  dicendo  vel  scribendo  respon- 
«  deo  etiam  contumeliosis  criminationibus  lacessitus,  cjuantum  mihi  Dominus  donat,  frse* 
K  natis  atque  contritis  vanee  indignationis  aculeis,  auditori  leclorive  consulens,  non  ago  nt 
ff  cfficiar  homini  conviciando  superior,  sed  errorem  convincendo  salubrior.  »  In  his  itaque 
disputationibus  res  tota  rationum  et  argumentorum  validis  momentis  agebalur.  Non  illum 
a  proposito  difficultatis  scopo  conviciorum  propriseve  leesionis  sensus  avocabat:  sed  satis 
sibi  factum  existimabat,  si  vel  proprii  honoris  dispendio  Ecclesiee  et  veritatis  jura  (quod 
nnum  sibi  ob  oculos  ponebat)  asseruisset.  In  refellendis  etiam  hsereticorum  argumentis  ita 
se  gerebat  Doctor  sanctus,  ut  non  tantum  eorum  animos  exasperare  auam  maxime  cave- 
ret ;  sed  etiam,  quantum  in  ipso  erat,  eos  ad  veritatis  agnitionem  mollioribus  et  humanio- 
ribus  verbis  et  appeliatiunibus  revocare  conaretur.  Hunc  agendi  modum  statim  ab  initio 
conccrtationum  suarum  sibi  proposuit,  uti  ipse  testatur  :  «  Deum  rogavi  et .  rogo,  ut  in 
a  refellenda  et  revincenda  hseresi  vestra,  cui  et  nos  fortasse  imprudentius  quam  malitio- 
cc  sius  adhsesistis,  det  mihi  mentem  pacatam  atque  tranquillam,  et  magis  de  vestra  cor- 
(c  rectione,  quam  de  subversione  cogitantem.  Quanquam  enim  Dominus  per  servos  suos  regna 
(«  subvertat  erroris :  ipsos  tamen  homines,  in  auantum  homines  sunt,  emendandos  ^  esse  poUus 
(t  quam  perdendos  jubet  »  (  Lib,  contra  Epistolam  Manichxi  cap.  1).  Utinam  qui  fidei  controver- 
sias  tractant,  eodem  animo  ducerentur  1 

Elsi  porro  in  omnibus  Augustini  operibus  summa  ejus  facultas  elucet,  nonuihil  tamen 
majoris  splendoris  catholicse  ejus  disceptationes  prse  se  ferunt ;  ut  in  bello  et  prselio  magis 
qaam  in  pace  militum  virtus  j)robatur.  In  ipsis  enim  scriptis  vis  et  acumen  ingenii  do- 
cirioa,  eraditio,  Scriptnraram  peritiai  eloquentia,  prudentia  et  dexteritasi  ut  in  proprio  arga- 


VAmm.  XUI. 


li  PliiEFATlO.  IS 

mento  lamen  suum  explicant,  dum  argentium  adversariorum  impetus  omnes  animi  nervo8  ad  eos 
debeilandos  excitant  et  proritant. 

Jamvero  quoniam  piura  sunt  Augustini  Polemica  opuscola,  quam  ut  in  unum  volumen 
cogipossint;  ea  in  piures  tomos  partiri  necessarium  fuit.  £t  primus  qaidem  ea  quse  adver- 
sus  Manichaeos,  Priscillianistas,  et  Arianos  condita  sunt  complectetur :  de  quibus  hic  mul- 
tis  prsefari  otiosum  et  supervacaneum  faerit ;  cum  primo  loco  sese  offerat  Augustini 
liber  de  HfisresibuSy  in  quo  bistoriam  barum  omniumque  hsereseon  compendio  descriptam 
lector  inveniet. 

Manicbaeorum  bseresim,  qua  deceptus  atque  imbutus  fuerat  adolescens,  statim  a  suo 
baptismo  agressus  est  strenuissimus  pugil,  quinque  libris  in  eos  editis  nempe  de  Libero 
Aroitrio,  de  Genesi  contra  Manicbseos,  de  Moribus  Ecclesise  catbolicae,  de  Moribus  Mani- 
cbaeorum,  et  de  vera  Religione  :  quos  quia  neophytus  et  nondum  presbyter  composuit,  in 
primo  tomo,  ut  in  antea  vulgatis,  reliquimus.  Uos  libros  nomine  Pentateuchi  contra  Ma- 
nicbseos  designat  Paulinus  in  Epistola  25  inter  Augustinianas,  laudatque  in  hunc  modum  : 
c  0  lucerna  digne  supra  candelabrum  Ecclesise  posita,  qnse  late  catholicis  urbibus  de  septi- 
a  formi  lychno  pastum  oleo  Isetitise  lumen  efTundens,  densas  licet  hsereticorum  caligines 
«  discutis,  et  lucem  veritatis  a  confusione  tencbrarum  splendore  clarifici  sermonis  enubi- 
tf  iasl  »  Hactenus  Paulinus  de  primis  iliis  in  Manichaeos  scriptis;  in  quibus  si  tantum  lu- 
minis  ac  splendoris  deprchendit,  quid  de  aliis  subsequeutibus,  quse  progressu  temporis  majore 
diligentia  et  rerum  usu  ab  Augustino  condita  sunt,  exspectandum  est? 

Ex  his   primum    quod  a  suscepto  sacerdotio  composuit  in  gratiam  amici  sui  Honorati, 
qui  Manichseornm  erroribus  tenebatur,   de  Utilitate  credendi    inscripsit,    ubi  his  prseclaiis 
usus  est  verbis,   quse  in  fronte  Polemicorum  ipsius  operum  adhiberi  merentur.  «  Quae  ut  tibi 
(c   prosint,   aut  certe  nihil   obsint^   omnibusque   omnino,   quorum  in  manus  forte  devenerint, 
«  et  rogavi  Deum,   et  rogo  ;   et  spero  ita  fore,  si  bene  mihi  conscius  sum,  quod  ad  hunc 
«  stilum  pio  et  officioso  animo»   non   vani  nominis  appetitione  aut  nugatorise  ostentationis 
c  accessi »   (Cap.  1).   Post  hsec  eosdem  Manichseos  denuo  exagitavit  edito  libro  de  Duabus 
Naturis,  quarum  dicebant  unam  partem  Dei  esse,   alteram  de  gente  tenebrarum  :  quse  deli- 
ramenta  perspicub  et  a  lumine  naturali  pctitis  rationibus  sic  eludit,  ut  magis  animos  com- 
movendo,  quam  disputando,   adversarios  ad  veritatis  agnitionem   reducere  videatur ;  dolens 
interim    quod  olim  easdem  rationes  non  adhibuisset,  ut  ne  in  pravissimae  sectse  pemiciem 
iaberetur.  His  porro  scriptis  et  gravibus  suis  ad   populum   concionibus  ila    omnium    in  se 
admirationem    excitavit,    ut    illam    causam   salvam  et  sanam   reputarent  omnes,  quam  vir 
tantse  moderationis  et  sinceritatis,   tantae  doctrinse  et  eloquentise  propugnasset.  Hinc  est  quod 
Hippone  civitate  per  Fortunatum  presbyterum  manicbseum    magnam    partem   corrupta,  non 
moao  Gatholici,   sed  et  Donatistse  sanctum  Doctorem  ad   singularem  cum  eo  disputationem 
adduxerint :    ex    qua    ita    debilitatus    et  fractus    recessit    Fortunatus,   ut  ejus  pestilentissi- 
mo   contagio    Hipponenses  omnes    deinceps  caruerint.   Possidius  describit  prosperum   fortu- 
natnmque  successum  hujusce  collationis  (In    Vita  Aug.^   cap.  6),   cujus  acta  hic  referuntur 
ex  quibus  discimus  hominem   loquacissimum  ad  unum  Augustini  argumentum   (idem  scili- 
cet  quod  olim  a  Nebridio  audierat  [a])  ita  obmutuisse,  ut  captato  per  speciem  suos  consu- 
lendi  asseclas  ad   respondendum  spatio,   turpi  fuga  ex  urbe  Hippone,   nedum  ex  collatione 
aufugerit,  nunquam  eo  rediturus.   Patrata  hac  vicloria,   aliquando  post  procusum  est  opu- 
Bculum  contra  Adimantum :  quo  in  opere  Yeteris  ac  Novi  Testamenti  loca  simul  concilian- 
tur,  satisfltque  cavillationibus  quas    ex   locis  Ulis  veterator  iste,   Manichsei  quondam  disci- 
pulus,  deduxerat. 

Idem  in  Manichseos  certamen  prosecutus  est  Augustinus  jam  episcopus,  refeliendo  pii- 
mum  Manicbaei  Epistolam ,  Fundamcnti  appellatam ,  in  qua  totius  perversse  doctrinse 
summa  continebatur,  id  est  a  doctrinse  initium,  medium,  et  finis,  »  tostante  Felice  mani- 
chaeo  (Lib.  2  de  Actis  citm  Felice,  cap.  4).  Unde  tanta  ab  ipsis  Manichseis  reverentia  hsec 
epistola  ie^ebatur,  ut  non  nisi  ab  inclinatis  disceretur.  Sio  enim  habetur  hic  locus  in  duo- 
bus  vetustis  exemplaribus,  «  Inclinatis  discebatur  a  nobis :  »  tametsi  aliam  prdetulimus 
lectionem  ex  optimse  notae  codice  Gorbeiensi,  «  Ipia  cnim  nobis  illo  tempore  miseris  quando 
«  lecta  est,  illuminati  dicebamur  a  vobis  »  (Lib.  contra  Epist.  Manich.  cap.  &)• 

Ab  hac  lucubratione  forte  non  ita  pridem  manum  removerat  Augustinns,  cum  Gatho- 
lici  aliud  eidem  onus  imponunt,  ut  scilicet  responderet  ad  librum  Fausti  Manichaeorum 
episcopi  tantopere  a  suis  prsedicati;  «  cujus  nobis  adventus,  ait  Augustinus,  ad  explican- 
«  da  omnia  quse  nos  movebant  quasi  de  ccslo  promittebatur  »  (Lib.  de  Utilitate  eredendi, 
cap.  8).  Verum  tam  magniflcis  promissis  non  bcne  respondit  eventus:  imo  vero  con- 
traria  sorte  factum  est,  ut  Doctor  sanctus  quasi  de  coelo  missus  merito  existimari  possit 
ad  revincenda  commenta  ineptissimi  prsestigiatoris,  qui  miserandis  nugis  multorum  animos 
aeduxerat  :  maxime  vero  ad  vindicanda  veterum  Patriarcharum  acta,  quibus  infaustus  ille 
bseroticus  fucum  facere  tcntaverat.  Hoc  in  opero  cum  apostoli  Jesu  Christi  nomen,  quod 
Manicbaeus  initio  cpistolarum  suarum  sibi  tribuebat,  ab  indigno  homine  removeret,  tempus 
exortse  hujus  heeresis  nobis  indicat  Yir  sanctus,  aitque  constare,  a  non  soium  post  Ter- 
«  tallianam,  ^  verum  etiam  post  Gyprianum  banc  nseresim  fuisse  exortam  »  {Lib.  13, 
cap.    4).    Haic    sententise    concordat    EpipbaniuSi    qui    ejusdem    hseresifl    ortam    revocat 

(a)  Yide  coDfess.  lib.  7,  cap.  8. 


13  PRiEPATIO.  14 

td  nonam  Gallieni  annum  {Epiph.  lib.  de  Pond.  et  l^ens.)^  qui  cum  anno  Ghriflti  262  coin- 
cidit.  Eusebius  vero  ad  tempus  Felicis  papee  et  Diocletiani  imperatoris  {Etueb.y  lib.  7  cap. 
30-32),  qui  tamen  ad  imperium  non  pervenit,  nisi  fere  post  decennium  a  morte  Felicis 
papae  qnse  conti^t  anno  275.  Leo  Magnus  longius  eamdem  originem  submovet,  ad  annum 
scilicet  a  C.hristi  resurrectione  260.  Probo  imperatore  et  Paulino  consule  [Leo  serm.  2  de 
Peniec).  Acta  Gollationis  cum  Felice  manichsBo,  qui  Gatholicos  seducturus  cum  venisset, 
per  Augustinum  feliciter  ad  Ecclesise  communionem  reductus  est,  nova  catholicae  verita- 
tis  tropaea  suppeditant,  eodem  Augustino  duce  reportata.  Liber  de  Natura  boni  exsecranda 

3norumdam  iUins  sectse  hominum,  c  non  tantum  in  Paphlagonia,  sed  etiam  in  Galiia  » 
egentinm  {Cap,  47),  facinora  detegit;  habetque  pro  argumento  ut  ostendat,  naturam  in- 
commutabUem  Deum  esse  ac  summum  bonum,  alque  ab  illo  esse  cseteras  naturas,  easque 
in  qnantum  naturse  sunt  bonas  ;  tum  (^uid  vel  undc  sit  malum,  et  quanta  mala  Manichsei 
ponaat  in  natura  boni,  quanta  bona  m  natura  mali,  quas  naturas  flnxit  error  ipsorum. 
Denique  postremus  liber  contra  Secundinum,  dogmata  perniciosissimae  hseresis  penitus  ever- 
tit,  ddeoque  suo  auctori  placuit,  ut  ejus  sententia,  omnibus  quae  adversus  illam  pestem  scripse- 
rat,  facile  prseponerelur. 

De  horum  oronium  scriptorum  dignitate  si  quis  judicium  ferre  veiit,  ea  conferat  cum  aliis 
aliorum  auctorum  de  eodem  argumento  lucubrationibus,  quales  sunt  inter  Grseoos  Serapion 
Thmueos  ^Egypti  urbis  episcopus,  a  qui  ob  elegantiam  ingenii  cognomen  Scholastici  meruit.  » 
ait  Hieronymus  Lib.  de  Scriptonbui  ecclesiasticis)  ;  et  Dydimus  Alexandrinus,  Titus  episcopus 
Bostrenus,  et  Zacharias  episcopus  Mytiienensis  ;  inter  Latinos  Yictorinus  Afer  :  ex  c[ui- 
bu5  hic  a  Sirmondo  editus  inter  opuscula  dogmatica  veterum  quinque  scriptorum,  ilU  a 
Canisio  tom.  5  antiq.  lect. 

Ad  alia  tomihujus  scripta  quod  attinet,  unus  codex  qui  sive  casu,  seu  dedita  opera,  in  plalea 
maritima  Carlhaginensi  venaiis  expositus  erat,  cujusdani  ha?retici  anonymi  librum  contineus, 
materiam  prsebuit  duobus  iibris  contra  adversarinm  Legis  et  Prophetarum  ;  in  quo  Cassiodorus 
senalor  scribit  multa  de  Legis  divino)  qusestionibus  enodari. 

Librum  contra  Prisciiiianistas  et  Origenistas  Orosio  acceptum  referre  debemus.  In  hujus 
consiiltatione  libro  prsefixa  ambiguam  quamdam  de  anno  recondito  lectionem,  quse  nego- 
tiu^n    legentibus    facessebat,    unius    codicis    ope    restituimus.     Nam    cum  antea  legeretur, 

■   Terra  i.la si  eam<lem  anno  ilio  recondito  apud  te  mandando  ;  n  ita  scriptum  habetur 

iu  veteri  exemplari,  «  si  eam  de  manna  illo  recondito  tu  apud  me  mandando  et  replendo 
visitaveris.  m  Qusb  verba  ab  Orosio  diriguntur  ad  Augustinum,  de  qno  in  consequentibus 
ait.  se  et  piurimos  secum,  ut  Augustini  a  eloquium  velut  ros  super  eos  descendat  »  exspe- 
ctare.  Ad  hsec  autem  elo^a  ingenitam  sibi  modestiam  objecit  Augustinus,  cum  de  obscuris 
quibusdam  qusestionibus  interrogatus,  qualis  est  illa  de  Angelorum  distinctione,  ab  his 
solvendis  se  excusat,  ignorantiam  ingenue  professus  his  verbis  :  «  Sed,  quo  me  contemnas,  quem 
maKnum  putas  esse  doctorem,  qusenam  ista  sint.  et  quid  inter  se  diOerant,  nescio  »  {Lib,  contra 
Priscill.  eap.  11.) 

Denique  postrema  hujusce  tomi  opuscula  adversus  Arianos  exarata  sunt.  Et  quidem  prlmo 
loco  liber  contra  Sermonem  Arianorum,  qui  piures  quam  triginta  errorum  articulos  conti- 
nehat,  de  verbo  summatim  refutatur.  Tum  subsequiUir  CoIIatio  sub  flnem  vitse  a  sancto  Do- 
ctore  habita  cum  Maximino  episcopo,  quse  non  minus  Ecclesite  Catholicse  gloriosa  atque 
arianae  hseresi  exitiosa  fuit,  quam  alia  non  paucis  ante  annis  cum  Pascentio  comite  inita. 
Ranc  demum  cum  Maximino  Collationem  subsecuti  sunt  iibri  contraeumdemarianumepiscopum 
duo,  merito  quidem  jure  ab  Agathone  papa  in  sexlo  Conciliu  generali  cum  prxstantissimi  Doctoris 
commendatione  laudati. 

Ilis  succedunt  libri  de  Trinitale,  quos,  cum  in  tomo  tertio  antehac  locum  tenuerint,  in 
hanc  locum  consulto  rejecimus,   ob  magnam  cum  prsedictis  opusculis  afflnitatem  :  proptcrea 

3uud  in  his  de  Trinitate  libris  Arianorum  passim  argumenta  refelluntur.  Cselerum  Erasmi 
e  hoc  egregio  opere  censura  satis  arguit,  eum  nonnisi  leviter  in  eorumdem  librorum  le- 
ctione  fuisse  versatum.  Non  immoramur  confutandae  hominis  prsecipiti  sententise,  rati  suffi- 
cere  antidoti  loco  Cassiodori  judicium,  qui  de  his  libris  ita  censuit  in  libro  Insiitutionum, 
cap.  15  :  ((  S.  Augustini  quindecim  libri,  (}uos  de  sancta  Trinitate  mirabili  profunditate 
couscripsit,  curiosa  vobis  intentione  meditandi  sunt.  »  Augustinus  quidem  modeste,  pro  suo 
more,  de  hoc  opere  loquitur,  aitque  id  argumenti  a  se  non  fore  tractandum,  si  grsecorum  Pa- 
trum  opera  hac  de  re  conscripta  in  latinum  eloquium  translata  fuissent,  aut  si  qiiis  alius 
difGcuItates  sibi  propositas  solvere  et  illustrare  voluisset.  At  nihil  de  hujusce  operis  dignitate 
detrahere  debet  modesta  id  genus  auctoris  professio.  Et  certe  qui  res  tbeologicas  his  tempo- 
ribus  accuratius  investigarunt,  fatentur  neminem  ante  Augustinnm  satis  explicasse  invisibi- 
litatem  Filii  Dei  contra  Arianos,  nec  objectas  ab  eis  difQcultatum  umbras  tanto  cum  lumine 
dispulisse.  Unde  Grsecis  ita  admirabiie  visum  est  istud  opus,  ut  illud  suse  gentis  hominibus 
proprium  fecerint. 

Superest  agendum  de  Appendice,  in  qua  continentur  tractatus  contra  quinque  Hsereses,  contra 
Judaeofl,  Paganos,  et  Arianos,  de  Fide  contra  Manichseos,  de  Unitate  Trinitatis  contra 
Felicianum  arianum,  qui  omnes  in  editionibns  Lovaniensis  recognitionis  Augustino  tributi  fuc- 
nnt :  sed  quam  perperam  evincent,  ut  credimus,  Admonitiones,  quas  singulis  tractatibus  prsefi* 


15  ADMONITIO  IN  LIBRUM  DE  EiGRBSIBUS.  16 

gemus  Buis  locis.  Consimilea  aliis  Appendicis  opasculiB  apponemus,  qaoruni  yeros  ac  gennioosi 
quoad  fieri  poterit,  anctores  retegere  conabimur. 

His  ergo  leviter  deiibatis,  Lectorem  ad  subjecta  opera  pervolvenda  festinantem  dintins 
hoc  in  limine  remorari  nefas  ducimus.  Longe  profecto  jucundius  erit  inspicere  hsereseon 
eversionem  Jesu  Christi  virtute  ab  AagQstino  factam  ;  de  qua  nobis  id  dicere  liceat,  qnod  in 
sermone  de  Gataclysmo  scriptum  legitur  :  «  In  illo  populo,  fratres,  in  quo  multa  miracula  fa- 
«  ciebat  Moyses  per  virgam,  exsurrexerunt  magi  Pharaonis,  facientes  et  ipsi  prodigia 
tt  contra  famulum  Dei  Moysen.  Sed  ad  hoc  queedam  mira  facere  permissi  sunt,  ut  mirabilins 
«  vincerentur.  Magi  Pharaonis  quid  aliud  significabant,  nisi  omnes  hsereticos  ministros 
«  diaboli,  qui  sub  nomine  Ghristi  devorare  cupiunt  populum  Christi  ?  Scatent  nunc  hfiereses 
«  in  hanc  terram,  tanquam  serpentes  ma^omm,  quos  devoravit  et  devorat  ille  serpens 
<c  exaltatus  in  ligno....  Fuit  hic,  ut  nostris,  dilectissimi,  viperea  doctrina  Donatistarum  : 
0  contrita  est,  consumpta  est.  Mox  Maximianislarum  serpentina  fraus  puUulavit:  contrita 
a  est,  consumpta  est.  Manichaeorum  venenum  aspidis  subrepserat :  eontritum  est,  consum- 
«  ptum  est.  Pelagianorum  novum  dogma  a  ministris  diaboli,  tanquam  a  magis  Pharaonis  exd- 
c  tatum  iili  nostro  serpenti  certamen  indixit  :  conteritur,  consamitur....  Ecce  nobis  unus  an- 
(c  guis  Arianus,  oiim  mortuus,  insuitat...  redi,  Moyses  noster  ;  redi,  virga  redi,  serpens  Christe  ; 
«  contere  caput  draconum,  dic  quid  sis  cum  Patre :  te  audiamus  docentemy  non  hsereticum  blas- 
a  phemantem  »  {Cap,  5,  iom,  6,  col.  696-697). 


ADMONITIO 

IN  LIBRUM  DE  HiERESIBUS. 


Ad  scribendum  hunc  librum  hortator  atque  auctor  Augustino  fuit  Quodvultdeus  diaconusGarthaginensis. 
Eo  spectant  Bubsequentes  epistolffi :  prima  Quodvultdei  est  Augustinum  rogantis  ut  hsBresum  edat  cata- 
logum,  proprios  quibusque  errores  ac  ritus  paucis  oomplectentem  ;  secunda  vero  Augustini  exousaniis 
operis  difficultatem,  remque  ab  aliis  tentatam  Jam  esse  admonentis.  Rescribit  Quodvuitdeus,  vehementer 
ab  eo  contendens  ut  id  munus  petitioni  ipsius,  imo  universali  desiderio  non  deneget.  Tunc  demum  victus 
Augustinus  laborem  et  curam  in  se  recipit  soribendi  de  hffiresibus,  dum  per  alias  ocoupationes  licebit. 
Nunc  enim  imposita  sibi  necessitate  refellendi  Julianum,  se  etiam  ab  incepta  opusculorum-suorum  re- 
cognitione  (quam  rem  plurimum  necessariam  judioat)  avocari  testatur ;  additque  se  hujus  recognitionis 
duo  volumina  jam  absolvisso  retractatis  omnibus  libris  suis.  HfiBC  duo  volumina  circiter  annum  Ghristi 
427  perfecta  observamus  in  tomo  primo :  quibus  quandoquidem  posterior  est  de  Haeresibus  liber,  ad  an- 
num  oiroiter  428  revocandus  videtur.  Possidius  in  Indiculo,  cap.  5,  notat,  De  Eaeresibus  ad  QuodvuUdeum 
diaconumfimperfedum  opus.  Et  Isidoms  de  Viris  iilustribus,  cap.  9.  Primasius^  inquit,  Africanus  episcopus 
camposuU  iermone  scholastico  de  Hasresibus  ires  Itbros^  directos  ad  Fortunatum  episcopum,  explicans  in  eis 
quod  olim  B.  Augusitnus  in  libro  Hxreseon  imperfectum  morte  interveniente  retiquerat.  Nempe  alteram 
operia  partem,  ad  ostendendum  quid  hffiretioum  faciat,  pollicetur  Augustinus  in  prttfationis  line,  quam 
partem  morte  pnsventus  non  attigit. 

DE  EODEM  LIBRO  EPlSTOLiE  QUATUOR. 

EPISTOLA  CCXXI. 
Domino  merito  venerabili|  ei  vere  beatissimo  patri  Augustino  episcopo,  Quodvultdbus  diaconns. 

1*  Diu  trepidus  fui,  et  ausus  hos  meos  aliquoties  distuli :  sed  me  principaliter,  ut  dioi  a88olet,animavit 
beatitudinis  tuse  benevolentia  omnibus  oomprobata ;  quam  dum  considero,  magis  timui,  ne  non  petendo 
BUperbus,  non  quaerendo  desidiosus,  non  pulsando  piger  a  Domino  judicarer.  SufQcere  autem  mihi  cre- 
derem  hugusoiodi  tantummodo  voluntatem,  si  fructum  adipisoi  non  possem  :  cum  autem  pro  oerto  no* 
verim,  ostium  divini  sermonis,  quod  Vencrationi  tuae  coelestis  gratia  patefecit,  paratam  esse  mentem 
tuam  sanctam,  quam  possidet  Christus,  non  solum  cunctis  volentibus  pandere,  verura  etiam  nolentibus, 
ut  introire  non  pigeat,  persuadere  ;  occupationi  ReverentiaB  tuao  multoquio  superfluo  moram  non  faciam, 
sed  desiderium  obsecrationis  meoB  breviterindioabo. 

2.  Nonnnllosin  olero  hujusce  etiam  araplissimaB  civitatis  esse  imperitos,  ex  me  ipsocoigicio  :  etquantum 
universo  illi  ordini  profuturum  sit  quod  ezpeto,  consideralioni  Sanctitatis  tus  discutiendum  offero.  Pri- 
vilegio  namque  cunctorum  qui  hoc  de  spiritualibus  tuis  laboribus  promerentur,  etiam  me  indignum  oon- 
fieouturum  esse  prassumo,  domine  merito  venerabilis,  et  vere  beatissime  pater.  Precor  igitur  Beatitudi- 
nem  tuam,  ut  ex  quo  cbristiana  religio  hereditatis  promissae  nomen  aceepit,  qna  hareses  fuerint^  aint ; 
luoa  errorea  intulerint,  inferant ;  quid  adversua  catholicam  Ecolesiam  aenaerinti  aentianti  de  flde,  de 


17  ADMONITIO  IN  LIBRUM  DE  HiGRESIBUS.  18 

Trimtate,  de  Baptiflmo,  de  poBnitentia,  de  homine  Ghristo,  de  Deo  GhHsto,  de  resnrrectione,  de  Novo  et 
Vetere  Testamento,  et  omnia  omnino,  quibus  a  verilato  dissenliunt:  quie  etiam  Baptismum  habeant, 
qasve  non  habeant ;  et  post  quas  baptizet,  nec  tamen  rebaptizet  Ecolesia,  qualitcr  suscipiat  venientes, 
et  quid  singulis  lege,  auctoritatey  atque  ratione  respondeat,  digneris  exponere. 

3.  Nec  me  tanta  Beatitudo  tua  credat  ineptis,  ut  non  inspiciam  quantis  et  quam  ingentibus  volumini- 
boB  opua  sit,  ut  possint  ista  disolvi.  Verum  hoc  ego  fieri  non  ezpeto ;  id  eaim  mnltipliciter  factum  eese 
non  dubito :  sed  breviter,  perstricte  atque  summatim,  et  opiniones  rogo  cujuslibet  hsresis  exponi,  et 
quid  contra  teneat  Eoclesia  catholica,  quantum  instructioni  satis  est,  subdi :  ut  velut  quodam  ex  omnibus 
concepto  commonitorio,  si  quia  aliquam  objectionem  aut  conviclionem  uberius,  plenius  ao  planius  nosse 
▼oluerit,  ad  opulenta  et  magniGca  volumina  transmittatur,  quibus  a  diversis»  et  prsecipue  a  Veneralione 
taa  in  hoo  ipsnm  conetat  elaboratum.  Suffictet  autem  admonitio  talis,  ut  puto,  doctis  et  imperitis,  otio- 
ris  et  occupatis,  et  ad  ciguslibet  gradus  ministerium  Ecclesiaa  undecumque  promotis :  dum  et  ille  qui 
mnlta  legit,  eadem  breviter  recordatur,  et  compendio  ignarus  instruitur,  ut  noverit  quid  teneat,  quid  evi- 
tet ;  quid  averseturne  faoiat :  quid  ut  faciat  assequatur.  Fortassis  autem,  si  tamen  quod  arbitror  verum 
est,  etiam  adversua  calumniantium  malignas  mentes  et  dolosa  labia  opus  hoc  parvum  inter  ciBtera  mi* 
rifica  testimonio  corons  tuse  non  deerit :  ut  quibus  patet  campus  calumniandi  profusior,  validis  et  ex 
omi  parte  conciusis  fldei  limitibus  coarctati,  omnibusque  veritatis  telorum  generibus  circumacti,  etiam 
ano  mnltiformi  jaculo  repente  prostrati,  morticinos  spiritus  non  audeant  anhelare. 

4.  Video  quam  onerosus  existam  meliora  cogitanti,  et  disponenti  majora  sancto  seni,  et  querelas  oor- 
poria  sustinenti.  Sed  per  Ghristum  Dominum  rogo,  qui  te  participem  sapientia)  suas  sine  invidia  esse 
concessit,  ut  hanc  gratiam  dones  indoctis  Ecclesiao,  qui  te  agnoscis  sapientibus  atque  insipientibus  debi- 
torem  {Ram.  i,  14)«  merito  ac  jure  dicturus  :  Videte  quoniam  non  mihi  soli  laboravi^  sed  omnibus  exquiren- 
iibui  veritatem  {Eecli.  xxiv,  47,  et  xxxiii,  18).  Potui  adhuc  offerre  supplices  et  multiplices  preces,  et  me« 
cnm  imperiturum  dasses  adsciscere :  sed  malui  jam  audire  dictantem,  quam  oooupare  legentem. 

EPISTOLA  CCXXII. 
Dilectissimo  fllio  et  oondiacono  Quodvultdeo,  Auoustinus  episccpus. 

1 .  Acceptis  litterie  Gharitatis  tus,  ubi  a  me  ardentissimo  studio  postulasti,  ut  de  omnibus  haeresibus, 
post  Domini  Salvatoris  adventum  adversus  ejus  doctrinam  pullulaverunt,  aliquid  breviter  scriberem  ; 
qaam  sit  hoo  difncile,  continuo  reperta  occasione  rescripsi  per  fllium  meum  Hipponensium  primarium 
Pfailooalum  :  mox  autem  etiamiata  oblata  est,  qoa  nunc  rescribo,  et  breviter  difficultatem  operis  ejua 
oetendo. 

2.  Philastrins  quidam  BrixienBia  episcopns,  quem  cum  sancto  Ambrosio  Mediolani  etiam  ipse  vidi, 
Bcripsit  hinc  librum  ;  neo  illaa  haereses  praatermittens,  quaa  in  populo  JudaBO  fuerunt  anle  adventum  Do- 
mini,  easque  viginti  octo  commemoravit :  et  post  Domini  adventum  centum  viginti  octo.  Scripsit  hino 
etiam  grece  episcopus  Gyprius  Epiphanius,  in  doctrina  catholicaB  fldei  laudabiliter  diffamatus :  sed  ipse 
utriusque  temporis  haBreses  colligens,  octoginta  complexus  est.  Cum  ergo  ambo  id  vellent  facere  quod  a 
me  petis,  quantum  tamen  inter  se  differant  de  numero  interim  sectarum,  vides :  quod  utique  non  eve- 
xiisaet,  nisi  aliuduni  eorum  videretur  esse  haBresis,  et  aliud  alteri.  Neque  enim  putandum  est  aliquas  ig- 
norasae  Epiphanium,  quas  noverat  Philastrius,  cum  Epiphanium  longe  Philastrio  doctiorem  inveneri- 
aoB;  ita  ut  Pbilastrium  potius  dioere  deberemus  latuisse  plurimas,  si  tam  pluresesset  ille  compleius, 
et  iate  pauciores.  Sed  procul  dubio  in  ea  quasstione  ubi  disceptatur  quid  sit  haeresiB,  non  idem  videbatur 
ambolus;  et  revera  hoc  omnino  deflnire  difflcile  est :  et  ideo  cavendum,  cum  omnes  in  numerum  redige- 
re  conamur,  ne  praBtermittamus  aliquas,  quamvis  haereses  sint ;  aut  annumeremus  aliquas,  cum  haBreses 
non  sint.  Vide  ergo  ne  forte  librum  santi  Epiphanii  tibi  mittere  debeam :  ipsum  enim  arbitror  Philastrio 
doctiua  hinc  locutnm ;  qui  possit  apud  Garthaginem  in  latinam  linguam  verti  facilius  atque  commodius, 
nt  tu  potius  praestes  nobis,  quod  quaBris  a  nobis. 

3.  Perlatorem  muItumcommendo.Subdiaconus  est  de  nostra  dioBcesi ;  de  fundo  autem  viri  BpectabiIiB,no- 
biaque  oharissimi  Orontii.Pro  illo  autem,et  pro  ejus  patre,  a  quo  adoptatuse&t,etiamadipsumBcripsi;  quaa 
litteraB  cnmlegerit  christiana  Benignitas tua,  peto  uteasapud  memoratum  virum  tua  intercessione  a4Juvare 
digneris.MiBi  autem  cum  illo  etiam  hominem  ElccIesiaB,  ne  ad  tuam  Sanctitatem  difflcilis  ei  esaet  accessus : 
non  enim  parum  de  illo  sollicitus  sum,  a  qua  me  sollicitudine  Dominus,utspero,  per  tuae  charitatis  ina- 
tantiam  liberabit.  Peto  etiam  mihi  rescribere  non  graverls,  quemadmodum  sit  in  flde  catholica  ille  The- 
odosias,  per  quem  Manichaei  nonnulli  sunt  proditi ;  et  ipsi  quos  ab  eo  proditos,  putamus  esse  correctos* 
Si  qaid  etiam  de  profectione  sanotorum  episcoporum  forte  audivisti,  fac  ut  noverim.  Deo  vivas. 

EPISTOLA  CGXXIII. 
Domlno  merito  venerabili,  ac  beatissimo  sacro  patri  Auoustino  episcopo,  Quodvultdeus  diaconns. 

1.  Uoom  qiddem  ReverentiaBtuad  oommonitorium,quodpereoole8ia8ticumdignatu8  ea  deBtinareyBusoepi. 


19  ADMONITIO  IN  LIBRUH  DE  HiERESIBUS.  20 

Nam  quod  prluB  directutn  csse  Beatitudo  tua  Bignificavit,  pcr  virum  honorabilem  Philocalum,  necdnm 
ad  me  pervenit.  Verum  qnam?is  conscius  propriorum  f>empcr  fuerim  peccatorum,  nunc  tamen  evidenter 
agnovi,  adipiscendo  illi  quod  exoravi  muneri,  meam  toti  Ecclesie  impedimento  esse  personam.  Sedom- 
nino  conndOy  quoniam  qui  per  Unici  sui  gratiam  humani  generis  dignatus  est  delere  facinora,  nec  mea 
in  perniciem  cunctorum  prsvalere  permittet,  potiusque  ubi  abundavit  peccatum,  gratiam  faciet  redun- 
dare  (Rom.  v,  20)  domine  merito  venerabilis,  ac  beatissime  pater.  Difflcultatcm  operis,  quod  instruendia 
imperitissimis  nobis  per  tuam  beneficentiam  praestari  suppliciter  exoravi,  nec  ipsi  ignorans  ante  prsdi- 
zi ;  sed  dedivini  fontis  ubertate,  quam  tibi  Dominus  tribuit,  veraci  corde  praesumpsi. 

2.  Nam  etsi  Philastriua  et  Epiphauius  venerandi  episcopi  tale  aliquid  scripsisse  memorantur,  qnod 
procul  dubio  me  inter  cstera,  imo  sicut  omnia,  latet :  non  tamen  arbilror  eos  hano  curam  diligentiam- 
que  adhibuisse,  ut  singulis  quibusque  opinionibus  contrarias  etiam  opiniones  adjungerent»  ritusque 
subjicerent ;  tum  donique  opus  illud  utriusque  qualecumque  sit  non  habet  fortassis  eam,  quam  desidero 
brevitatem.  Frustra  etiam  homini»  qui  latina  non  didicit,  grsca  facundia  delegatur  :  quia  non  ego  tan- 
tummodo  consilium,  sed  et  auxilium  postulavi.  Quid  autem  Venerationem  tuam  de  interpretum  non  so- 
lam  difQcultate,  sed  etiam  obsouritate  admoneam,  cam  ipse  hoc  tnagis  ao  plene  dijudices?  Accedit  ad 
causam,  quod  nonnullae  etiam  post  iliorum  obitum  hffireses  emersisse  doceantur,  quarum  nuilam  illi 
fecerint  mentionem. 

3.  Quamobreni  ad  peculiare  patrocinium  pietatis  tuas  confugio,  et  voce  mea,  sed  universaii  desiderio, 
paratum  ad  misericordiam  sacrosanctum  pietatis  pectus  appelio ;  sequestraiis  saporibus  peregrinis,con- 
siderato  textuprioris  epistolffi,  panem  Afrum,  quem  nostra  provincia  solet  habere  prfficipuum,  coelesti 
etiam  manna  conditum,8ero  pulsauti  et  famem  patienti  non  deneges.  Profecto  enim  neo  ego  pulsare  ces- 
aabo,  donec  ipse  concedas :  ut  quod  non  impetrat  privilegium,  ubi  nullum  est  meritum,  saltem  indefesfla 
importunitas  mereatar. 

EPISTOLA  CCXXIV. 
Domino  sinoeriter  dilectissimo,  fratri  et  condiacono  Quodvultdbo,  AuGUsriNps  episcopus. 

1.  Gum  mihi  hcc  scribendi  oflerretur  occasio  per  Fussaiensem  presbyterum,  quem  commendo  Chari- 
tati  tuae  recensui  epistolam  tuam,  in  qua  petis,  ut  de  hffiresibus,  quffi  oriri  potuerunt  ex  quo  Domini  in 
oarne  nuntiari  ccepit  adventus,  aliquid  scriberem.  Hoc  autem  feci,  ul  viderem  utrum  jam  deberem  opus 
ipsum  aggredi,  et  inde  tibi  aliquid  mittere ;  ubi  considersres  tanlo  esse  difficilius,  quanto  vis  effici  bre- 
vius.  Sed  nehoc  quidem  potui,  talibus  curis  supervenientibus  impeditus,  a  quibus  omnino  dissimulare 
non  possem  :  nam  me  ab  eo,  quod  habebam  in  manibus,  averterunt. 

2.  Uoc  autem  et  ubi  respondeo  libris  Juliani,  quos  octo  edidit  post  illos  quatuor,  quibus  anterespondi. 
HoB  enim  cum  Romffi  accepisset  frater  Alypius,  nondum  omnes  descripserat,  cum  oblatam  occasionem 
noluit  prffiterire,  per  quam  mihi  quinque  transmisit ;  promittens  alios  tres  cito  se  esse  missurum,  et 
multum  instans  me  respondere  diiferrem.  Gujus  instantia  coactus  sum  remissius  agere  quod  agebam  ; 
nt  operi  utrique  non  deessem,  uni  diebus,  alteri  noctibus,  quando  mihi  ab  aliis  ocoupationibus  hino  at- 
que  hino  venire  non  desistentibus  parceretur.  Agebam  vero  rem  plurimum  necessariam :  nam  retracta- 
bam  opuscula  mea,  et  si  quid  in  eis  me  offenderet,  vel  alios  ofTendere  posset,  partim  defendendo,  quod 
legi  deberet  et  posset  operabar.  Et  duo  volumina  jam  absolveram,  retractatis  omnibus  libris  meis,  quo- 
rnm  numerum  nesciebam  :  eosque  ducentos  triginta  duos  esse  cognovi.  Restabant  epistolffi,  deinde  trac- 
tatas  populares,  quos  Grffici  homilias  vocant.  Et  plurimas  Jam  cpistoiarum  iegeram,  sed  adhucnihil  in- 
de  dictaveram,  cum  me  etiam  isti  Juliani  libri  occupare  coeperant,  quorum  nunc  quarto  respondcre  coe- 
pi.  Quando  ergo  id  explicavero,  quintoque  respondero,  si  tres  non  supervenerint,  dispono  (si  Deus  volue- 
rit)  et  quod  poscis  incipere,  simul  agens  utrumque,  et  hoc  scilicet,  et  illud  dc  retractationo  opusculorum 
meoram,  nocturnis  ct  diurnis  temporibus  in  singula  distributis. 

3.  Hoo  ideo  insinuavi  Sanctitati  tuffi,  ut  quantum  tibi  desiderium  est  samendi  quod  poscis,  tanto  fla* 
grantius  a  Oomino  mihi  poscas  adjutorium,  quo  serviam  laudabili  studio  tuo,  atque  utilitati  eorum  qui- 
bns  id  existimas  profuturum,  domine  sinceriter  delectissime  frater.  Gommendo  itcrum  periatorem,  et 
negotium  propter  quod  eo  perrexit ;  si  cognoveris  apud  quem  agendum  sit,  peto  ne  pigeat  adjuvare. 
Non  enim  possumus  necessitates  hominum  ejusmodi  deserere,  qui  nostri  non  coloni,  sed,  quod  megus 
eaty  f^atres  sunt,  et  in  charitate  Ghristi  ad  curam  pertinent  nostram.  Deo  vivas. 


S.  AURELII  AUGUSTINI 


BIPPONENSIS  EPISCOPI 


DE   H^RESIBUS 

AD   QUODVUTLDEUM 

UBER  CNUS'". 


Qood  petis  sapissime  atque  in8tanti88ime,BaQcte 
fili  Quod  vult  deu8,ut  de  haeresibus  aliquid  scribam 
dignum  lectione  cupientium  dogmata  devitare  con- 
trariafidei  christianaB,  etcbristiani  nominis  obum- 
bratione  fallentia  ;  scias  me  olim  longe  anlequam 
peteres,  facere  cogita88e,atque  fuiese  facturum,ni8i 
diligenter  conaiderans  quale  quantumque  id  esset, 
nltra  vires  meas  esse  sentirem.Sed  quoniam  fateor 
nullum  mihi,utte,institissepo8cendo  ;  in  ipsa  tam 
molesta  instantia  tua  etiam  tuum  nomen  attendi,et 
dizi :  Aggrediar,et  faciam  quodvultDeus.Uoc  enim 
Deam  velle  confido,8i  me  ad  hujus  opcris  terminum 
misericordi  favore  perduxerit,  ut  per  ministerium 
lingue  me«  tanta  hujus  rei  difQcultas  aut  ostenda- 
tor  tantummodOy  aut  ipso  etiam  plenius  adjuvante 
tollatur.  Quorum  duorum,  quod  priore  looo  posui, 
jam  dio  est  ut  animo  volvo  ao  revolvo,  et  quadam 
meditatione  oontueor  :  quodautempostea  dixi,non 
me  accepiese  confiteor  ;  et  utrum  dum  hoc  ago,  ut 
efficiam,  dum  peto,dum  qufl9ro,dum  pulso,8im  for- 
tasse  accepturus  ignoro  :  scio  me  tamen  nec  peti- 
torom,  nec  quesiturum  ac  pulsaturum  quanlum 
sat  est,  nisi  et  hunc  affeotum  munere  divine  ins- 
pirationis  accepero.  In  hoc  igitur  opere,  quod  te 
rehementer  urgente  in  Dei  voluntate  8U8cepi,oerni8 
me  nt  id  peragam  non  tam  crebrescentibus  ad  me 
tQi8petitioQibuse8seoogendum,quam  piisad  Deum 
Bon  solum  tuis,  verum  et  aliorum  fratrum,  quos 
tibi  in  hanc  rem  fideles  socios  potueris  invenire, 
orationibus  adjuvandum.  Quod  ut  fiat,  has  ipsas 
primaa  hujus  laboris  mei  partes,  ubi  est  ista  prs- 
locotio,  curavi  tue  Gharitati  in  auxilio  Domini  ac- 
celerare  mittendas:ut  propter  illa  que  restant.nove- 
ritis  quantum  pro  me  orare  debeatis,  quicumque 
nosse  potueritis,  a  me  Jam  fuisse  susceptum  hoc 
tam  grandenegotium,quodamede8ideratisimpIeri. 

Petis  ergo  (quod  tuae  indicant  littere.quas  ad  me 
dedistiy  cum  primum  a  me  petere  ista  ccDpisti)  ut 


exponam  brevitery  perstricte  atque  summ(Uim,ex  quo 

christiana  religio  hssreditatispromissx  nomen  accepit 

qum  hxreses  fuerint,  sint ;  quos  errores  iniulerint,in' 

ferant ;  quid  adversus  catholicam  Ecclesiam  senserint, 

sentiant^  de  fide,  de  Trinitate,  de  Baptismo,  de  pami- 

tentia.  de  homine  Christo^  de  Deo  Christo,  de  resurre- 

ctione,  de  Novo  et  Vetere  Testamento. Isi&Q  autem  in- 

quisitiones  tuas  in  immensum  procedere  cum  videres 

puta&ti  cujusdam  generalitalis  adhibendum  essa 

conpendium,atque  dixisti :  Et  omnia  omnino^quibus  a 

veritate  dissenUunt.Deinde  addidisti:  Qu3S  etiam  Ba- 

ptismum  habeant,  quxve  non  habeant ;  et  post  quas 

baptizet,nec  tamen  rebaptizet  Ecclesia :  qualitersusci" 

piat  venientes ;  et  quid  singulis  lege^  auctoritate,atque 

ratione  respondeat.Hmc  omniacum  queris  ut  expo- 

nantur  a  me,  miror  luculenlum  ingeniumtuum,tot 

tantarumque  rerum  et  sitire  veritatem,etfa8tidium 

Jam  timendo  poscere  brevitatem.  Sed  vidisii  etiam 

ipse  quid  hoc  loco  possem  tue  h^JuBepistolaecogi- 

tare  :  et  quasi  vigilanter  occurristi  cogitationi  mee, 

dicens :  Nec  me  tantie  Beatitudo  tua  credaf  ineptiSB,ut 

non  inspidam  quantis  et  quam  ingentibus  voluminibus 

opus  sit,  ut  possint  ista  dissolvi.  Verum  hoc  ego  fiert 

non  exspecto  '  :  id  enim  multipliciter  factum  esse  non 

dubito.  Et  tanquam  consilium  subjiciens,  quomodo 

possit  el  servari  brevitas^et  veritas  pandi,  adjungis 

ea  verba  que  paulo  ante  jam  posui,  et  dicis :  Sed 

breviter,  perstricteatquesummatim  optnianes  rogo  cu- 

juslibet  hxresis  poni,   et  quid  contra  teneat  Ecclesia 

catholica,  quantum  instructioni  satis  est,  subdi.  Eoce 

iterum  mittis  in  longum  :  non  quiadioi  ista  brevi- 

ter  sive  non  valent,  sive  non  debent  ;sed  quia  tam 

multa  sunt,  ut  quamlibet  breviter  dicenda  multas 

litteras  flagitent  :  tu  autem  ut  velut  (^uodam^inquis, 

ex  omnibus  conceptocommonitoriOfSi  quis  aliquam  ob- 

jectionem  aut  convictionem  uberiuSjpleniuSyacplenius 

nossevolueritjad  opulenta  et  magniflca  volumina  tranS" 

mittatur,quibus  a  diversis,  es  preapu^,  inquis,  a  Ve- 


ADMOrflTIO   PP.  BIIflDICTIllORUII. 

Liber  de  HsrtsibaB  ad  Qaodvultdeum  recognituci  est  denuo  ad  codicas  manDscriptoB  Vaticanos  quinqne,  et  ad 
GallicaQos  duodecim ;  Bcilicet  Kegios  duoB.quatuor  ColbertinoB,  Dominicarum  majorifl  conventuB  PariBienBis  unum 
bJ  Vietorioum,  Becheronensem,  Becceneem,  Floriacenaem,  Michaelioum  ;  ad  vanas  lectioueB  Belgicorum  Beptem 
qnibQB  Theologi  LovtoienBeB  ubi  Bont  ;  poBtremo  ad  editiones  JoanniB  Amerbaehii,  DeBiderii  EraBmi,ac  Theobgo- 
ram  LoTanieoBiam. 

Comparavimus  prseterea  ea$  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Goniess.,   1. 1  memoratas.  M 
(a)  Seriptos  circiter  annom  428.  i  Editi,  expeto  At  mBB.,  extpecto. 


13 


DE  HiERESIBnS,  S.  AUGUSTim 


34 


neratione  tua  (n  hoc  ipsum  constat  esse  elaboratum. 
Qua  cum  dici8,unum  quasi  commonitorium  de  his 
omnibus  te  desiderare  Bignifioas :  audi  ergo  unde 
commonearis  quid  petas. 

Opiniones  omnium  phiio8ophorum,qui  sectas  va- 
rias  condideruntyUsqueadtemporasua  (neque  enim 
plus  poterat),  sez  non  parvis  voluminibus  quidam 
Gelsus  absolvit.Nec  redarguit  aiiquem,  sed  tantum 
quid  sentirent  aperuit  S  ea  brevitate  sermonis,  ut 
tantum  adhibereteloquii,quantum  rei  neclaudand» 
nec  vituperandsB,  neo  afflrmandffi  aut  defendenda, 
sed  aperiendse  indicandsque  BufHceret;  cum  ferme 
centum  philosophos  nominassetrquorum  non  omnes 
instituerunt  hsresee  proprias^quoniam  nec  illos  ta- 
oendos  putavit,qui  buob  magistros  sine  uUa  dissen- 
flione  secuti  sunt.  Noster  vero  Epiphanius  Gyprius 
episoopus  (a),  abhino  non  longe  humanis  rebus 
exemptu8,de  octoginta  hsreBibns  loquens  sex  libros 
etiam  ipse  conBoripslt,  historica  narratione  memo- 
rans  omnia,  nulla  disputatione  adversus  falsitatem 
pro  veritate  decertanB.Brevessane  sunt  hi  libelli,et 
ai  in  unum  librum  redlgantur,nec  ipse  erit  nostris 
vel  aliorum  quibusdam  libris  longitudine  compa- 
randuB.  H^Jus  brevitatem  si  ftiero  in  commemoran- 
dis  hsresibus  imitatus,  quid  a  me  brevius  postu- 
lare  vel  expectare  debeas,  non  habebis.  Sed  non  ibi 
h^JuB  mei  laboris  summa  consistit^quod  et  ibi,vel 
me  demonstrante,  vel  etiam  te  precurrente  poterit 
apparere,cum  hoo  feoero.  Videbis  enim  in  eo  quod 
BupradictuB  epiBCopus   fecit,  quantum   desit  oper^ 
quod  ipse  vis  fieri ;  quanto  magis  quod  ego !  Tu 
namqueiqaamvis  breviter,per8tricte  atque  summa- 
tim,tamen  vie  etiam  reBpondericommemoratishae- 
resibuB  :  quod  ille  non  lecit.  Bgo  vero  hoc  magia 
volo  faoere,  si  et  Dcus  velit,unde  possit  omnis  hs- 
reeis.  et  quae  nota  est,  et  qusB  ignota,  vitari  ;  et 
unde  recte  possit  quaecumque  innotuerit,  judicari. 
Non  enim  omnis  error  hsresis  est;  quamvia  omnis 
haresiB  qua  in  vitio  ponitur,  nisi  errore  aliquo 
hnreBiB  esBe  non  possit.  Quid  ergo  faciat  hsreti- 
oum,  regulari  qnadam  deflnitioce  comprehendi^i- 
out  ego  existimo,  aut  omnino  non  potest,  aut  dif- 
ficlllime  potest :  quod  in  procesBU  hujus  operis  de- 
olarabitur,  si  Deus  rexerit,  atque  ad  id  quod  in- 
tendo,  perduxerit  dlBputationem  meam  *.  Quid  au- 
tem  prosit  ipsa  inquisitio,  etiamsi  non  potuerimus 
comprehendere  quomodo  sil  deflniendus  hsretiouB 
Buo  looo  videndum  atque  dicendum   est :  nam  si 
hoo  oomprehendi  potuerit,  qui  non  videat  utilitas 
quanta  sit  ?  Erunt  ergo  prims  partes  operis  hujus 
de  hsreBibus^qus  post  Ghristi  adventum  et  aBcen- 
Bum  adversuB  doctrinam  ipsius  exstiterunt,  et  ut- 
oumque  nobis  innotescere  potuerunt.In  posteriori- 
buB  autem    partibus,    quid    faoiat    hsreticum, 

*  ktn.  £r.  et  Mm.,  quid  tentiret  apermt. 

I  Pleriqae  Mbi.,  jierduxerit  dispottlionem  meam, 

{a)  Eplphaniaa  GonitantiB  leu  Salamins  in  Gypro 
iniula  epiieopuB,  humanii  rebui  exemptai  eit  circiter 
annam  Chrilti  44i3.  Ipsiai  advenai  octoeinta  hsreies 
toimenBi  operiB,  quod  P&narium  inscripBit,  nonniBi  epi- 
tome  tt  anaceptialflBOttiB  AugUBlino  cogoita. 


disputabitur.  Cum  ergo  Dominue  aBcendiiBet  in 
ccelum,  hi  hsretioi  exorti  sunt  (a). 

I.  Simoniani. 

II.  Menandriani, 

III.  Satwniniani. 

IV.  Basilidiani. 

V.  Nicolail3S. 

VI.  Gnostici. 

VII.  Carpocratiani. 

VIII.  Cerinthiani^  vel  Merinthiani. 

IX.  Nazarasi. 

X.  Ebianaei. 

XI.  Valentiniani. 

XII.  Secundiani. 

XIII.  Ptotemmi. 

XIV.  Marcitx. 

XV.  Colorbasii. 

XVI.  Heracleonit^. 

XVII.  Ophitx. 

XVIII.  Caiani. 

XIX.  Sethiani. 

XX.  Arehontici. 

XXI.  Cerdoniani. 

XXII.  Marcionitae. 

XXIII.  Apetlitse. 

XXIV.  SeverianU 

XXV.  TaUani,  vel  Encratitae. 

XXVI.  Cataprhyges. 

XXVII.  Pepuziani,  alias  Quintiliani. 

XXVIII.  Artotyritse. 

XXIX  Tessarescsedecatitse. 

XXX.  Atogii. 

XXXI.  Adamiani. 

XXXII.  Elcessei,  et  Sampsaei. 
XXXUI.  Theodotiani. 

XXXIV.  Melchisededani. 

XXXV.  Bardesanistas. 

XXXVI.  Noeliani. 

XXXVII.  Vatesii. 

XXXVIII.  Catkari^  sive  Novatiani. 

XXXIX.  Angelici. 
XL.  Apostoliei. 

XLI.  Sabeltiani^sive  Patripassiani. 

XLII.  Origeniani. 

XLIII.  Alii  Origeniani. 

XLIV.  Hauliani. 

XLV.  PhoUniani. 

XLVI.  Manichssi. 

XLVII.  Hieracitx. 

XLVIII.  Meletiani. 

XLIX.  Ariani. 

L.  Vadiani,  sive  Anthropomorphitse. 

LI.  Semiariani. 

LIl.  Macedoniani. 

LIII.  Aeriani. 


(a)  HsreBam  indicaluB  ab  aliqao  hic  a^jectuB  OBt :  re- 
peritnr  in  pleriB^^ne  Mbb.  non  noc  loco,  Bed  in  fh>nte 
libri  ante  prsfationem  coUocatoB,  cam  hqjoimodi  ti- 
tulo  :  In  hoc  Ubro  iits  hsreiea  contineAtur.  » 


23 


UBER  UNUS. 


28 


LIV. 

Aetiani,  qui  et  Eunmiani. 

LV. 

Apollinaristx. 

LVL 

Antidicomaritx. 

LVII. 

Massaliani^  sive  Euchitae. 

LVIII. 

MetangismonitsB, 

LIX. 

Seleucianiy  vel  Hermiani. 

LX. 

Proclianitas. 

LXI. 

Patriciani. 

LXII. 

Ascitx. 

Lxm. 

Passalarynchiix. 

LXIV. 

Aquarii. 

LXV. 

Cotuthiani. 

LXVI. 

Ftoriniani. 

LXVIL 

De  mundi  staiu  dissentientes. 

LXVIIL 

Nudis  pedibus  ambulantes. 

LXIX. 

DonaiistXy  sive  DonaUani. 

LXX. 

Prisciltianistm. 

LXXI. 

Cum  hominibus  non  manducantes. 

LXXII. 

Rhetoriani. 

LXXIII. 

Christi  divinitatem  passibilem  dicen- 

tes. 
Triformem  Deum  putantes. 

LXXIV. 

LXXV. 

Aquam  Deo  coastemam  dicentes. 

LXXVI. 

Imaginem  Dei  non  esse  animam  dicen" 

tes. 
Innumeraliles  mundos  opinantes. 

LXXVII. 

LXAVin. 

Animas  converti  in  damones  et  in 

quaecumque  animalia  existimantes. 

LXXIX. 

Liberationem  omnium  apud  inferos  fa- 

ctam  Christi  descensione  credentes. 

LXXX. 

Christi  de  Patrenativilati  initium  tem- 

poris  dantes. 

LXXXI. 

Luciferiani. 

LXXXIL 

hvinianistm. 

LXXXIII. 

Arabiei. 

LXXXIV. 

Beividiani. 

LXXXV. 

Patemiani,  sive  Venustiani. 

LXXXVI. 

Tertutiianistse. 

LXXXVIL 

Abeloitae. 

LXXXVIII. 

Peiagianit  qui  et  Calestiani. 

I.  SiMOiruNi  a  Simone  mago,  qui  baplizatus  a 
Philippo  diaconOy  sicut  in  ActibuB  Apostolorunk  le- 
gitur,  pecunia  voluit  a  sanctis  Apostolis  emere  ut 
etiam  per  impositionem  manus  ejus  daretur  Spiri- 
tas  sanctus.  Hic  magicis  fallaciis  deceperat  multoa 
{Ad.  VIII,  9-19).  Docebat  autem  detestandam  turpi- 
tudinem  indifferenter  utendi  feminis.  Nec  Deum 
feeisae  mundum  dicebat.  Negabat  etiam  carnis  re- 
surrectionem.  Et  asserebat  se  esse  Cbristum.  Idem- 
que  Jovem  se  credi  volebat ;  Minervam  vero  me- 
retricem  quamdam  Helenen  *,  quam  sibi  sociam 
Bcelerum  fecerat,  imaginesque  et  suam  et  ejusdem 
meretricis  discipulis  suis  prsbebat  adorandas, 
quas  et  Romae  tanquam  deorum  simulacra  auo- 
toritate  publica  constituerat.  In  qua  urbe  aposto- 


>  Rdlti,  Selenen,  At  Msb.  Helenam,  aut,  Helenen  :  ve- 
liDS.  Hanc  enim  Simon  delirabat  fuiRse  Helenam  ipsam 
TroianaD,  ex  TertulUano,  lib.  de  Anima,  cap.  34,  ez 
Phlbstrio,  ete.  Etenen  etiam  nominat  Epiphanini,  nee 
dtt»  DiBnacciu»  in  opere  de  HBreiibos. 


luB  Petrus  eum  vera  virtute  Dei  omntpotentis  ez' 
stinxit  ^ 

II.  MiNANDRUNi  a  Menandro  etiam  ipso  mago, 
discipulo  ejus,  qui  mundum  asserebat  non  a  Deo, 
sed  ab  Angelis  factum. 

III.  Satcrnwiani  •  a  quodam  Saturnino,  qui  tur- 
pitudinem  Simonianam  in  Syria  confirmasse  per- 
hibetur  :  qui  etiam  mundum  solos  angelos  septem 
preler  conscientiam  *  Dei  Patris  fecissc  dicebat. 

IV.  Basilidiani  a  Basilide,  qui  hoc  distabat  a  Si- 
monianis,  quod  trecentos  sexaginta  quinque  cgbIos 
esse  dicehat,  quo  numero  dierum  annus  includi- 
tur.  Unde  etiam  quasi  sanctum  nomen  commen* 
dabat,  quod  est,  oiPpxva^  ^,  cujus  nominis  littero 
secundum  grxcam  supputationem  eumdem  nume* 
rum  complent.  Sunt  enim  septem,  a,  et  6,  et  p,  et 
a,  et  a,  et  a,  et  (  :  id  ost  unum,  et  duo,  et  centum, 
et  iTnum,  et  ducenta,  et  unum,  et  sexnginta ;  qufla 
fiunt  in  summa  trecenta  sexaginta  quinque'. 

V.  NicoLAiT^  a  Nicolao  nominati  sunt,  uno,  ut 
perhibetur,  cx  illis  septem  quos  Apostoli  diaconos 
ordinaverunt  (Act.  vi,  5).  Iste  cum  de  zelo  pulcher- 
rimaB  oonjugis  culparetur,  veiut  purgandi  se  causa 
permisisse  fertur,  ut  ea  qui  veiiet  uterelur.  Quod 
ejus  factum  in  sectam  turpissimam  versum  est,  qua 
placet  usus  indiiferens  feminarum.  Hi  nec  ab  iis 
quas  idolis  immolantur  cibos  suos  separant :  et 
alios  ritus  gentilium  supcrstitionum  non  avorsan- 
tur  *.  Narrant  etiam  quasdam  fabuiosa  de  mundo, 
nescio  qusB  barbara  principum  nomina  miscentes 
disputationibus  suis,  quibus  terreant  auditores : 
quas  prudentibus  risum  potius  faciunt,  quam  timo- 
rem.  Intelliguntur  autem  etiam  isti  non  Deo  tri- 
buere  creaturam,sed  quibusdam  potestatibus,quas 
mirabili  vel  flngunt  vanitate,  vol  credunt. 

VI.  Gnostigi  propter  excellentiam  sciontiae  sic  se 
appellatos  esse,  vel  appellari  debuisse  gloriantur  : 
cum  sint  superioribus  omnibus  vaniores  utque  tur- 
piores.  Denique  cum  ab  aliis  atque  aiiis  per  diversas 
terrarum  partes  aliter  atquealiter  nuncupcntur,non- 
nulli  eos  etiam  Borboritas  vocant,  quasi  ccdnosos, 
propternimiamturpitudinemquaminsuismysteriis 
exercere  dicuntur.  Aliqui  eos  a  Nicoiaitis  exortos 
putant:aliqui  a  Garpocrate,  de  quo  post  loquemur. 


*  Hic  in  editia  additar  :  «  Dizerat  enim  pe  in  monte 
«  sina  legem  Moysi  in  Patria  penona  dedisee  Judflpia  : 
«  tempore  Tiberii  in  Filii  persona  putatiye  appnraiaie  : 
«  poitea  se  iu  linguis  igneis  Spiritum  lanctum  luper 
ff  ApostoloB  venisse  ;  Cbristum  autem  nec  veuiitsep  uec 
«  a  JadflBis  quidquam  perluliBse.  » 

*  Apud  EpiphaDium  et  DamaBccnum  Saturni/iani  ap- 
pellantur,  eorumque  auctor,  Satumilus.  Sic  etiaui  vocat 
jQBtiDUB  in  dialogo  cum  Tryphone,  ac  ThoodoreluB. 

>  UnuB  e  VaticaniB  codicibuB,  prmter  scientiam. 
^  Sic  manuscripti  Epiphanio  et  Damasceno  consen- 
tienteB.  At  editi,  abraxas. 

*  Veterum  manuBcriptorum  auctoritate  cxpungimns 
verl)a  hsBc,  qus  de  BaBilidianiB  liaireticiB  editi  addunt: 
«  Mundum  istum  vel  homiaem  non  credunt  a  Deo  fac- 
a  tum,  led  a  trecentesimo  sezageBimo  quinto  cobIo. 
N  Amatoria  cannina  BtudioBe  diacunt.  A  Judfleii  non 
u  credunt  ChriBtum  crucifizum,  sed  SimoDem  Cyrenen- 
«  lem,  qui  aogariatuB  Bustulit  crucem  ejuB.  n 

*  Lov.,  non  adversantur.  Meiina  Er.  cum  Mu.,  nofi 
aversantur. 


37 


DE  HiERESIBUS,  S.  AUGUSTINI 


as 


TradoDt  autem  dogmata  fabalosiBsimis  plena  flg- 
mentis  :  etiaui  ipsi  principium  vel  angelorum  no- 
minibus  terribilibus  infirmas  animas  capiunt ;  et 
de  Deo  rerumque  natura,  fabulosa  et  a  sanitateve- 
ritatis  aliena  multa  contexunt.  Animarum  substan- 
liam,  Dei  dicunt  esse  naturam»  earumque  adven- 
tum  in  hsc  corpora  et  reditum  ad  Deum  iisdem 
Buis  fabulis  longissimis  et  stultissimis  secundum 
Buos  errores  inserunt :  et  [illos  qui  eis  oredunt  fa- 
oiunt,  non  multa,  ut  putant,  scientia  prsBpollere, 
eed  muita,  ut  ita  dicam,  fabulositate  vanescere  '• 
Dicuntur  quoque  bonum  deum  et  malum  deum 
in  suis  babere  dogmatibus. 

VIT.  Carpocratiam  sunt  a  Garpocrate,  qui  doce- 
bat  omnem  turpem  operationem,  omnemque  adin- 
▼entionem  peccati  :  nec  aiiter  evadi  atque  transiri 
principatus  et  potestates,  quibus  hse  placent,  ut 
poBsit  ad  coBJum  superius  perveniri.  Hic  etiam  Je- 
8um  hominem  tantummodo,  et  de  utroque  sexu 
natum  putaBBeperhibetur.sed  accepisse  talem  ani- 
mam,  qua  sciret  ea  qu»  auperna  essent,  atque 
nuntiarct.  Resurrectionem  corporis  simui  cum  Lege 
abjiciebiit.  Negabat  a  Deo  factum,  sed  a  nescio 
quibus  virtutibuB  mundum.  Sect»  ipsiuB  fuisse 
traditur  quaBdam  Marcellina,  quo  colebat  imagi- 
nes  Jesu  et  Pauli  et  Homeri  et  Pythagora,  adoran- 
do  incensumque  ponendo. 

VIII.  Gerintriani  a  Gerintho,  iidemque  Merin- 
ihiani  a  Merintho,  mundum  ab  angelis  factum 
esse  dicentes,  et  carne  circumcidi  oportere,  atque 
alia  hnjusmodi  Legis  prscepta  servari.  Jesum  ho- 
mineni  tantummodo  fuisse,  nec  resurrexisse,  sed 
resurrecturum  asseverantes.  Mille  quoque  annos 
post  resurrectionem  in  terreno  regno  Ghristi,  se- 
oundum  carnales  ventris  et  libidinis  voluptates, 
Aituros  fabulantur  :  unde  etiam  ChiliastaB  sunt  ap- 
pellati  {Vid,  lib,  20  de  Civitate  Dei^  cap.  7. 

IX.  Nazarai,  cum  Dei  Filium  confiteantur  esse 
ChriBtum,  omnia  tamen  veteris  Legis  observant, 
qua  Ghristiani  per  apostolicam  traditionem  non 
obeervare  carnaliter,  sed  spiritualiter  intelligere 
didicerunt  (Vid.  lib.  1  conira  Cresconium,  cap,  31). 

X.  EBioNAiChristum  etiam  ipsi  tantummodo  ho- 
minem  dicunt.  Mandata  carnalia  Legis  observant, 
oircumcisionem  scilicet  carnis,  et  castera,  a  quo- 
rum  oncribus  per  Novum  Testamentum  iiberati 
Bumus.  Huic  haeresi  Epiphanius  SampsffiOB  et  EI- 
ceBSOB  *  ita  copulat,  ut  sub  eodem  numero,  tan- 
quam  una  sit  hflBrosis,  ponat,  aliquid  tamen  inte- 
resse  significans  :  quamvis  ei  in  consequentibus 
loquatur  de  illis,  ponens  eos  sub  numero  suo.  Eu- 
sebius  vero  Elcesaitarum  sectam  commemorans, 
fldem  in  perBecutione  dicit  negandam  docuisse,  et 
in  corde  servandam  {Euseb.^  lib.  6,  cap,  38). 

*  Editio  Er.,  a  earumque  adventam  in  hiec  corpora 
c  cum  aliis  aereis  animanuB  dicunt  fieri,  per  quas  pec- 
«  eata  iu  corporibuB  committnnlar  :  nam  iilas  animaa 
c  quffi  ex  Dei  procedunt  substaDtia,  reyerti  ad  Deuui 
c  unmnculatas.  Uicuntur  quoqiie  buuum  Deum,  b  etc. 
Locum  ez  Mpb.  exempiaribuB  redintegrarunt  Lovanien- 


s  In  antiquiB  codicibuB  Bcriptam  reperimnB  cum  at- 
piratione,  Heieetmoi ;  et  infra,  BeicetaUarum,  teu,  Hcl- 
meHarwn  eectam. 


XI.  Valentiniant  a  Valentino,qni  de  natnra  rerum 
mulla  fabuloeaconfluzitytriginta  iEonas,  id  e8t,8fle- 
cula,  asserens  exstitiBse,  quorum  principium  esse 
profundum  et  silentium,  quod  profundum  etiam 
patrem  appellat  ^  Ex  quibus  duobus  velut  ex  con- 
Jugio  proceseisse  perhibet  intelleotumet  veritatem, 
et  protulisse  in  honorem  patris  iGonas  octo.  De  in- 
tellectu  antem  et  veritate  processisse  verbum  et  vi- 
tam,  et  protulisse  iEonas  decem.  Porro  de  verbo  et 
vita  processiBBe  hominem  et  Ecolesiam,  et  prota- 
lisBe  ^onas  duodeoim.  Itaque  ooto  et  decem  et 
duodecim  fieri  triginta  iEonas,  habentes,  ut  dizi- 
mus,  primum  principium  de  profundo  et  silentio. 
Ghristum  autem  apatremis8umyide8t,aprofundo, 
apirituale  vel  codleste  corpus  Becum  attulisBe  :  ni- 
hilque  asBumpsiBse  de  virgine  Maria,  sed  per  illam 
tanquam  per  rivum  *  aut  per  fiatulam  aine  ulla  de 
illa  aesumpta  carne  transiBBe.  *  Negat  etiam  resur- 
rectionem  carnis,  solum  per  Gbristum  spiritum  et 
animam  salutem  accipere  affirmane. 

XII.  Segundiani  ^  hoc  a  Valentinianie  dietare  di- 
ountur,  quod  addunt  opera  turpitudinis. 

XIII.  ProLEMiEus  quoque  diBcipulaB  Valentini, 
hareBim  novam  condere  cupiens,  quatuor  ^nas 
et  alios  quatuor  asserere  maluit.^ 

XIV.  Margus  etiam  nescio  quis  hsresim  oondi- 
dit,  negans  resurrectionem  carnis.et  Ghristumnon 
vere,  sed  putative  passum  asBeverans.  Duo  quoque 
opinatus  est  ex  adverso  sibi  esBe  principia,  quid- 
dam  tale  de  iEonibua  quale  Valentinus  affirmana. 

XV.  GoLORBASUs '  BCCutuB  ost  iBtos,  uou  muitum 
aliter  sentiens,vitam  omniumhominum  et  genera- 
tionem  in  Beptem  sideribus  consiBtere  afflrmans. 

XVI.  HERAGLEONiTiE  ab  Heracleono  discipulo  su- 
periorum  duo  asserunt  principia,  unum  ex  altero, 
et  ex  his  duobus  alia  plurima.  Feruntur  autem  buob 
morientes  novo  modo  quasi  redimere,  id  est,  per 
oleum,  balsamum  et  aquam,  et  invocationes  quas 
hebraicis  verbis  dicunt  super  capita  eorum. 

XVII.  OpHiTiB  a  colubro  nominati  sunt  :  coluber 
enim  grsece  ocpi^  dicitur.  Hunc  autem  Christum  ar- 
bitrantur  :  sed  habent  etiam  verum  colubrum  as- 
suetum  eorum  panes  lambere,  atque  ita  eis  velut 
eucharistiam  sanctiflcare.  Quidam  dicunt  istoa 
Ophitas  ex  Nicolaitis  sive  Gnosticis  extitisse,  et 
per  eorum  fabulosa  figmenta  ad  colubrum  colen- 
dum  fuisse  perventum  *. 

*  MiehaelinuB,  CoIbertinuB  et  ValicanuB  codiccB  ad- 
dant,  siienlium  matrem. 

s  Editio  Er.,  tanouamper  rimam. 

'  Quod  bic  in  eaitiB  luerat  additum.  «  De  trigeBimo 
«  Bfficulo  dicit  diabolum  genitum,  et  a  diabolo  alioB 
«  natos  aui  fecerint  hunc  mundum.  Et  ideo  malitiam 
«  non  arDitrio  tribuit,  Bed  natura)  mundi,  id  eBt  generi 
«  diabolico,  »  abeBt  a  Mbb. 

*  Lov.  et  aliquot  Mbb.,  Sevandiani.  Alii  cum  Er.,  Se- 
eundiani :  quorum  Bcilicet  princepB,  Sicundut  a  PhilaB- 
trio,  Epiphanio  et  eh  aliiB  dicitur. 

•  Cofnrbasum  editi  libri  appellant^  mutata  altera  vo- 
cali  0  in  a.  reluctantibuB  antiquiB  BcripturiB. 

•  Ita  in  Mbb.  At  in  ezcuBiB  deBcribitur iBthsc  baBreBiBhoe 
fere  modo . «  Hunc  autem  colubrum  qui  decepit  Adam  et 
c  Evam,  Christum  arbitrantur :  Bed  habent  euam  Terum 
«  colubrum,  quemnutrinntetTenerantnr.Qnid  elinean^ 
« tanteBacerdoteegrtditnrdespelaneatttaaGenditiaper 
«  aItare,iiinixamBpeIanc0,el  oDtattoneB  aoramUinmt«l 


UBER  UNU8. 


30 


XVIII.GAiAin  proptereasic  Rpp6ilati,quonianiGaia 
honoranty  dicentes  eum  fortisBiinas  esse  virtuiis.Si- 
mul  et  Jodam  traditorem  divinum  aliquid  putant,6t 
sceius  ejus  beneficium  deputant ;  asserentes  eum 
presisse  quantumessetgcneri  humanoChristi  pas- 
sio  prorutura,et  occidendum  Judsis  propterea  tra- 
didisse.  Illos  etiam,qui  schisma  facieotesin  primo 
popuioDeiiterradehiscenteperierunt  *  (iVum.  zvi,31- 
33;i,  et  Sodomitas  colere  perhibentur.  Blasphemant 
Legem,et  Denm  Legis  auctorem,carni8que  reaurre- 
ctiooem  negant. 

XIX.Sbthiani  nomen  acoeperunt  a  filio  Ads,  qui 
vocatusestSeth:  eum  quippe  honorant^sed  fabulosa 
et  hxretica  vanitate.  Diount  enim  eum  de  superna 
matrenatum,quamperbibentconveni8secum8uper- 
no  patre^unde  divinumsemenaliudnascereturitan- 
quamfiliorum  Dei.Hiquoquemultade  principatibus 
et  potestatibus  vanissimafabulantur.Quidameosdi- 
cunt  Sem  filium  Noe  Ghriatum  pulare. 

XX.Archontici  a  principibus  appellatiyUniversi* 
tatem,  quam  Deus  condidit,  opera  esse  pnncipum 
dicunt.  Operantur  etiam  quamdem  turpitudinem. 
Resurrectionem  oarnis  negant. 

XXI.  Gerdonuni  a  Gerdone  nominati,  qui  duo 
principia  sibi  adversanUa  dogmatizavit :  Deumque 
Legis  ac  Prophetarum  non  esse  patrem  Ghri8ti,neo 
bonumDeum  esse^sed  justum  ;  patrem  veroGhrisLi 
bonum :  Ghristumqueipsum  neque  natum  ex  femina, 
neque  habuisse  carnem ;  nec  vere  mortuum  vel  quid- 
quam  passum^  sed  simulasse  passionem.  Quidam 
Tero  in  duobus  principiis  suis  duos  deos  ita  eum 
dixisse  perhibent,ut  unus  eorum  esset  bonus.alter 
autem  roalus.  Resurrectionem  mortuorurii  *  ne^lf, 
spernens  etiam  Testamentum  Vetus.  *      • 

XXI[.Mabcion  quoque,  a  quo  Marcic/nitx  appellati 
sant  'jGerdonis  secutUB  estdogmatad^dii^^oousprii*- 
cipiisiquamvisGpipbaniuseumtriadicatasseruisd^ 
principia,  bonum,  justum,  pravum  :  sed  Eusebius 
Sinerum  quemdam,  non  Marcionem,  trium  princi- 
piorumatqne  naturarum  scribit  aactorem  {EusebAib, 
5,  cap,  13). 

XXIII.  ApELLiTiE  8unt,  quorum  Apclles  est  prin- 
cep9,qui  duo8quidemdeosintroducit,unumboDum, 
alterum  malum :  non  tamen  in  duobus  diversis atque 
inter  se  adversis  esse  principiis ;  sed  unum  esse prin- 
cipium,  deum  sciiicet  bonum ;  et  ab  illo  factum  alte- 
rum  :  qui  oum  malignus  essetjnventus  est  in  sua 
munduni  malignitate  fecisse.  Hunc  Apollem  dicunt 
quidametiamdeChriBtotamfalsasensiflse^utdiceret 
eum  non  quidem  carnemdeposuissede  CGBlo',8edez 
eiementis  mundi  accepisse,  quam  mundo  reddidit, 
cnm  sine  carne  resurgens  ascendit  in  ccslum. 

■  invoivens  le  circa  eas,  regreditur  ad  speluncam  :  et 

■  ita  conMDgnnt  oblationes  in  EuchariBtiam,  quasi  a 
•  Mipente  Cnrl8to,ut  illi  putant,  sanctiiicatas.  Tradnnt 
«  hujas  lerpentis  cultom  a  NicoIaitiB  sive  (iDOsticiB  ad 
m  Istos  dednctam.  » 

<  Post,  pei-ierunt,  editi  addebant,  Chore,  Dathan  et 
Ahiran ;  id  non  habent  Mbb. 
'  EdiUt  a  quo  Marcianistsf  appeliati  sunt. 
*  Sola  editio  Lovaniensiumi  duxiste  de  cceh. 


XXIV.  Sevsriani  a  Severo  ezorti,  vinum  non  bi- 
bunt,  eo  quod  fabulosa  vanltate  de  satana  et  terra 
germinasse  asserant  ?  item.Etiam  ipsi  non  sanam  do- 
ctriuam  8uam,quibus  voIunt,iDflant  nominibus  prin- 
ci  pum  ,carnis  resurrectionem  cum  VetereTestamcnto 
respuentes  ^ 

XXV.  Tatiani  a  Tatiano  *  quodam  instituti,qui  et 
Encratitae  appeilati  sunt,  nuptias  damnant,  atque 
omnino  pareseas  fornioationibusaliisquecorruptio- 
nibus  faciunt :  nec  recipiuDt  in  suorum  numerum 
conjugio  utentem,sive  marem,8ivefeminam.Nonve- 
scuntur  carnibus,  easque  omnes  abominantur.  Pro- 
lationes  quasdam  fabulosas  ssBcuIorum  etiam  isti 
sapiunt.Saluti  primi  hominis  contradicunt.Epipha- 
nius  Tatianos  et  Encratitas  ita  discernit,ut  Encra- 
titas  Tatiani  schismaticos  dicat  *. 

XXV[.  Gataphryges  sunt,  quorum  auctores  fue- 
runt  Montanus  tanquam  paracIituB,  et  duaeprophe- 
tisss  ipsius^i^risca  et  Maximilla.His  nomen  provin- 
cia  Phrygia  dedit,  quia  ibi  ezstiterunt,  ibique  vize- 
runt  :  et  etiam  nunc  in  eisdem  partibus  populos 
habent.  Adventum  Spiritus  sancti  a  Domioo  pro- 
mi88um,in  se  potius  quam  in  Apostolis  fuisse  asse- 
runt  redditum.  Secundas  nuptias  pro  fornicationi- 
bus  habent :  et  ideo  dicunt  eas  permisisse  aposto- 
lum  Paulum,quiaez  parte  8ciebat,et  ez  partepro- 
phetabat :  nondum  enim  venerat  quod  perfeotum 
est  (I  Cor.xnifi^  10).Uoo  autem  perfectum  in  Mon- 
tanum  et  in  ejus  prophetissas  venisse  delirant.Sa- 
cramenta  perhibentur  habere  funesta :  nam  de  in- 
fantis  annicuii  sanguine,quem  detoto  ejus  corpore 
minutis  punctionum  vulneribus  eztorquent,  quasi 
euchtriiilidm  euam  coDflcere  perhibontur,niiscente8 
eum  f&rinffi,  ^anemqub  inde  facicntes :  qui  puersi 
mortuuB  fuerit,'habetur  apud  eos  pro  martyre ;  si 
auifcm  vixerit,  pro  magno  sacerdote  ^. 

XXVn*  I^BpOiB<ANi'sivef^uintiIliani,aloC()  quodam 
nominati  sunt,  quam  bivitatem  desertam  dicit  Epi- 

>  SubjuDgunt  editi:«Hicprfieterea  Pbilumenemquam- 
«  dam  pueilam  dicebat  iDspiratam  divioitus  tixi  irsnun- 
«  tianda  futura  :  ad  quam  somuia  atque  aestus  sui  ani- 
«  mi  refercD8,diviDatioDibu8  8euprflB9agii8ejii8  8ecretim 
«  erat  soiitus  prsemoDeri,  eodem  phaDta^mate  eidem 
«  PhilumeDflB  pueri  habitu  se  demoDstraute,  qui  puar 
tt  appareus  Chriytum  se  aliquaDdo,aliquando  ease  asse* 
ff  reret  Paulum.A  quo  phaDtasmate  sciscitaDs.ea  soleret 
«  respoDdere,  que  se  audieotibus  diceret.  NaunuUa 
«  quoque  illam  miracula  operari  solitam.inter  qus  iilud 
«  prsecipuum,  quod  ia  aoguftissimi  oris  ampulam  vi- 
«  tream  paoem  graodem  immitteret,  eumqiie  extremis 
«  digitulis  levare  soleret  iUee8um,eoque  solo  quasi  divi- 
N  Dilus  sibi  cibo  dato  fuisset  uoateDta.»  Abest  id  totum 
a  Mss.quod  forte  cum  esset  a  quopiam  in  ora  libri,non 
de  Severo,  sed  de  Appelle  aanotatum,  librarii  haliuci- 
nantes  isthac  traustuleruut.  De  Apelle  ac  ejii^dem  Phi- 
lumene  Tertullianos,  lib.  de  Praescript.,  capp.  6  ct  30. 

*  Editi  feruDt,  a  Tacio ;  sed  M88.,a  Tatiano  :  quoeum 
nomine  veteres  historici  appellaat. 

s  Editi,  dicant.  MeliuB  aliquot  Mss.,  dicat.  Refert  ad 
Epiphaaium,qui  Eucratitas  apospasma  Tatianoti  dlcit  in 
Epitome. 

^  Colbertini  codices  duo  et  unua  e  Vaticauis,  pro  ma- 
ono  martyre  ;  si  autem  vixeritypro  summo  saceriote  Alii 
Vaticani  cum  antiquissimo  FloriaceDsi,  cum  Bechero- 
nensi,  etc.,  pro  murtyre ;  si  autem  vixerit,  pro  maximo 
sacerdote.  Micbaclinud  Mb.,  pro  primo  sacerMe. 

•  Iq  omnibuB  prope  Mss.,  Pepudiani :  et  iufra  prO| 
Pepusa,  constanter  scriptum  est,  Pepudia, 


81 


DE  HiERESIBUS,  8.  AUGUSTINI 


SS 


phanius.Hnno  autem  isti  divinum  aliquid  esse  arbi- 
trantes^J  crusalem  vocant  :tantum  dantes  mulieribus 
principatu  m  ,ut  sacerdoiio  quoque  apud  eos  honoren- 
tur.  Dicunt  onim  QuintiilflB  et  PriscillaB  in  eadem  ci- 
vitate  Pepuza  Christum  specie  feminaB  revelatum  : 
undeabhac  Quintilliani  etiam  nuncupantur.Faciunt 
et  ipsi  de  sanguine  iufantis,quod  Galaphryges  facere* 
supra  diximus  :  nam  et  ab  eis  perhibentur  ezorti. 
Denique  alii  hanc  Pepuzam  non  esse  civitatem,8ed 
villam  dicunt  fuisse  Montani  et  prophetissarum  ejus 
Priscao  et  MaximillaB ;  et  quia  ibi  vizerunt,|ideo  lo- 
oum  meruisso  appellari  Jerusalem. 

XXVIII.  ARTOTYRrr/B  sunt,  quibus  oblatio  eorum 
hoc  nomen  deditiolferunt  enim  panem  et  oaseum, 
dicentes  a  primishominibusoblationes  de  fructibus 
terra:  et  ovium  fuisse  celebratas.  Hos  Pepuzianis 
Jungit  Epiphanius. 

XXIX.  TEssARBsccDECATiTiE  hinc  appcliati  sunt 
quod  nonnisi  quartadecimaluna^Paschacelebrant, 
quilibct  septemdierumoccurrat  dies;et  sidiesdomi- 
nicus  occurrerit,  ipso  die  jejunant  et  vigilant. 

XXX.  Aloqi  ',  propterea  sic  vooantur,  tanquam 
Bine  verbo  (\6^o^  enim  grace  verbum  dicitur},quia 
Deum  Verbum  recipere  noluerunt,Joannis  Evange- 
lam  respuentes,  cigus  nec  Apocalypsin  accipiunt, 
haa  videlicet  scripturas  negantes  esse  ipsius. 

XXXI.Adamiani  ez  Adam  dicti,cuju6  imitanturin 
paradiso  nuditatem.quae  fuit  ante  peccatum.  Unde 
et  nuptias  aversantur:quia  nec  priusquam  peccas- 
aet  Adam,  neo  priusquam  dimissus  esset  de  para- 
dieOy  cognovit  uzorem.  Gredunt  ergo  quod  nuptiffi 
fdturaB  non  fuissentySi  nemo  peccasiset.Nudi  itaque 
mares  feminsque  conveniunt,  Budi.4^ctt[tkl6»'^u/*. 
diunt,nudi  orant,nudi  celebc^utiMftf&piQOta;  rXkiL  *- 
hoc  paradisum  suam  arbitrantur  Gcclesiam. 

XXXIl.ELGEasos  et  Sam^s^s  Jaictapq%iafft:Drdi|\|e* : 
Buo  commemorat  EpipharfiOs,t[iiof  tfi^i^ A  2i)iiodam  ' 
pseudopropheta  essedec€ptos*quivocabatur  Elci(a), 
ez  cujus  genere  duas  mulieres  tanquam  deasab  eis 
perhibet  adoratas  :  csBtera  Ebionsis  tenere  similia. 

XXXIII.Theodotiani  a  Theodoto  « quodam  insti- 
tuti,  hominem  tantummodo  Ghristum  asseverant. 
Qnod  dicitur  idem  Theodotus  propterea  docuisse, 
quia  in  persecutione  lapsus  isto  modo  se  casus  sui 
devitare  putabatopprobriumySinon  Doumnegasse, 
sed  hominem  videretur. 

XXX[V.MELGHisEDBGiANi,Melchi8edec  sacerdotem 
Dei  excelsi,  non  hominem  fuisse,  sed  virtutem  Dei 
esse  arbitrantur. 

XXXV.  Bardesanista  a  quodam  Bardesane,  qui 
in  doctrina  Ghristi  prius  ezstitisse  perhibetur  insi- 
gnis:  sed  postea^quamvis  non  per  omnia,in  Valen- 


'  MsB.,  quod  Caiaphrygms  faeere. 

*  Editi  oic  addunt,  mense  rnartio, 

s  In  EditiB,  Ahgiani,  ReBtituendam  ez  Mbb.,  Alogi : 
qui  a  grncia  hflBreBiograpbiB  dicuntar  :  Ahaoi, 

*  Editi,  a  Theodotione :  pauloaue  poBtj  iaem  Theodo- 
fidn.Castigantur  ez  Vaticano  codice. 

{a)  Ab  Epiphauio  io  ADacephalaeosi  Eikesaiot  nomi- 
natur,  in  Pauario  £/xai,  in  Panarii  Synopsi  Eixa, 


tini  hflBresim  lapaus  est  <• 

XXXVI.  NoBTUNi  a  quadam  Noeto,  qui  dicebat 
Ohristum  eumdem  ipsum  esse  Patrem  et  Spiritum 
sanctum. 

XXXVI I.Valesii  et  se  ipsos  castrant,  et  hospites 
suos.hoo  modo  ezistimantes  Deo  se  debere  eervire. 
Alia  quoque  hflBreticadoceredicuntur  et  turpia:  sed 
quJB  ilia  sint,  nec  ipse  commemoravit  KpiphaniQs, 
nec  uspiam  potui  reperire. 

XXXVIII.  Cathari  ',  qui  ee  ipsos  isto  nomine, 
quasi  propter  munditiam.superbissime  atqueodio- 
sissime  nominant^Becundas  nuptiasnonadmittunt, 
pcBuitentiam  denegant,  Novatum  sectantea  hareti* 
cum  :  unde  etiam  Novatiani  appellantur. 

XXXIX.Anoelici,  in  angelorum  cultum  inclinati, 
quos  Epiphanius  jam  omnino  defecisse  testatur. 

XL.AposTOLici,qui  se  isto  nomino  arrogantissime 
vocaverunt,eo  quod  in  suamcommunionem  non  re- 
ciperent  utentes  conjugibus  et  res  propriasposBiden- 
tea  :  quales  habet  Gatholica'et  monachos  et  clericos 
plurimos.  Sed  ideo  isti  hfleretioi  Bunt,  quoniam  se  ab 
Ecclesia  BeparanteB.nuIlamspem  putant  eos  habere, 
qui  utuntur  his  rebus,qaibus  ipsi  cflirent.  EncratitiB 
isti  similes  sunt:  nam  et  ApotactitflB  (a)  appellantur. 
Sed  et  alia  nescioquae  propriahereticadooereperhi« 
bentur. 

XLI.Sabblliani  ab  illo  Noeto  quem  supra  memo- 
ravimuB,defluziB8edicuntar;nametdi8oipulumcyu8 
quidam  perhibent  fuisse  Sabellium.Sed  qua  caasa 
duas  hflBreBeseas  Epiphanius  oomputet,neBCLO :  cum 
fieri  potuiBBevideamuB,ut  fueritSabellius  iste  famo- 
Bio/»  ot.ideo  ez  illo  celebrius  haec  hflBresis  nomen 
aftdRepiQrlfcd^oetiani  enim  difficileabaliquo  sciuntur: 
SftBelirani  autem  sunt  in  ore  multorum.  Nam  et 
Pra]|e;iui08  «pe^a  Prazea  quidam  vooant ;  et  Hermo- 
gdiXMipi*.vb6arj:ab  Hermogene  potaerunt :  qui  Pra- 
idlbralt  ifermogenes  eadem  sentienteB,in  Af rica  fuisse 
dicuntur.  Neo  tamen  istfle  plures  sectflB  sunt ;  sed 
unius  sectflB  plura  nomina,ez  his  hominibuB  qui  in 
ea  mazime  innotuerunt  :  sicut  DonatiBtfle,  iidem 
ParmenianistflB ;  sicut  Pelagiani,  iidem  Gralestiani. 
Unde  ergo  sit  factum  ut  Noetianos  et  SabellianoB, 
non  unius  hflaresis  duo  nomina,8ed  tanquam  duas 
hflBreses  supradictus  Epiphanius  poneret,  liquido  in- 
venire  non  potui :  quia  si  quid  inter  ae  d&fFerunt, 
tam  obBCure  dizit,8tudio  forsitan  brevitatiB,  ut  non 
intelligam ;  loco  quippe  i8to,quo  et  nos,  tam  longe 
a  Noetianis  Sabellianos  commemorans  :  Sabelltani, 
inquit,  similta  Noeto  dogmatizantes^  praeter  hoc 
quod  dicunt  Patrem  nm  esse  passum  (EpiphaniuSf 
in  Anacephalwosi),  Quomodo  de  Sabellianis  intel- 
ligi  potest,  cum  sio  innotuerint  dioere  Patrem 
paBBum,  ut  PatripasBiani  quam  Sabelliani  orebrius 
nuncupentur  ?  Aut  si  forte  in  eo  quod  cdt,  prxier 

>  PoBt,/(^»na  «ff,adjecta  erant  in  ezcusiB  librie  verba 
hm^,addens  de  suoi  ^  Mo  aseriberet  conversaiiones 
hominum ;  quflB  in  Mbb.  noBlriB  non  reperimuB. 

>  In  Mbb.  :  Catharoe  sive  Novatiani,  qui  se  ipsos,  etc 
GrfieciB  Bunt,  Kataroi. 

s  In  editiB,  eathoHea  Eeeiesia,  Ab^it,  ^ceMa,  a  Mm. 
(mj  Id  BBt,  RenuntiatortB. 


83 


LIBEH  UNUS. 


34 


hoc  quod  dicuni  Pairem  non  es$e  passum,  Noetianos 
hoc  dicere  intelligt  voiuit,  quiseosin  hac  ambigui- 
tate  discernat  ?  Vel  quomodo  posBunt  intelligi  qui- 
libet  eoram  Patrem  passum  fuisse  non  dicere,cum 
dicant  eumdem  ipsum  esse  et  Patrem  et  Filium  et 
Spiritum  sanctum  ?  Philastcr  autcm  Brixianus  epis- 
oopus,  in  prolixissimo  libro  quem  de  haeresibus 
condidity  et  centum  '  viginti  octo  hasreses  arbitra- 
tUB  est  compntandas,  Sabellianos  continuo  post 
Noetianos  ponens :  Sabellius,  inquit,  discipulus  ejus, 
qui  simUitudinem  sui  doctoris  iiidem  secutus  est, 
unde  ei  Sabelliani  postea  sunt  appellati^  qui  et  Pairi- 
passiani,  et  Praxeani  a  Praxea^  et  Hermogeniani  ab 
Hermogene,  qui  fuerunt  in  Africa^  qui  et  ita  senlien- 
ies  abjecti  sunt  ab  Ecclesia  cathplica.  Certe  iste  eos- 
dem  postea  Sabellianos  dixit  appellatos,  qui  ea 
qufi  NoetUB  sentiebant ;  et  alia  nomina  ejusdem 
sects  commemoravit :  et  tamen  Noetianos  et  Sa- 
hellianoa  sub  duobus  numeris  tanquam  duas  hs- 
resei  posuit ;  qua  causa^  ipse  viderit. 

XLIf.  ORiOBNiAifi  a  quodam  Origene  dicti  sunt ; 
Don  illo  qui  fere  omnibus  notus  est,  sed  ab  alio  ne- 
8cio  quo,  de  quo  vel  sectatoribus  ejus  Epiphanius 
loquens  :  Origeniani,  inquit,  eujusdam  Origenis ' ; 
turpis  autem  sunt  aperatianis,  isti  sunt  nefanda  fa^ 
cienies ',  sua  carpora  corruptioni  tradentes  (a).  Aiios 
aatem  Origenianos  continuo  subjiciens  : 

XLIIL  Ori«bniani,  inquit,  alii,  qui  ei  Adamantii 
tractaioris,  qui  et  mortuorum  resurrectionem  repel- 
Itatt ;  Christum  autem  creaturam  et  Spiritum  sanclum 
introducenies  :  paradisum  autem  et  calos  et  alia  om- 
nia  allegonzantcs  ^  Hcec  quidcm  dc  Origene  Epi- 
pbaniua  :  sed  qui  eum  defendunt,  unius  ejusdem- 
que  tubstantiflB  esse,  dicunt,  docuisse,  Patrem  et 
Filium  et  Spiritum  sanctum  ;  neque  resurrectionem 
repulisse  mortuorum  :  quamvis  et  in  istis  eum 
convincere  studeant,  qui  ejus  piura  iegerunt.  Sed 
sunt  hujus  Origenis  alia  dogmata  '^,  quas  catholica 
ficclesia  omnino  non  recipit,  in  quibus  nec  ipsum 
falflo  arguit,nec  potest  ab  ejus  defensoribus  faili' : 
maxime  de  purgatione  et  liberatione,  ac  rursus 
post  longum  tempus  ad  eadem  maia  revolutione 
rationalie  universa  creaturae.  Quis  enim  catholicus 
chrifltiannB  vel  doctus  vel  indoctus  non  vehomen- 
ter  exhorreat  eam  quam  dicit  purgationem  malo- 
mm,  id  est,  etiam  eos  qui  hanc  vitam  in  flagitiis 
et  facinoribus    et    sacriiegiis    atquo    impietati- 

I  Forte  pro,  et  centum,  legeodum  eBt,  centum  et.  M. 
'  Lov.  :  Origenis  ditcipuTi,  Vox,  discipulif  abe8t  ab 
Er.  et  MsB.  necnoo  a  ^sco  textu  Epipbauii. 

*  In  Mm.,  iHenarrabiHa  facientes.  Grsce  eet,  arritO' 
poio^ntet, 

*  Editi.eqniet  Adamantii  tractatoris  illius  sectatores, 
«  qui  et  mortuorum  resurrectionem  negant  :  Chmtum 
«  aatem  et  Spiritum  ■anctum  creaturam  dicunt  para- 
«  disum  autem  et  ccelofl  et  alia  non  credunt  esse  ae- 
•  euDdam  litteram,  eed  in  allegoria.  »  Veteres  autem 
hbri  preeftioB  inherent  grsco. 

*  Soli  editi,  repulisse  mortuarum  :  sed  qui  ejus  plura 
tegerunt,  contrauiaunt.  Sunt  et  uiia  hujus  Origenis  dog- 
mdta^ 

6'  8ic  Mse.  At  editi,  ab  ejus  defensorihus  excusari. 

\a)  Epiphaniae  in  Panario  quidem  hseres.  63  et  64, 
iperte  proAtelnr  nescire  ee  aa  Origeniani  isti  turpei 
ab  Origene  Adamantio  dicti  sint,  an  ab  alio  Origene  : 
ff«d  profeeto  in  Anacephaleeosi,  quae  eola  sine  Panario 
venit  ia  minoi  Angnstini^  de  ntriique  Origenianii  iic 


bus  quamiibet  maximis  Hnierunt,  ipsum  etiam  po- 
stremo  diaboium  atque  angelos  ejus,  quamvis  post 
jongissima  tempora,  purgatos  atque  liberatos  regno 
Dei  lucique  restitui,et  rursuspost  longissima  tem- 
pora  omnes  qui  liberati  sunt,  ad  hacc  mala  denuo 
relabi  et  reverti ;  ct  has  vices  alternantcs  beatitu- 
dinum  et  miseriarum  rationalis  creaturao  semper 
fuisse,  semper  fore  ?  De  qua  vanissima  impictate 
adversus  philosophos,  a  quibus  ista  didicit  Orige'- 
nos,  in  libris  de  Givitate  Dei  diligentissime  dispu- 
tavi »  (In  libro  21). 

XLIV.  Pauliani  a  Paulo  Saroosateno,  Ghristum 
non  semperfuissedicunt ;  sed  ejus  initium,ex  quo 
de  Maria  natus  est,  aseeverant  :  nec  eum  aliquid 
amplius  quam  homincm  putanL  Ista  hsresis  ali- 
quando  cujusdam  Artemonis  ^  fuit  :  sed  cum  dcfe- 
cisset,  instaurata  est  a  Paulo,  et  postea  sic  a  Pho- 
tino  confirmata,  ut  Photiniani  quam  Pauliani  ce- 
lebrius  nuncupentur.  Jstos  sane  Paulianos  bapti-* 
zandos  esse  in  Ecclesia  catholica  Nicffino  concilio 
constitutum  est.  Unde  credendum  est  eos  regulam 
Baptismatis  non  tenere,  quam  secum  multi  hsre- 
tioi  cumde  Gatholicadiscederentabstuierunt,  eam- 
que  custodiunt. 

XLV.  Photinus  ab  Epipbanio  non  continuo  post 
Paulum  sive  cum  Paulo,  sed  aliis  interpositis  po- 
nitur.  Non  tacetur  sanesimilia  credidisse  :  secun- 
dum  aliquid  tamen  adversatus  ei  dicitur;  scd  quid 
sit  ipsum  aliquid,  omnino  non  dicitur.  Philaster 
autcm  continuatim  ponit  ambos  sub  singulis  et 
propnis  numeris,  quasi  hiereses  duas,  cum  dicat 
Photinum  in  omnibusPauli  secutum  fuissc  doclrl- 
nam. 

XLVI.  MANiGii.ei  a  quodam  Persa  exstiterunt» 
qui  vocabantur  Manes  :  quamvis  et  ipsum,  cum 
ejus  insana  doctrina  coepissetin  Grxcia  prasdicari. 
Manichaium  discipuli  cjus  appcllare  muluerunt,  de- 
vitantcs  nomen  insanias.  Unde  quidam  eorum  quasl 
doctiores,  et  eo  ipso  mendaciores,  geminata  n  lit- 
tera,  Mannichsum  vocant,  quasi  manna  funden- 
tcm*.  Isto  duo  principia  inter  se  diversa  et  adver^ 
sa,  eademque  sterna  et  coaelerna,  hoc  est  semper 
fuisse,  compo8uit;duasque  naturasatque  substan- 
tias,  boni  scilicet  et  mali,  sequens  alios  antiquos 
baereticos,  opinatus  est.  Quarum  intcr  sc  pugnam 
et  commixtionem,  et  boni  a  malo  purgationcm,  et 
boni  quod  purgari  non  poterit,  cum  malo  in  jcter- 
nam  damnationem,  secundum  sua  dogmata  asseve- 
rantes,  multa  fabulantur,  quae  cuncta  intexere  huio 

dicit  obftcure,  ut  priorei  non  ab  eodem  Origene  Ada- 
mantio,  sed  ab  alio  profectos  crederes. 

i  Veterum  codicum  auctoritate  removimusquodinex- 
cuBishicaddebatur :  «  Dicil  prfeterea  ipse  Ori^euea,quod 
H  Filius  Dei  sanctii  hominibu»  compuratUB,  veritas  sit ; 
tt  Patri  coUatus,  mendacium:et  quunlum  (iidtant  Apoi- 
«  toli  Christo,  tantum  Filius  i»airi  Unde  u(?c  orandni 
«  cBt  Filius  cum  Patre,  quiii  non  lsL  auctur  iiiiuigen- 
M  darum  petitiununi,  seJ  aiippliuatur.  » 

*  In  excusJA.  Artetuonii.  At  in  Mbb.,  Artemonis. 

3  Sic  ouiuiuo  fu(Tuut  Mbs.  At  editi,  cosptsset  nomen 
prxdicart  :  nam  antehac  Urhicus  (imo,  CubricuSf  ex  Epi- 
phauio,  h8Br.  66)  vocabatur.  Sed  in  Grsecia  diseiputi 
ejus  vitantes  nomen  insania,  quasi  ttoctiores^  et  eo  ipso 
mendacioreSf  g^minatan  litterayMannich.Tum,  quasi  man" 
na  fUndentem,  pro  Manichseo^  id  est  insano,  appeitavtm 
runii  Isie  duo  principia,  etc. 


85 


DE  HiERESIBUS,  S.  AUGDSTINI 


35 


operi  nimis  longum  est.  Ex  his  aiitem  suis  fabulis 
vanis  atque  impiis  ooguntur  dicere,  animas  bonas, 
quas  censent  ab  animarum  malarum  naturaB  scili- 
cet  contrariae  commixtione  liberandas,  ejus  cujus 
Deus  cst  esse  natursB.  Proinde  mundum  a  natura 
Dei  factum,  confltentur  quidem,  sed  de  commix- 
tione  boni  et  mali,  quaa  facta  est,  quando  inter  se 
utraque  natura  pugnavit.  Ipsam  vero  boni  a  malo 
purgationem  ao  liberationem,  non  solum  per  to* 
tum  mundum  et  de  omnihus  ejus  elementis  virtu- 
tesDei^  f^cere  dicunt,  verum  etiam  Electos  suos 
per  alimenta  que  sumunt.  Eteis  quippe  alimentis, 
sicut  universo  mundo,  Dei  substantiam  perhihent 
esse  commixtam  :  quam  purgari  putant  in  Electis 
Buiseo  genero  vitae^quo  vivuntElectiManicbsorum, 
velut  sanctiusetexcelientiusAudiloribussuLs.  Nam 
his  duabus  professionibus,  hoc  est  Electorum  et 
Auditorum,Eccle8iam  suam  constare  voluerunt.  In 
cieteris  autem  hominibus,  etiam  in  ipsis  Auditori- 
bas  suis,  hanc  partem  bonae  divinaque  substantis 
qus  mixta  et  coUigata  in  escis  et  potibus  detine- 
tur,  maximeque  in  eis  qui  generant  filios,  arctias 
etinqninatiuscolligari  putant.  Quidquid  vero  undi- 
qae  purgatur  luminis,  per  quasdam  naves,  quas 
esse  lunam  et  solem  volunt,  regno  Dei,  tanquam 
propriis  sodibus  roddi.  Quas  itidem  naves  de  sub- 
stantia  Dei  pura  perhibent  fabricatas.  Lucemque 
iatam   corpoream   animantium  mortaiium  oculis 
adjaoentem,  non  solum  in  his  navibus,  ubi  eam 
purissimam  credunt,  verum  etiam  in  aliis  quibus- 
que  lucidis  rebus,  ubi  secundum  ipsos  tenetur  ad- 
mixta,  crediturque  purganda,  Dei  dicunt  esse  na- 
turam.    Quinque  enim  eiemcnta   qusB  genuerunt 
principes   proprios,   genti  tribuunt  tenebrarum  : 
eaque  elementa  his  nominibus  nuncupant,  fumum, 
tenebras,  ignem,  aquam,  ventum.  (n  fumo  nata 
animalia  bipedia,  unde  homines  ducere  originem 
censent ;  in  tenebris,  serpentia ;  in  igne,  quadru- 
pedia;  in  aquis,  natatilia;  in  vento.  volatiiia.  His 
quint|ue  clcmentis  malis  debellandis  aliu  quinque 
elemonta  de  regno  et  substantia  Dei  missa  csse,  et 
in  illa  pugna  fuisse  permixta  ;  fumo  acra,  tenebris 
lucem,  igni  maloignem  bonum,aqufle  malsaquam 
bonamy  vento  malo  ventum  bonum.  Naves  autcm 
illas,  id  est,  duo  crBli  luminaria,  ita  distinguunt, 
al  lunam  dicant  factam  ex  bona  aqua,  solem  vero 
ez  iRne  bono.  Esse  autem  in  eis  navibus  sanctas 
virtutes,  qus  se  in  masculos  transflgurant,  ut  ilii- 
ciant  feminas  gentis  adverss,  et  lursus  in  femi- 
nas,  ut  il!iciant  masculos  ejusdem  gentis  adver- 
808  * ;  et  pcr  hanc  illecebram  commota  eorum  con- 
cupiscentia  fugiat  de  illis  lumen,  quod  membris 
suis  permixtum  tenebant,  et  purgandum  susci- 
piatur  ab  angelis  lucis,  purgatumque  illis  navibus 
imponatiir  ad  regna  propria  reportandum.  Qua  oc- 

>  Editi,  vir(uteni  Dei.  Meiins  Mbb.,  virtules  Dei :  qoaB 
nimirum  iiifra  Maaichsi  dicuul  csse  in  soie  et  luua 
tauquaiu  ia  dnabus  n :  vibas  fnncM^  virtutes.  Concordat 
in  Augieusi  ex»*ni|)Uri  \etus  ilie  de  Hteresibus  liher, 

Sueui  iudilo  uoinir.e  Pnedestinati   publicdvit  Jacobui 
iroiondus ;  qui  lamen  hoc  loco  virtutem  Dei  edi Jit. 

'  Usc  pars  sententis,  et  rursu» genti»  adversm, 

ratiinitor  ex  Mis.  Vide  librum  de  Natura  Bonl,cap.  44, 


oasione,  vel  potius  exsecrabitis  superstitionis  qua- 
dam  necessitate,  coguntur  Elccti  eorum  velut  ea- 
charistiam  conspersam  cum  semine  humano  sa- 
mere,  ut  etiam  inde,  sicut  de  aliis  oibis  quos  acci- 
piunty  substantia  illa  divina  purgetur.  Sed  hoc  86 
facere  negant,  et  alios  nescio  quos  sub  nomine  Ma- 
nichsorum  facere  afHrmant.  Detecti  sunt  tamen 
in  ecclesia,  sicut  scis,  apud  Garthaginem,  jam  te 
ibi  diacono  constituto,  quando  instante  Urso  tri- 
buno,  qui  tuno  domui  regis  prsfuit,  aliqui  adduo- 
ti  sunt  (a) :  ubi  puella  nomine  Margarita  istara  ne- 
fariam  turpitudinem  prodidit,  qus  cum  esset  an- 
norum  nondum  duodecim,  propter  hoc  scelestum 
mysteriuni  se  dicebat  esse  vitiatam  ^  Tunc  Euse- 
biam  quamdam   manichsam  quasi  sanctimonia- 
iem,  idipsum  propter  hoc  ipsum  passam,  vix  com- 
pulit  conflteri,  oum  primo  illa  se  asseruiseet  inte- 
gram,atque  ab  obstetrice  inspici  postnlasset:  qus 
inspecta,  ct  quid  esset  inventa,  totum  illud  tur- 
pissimum  scelus,  ubi  ad  excipiendum  el  commis- 
cendum  concumbentium  semen  farina  substernitur 
(quod  Margarila  indicante  absens  non  audierat), 
similiter  indicavit.  Et  recenti  tempore  nonnulli  eo- 
rum  reperti,  et  ad  ecclesiam  ducti,  sicut  Gesta 
episoopalia  qus  nobis  misistis  ostendunt,  hoc  non 
sacramentum,  sed  exsecramentum,  sub  diligenti 
interrogatione  confessi  sunt  :  quorum  unus  no- 
mine  Viator,  eos  qui  ista  faciunt  proprie  Catharis- 
tas '  vocari  dicens,  cum  alias  ejusdem  manichss 
sects  partesinMattarios  ',et  specialiterManicbsos, 
distribui  perbiberet,  omnes  tamen  has  tres  formas 
ab  uno  auctore  propagatas,  et  omnes  generaliter 
manicbsos  esse,  negare  non  potuit.  Et  certe  illi  li- 
bri  maniohsi  sunt  omnibus  sine  dubitatione  com- 
munes,  in  quibus  libris  illa  portenta  ad  illiciendos 
et  per  concupiscentiam  dissolvendos  utriusque  se- 
xas  principes  tenebrarum,  ut  liberata  fugiat  ab 
eis,  qus  captivata  tenebatur  in  eis  divina  jsubstan- 
tia,  de  masculorum  in  feminas  et  feminarum  in 
masculos  transfiguratione  conscripta  sunt,  unde 
ista,  quam  quilibet  eorum  negant^ad  se  pertinercy 
turpitudo  defluxit.  Divinas  enim  virtutes,  quantum 
possunt,  imitari  se  putant,  ut  purgent  Dei  sui  par- 
tem  :  quam  profecto,  sicut  in  omnibus  corporibus 
CGBlestibus  et  terrestribus,  atque  in  omnium  rerum 
seminibus,  ila  et  in  hominis  semine  teneri  existi- 
mant  inquinatam.  Ac  per  hoo  sequitur  eos,  ut  sic 
eam  etiam  de  semine  humano,  quemadmodum  de 
aliis  seminibus  qus  in  alimentis  sumunt,  debeant 
manducando  purgare.  Unde  etiam  Gatbarists  ap- 
peliantury  quasi  purgatores,  tanta  eam  purgantes 
diiigentia,   ut  se  nec  ab  hac  tam  horrenda  cibi 
turpitudine  abstineant.  Neo  vescuntur  tamcn  car- 

*  8ic  Mst.  Editi  autem  habent,  violatam, 

s  Hic  editi  addunt,  id  est  mandatores  vel  purgatorcs, 

*  Editi,  Macarios  :  quod  erratum  lecutui  eit  Sirmon- 
dufl  in  8U0  Prsdestinato  ;  quanquam  Augicuse  ej  usdem 
PrsileBtinali  cxempiar  prsrert,  Mattarios.  Sic  vero  ha- 
bent  bic  etiam  Auguntmi  Mm.  omnei.  Nempe  quia  in 
niatticn  durmiant,  Mattarii  appelhiutur,  ex  libro  5  coutra 
Faubtum,  cap.  5. 

*  Ita  Vaticttui  duo  Mm.  At  editi,  unde  ista  eorum, 
quamUbet  negant,  etc. 

(a)  Vid.  PoMid.  in  Vita  AugoiUnl.  cap.  16. 


37 


LIBER  UiNUS. 


38 


nibns  tanqaam  de  mortuis  vel  occisis  fagerit  divina 
Bubstantia,  tantumque  ac  tale  inde  remansprit,  quod 
jamdignum  non  sit in  Electorum  ventre  purgari.  Nec 
ova  saltem  aumunt,  quasi  et  ipsa  cum  franguntur 
exspirent,  nec  oporteat  ullis  mortuis  *  corporibus 
vesci,  et  hoc  solum  vivat  ez  carne,  quod  farina,  ne 
moriatur,  excipitur.  Sed  nec  alimonialactis  utuntur. 
quam  vis  de  corpore  animantis  vivente  mulgeatur  sive 
augatur  :^non  quia  putant  divins  substantiae  nihiiibi 
esse  permiztum,  sed  quia  sibi  error  ipsi  non  constat. 
Nam  et  vinum  non  hibunt,  dicentes  fel  esse  princi- 
pum  tenebrarum  ;  cum  vescantur  uvis  :  nec  musti 
aliquid,  vel  recenti8simi,sorbent.AnimasAuditorum 
suorum  in  Electos  revolvi  arbitrantur,  aut  feliciore 
compendio  in  escas  Electorum  suorum,  ut  jam  inde 
pnrgatae  in  nulla  corpora  revertantur.  Caateras  autem 
animas  et  in  pecora  redire  putant,  et  in  omnia'  quae 
radicibns  fixa  sunt  atque  aiuntur  in  terra«  Herbas 
enim  atque  arbores  sic  putant  vivere,  ut  vitam  quas 
illis  inest,  et  sentire  credant,  et  dolere,  cum  laedun- 
iur' :  nec  aliquid  inde  sine  cruciatu  eorum  quem- 
quam  posse  vellereaut  carpere.  Propter  quod,agrum 
etiAm  spinis  purgare,  nelas  habent.  Unde  agricullu- 
ram,  quae  omnium  artium  est  innocentissima,  tan- 
quam  plurium  homicidiorum  ream  dementcr  accu- 
santisuisqueAuditoribusideohaecarbitranturignos- 
ci,qaiapr»bentindealimentaEiectissuis;utdivinail- 
lasubstantiaineorumventrepurgata,impetreteisve- 
niam,  quorum  traditur  oblatione  purganda.  Itaque 
ipsi  Electif  nihil  in  agris  operantes,  nec  poma  car- 
pentes,  nec  saltem  folie^  ulla  veilentes,  exspectant 
hosc  afferri  usibus  suisabAuditoribussuis,viventes 
de  tot  ac  tantis  secundum  suam  venitatem  homicidiis 
alienis.  Monent  etiam  eosdem  Auditores  suos,  ut  si 
vescuntur  carnibus,  animalia  non  occidant,  ne  oifen- 
dant  principes  tenebrarum  in  ccBlestibus  colligatos, 
a  quibus  omnem  carnem  dicunt  originem  ducere:  et 
si  utuntar  copjugibus,  conceptum  tumen  generatio- 
nemque  devitent,  ne  divina  substauitia  quae  in  eos  per 
alimenta  ingreditur,  vinculis  carneis  ligetur  in  prole. 
Sic  quippe  in  omnem  carnem,  id  est,  per  escas  et 
potaa  venire  animsis  credunt.  Unde  nuptiassinedu- 
bitatione  condemnant,  et  quantum  in  ipsis  est,  pro- 
bibent:  quando  generare  prohibent,  propter  quod 
coDJugia  copulanda  sunt,  Adam  et  Evam  exparenti- 
busprincipibus  fumi  asserunt  natos :  cum  pater  eo- 
rum  nomine  Saclas  sociorum  suorum  fetus  omnium 
devorasset,  et  quidquid  inde  commixtu  m  di  vinae  sub- 
stantisceperat,cumuxoreconcumbensincarnepro- 
listanquamtenaoissimovinculocoilig8isset.Ghri8tum 
autem  fuisse  afflrmant,  quem  dicit  nostra  Scriptura 
serpenlem,  a  quo  illuminatos  asserunt,  ut  cognitio- 
nis  oculos  aperirent,  et  bonum  malumque  dignosce- 
rent :  cumque  Christum  novissimis  temporibus  ve- 
nisse  ad  animas,  non  ad  corpora  liberanda.  Neo 
folsse  in  carne  vera,  sed  simulatam  spcciem  carnis 

*  Aliqoot  Mss.  HHs  morfuis, 

*  Sola  editio  Lov.,  et  omnia ;  omiBSO   n. 
s  la  Mtt.,  cum  imditur. 


ludiflcandis  humanls  sensi  bu9  prffibuis9C,ubi  non  80- 
lum  mortem,  verum  etiam  rcsurrectionem  similiter 
menliretur.  Deum  qui  Legem  per  Moysen  dedit,  et 
in  Hebraeis  Prophetis  locutus  est,  non  csse  verum 
Deum,sed  unum  ex  principibustcncbrarum.Ipsius- 
que  Testamenti  Novi  scripturas  tanquam  infaisatas 
ita  legunt,  ut  quod  volunt  inde  accipiant,  quod  no- 
luntrejici8mt,eisque  tanquam  totum  verum  haben- 
tes  ^  nonnullas  apocryphas  anteponant.  Promissio- 
nem  Domini  Jesu  Ghristi  de  paracleto  Spiritu  sancto 
{Joan.  XVI,  7)  in  suo  haeresiarcha  Manichaeo  dicunt 
esse  completam.Unde  se  in  suis  litteris  Jesu  Ghristi 
apostolum  dicit,eo  quod  Jesus  Christus se  missurum 
esse  promiBcrit  atque  in  illo  miserit  Spiritum  sano- 
tum.  Propter  quod  etiam  ipse  Manichaeus  duodecim 
discipulos  habuit,ad  instar  apostolici  numeri,quem 
numerum  Manichaei  hodiequo  custodiunt.  Nam  ex 
Electis  suis  hsibent  duodecim,  quos  appellant  magis- 
tros,  et  tertium  decimum  principem  ipsorum:  epia- 
copos  autem  septuaginta  duos,qui  ordinantura  ma- 
gistris  ;  et  presbyteros,  qui  ordinantur  ab  episcopis. 
Habent  etiam  episcopi  diaconos.Jam  caetcri  tantum- 
modo  Electi  vocantur :  sed  mittuntur  etiam  ipsi  qui 
videntur  idonei,ad  huno  errorem,vel  ubi  est,su8ten- 
tandum6taugendum;vel,ubinone8t,etiamseminan- 
dum.  Baptismum  in  aqua  nihil  cuiquam  perhibent 
salutis  afTerreinec  quemquam  eorum  quos  decipiunt^ 
baptizandum  putant.Orationes  faciunt  ad  solem  per 
diem,quaqua  versum  circuit:  adiunam  per  nuctem, 
si  apparet;  siautem  non  apparet,adaquiloniam  pcur- 
tem,  qua  sol  cum  occideret,  ad  orientem  revertitur, 
stant  orantes.  Peccatorum  originem  non  liberoarbi- 
trio  voluntatis,  sed  substantiae  tribuunt  gentis  ad- 
versae:  quam  dogmalizantes  essehominibusmixtam 
omnem  carnem  non  Dei,sed  malae  mentis  perhibent 
esse  opificium,quae  a  contrario  principio  Deo  coae- 
terna  est.Carnalem  concupiscentiam,  quacarocon- 
cupiscit  adversus  spiritum,  non  ex  vitiata  in  primo 
homine  natura  nobis  inesse  infirmitatem ;  sed  sub- 
stantiam  volunt  esse  contrariam,sic  nobis adhaeren- 
tem,utquando]iberamuratquepurgamur,separetur 
a  nobis,et  in  sua  natura  etiam  ipsa  immortaliter  vi- 
vat :  easque  duas  animas,  vel  dusis  mentes,  anam 
bonam,  alteram  malam,  in  uno  homine  inter  se  ha- 
bere  conflictum^  quando  caro  concupiscit  adversus 
spiritum,  et  spiritus  adversus  cornem  (Ga/a^v,  17). 
Necin  nobis  sanatumhocvitium^sicuti  nos  dicimus» 
nunquam  futurum :  scd  a  nobis  sejunctam  atque  se- 
clusam  substantiam  istam  mali,et  finito  isto  saeculo 
post  conflagrationem  mundi  in  globo  quodam,tan- 
quam  in  carcere  sempiterno,  essc  victuram.  Gui 
globo  affirmantaccessurumsemper  et  adhffisurum 
quasi  coopertorium  atque  tectorium  ex  animabus, 
natura  quidem  bonis,  scd  tamcn  quae  non  potue- 
riut  a  naturse  malae  contagione  mundari. 
XLVII.  HiERACiTiE  S  quorum  auctor  Hicraca  nun- 

*  Sic  vcleres  Mss.  At  cJiti,  eisque  ianquam  non  ioium 
rtrum  habentibus  nonnulias,  etc. 

'  Editi,  Hierachitse.  At  Mss.  aJJsque  aspiralione  in 
qaarta  syllaba,  Hieracitx.  Groeci,  lerakitai. 


39 


DB  HiERESIBDS,  S.  AUGDSTINI 


40 


oupatnri  resurrectionom  carnis  negant.  Monachos 
tantum  et  monachas  et  conjugia  non  hahentes  in 
communionem  recipiunt.  Ad  regnum  ccBlorum  non 
pertinere  parvulos  dicunt,  quia  non  sunt  eis  ulla 
merita  certaminis,  quo  vitia  superantur*. 

XLVIII-  Melbtiani  a  Meletio  nuncupati^  nolentes 
orare  cum  conversis,  id  est,  eis  qui  in  persecutio- 
ne  ceciderunt,  scbisma  fecerunt*.  Nunc  autem  dl- 
cuntur  Arianis  esse  conjuncti. 

XLIX.  Ariani  ab  Ario,  ineo  sunt  notissimi  erro- 
re,  quo  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum  no- 
lunt  esse  nnius  ejusdemque  naturae  atque  subs- 
tantiffi,  aut,  ut  expressius  dicatur,  essentie,  quAB 
oudCa  grtece  appellatur,  sed  esse  Filium  creaturam ; 
Spiritum  vero  sanctum  creaturam  creatur»,  hoo 
est,  ab  ipso  Filio  crealum  volunt.  In  eo  autem  quod 
Ghristum  sine  anima  solam  carnem  suscepisse  ar- 
bitrautur,  minus  noti  sunt :  nec  adversus  eos  ab 
aliquo  inveni  de  hac  re  aliquando  fuisse  certalum. 
Sed  hoc  verum  esse,  et  Epiphanius  non  tacuit,  et 
ego  ex  eorum  quibusdam  scriptis  et  collocutionibus 
certissime  comperi.  Rebaptizari  quoque  ab  his  Ga- 
tholicos  novimus  ;  utrum  et  non  cathoIicos,nescio. 

L.  Vadianos',  quos  appellat  Epiphanius,  et  schi- 
Bmaticos,non  hereticosvuit  videri ;  alii  vocant  An- 
thropomorphita8,quoniam  Deum  sibiflnguntcogita- 
tione  carnali  in  similitudinem  hominis  corruptibiiis: 
quod  rusticitati  eorum  tribuit  Epiphanius,  parcens 
eisnedicantur  hseretici.  Eosautem  separassese  dicit 
a  communione  no8tra,culpando  episcopos  diviles,et 
paschacum  JudsBiscelebrando.Quamvissint  qui  eo8 
in  iCgypto  Ecclesise  catholicde  communicareasseve- 
rent.De  Photinianis  autem,quosistoIoco  Epiphanius 
commemorat,  jam  superius  satis  locutus  sum. 

LI.  SEMtARiANOsEpiphaniusdicit,  qui  similis  es- 
Benti»  (op.oiou(7Lov)  dicuntFilium  ^,  tamquam  non 
plenos  Arianos:  quasi  Ariani  nec  similem  velint; 
cum  hoc  Eunomiani  dicere  celebrentur. 

Lll.  MACEDONiANi  suut  a  Macedonio  ',  quos  et 
IIveufxaToiJLax^u;  Grsci  dicunt,  eo  quod  de  Spiritu 
sancto  litigent.Nam  de  Patre  et  Filio  recte  sentiunt, 
quoduD;ussintejusdemquesubstantiaB,velessentis9: 
sed  de  Spiritu  sanctu  hoc  nolunt  credere,creaturam 
eum  esse  dicentes.  Hos  potius  quidam  Semiarianos 
vocant,quod  in  hacquaBstioneexpartecum  illis  sint, 
expartenobiscum.  Quamvis  a  nonnullis  perhibe- 
antur,  non  Deum,  sed  deitatem  Patris  et  Filii  di- 
cere  Spiritum  sanctum,  et  nullam  propriam  babere 
substantiam. 

LIII.  AERiANiab  Aerioquodamsunt,quicum  esset 

<  Sic  Mi(S  At.  Lov.,  separentur.  Er.,  iuperentur, 
>  Apud  Lov.,  vei  schisma  fecerunt,  Abest,  vel^  ab  Er. 
et  a  Mm. 

*  PloriacenBiB  codex  hoctaDtum  lo^^  habebat,ilf/tano«  .* 
nani  8uprii  in  indiculo  operi  prfiBQxo.cum  ticeteriB  Msi. 
pr«Bfert,  i'nlianos.  PrflBdeslinatus  in  AugieDsi  codice 
Valdianns  constanter  vocat,  iis  duobus  locis  quibus 
Sirmondus  .iudianos  edidit  (yrsBcis  revera  dicuuiur  Aud- 
zanoi, 

*  Lov.,  dicnnt  Poirem  et  Fiiium. 

B  Editi  adduiit,  ConituntinopoiitansB  Ecciesue  episco- 
po,  quod  Mss.  ci  ubest. 


presbyter,  doiuisse  fertur  quod  episcopus  non  potuit 
ordinari ,  et  in  Arianorum  haeresim  lapsus,  propria 
quoque  dogmata  addidisse  nonnulla,  dicens  ofTerri 
pro  dormientibus  non  oportere';  nec  statuta  sole- 
mniter  celebranda  esBe  jejunia,  sed  cum  qvisque  vo- 
lueritjejunandum,  nevideaturessesublege.  Dicebat 
etiam  presbyterum  ab  episcopo  nulla  differentiade- 
bere  diBcerni.  Quidam  perhibent  istos,  Bicut  Encratl- 
tas  vel  Apotactitas,  non  admittere  ad  communionem 
suam  nisi  continentes,  et  eos  qui  saBculo  itarenuntia- 
vennt,  utpropria  nulla  possideant.  Ab  esca  tamen 
camium  nnn  eos  abstinere  dicit  Epiphanius  :  Phi- 
laster  vero  et  hanc  eis  tribuit  abstinentiam. 

LIV.  Aetiani  ab  Aetio  sunt  vocati,  iidemqueEu- 
nomiani  ab  Eunomio  Aetii  discipulo,  quo  nomine 
magis  innotuerunt.  Eunomius  quippe  in  dialectica 
praBvalenSy  acutius  et  celebrius  defcndit  hanc  h;ere- 
sim,  dissimilem  per  omnia  Patri  asserens  Filium,  et 
Filio  Spiritum  sanctum.  Fertur  etiam  usque  adeo 
fuisse  bonis  moribus  inimicus,  ut  asseveraret  quod 
nihii  cuique  obesset  quorumlibet  perpetratio  ac 
perseverantia  peccatorum,  si  h^jus  quffi  ab  illo  do- 
oebatur  fldei  participes  esset. 

LV.  ApoLLiNARisTAS.  Apollinaris  instituit,  qui  de 
animi  Ghristi  a  Gatholica  dissenserunt,  dicenteSy 
sicut  Ariani,  Deum  Ghristum  carnem  sine  anima* 
suscepisse.  In  qua  quffistione  testimoniis  evangeiicis 
victi^  mentem,  qua  rationalis  est  anima  hominis,  de- 
fuisse  animffi  Ghristi,  sed  pro  hac  ipsum  Verbum  in 
60  fuisse  dixerunt.  De  ipsa  vero  ejus  carne  sic  a  re- 
cta  fide  dissensisse  perhibentur,  ut  dicerent  carnem 
illam  et  Verbum  unius  ejusdemque  substantis,  con- 
tentiosissime  asseverantes,  Verbum  carnem  factum» 
hoc  est,  Verbi  aliquid  in  carnem  fuisse  conversum 
atque  mutatum,  non  autem  camem  de  Mari»  car- 
ne  fuisse  susceptam. 

LVI.  ANTiDiGOMARrri£ '  appellati  sunt  hffiretici,  cui 
Mariffi  virginitati  usque  adeo  contradicunt,  ut  afOr- 
ment  eam  post  Christum  natum  viro  suo  fuisse 
commixtam. 

LVII.  Postremam  ponit  Epiphanius  Massaliano- 
RUM^hsresim:  quod  nomenexlinguasyraest.Graece 
autemdicunturEux^^cAi  &h  orando  sic  appellati.Tan- 
tum  enim  orant,  ut  eis  qui  hoc  de  illis  audiunt  incre- 
dibile  videatur.  Nam  cum  Dominus  dixerit,  Oportet 
semper  orare^  et  nan  deficere  (Ltu^,  xviii,  1) ;  el  Apo- 
stolus,  Sineintermistione  orate  (I  Thess.  v,  17) :  quod 
sanissimesic  accipitur,  ut  nullodieintermittantur 
certa  tempora  orandi :  isti  ita  nimis  hoc  faciunt,  ut 
hinojudicarentur  inter  hffireticos  nominandi.  Quam- 
vis  nonnulli  eos  dicant  de  purgatione  animarum  ne- 
scio  quam  phantasticam  et  ridiculam  fabulam  nar- 

i  Sic  Mbb.  At  editi,  dicens,  orare  vel  o/ferre  pro  mortuis 
oblationem  non  oportere. 

*  In  MbBm  camem  soiam  sine  anima. 

*  Editi,  AntidicomarianitM :  Secundum  GrfficOB.  Omnes 
vero  bic  latiui  M«8.  Antidicomaritx. 

*  Editi,  Psaiiianorum.  At  Mbb.  pleriqae,  Maualiano^ 
rujn  Paiiciores,  Alnssiiianorum :  qui  tanien  Massalianos 
et  ipsi  hahent  iu  indiculo  aute  prffifationem.  Concor- 
dant  grffici  Bcriptorei. 


41 


LIBBR  UNDS. 


42 


rare\  porcam  scilicei  eum  porcellis  videri  exirede 
ore  hominis  quando  purgatur,  et  in  eum  visibili  si- 
militerspecie  ignem,  qui  non  comburat,  intrare.  His 
adjungitCpiphaniu8Euphemita8,Martyrianos,etSa- 
tanianos^  et  hos  omnes  cumillistanquamunamhaB- 
resim  ponit.  Dicuntur  Euchitffi  opinari,  monachis 
non  licere  sustentandaB  vits  suaB  causa  aliquid  ope- 
rari,  atque  ita  se  ipsos  monaohos  profiteri,  ut  om- 
nino  ab  operibus  vacent. 

Usqne  ad  istos  ergo  de  haresibus  opas  suum  per- 
duxit  supra  dictus  episcopus  Gyprius,  apud  GraBCOS 
inter  magnos  habitus,  et  a  multis  in  catholics  fidei 
sanitate  laudatus.  Gujus  ego  in  commemorandis  hse- 
reticis  non  modum,  sed  ordinem  sum  secutus.  Nam 
et  aliqoa  ex  aliis  posui  quAB  ipse  non  posuit,  et  aliqua 
non  posui,  quaa  ipse  posuit :  itaque  alialatius  quam 
ipse,  alia  etiam  brevius  explicavi»  paremque  in  non- 
Dollia  exhibui  brevitatem,  omnia  moderans  sicut  in- 
teotionis  mea&'ratio  postulabat.  Proinde  ille  de  octo- 
giota  haeresibus,  separatis  viginti,  quas  ante  Domini 
adventamexstitis8e,8icutei  visum  est,  computavit; 
reliquas  post  Domini  ascensum  natas  sexaginta,  bre- 
Tissimifl  libris  quinque  comprehendit,  atque  omnes 
8ex  libros  totius  ejusdem  sui  operis  fecit'.  Ego  au- 
tem,  quia  secundum  petitionem  tuam  eas  hffireses 
memorare  institui,  qu»  postgloriQcationemGhristi 
se  adversus  doctrinam  Ghristi,  etiam  sub  velamine 
christiani  nominis  extulerunt,quinquaginta8eptem 
exEpiphaniiipsiusoperein  meum  tran8tuli,duasin 
onam  referens,  ubi  nullam  difTerentiam  potui  repe- 
rire :  et  mrsus  ubi  ille  ex  duabus  unam  facere  voluit, 
sobnameris  suis  singulasposui.  Sed  adbuo  comme- 
morare  debeo,  sive  quas  apud  alios  reperi,  ftivo  quas 
ipse  reminiscor.  Nunc  ergo  addo  quas  Philaster  po- 
Buit,  nec  posuit  Epiphanius. 

LVIII.  MsTANGiSMONiTiE  dlci  possunt,  qul  Metan- 
gismon  asserunt,  dicentes  sio  esse  In  Patre  Filium, 
quomodo  vas  in  vase,  quasi  duo  corpora  carnaliter 
opinantes  ;itautFiliusintretin  Patrem,  tanquam  vas 
minus  in  vas  majus.  Unde  et  tale  nomen  hic  error 
lecepit,  nt  iisxaffKjyL^^  grsece  diceretur ;  dr^Tov  quip- 
peilla  lingua  vas  dicitur  :  sedintroitus  unius  vasis 
io  alteram,  latine  uno  nomine  non  potest  dici^  sicut 
grffice  potuit  iuxaf(ifj\kh^, 

LIX.  Skleugiani  snnt  vel  Bermiani  ab  auotoribus 
Selenco  vel  Hermia,  qui  elementorum  materiam  de 
qoa  factus  est  mundus,  non  a  Deofactam  dicunt,  sed 
Deocoaetemam.  Nec  animamDeotribuuntcreatori, 
led  creatores  esseanimarum  Angelos  voluntdeigne 
et  spiritn.  Malum  autem  asserunt  esse  aliquando  a 
Deo,aliquando  a  materia.NegantSalvatorem  in  carne 
Bedere  ad  dexteram  Patris,  sed  ea  se  exuisse  perhi- 
bent,  eamque  in  sole  posuisse,  accipientes  occasio- 

1  In  Msa., «etcto  qua  phantastiea  etridicuiefabulotanar- 


s  In  impreMia,  Satamanos :  eorom  vitio  qui  edideront, 
Boa  Mss.  ooinei  feront,  SatanUmoi» 

*  Edili,  171  9ex  Hbroi  totius  ejusdem  sui  operis  feeit  COM- 
eiwit.  Mstf.  vero  nec  habent  particolam  m.  nec  verbom, 

COBIClMiu 

Patboi-  XUI. 


nem  de  Psalmo,  ubi  legitur.  /n  soleposuittabemacu- 
lum  suum  {PsaL  xviii,6).  Negant  etiam  visibilem  pa- 
radisum.  Baptismumin  aqua  non  accipiunt.  Resur- 
rectionem  non  putant  futuram,  eed  quotidie  fleri  in 
generatione  filiorum. 

LX.  PROGLiANrr^  secuti  sunt  istos,  et  addiderunt 
Ghristum  non  in  carne  venisse. 

LXI.  PATRicuNiaPatricio  nuncupati,  substantiam 
carnis  human®  non  a  Doo,  sed  a  diabolo  conditam 
dicunt:  eamque  sicfugiendam  et  detestandam  pu- 
tant,  ut  quidam  eorum  perhibeantur  etiam  morte 
sibi  illata*  carere  carne  voluisse. 

LXII.  AsGiT^  ab  utre  appellati  sunt :  dl9x6c  enim 
grsce,  latine  uter  dicitur:quem  perhibenturintlatum 
etopertum  circuire  bacohantes,  tanquam  ipsi  sint 
evangelici  utres  novi  novo  vino  repleti. 

LXI II.  pASSALORYNCHiTiEin  tautu  m  silen  tio  student, 
ut  naribus  et  labiis  suis  digitum  opponant,  ne  vel 
ipsam  taciturnilatem  voce  praBripiant,  quando  tacen- 
dum  sibi  esse  arbitrantur ;  unde  etiam  illis  est  no- 
men  inditum :  irdijjaXoc  enim  grsce  dicitur  palus ;  et 
(SiSyxoc  nasus  Gur  autem  per  palum  digitum  sifmifica- 
re  maluerint,  a  quibus  hoo  nomen  compositum  est, 
nescio  :  cum  grsBce  et  dicatur  digitus  SixxuXoc,  et 
poBsint  utiqueDaotylorynchitaB  multo  evidentiusnun- 
cupari. 

LXIV.  Aquarit  ex  hoc  appellati  sunt,  quod  aquam 
oiTerunt  in  poculo  Sacramenti,  non  illud  quodomnis 
Ecclesia. 

LXV.  GoLUTHiANi  a  quodam  Colutho,  qui  dicebat 
Deum  non  facere  mala ;  oontra  illud  quod  scriptum 
est,  Ego  Deus  creans  mala  {Isai.  xlv,  7). 

LXVI.  Floriniani  a  Florino,  qui  e  contrario  dicebat 
Deum  creasse  mala :  contra  id  quod  scriptum  est, 
Fecil  Detu  omnia,  et  ecce  bona  valde  (Geti.  i,  31).  Ao 
per  hoc  quamvis  contraria  inter  se  dicentes,  tamen 
ambo  divinis  eloquiis  resistebant.  Great  enim  Deus 
mala  pcsnas  justissimas  irrogando ;  quod  Goluthus 
non  videbat :  non  autem  malas  creando  naturas  atque 
substantias,  in  quantum  suntnaturaB  atquesubstan- 
tiffi ;  ubi  Florinus  errabat. 

LXVII.  Hsresim  quamdam  sine  auctore  et  sine 
nomine  Philaster  commemorat,  qu«  dicithunc  mun- 
dum  etiam  post  resurrectionem  mortuorum  in  eodem 
statu  in  quo  nunc  est  esse  man8urum,nequeita  esse 
mutandum,  ut  sit  coBlum  novum  et  terra.nova,  sicut 
sancta  Scriptura  promittit  {Isai.  lxv,  17  ;  II  Petr.  ni 
13,  et  Apoc.  XXI,  1). 

LXVIII.  Est  alia  hflBresis  nudis  pedibus  semper  am- 
bulantium,  eo  quod  Dominus  dixerit  ad  Moysen,  vei 
adJosue',  Soive  calceamentum  depedibus  tuis{Exod, 
III,  5 :  et  Josue  v,  16) :  et  quod  propheta  Isaias  nudis 
pedibus  Jussus  fuerit  ambulare  (Isai,  xx,  2).  Ideo  er- 
go  haeresis  est,  quia  non  propter  corporis  afflictionem 
eio  ambulant,  sed  quia  testimonia  divina  taliter  in- 
telligunt'. 

'  tn  Mss.,  morte  sibimet  illata, 

a  In  M88.  deeit,  vei  ad  Josue. 

•  Am  fir.  et  pleriqae  Mis.  omittani  s  Jdeo  ergo  hmresii 


43 


DE  HiERESIBDS,  S.  AUGUSTINl 


44 


LXIX.  DoNATiANi  vel  DonatistfiB  suDt,  qui  primum 
propter  ordinatum  contra  suam  voluntatem  Gaecilia- 
numEcclesiffiCarthaginensis  episcopum  schismafe- 
cerunt  lobjicientesei  criminanoii  probata,  et  maxime 
quod  a  traditoribus  divinarum  Scripturarum  fuerit 
ordinatus.  Sed  post  causam  cum  eo  dictam  atque  fi- 
nitam  falsitatisreideprehensi,  pertinaci  dissensione 
iirmata,  in  haeresim  schisma  verterunt :  tanquam 
Ecclesia  Ghristi  propter  criminaGseciliani,  seu  vera, 
seu  quod  magis  judicibus  apparuit»  falsa,  de  toto 
terrarumorbeperierit^ubi  futura  promissa  e8t,atque 
id  AfricanaDonati  parteremanserit,  in  aliis  terrarum 
partibus  quasi  contagione  communionis  exstincta. 
Audent  etiam  rebaptizare  Gatholicos :  ubi  se  amplius 
haereticos  esse  firmarunt,  cum  Ecclesiae  catholicaj 
universae  placuerit,  nec  in  ipsis  hsreticis  Baptisma 
commune  rescindere.  Higushfleresisprincipem  acci- 
pimus  fuisse  Donatum,  qui  de  Numidia  veniens,  et 
contraGfficilianumchristianamdividensplebem^ad* 
Junctis  sibi  ejusdem  factionis  episcopis,  Majorinum 
apud  Carthaginem  ordinavit  episcopum.  Cui  Majori- 
no  Donatus  alius  in  eadem  divisione  successit,  qui 
eloquentia  sua  sic  conflrmavit  hanc  hsresim,  ut 
mul  ti  existiment  propter  ip&um  potius  eos  Donatistas 
vocari.  Exstant  scripla  ejus,  ubi  apparet  eum  etiam 
noncatholicamdeTrinitatehabuissesententiam,sed 
quamyis  ejusdem  substantiss,  minorem  tamen  Patre 
Filium,  et  minorem  Filio  putasse  Spiritum  sanctum. 
Yerum  in  hunc,  quemdeTrinitate  habuit,  ejus  erro* 
rem  Donatistarum  multitudo  intenta  nonfuit;  nec 
facile  in  eis  quisquam,  qui  hoo  illum  sensisse  nove- 
rit,  invenitur.  Isti  hseretici  in  urbe  Roma  Montenses 
vocantur,  quibus  hinc  ex  Africa  solent  episcopum 
mittere:  authinc  illuc  Afri  episcopi  eorum  pergere, 
si  forteibi  eum  ordinare  placuisset.  Ad  hanchseresim 
inAfricaetiUipertinent,qui  appeiiantur  Gircumcel- 
liones,  genus  hominum  agreste  et  famosissimse  au- 
dacisy  non  solum  in  alios  immania  facinora  perpe- 
trando,  sed  noo  sibi  eadem  insana  feritate  parcendo. 
Nam  per  mortes  varias  maximeque  praecipitiorum 
et  aquarum  et  ignium  se  ipsos  necare  consuerunt ; 
et  in  istum  furorem  alios  quos  potuerint  sexus 
utriusque  sedueere,  aliquando  utoccidanturabaliis, 
mortem,  nisi  facerint,  comminantes.  Verumtamen 
plerisque  Donatistarum  displicent  tales,  nec  eorum 
communione  contaminari  se  putant,  qui  christiano 
orbi  terrarum  dementer  objiciunt  ignotorum  crimen 
Afrorum.  Multa  et  inter  ipsos  facta  sunt  schismata, 
et  ab  iis  se  diversis  ccetibus  alii  atque  alii  separarunt; 
quorum  separationem  caetera  grandis  multitudo 
non  sensit.  Sed  apud  Carthaginem  Maximianus 
contra  Primianum  ab  ejusdem  erroris  centum  fer- 
me  episcopis  ordinatus,  et  a  reliquis  trecentis  de- 
cem,  cum  eis  duodecim  qui  ordinationi  ^'usetiam 
praesentia  corporali  interfuerunt,  atrocissima  cri- 
minatione  damnatus,  campulit  eos  nosseetiam  ex- 
tra  Ecclesiam  dari  posse  Baptismum  Ghristi.  Nam 
quosdam  ex  eis  cum  eis  quos  extra  eorum  Eccle- 

est  quia  non  propter  eorporis  afflictionem  sic  ambufmt ; 
sed  quia  testtmonia  divina  taliter  inteliigunt» 


A  siam  baptizaverant,  in  suis  honoribus  sine  ulla  in 

quoquam  repetilione  Baptismatis  receperunt,  nec 

eos  ut  corrigerent  per  publicas  potestates  agere  des- 

titerunt,  nec  eorum  criminibus  per  sui  Goncilii  sen- 

tentiam    vehementer    exaggeratis   communionem 

suam  contaminare  timuerunt. 

LXX.  pRiSGiLLiANisT^,  quos  iu  Hispania  Priscil- 

lianus  instituit,  maxime  Gnosticorum  et  Manichaeo- 

rum  dogmata  permixta  sectantur.  Quamvis  et  ez 

aliis  haeresibus  in  eos*  sordes,  tanquam  in  senti- 

nam  quamdam  horribili  confusione  confluxerint. 

Propter  occultandas  aulem  contaminationes  et  tur- 

pitudines  suas  habent  in  suis  dogmatibus  et  hso 

verba : 

Jura,  parjara,  Becretam  prodere  noli. 

I^  Hi  animas  diount  ejusdem  naturs  atque  substanti® 
cigus  est  Deus,  ad  agonem  quemdam  spontaneum 
in  terris  exercendum,  per  septem  ccelos  et  per  quos- 
dam  gradatim  descendere  principatus,  et  in  malig- 
num  principem  incurrere,  a  quo  istum  mundum 
factum  volunt,  atque  ab  hoc  principe  per  diversa 
carnis  corpora  seminari.  Astruunt  etiam  fatalibns 
stellis  homines  coUigatos,  ipsumque  corpus  nos- 
trum  secundum  duodecim  signa  cceli  esse  compo- 
situm,  sicut  hi  qui  mathematici  vulgo  appeilantur ; 
constituentes  in  capile  Arietem,  Taurum  in  cervi- 
ce,  Geminos  in  humeris,  Gancrum  in  pectore,  et 
caetera  nominatim  signa  percurrentes,  ad  plantaa 
usque  perveniunt,  quas  Piscibus  tribuunt,  quod 
ultimum  signum  ab  astrologis  nuncupatur.  Hsc 
et  alia  fabulosa,  vana,  sacrilega,  qus  persequi 
C  longum  est,  haeresis,  ista  contexit.  Garnes  tanquam 
immundas  escas  etiam  ipsa  devitat  :  conjuges, 
quibus  hoc  malum  potuerit  persuadere,  disjun- 
gens,  et  viros  a  nolentibus  feminis,  et  feminas  a 
nolentibus  viris.  Opificium  quippe  omnis  carnis 
non  Deo  bono  et  vero,  sed  malignis  angelis  tri- 
baunt :  hoc  versutiores  etiam  Manichaeis^quod  nihil 
Scripturarum  canonicarum  repudiant,  simul  cum 
apocryphis  legentes  omnia  et  in  auctoritatem  su- 
mentes,  sed  in  suos  sensus  allegorizando  verten- 
tes  quidquid  in  sanctis  Libris  est  quod  eorum  ever- 
taterrorem.De  Ghrinto  Sabellianam  sectam  tenent 
eumdem  ipsum  esse  dicentes,  non  solum  Filium, 
sed  etiam  Patrem,  et  Spiritum  sanctum. 
LXXI.  Dicit  Philaster,  esse  alios  haereticos  qui 
])  cum  hominibus  non  sumunt  escas  :  sed  utrum  cum 
aliis  qui  ejusdem  sect®  non  sunt,  an  etiam  inter  se 
ipsos  id  faciant,  non  exprimit.  Dicit  etiam  eos  de 
Patre  et  Filio  recte,  de  Spiritu  autem  sancto  non 
catholice  sapere,  quod  eum  opinentur  esse  creatu- 
ram. 

LXXIT.  A  Rhetorio  quodam  exortam  haeresim 
dicit  nimium  mirabilis  vanitatis,  quse  omnes  hffire- 
ticos  recte  ambuiare,  et  vera  dicere  affirmat :  quod 
ita  est  absurdum,  ut  mihi  incredibile  videatur. 

LXXIII.  Alia  est  heresis,  qua  dicit  in  Ghristo 
divinitatem  doluisse,  cum  figeretur  caro  cgas  in 
cruce. 

^  Sola  editio  Lov.,  in  cof. 


45 


LIBER  UNUS. 


46 


LXXIV.  Est  alia,  quae  triformem  sic  asserit  Deum,  A  ^^  Mariae  destruebat,  dicens  eam  pariendo  fuisse 


ut  qu«dam  pars  ejus  sit  Pater,  qucBdam  Filius, 
quaedam  Spiritus  sanctus  ;  hoo  est,  quod  Dei  unius 
partes  sint,  qu«  istam  faciunt  Trinitatem  :  velut  ex 
his  tribus  partibus  compleatur  Deus,  nec  sit  perfe- 
ctus  in  se  ipso,  vei  Pater,  vel  Filius  vel  Spiritus 
sanctus. 

LXXV.  Alia  est,  quae  dicit  aquam  non  a  Deo 
creatam,  sed  ei  semper  fuisse  coaBtemam. 

LXXVL  Alia  dicit,  corpus  hominis,  non  animam, 
esse  imaginem  Dei. 

LXXVIL  Alia  dicit,  esse  innumerabiles  mundos, 
sicut  opinati  sunt  quidam  philosophi  Gentium. 

LXXVIIL  Alia,  sceleratorum  animas  converti  in 
daemones  dicity  et  in  quaeque  animalia  suis  meritis 

congma. 

LXXIX.  Alia,  descendente  ad  inferos  Christo 
eredidisse  inoredulos,  et  omnes  exinde  ezistimat  li- 

beratos. 

LXXX.  Alia,  sempiteme  natnm  non  intelligens 
Filium,  putat  illam  nativitatem  sumpsisse  a  tempore 
initium  :  et  tamen  volens  coaetemum  Patri  Filium 
eonfiteri,  apud  fuisse  antequam  de  illo  nasce- 
letur  existimat ;  hoc  est,  semper  eum  fuisse,  verum- 
tamen  semper  eum  Filium  non  fuisse,  sed  ex  quo  de 
iOo  natus  est  Filium  esse  coepisse.  Has  haereses  ^ 
pntavi  in  hoc  opus  meum  de  Philastri  opere  transfe- 
randas.  Et  alias  quidem  ipseoommemorat,  sed  mihi 
appellandae  hasreses  non  videntur.  Quasounque  au- 
tem  sine  nominibus  posui,  nec  ipse  earum  nomina 
memoravit. 


corruptam.  Virginitatem  etiam  sanctimonialium,  et 
continentiam  sexus  virilis  in  sanctis  eligentibus 
caelibemvitam,  conjugiorum  castorum  atque  fide- 
lium  meritis  adasqnabat:  ita  ut  quaBdam  virginessa- 
crae  provectas  jam  aetatis  in  urbe  Roma,  ubi  hasc  do- 
cebateo  auditonupsissedicantur.  Non  sane  ipse  vel 
habebat,  vel  habere  volebat  uxorem  :  quod  non  pro- 
pter  aliquod  apud  Deum  majus  meritum  in  regno  vitas 
perpetuae  profuturum,  sed  propter  praesentem  pro- 
desse  necessitatem,hoc  est,  ne  homo  conjugales  pa- 
tiatur  molestias,  disputabat.Gito  tamen  ista  haeresis 
oppressa  el  exstincta  est,  nec  usque  ad  deceptio- 
nem  aliquomm  sacerdotum  potuit  pervenire. 
LXXXIII.  Gum  Eusebii  historiam  scrutatus  essem, 
|.  cui  Ruflnus  a  se  inlatinamlinguam  translataesubse- 
quentium  etiam  temporumduos  libros  addidit,  non 
inveni  aliquam  haeresim,  quam  non  legerim  apud 
iBtos,nisiquaminsextolibroponitEusebius,narrans 
eam  exstitisse  in  Arabia.  Itaque  hos  haereticos,  quo- 
niam  nulium  eoram  ponit  auotorem,  Arabicos  pos- 
Bumus  nuncupare  :  qui  dixerunt  animas  cum  cor- 
poribus  mori  atque  dissolvi,  et  in  fine  saeculi  utrum- 
que  resurgere.  Sed  hoc  disputatione  Origenis  prae- 
sentis  et  eos  alloquentis,  celerrime  dicit  fuisse  cor- 
rectos  {Euseb,f  lib,  cap.  37).  Jam  nunc  illae  com- 
memorandae  sunt  haereses,  quae  a  nobis  non  apud 
istos  repertffi  sunt,  sed  in  reoordationem  nostram 
qaomodocumque  venerunt. 

LXXXIV.  Hblvidiani  exorti  ab  Helvidio,  ita  vir- 
ginitati  Mariae  contradicunt,  ut  eam  postGhristum 


LXXXL  LuciFBBiANOS  a  Lucifero  Caralitano  epi-  C  alios  etiam  filios  de  viro  suo  Joseph  peperisse  con- 


scopo  exortoB,  etcelebriternominatos,  neoEpipha- 
nios,  nec  Philaster  inter  haereticos  posuit :  credo 
tantnmmodo  schisma,  non  haeresim  eos  condidisse, 
eredentes.  Apud  quemdam  tamen,  cujusnomen  in 
eodem  ejus  opusculo  non  inveni,  in  haereticisLucife- 
rianospositoslegi  per  haec  verba :  Luciferiani  mqniU 
etm  teneant  in  omnibus  catkolicam  veritatem^  in  hunc 
errorem  stuUissimum  prolabuntur,  ut  animamdieant 
ez  transfusume  generari;  eademque  dicunt  et  de  came 
et  de  earnis  esse  substantia.  Utrum  ergo  iste  propter 
hoc  quod  de  anima  ita  sentiunt  (si  tamen  vere  ita 
gentiaat),  eos  inter  haereticos  ponendosessecredide- 
rit,  recteque  crediderit ;  an  etiam  si  id  non  sentirent, 
sive  non  sentiunt,  ideo  tamen  sinthaeretici  quia  dis- 


tendant.  Sed  mirum  ni  istos  S  praetermisso  Helvidii 
nomine,  Antidicomaritas  Epiphanius  appellavit  (a). 

LXXXV.  Patbrnuni  inferiores  partes  humani 
corporis  non  a  Deo,  sed  a  diabolo  factasopinantur, 
et  omnium  ex  illis  partibus  flagitiorum  licentiam 
tribuentes  impurissime  vivunt.  Hos  etiam  Venus- 
tianos  quidam  vocant. 

LXXXVI.  Tbrtdllianism  a  Tertulliano,  cujus 
multa  leguntur  opuscula  eloquentissime  scripta, 
usque  ad  nostrum  tempus  paulatim  deficientes,  in 
extremis  reliquiis  dnrare  potuerunt  in  urbe  Gartha- 
ginensi :  me  autem  ibi  posito  ante  aliquot  annos, 
quod  etiam  te  meminisse  arbitror,  omni  ex  parte 
consumpti  sunt.  Paucissimi  enim  qui  remanserant, 


eendionem  snam  pertinaci  animositate  firmarunt,  q  inGatholicam  transiemnt,  suamquebasilicam,qua9 


alia  qaaBStio  est,  neque  hoc  loco  mihi  videtur  esse 

tractanda. 

tXXXlI.  JoviNiAHisTAS  quoquc  apud  istumreperi, 
qaot  jam  noveram.  A  Joviniano  quodam  monacho 
ista  bsreais  ortaestaetatenostra,  cumadhuc  juvenes 
essemus  (a).  Hic  omnia  peccata,  sicut  stoici  philoso- 
pbi,  pariaeesedicebat,  necpossepeccare  hominem 
lavacro  regenerationis  accepto,  neo  aliquid  prodesse 
jejania^vel  acibis  aliquibus  abstinentiam.  Virginita- 

i  Hic  ediii  perperam  addtint,  qwe  absque  auctorum 
nommibus  eunt, 
{a)  Vide  Admonit.  in  lib.  de  fiono  Copjugaii,  tom.  6. 


nuncetiamnolissimaest,Gatholicaetradiderunt.Ter- 
tullianus  ergo,  sicut  scripta  ejus  indicant,  animam 
dicit  immortalem  quidem,  sed  eam  corpusessecon- 
tendit :  neque  hanc  tantum,  sed  ipsum  etiam  Deum 
*.  Nec  tamen  hino  haereticus  dicitur  factus.  Posset 
enim  quoquo  modo  putari  ipsam  naturam  substan- 
tiamque  divinam  corpus  vocare ;  non  tale  corpus 

^  In  Ms8.,  Sed  nimirum  istos, 

8  Editi  sed  eam  effigiatum  corpus  esse  contendit :  neque 
hanc  tantumfSed  ipisum  etiam  Deum  corporeum  esse  dicit, 
licet  non  effigiatum.  Nec  lamen  hmc,  etc.  Expunximus 
qaae  absunt  a  Mss. 

(a)  ^iphanius  antidieomarianitas  appellat. 


47 


DE  HiERESlBUS,  S.  AUGUSTINI 


48 


cujus  partes  alis  majores,  alis  minores  valeant  vel 
debeant  cogitari,  qualia  sunt  omnia  qu«  proprie  di- 
cimus  corpora ;  quamvis  de  anima  tale  aliquid  sen- 
tiat :  sed  potuit,  ut  dixi,  propterea  putari  corpus 
Deum  dicere,  quia  non  est  nihil,  non  est  inanitas, 
non  est  corporis  vel  animae  qualitas,  sed  ubique  to- 
tus,  et  per  locorum  spatia  nulla  partitus,  in  sua  ta- 
men  natura  atque  substantia  immulabiliter  perma- 
net.  Non  ergo  ideo  estTertullianus  factus  haereticus: 
sed  quia  transiens  ad  Gataphrygas,  quosantedestru- 
xeraty  coepit  etiam  secundasnuptias  contra  apostoli- 
cam  doctrinam  (I  Tim.  iv,  3)  tanquam  stupra  dam- 
nare,  et  postmodum  etiam  ab  ipsisdivisus,  suacon- 
venticula  propagavit.  Dicit  sane  etiam  ipse  animas 
hominumpessimas  postmortem  indaemonesverti^. 

LXXXVII.  Est  quasdam  hflBresisrusticanaincampo 
nostro,  id  est,  Uipponensi,  vel  potius  fuit :  paulatim 
enim  diminuta,  in  una  exigua  vilia  remanserat,  in 
qua  quidem  paucissimi,  sed  omnes  hoc  fuerunt,  qui 
omnes  modo  correcti  et  catholici  facti  sunt,  nec  ali- 
quis  illius  supersedit  erroris.  Abelonii  ^  vocabantur, 
punica  declinatione  nominis.Hos  nonnulli  dicuntex 
filio  Adae  fuisse  nominatos,  qui  est  vocatus  Abel : 
unde  Abelianos  vel  Abeioitas  eos  nos  possumus  dice- 
re.  Non  miscebantur  uxoribus,  et  eis  tamen  sine 
uxoribus  vivere  sects  ipsius  dogmate  non  licebat. 
Mas  ergo  et  femina  sub  continentiaB  professione  simul 
habitantes,  puerum  et  puellam  sibi  adoptabant  in 
ejusdem  conjunclionis  pacto  successores  suos  futu- 
ros.  Morte  preeventis  quibusquesingulisaliisubro- 
gabantur:dum  tamen  duoduobusdisparissexusin 
illius  domus  societate  succederent.  Utrolibetquippe 
parente  defuncto,  uno  remanenti,  usque  ad  ^us 
quoque  obitum  filii  serviebant.  Posl  cuJub  mortem 
etiam  ipsi  puerum  et  puellam  similiter  adoptabant. 
Nec  unquam  eis  defuit  unde  adoptarent,  generan- 
tibus  circumquaque  vicinis,  et  filios  suos  inopes 
ad  spem  haereditatis  alienae  libenter  dantibus. 

LXXXVII.  Pelagunorum  est  hcresis,  hoc  tem- 
pore  omnium  recentissioia  aPelagio  monacho  exorta. 
Quem  magistrum  Gcelestius  sic  sccutus  est,ut  secta- 
tores  eorum  Goelestiani  etiam  nuncupentur.  Hi  Dei 
gratise,  quapraedestinatisumusin  adoptionem  filio- 
rum  per  Jesum  Ghristum  in  ipsum  {Ephes,  i,  5), 
et  qua  eruimur  de  potestate  tenebrarum,  ut  in  eum 
credamus  atque  in  regnum  ipsius  transferamur  {Co- 
toss.  I,  13),  propter  quod  ait,  Nemo  venUadme^  nisi 
fuerit  ei  daium  a  Patre  meo  {Joan.  vi,  66),  et  qua 
diffunditur  charitas  in  cordibus  nostris  {Hom.  v,  5), 
ut  fides  per  dilectionem  operetur  {Galat.  v,  6),  in 
tantum  inimici  sunt,  ut  sine  hac  posse  hominem 
credant  facere  omnia  divina  mandata :  cum  si  hoo 
verum  esset,  frustra  Dominus  dixisse  videretur. 
Sine  me  nihil  potestis  facere  *  [Joan,  xv,  5).  Denique 

<  HiDc  rursum  auctoritate  Msi.  remoYimui,  qnod 
excuBi  Ubri  addebant,  siatum  auiem  animm  -eredit  per 
traducem  propagari, 

i  In  Mss.,  AbeloiiM. 

s  Id  pleri8<}ue  Mbb.  dee8t,ci«m  si  hoe  verum  esset  frustra 
Vominus  ciixisse  videreiur,  sine  me  nihii  potesiis  facere. 


Pelagius  a  fratribus  increpatus,  quod  nihil  tribueret 
adyutorio  gratiae  Dei  ad  ejus  mandata  facienda  cor- 
reptioni  eorum  hactenus  cessit,  ut  non  eam  libero 
arbitrio  praeponeret,  sed  infideii  calliditate  suppone- 
ret,  dicens,  ad  hoc  eam  dari  hominibus,  ut  quae 
facere  per  liberum  Jubenturarbitrium,  facilius  pos- 
sint  implere  per  gratiam.  Dicendo  utique.  Ut  facilius 
pussint,  voluit  oredi,etiam  si  difficilius  tamen  posse 
homines  sine  gratia  divina  facere  jussa  divina.lllam 
vero  gratiam  Dei,  sine  qua  nihil  boni  possumus  face- 
re,non  esse  dicunt  nisi  in  libero  arbitrio,quod  nullis 
suis  praecedentibus  meritis  ab  illo  accepit  nostra  na- 
tura,  ad  hoc  tantum  ipso  acUuvante  per  suam  legem 
atque  doctrinam,  ut  discamus  quae  facere,  et  qua 
sperare  debeamus,  non  autem  adhoc  utper  donum 
Spiritus  sui  ^quae  didicerimus  esse  facienda',  facia- 
mus.Ac  per  hoc  divinitus  nobis  dari  scientiam  confi- 
teutur,quaignorantiapellitur,charitatemautemdari 
negant^qua  pie  vivitur:utscilicet  oum  sit  Dei  donum 
Bcientia  quae  sine  charitate  inf]at,non  sit  Dei  donunci 
ipsa  charitas,  quae  ut  scientia  non  inilet,  aedificat 
(I  Cor,  viii,  1)  Destruunt  etiam  orationes,  quas  facit 
Scclesia,  sive  pro  infidelibus  et  doctrinae  Dei  resi- 
stentibus,  ut  convertantur  ad  Deum ;  sive  pro  fideli- 
bus,  ut  augeatur  in  eis  fides,  et  perseverent  in  ea. 
H3?c  quippe  non  ab  ipso  accipere,  sed  a  se  ipsis  ho- 
mines  habere  contendunt,gratiamDeiqual)beramur 
ab  impietate,dicente8  secundum  merita  nostra  dari. 
QuodquidemPelagiusinepiscopalijudicioPalaestino 
damnari  metuens,  damnare  compulsus  est ;  sed  in 
posterioribussuisscriplis  hoc  inveniturdocere.Inid 
eticuaQprogrediuntur,utdicantvitamjustorum  in  hoo 
saeculo  nuUum  omnino  habere  peccatum,  et  ex  his 
Ecclesiam  Ghristi  in  hac  mortalitate  perfici,  ut  sit 
omnino  eine  macula  et  rugei  {Ephes,  v,27);  quasi  non 
8itGhristiEccIe8ia,quae  toto  terrarum  orbe  clamat  ad 
Deum,  Dimitie  nobis  debita  nostra  {Matth,  vi,  12). 
Parvulos  etiam  negant,  secundum  Adam  carnaliter 
natos,  coAtagium  mortis  antiquae  prima  nativitate 
contrahere.  Sic  enim  eos  sine  ullo  peccati  originalis 
vinculo  asserunt  nasci,  ut  prorsus  non  sit  quod  eis 
oporleat  secunda  nativitate  4^mitti:sed  eos  propterea 
baptizari,  ut  regeneratione  adoptati  admiltantur  ad 
regnum  Dei,  de  bono  in  melius  translati,  non  ista 
renovationeabaliquo  maloobligationis  veteris  abso- 
luti.  Nam  etiamsi  non  baptizentur,  promittunt  eis 
extra  regnum  quidem  Dei,  sed  tamen  aeternam  et 
beatam  quamdam  vitam  suam.Ipsum  quoque  Adam 
dicunt,  etiamsi  non  peccasset,  fuisse  corpore  mori- 
turum,  neque  ita  mortuum  merito  culpae  *,  sed 
conditione  naturae.  Objiciuntur  eis  et  alia  nonnulla, 
se  ista  sunt  maxime,  ex  quibus  intelligunturetiam 
illa  jcuncta,  vel  pene  cuncta  pendere. 

Ecce  quam  muItascommemoravimushaereseSjneo 
tamen  modumtuaepoBtuIationis  implevimus.Exquo 

<  Sic  Msd.  £diti  vero,  Spiritus  sancH, 
s  Sic  ex  Mbb.  (non  auiem  ad  hoc  per  donum  Spiritus 
sui,  ut  quss  didicerimus  esie  facienaa^  etc.) 
*  Lov»,  neque  wwrtuism  merito  cu^,  osufso  ita. 


I 


h 


49 


LIBER  UNUS. 


50 


enim  christiana  religio.ui  verbis  tuia  uisir  yhsereditatui 
promissjs nomen accepit,  quaehaereses  ortaB  sint,  quo- 
modo  commemorare  omnes  potui,  qui  omnes  nosse 
non  potui  ?  Quod  ideo  ezistimo,  quia  nullus  eorum 
qoorum  de hac  re  scripta  legi,  omnes  posuit :  quan- 
doquidem  inveni  apud  alium,qaasapudaliumnon 
inveni ;  et  rursus  apad  istum,  qaas  ille  non  posuit. 
Ego  autem  propterea  plures  quam  ipsi  posui,  quia 
coUegi  ex  omnibus,  quas  omnes  apud  singulos  non 
iDveniyadditia  etiam  quas  ipse  recolens  apud  ullum 
illoram  inTenire  non  potui.  Unde  merito  credo  nec 
me  poflaisse  omnes :  quia  nec  omnes  qui  de  hac  re 
seripaeranty  Jegere  potui,  neque  hoc  quemquam 
eorom  video  fecisae  quos  legi.  Postremo  etiamsi 
omnes  forsitan  posui,  quod  non  puto,  utrum  omnes 
eint  otiqae  nescio.  Et  ideo  quod  vis  me  loquente 
fioiri,  non  saltem  potest  me  cognoscente  compre- 
heodi.  Aadivi  scripsisse  de  hffiresibus  sanctum  Hie- 
roDymom,  eed  ipsum  ejue  opusculum  nec  in  nostra 
Ubliotheca  invenire  potuimus,  nec  unde  possit  ac- 
cipiseimas^.  Quod  si  tu  scieris,  perveni  ad  illud, 
et  forte  habebismeliusaliquid '  quam  hoc  nostrum : 
quamyis  nec  ipsam,  licet  hominem  doctissimum, 
omnes  hereses  arbitrer  indagare  potuisse.  Et  certe 
Abeloitaa  nostreB  regionis  hsretioos,  quantum  ezis- 
timo,  ille  nescivit :  sic  forte  et  alibi  alios  in  obsca- 
risaimis  locis  reconditos,  ejus  notitiam  ipsa  loco- 
rum  euomm  obscnritate  fugientes. 

Jamyero  illad  qaod  habent  tu»  litteras,  ut  omnia 
omnino  dicamas,  qaibus  hiBretici  a  veritate  dissen- 
tiaxity  etiamei  omnia  scirem,  facere  non  possem  ; 
quanto  minas  po88am,qui  omnia  scirenon  possum? 
Sant  enim  hsretici,  quodfatendum  e8t,qui  singulis, 
Te!  non  maltoampliu8,dogmatibu80ppugnantregu- 
lam  veritatis  :  sicnt  Macedoniani  vel  Photiniani,  at- 
qiie  a/ii  qaicnmque  ita  se  habent.  llli  autem,  ut  ita 
dixerim,fabalone8,id  est,  quifabulas  vanas  easdem- 
quelongas  perplezasqaecontexunt^tam  multis  falsis 
dogmatibas  pleni  8unt,ut  ipsi  quoque  illa  numerare 
noo  possint,  aat  difQcillime  possinl.  Nec  uUi  alieno 
olla  heresis  facile  sic  innotescit,  ut  sufs :  unde  nec 
aaram  qnas  coromemoravi,omniadogmatame  dixis- 
aa  vel  didicisse  profiteor.Quis  enimnon  videat  quan- 
t&mres  ista  operam,et  quammultaslitterasflagitet? 
Necideo  tamen  param  prodeat  errores  istos,  quos 
hnie  operi  intexui,  lectos  cognitosque  vitare.  Quid 
tnim  contra  ista  sentiat  catholica  Ecclesia,  qaod  a 

*  Hoc  loco  pleriqoe  Mes.  ieta  interponant:  «GeriiBsi- 
c  mos  homo  •tadiosae  librornm  ejue  cogDitor,  de  hoc 
•  iaterrogatiii,  ait  oeecio  quem  qui  haac  famam  diBse- 
«  miDavit,  oeecieee  qaid  dixerit.  Nam  de  haBrusibuB, 
■  iDquit,  nallam  opascolam  sanctae  Hieronymae  coodi- 
«  dit. »  Bt  proeeqaantar,«  uaodei  tu  ecieris,»  etc.  EzBiat 
Hiercfam  mdicaloe  Hieronjmi  nomine  per  Claadium 
Mcnardum  poet  Aagaetini  o^ae  imperfectam  vuljsatue; 
•ed  eraditorom  eententia  ipei  abjaaicalur. 

sSicEr.etpropeomnee  Mee.  At  Loy.,  perveni,  et  ego  per 
le  md  iUud  pervmiam,  et  forsitan  habebis  melius  atiquid. 


me  dicendum  putasti,9uperfluo  quaeritur ;  cum  pro- 
pter  hoc  scire  sufficiat  cam  contra  ista  sentire,  nec 
aliquid  horum  in  fidem '  quemquamdebererecipere. 
Quomodo  autem  quae  contra  haec  veritas  habet,  as- 
serenda  ac  defendenda  sint,  modulum  operis  hujua 
excedit.  Sed  multum  adjuvat  cor  fideie,  nosse  quid 
credendum  non  sit,  etiamsi  disputandi  facultate  id 
refutare  non  possit.  Omnisitaque  christianus  catho- 
licus  ista  non  debet  credere :  sed  non  omnis  qui  ista 
non  credit,  consequenter  debet  se  christianum  ca- 
tholicum  jam  putare  vel  dicere.  Possunt  enim  et 
hsBreses  siliae,  quas  in  hoc  opere  nostro  commemo- 
ratffi  non  sunt,  vel  esse  vel  fieri,  quarum  aliquam 
quisquis  tenuerit,  christianus  catholicus  non  erit. 
Quid  ergo  faciat  haereticum,  deinceps  requirendum 
est :  ut,  cum  hoc  Domino  adjuvante  vitamus,  non 
solum  ea  quae  scimus,  verum  etiam  qua?  nescimus, 
sive  quae  jam  orta  sunt,  sive  quae  adhuc  oriri  pote- 
runt,  haeretica  venena  vitemus.  Hujus  autem  sit 
jam  voluminis  finis,  quod  propterea  vobis,  ante- 
qaam  totum  hoc  opus  perficerem,credidiess»^mit- 
tendum,  utillud  quicumque  legeritis,  ad  id  quod 
restat  implendum,  quod  tam  magnum  esse  cernitis, 
me  oratiouibus  adjuvetis'. 

<  Pluree  Mee.,  in  fide. 

*  llic  certe  flnilur  Augaetini  liber  :  tametei  iu  codicibae 
manuecriptie  plerieque  addantur  Nestorianiet  Eutychia- 
ni  (hsBreeee  atique  non  ante  Augustini  obitum  nomina- 
tSB),  et  in  quibuedam  etiam  Timotheani  hoc  ordine : 

«  TmoTHiAiii  dicuDtFilium  Dei  verum  quidem  hominem 
«  ex  virgine  Maria  natum,  sed  non  ita  uoam  reddidisse 
«  personam,  ut  non  in  unam  sit  redactue  naturam ;  con- 
«  flatoriam  quoddam  volentes  fuiese  interiora  virginis, 
c  per  quod  duae  naturaB,  idest,  Deusethomo,  inunamre- 
«  solutae  et  compactaB  maesam,  unam  Dei  et  hominis  exbi- 
«  baerintformamiimmatatayidelicetnaturarum proprie- 
«  tateefficientiumcoitionem.Etadconfirmandam  hujus- 
«  modiimpietatem,qu8eDeumasserita8uayersumDatura, 
«  cogunt  evangelistaB  testimonium  dicentis.  Et  verbum 
«  caro  factuflQ  est :  quod  ita  iuterpretantur.  DivJDa  natura 
«  inbumaoam  versa  est.  0  abolitioDem,illi  iDviolabiliim- 
«  piDgentem  Bubstautiae  I  Hujus  impietatis  Timotheus, 
«  apud  Bizam  BithyniaB  modo  exsulans  civitatem,  con- 
•  tinentis  et  religiose  viiae  imagine  multis  illudit. 

«  Nestoiiani  a  Nestorio  episcopo  qui  coutra  caiholicam 
«  fldem  dogmatizareausus  est.Dommum  nosiram  Jesum 
«ChriBtamiiomtoemtaDtum»(pleriqueMss.,«dogmatiza- 
«  reausasest,ChrisiamDomiaum  DostrumDeum  homi- 
«  nemtantum»).  «necidquodmediatorDei  et  hominum 
«  effectusest,in  utero  virgmis  de  Spiritu  sancto  fuisse  cod- 
«  ceptum,sed  posiea Deum  homini  f uisse  permixtum  :nec 
«  Deumhominempassum  sepuliumque  dicebat;  vacuare 
«  contendeDB  omae  noetrumremedmm.quoverbumDei 
«  eichominemeueciperediffDatusestiD  utero  virgiuis,  ut 
«  unapersoDafieretDeiethomiDiB,  propterea  sic  siDf^u- 
,«  lariier  et  mirabiliter  oatus,  mortuus  eiiam  pro  nostrie 
«  peccatis,  cum  eaquae  Don  rapuerat  persolverei,  Deus 
«  homo  a  mortuis  resurgeus  asceudit  in  coelum. 

«  EnTTCHiAiii  ab  Eutyche  quodam  ConstaDtinopoliianaa 
tt  EcclesiaB  presb^tero  »(adaiiquidamcodex,«ii]ODacho») 
«  exortisunt,  aui  cum  videretur  refutare  Neslorium,  in 
«  ApoUinaremManich8BumquetraDsivii,ethumaDiiatisin 
«  Cnrisio  denegans  veriiaiem,  quidquid  a  Verbo  nostraB 
«  proprietatisreceptamestdivinae  taninmmodo  ascribit 
«  essentiaB;  atsacramenium  Balutie  humauoi,  quod  non 
«  nisi  inutraquesubstantiaest.nostram  inChristo  natu- 
«  ram  negancio,dissolveret,8tulta  impieiate  non  sentiene 
«  univereo  corpori  auferri,  quod  capiU  defnipsei. 


S.  AUftELII  AUGUSTINI 

HIPPONENSIS  EPISGOPI 
TRACTATUS 

ADVERSUS  JUD^OS 


CAPUT  PRIMUM.  —  1 .  Seventaiis  Dei  exemplum 
inexcisioneJudseorum;  bonilatisverOt  ininsitione  Gen- 
tium  Judaeorum  cxcitas  ex  scripturis  Veteris  Testa- 
menti  convincenda,  Beatus  apostolus  Paulus,  doctor 
Gentium  in  fide  et  verifate,  exhortans  nos  ut  ia  ea- 
demfide,cujusidoneu8  minister  e£fectus  estjStabiles 
firmiquemaneamus,pr6eceptoadmonet,terretexem- 
plo.  VideSy  inquit,  bonitatem et  severitatem  Dei :  in eos 
quidem  quicedderimt^severitatem;  in  te  autem  bonita- 
tem^,  sipermanseris  in  bonitate.  Hoo  dizit  utique  de 
Judaeis.qui  tanquam  rami  ez  illa  olea,  quaein  sanctis 
Patriarchis  tanquam  in  radice  fructifera^propter  in- 
fidelitatem  fracti  sunt ;  ut  Gentium  propter  fidem 
insereretur  oleaster  et  fieret  particeps  pinguedinis 
oleae  ramis  naturalibus  amputatis.  Sed  no/i,  inquit, 
gloriari  adversum  ramos :  nam  si  gloriaris^  nontu  ra- 
dicem  portas,  sedradix  te,  Et  quoniam  salvantur  ali* 
qui  ex  iliis,  continuo  subjunxit:  Alioquin  ettu  exci" 
deris,  Sed  et  illi  si  non  pemianserint  in  tnfidelitaie^ 
inserentur :  potens  est  enim  Deus  iterum  insetere  eos 
{Rom,  XI,  18-23).  IUi  autem  qui  permanent  in  infide- 
litate,  ad  illam  sententiam  Domini  pertinent,  ubi 
ait :  Filii  autem  regni  hujus  ibunt  in  tenebrasexterio- 
res ;  ibi  erit  fletus  et  stridor  dentium,  Gentes  autem 
permanentes  in  bonitate,ad  illud  quodsuperiusait: 
Multi  ab  oriente  et  occidentevenient,  et  recumbent  cum 
Abraham  et  Isaacet  Jacob  inregn0CCBlorum{Matth,yni, 
12,  11).  Itaqueillis  Patriarohis  in  radice  viventibus, 
et  infidelis  superbia  naturalium  ramorum  justa  Dei 
severitate  confringitur,  et  fidelis  humilitas  oleastri 
gratia  divine  bonitatis  inseritur. 

2.  Sed  quando  Judseis  ista  dicuntur,  Evangelium 
Apostolumquecontemnunt,et  qaod  dicimus  non  au- 
diunt ;  quoniam  quod  legunt,  non  intelligunt.  Nam 
utique  si  intelligerent  de  quo  praBdixerit  propheta, 
quem  iegunt,De(2f  te  in  lucemgenHum,  itaut  sissalus 
mea  usgue  in  fines  terrse  Isai.  xlix,  6) ;  non  sic  ceci 


essent,  non  sic  ffigroti,  ut  in  Domino  Christo  nec  lu- 
cem  agnoscerent,  nec  salutem.item  si  intelligerent, 
quod  infructuose  atque  inaniter  cantant,  de  quibus 
sit  prenun  tiatum  ./n  omnem  terram  exivit  sonus  eorum 
et  in  fines  orbis  terrae  verba  eorum  {Psal,  xviii,  5) ;  ad 
Bonum  Apostolorum  evigilarent,  et  verba  eorum  di- 
vina  esse  sentirent.  De  sanctis  ergo  Scripturis,  qua' 
rum  et  a^ud  ipsos  magna  habetur  auctoritas,  su- 
menda  sunt  testimonia,  quorum  et  si  nolint  oblata 
utilitate  sanari,  aperta  psssint  veritate  conyinci. 

CAPUT  II.  —  3.  Instrumenti  Veteris  libros  ad  nos 
pertinere,  eorumque  praecepta  per  nos  melius  impleri. 
Sed  primo  eorum  ille  redarguf  ndus  est  error,  quo 
putant  ad  nosideononpertinerelnstrumenti  Veteris 
libros,  quia  jam  non  vetera,  sed  nova  sacramenta 
servamus.  Dicunt  enim  nobis.  Quid  apud  vos  facit 
lectio  Legis  et  Prophetarum,cujus  praecepta  servare 
non  vultis  ?  eoquod  carnem  praeputii  non  circumci- 
dimus  masculinam  S  et  vescimur  carnibus  quas  Lez 
dicitimmundaSynecsabbataetneomeniasetdiesfes- 
toseorumcarnaliterobservamus,  nec  victimis  peco- 
rum  sacrificamus  Deo,  nec  Paschainoveetazymissi- 
militer  celebramus:et  si  qua  alia  vetera  sacramenta 
generali  vocabulo  umbras  futurorum  appellat  Apo- 
stolus  {Coloss.  II,  17),  quia  ea  significabant  suo  tem- 
pore  revelanda,  qus  nos  revelata  suscepimus,  ut 
remotaumbra  nuda  eorum  luce  fru^remur^.  Dequi- 
bus  singillatim  nimislongumestdisputarequemad- 
modum  exuendo  veterem  hominem  circumcidimur, 
non  in  exspoiiatione  corporis  carnis;  et  quos  cibos 
vitant  in  pecoribus,  vitamus  in  moribus  ;  et  exbibe- 
mus  oorpora  nostra  hostiam  vivam,  sanctam,  Deo 
placentem,cuiet  animas  nostrasin  desideriis  sanctis 
prosanguine  inteIligentereffundimus,etGhri8ti  velut 
agniimmaculatisanguineabomniiniquitatemunda- 
mur.  Qui  proptersimilitudinem  camis  peccati  etiam 
caprino  pecore  in veteribus  sacrificiis  figuratur :  neo 


ADMONITIO  PP.  BBNEDIGTORUM. 

TractatoB  adversai  Jndsos  emendatus  est  ad  Mss.  exemplaria  Vaticana  tria,  CiBterciensia  dao,  victorinam 
anum,  et  ad  editiones  Am.  Er.  ac  Lov. 

Comparavimus  praeterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  e^  Gonfess.,   tom,   i,   memoraias.  Af. 

*  In  editis,  OratioadversusJudjm.  In  Cistercieoci  Mi.  inseribitar,  Sermo  S.  Augustini  contra  JudMos.  In  alio  Mss. 
CistercieDBi' et  in  uno  e  Vaticanis,  Sermo  S.  Aug.  de  incamatione  Domini,  contra  JudMos.  In  Vatioanis  aliis  duobua. 
lAber  B.  Aug,  de  incamatione  Domini,  contra  Judmot.  Librum  adveraai  JudaBos  appellat  etiam  Beda  sive  Florna 
ia  Paulum  ad  Rom.  9  et  11,  ad  Galat.  6,  ad  Ephei.  2,  ad  Coloas.  2,  et  ad  Hebr.  7.  In  Possidii  indiculo,  cap.  1.  no- 
tantur  Tractatus  duo  adverBus  JudffiOB. 


1  In  editie,  bonitatem  Dei.   Abest,  Dei,  a  Mbb.  et  a 
grsco  textu  ApoBtoIi. 


1  Omnes  fere  Msi.,  came  prmputii  non  circumeidimus 
mascuiinam :  cum  quibas  concordat  Beda  valgatus. 

>  Ita  omne  Mbb.  et  Beda  Beu  Florus  ad  CoIobb.  2.  At 
editi,  ut  remota  umbra  JtuiiBorum,  lueeijflrueremur. 

'  Vaticani  duo  Mbb.,  hircino  pecore. 


53 


S.  AUGDSTINl  EPISGOPI  TRAGTATUS  ADVERSDS  JDDiEOS. 


54 


eam  negat  in  crucis  cornibus  taurum,  qui  in  illo 
agnoscit  maximam  victimam.  In  illo  requiem  cum 
invenimus,  vere  sabbatizamus  :  et  luns  novae  ob- 
servatio,  vit«  nova  est  sanctiOcatio.  Et  Pascha  no- 
strum  ^  Christus  est ;  et  azyma  nostrum  siDceritas 
veritatis,  fermentum  non  babens  vetustatis  :  et  si 
qaa  alia  sunt,  in  quibus  nuno  immorari  opus  non 
•st,  quflB  iUis  veteribus  adumbrata  sunt  signis,  in 
illo  habent  flaem^  ci:gu8  regni  non  erit  finis.  In  illo 
qnippe  omnia  oportebat  impleri^  qni  venit  Legem 
et  Proph  etas  non  solvere,  sed  implere  {Matlh.  v, 
17). 

GAPCT  III.  —  4.  Christus  Legem  non  evacuavit 
arguendo,  sed  implendo  mutavit.  Mutatio  veterum  sa- 
eramentarumprsedicta  in  Psalmis.  Proinde  illa  vetera 
signa  rerom  non  evacuavit  arguendo,  sed  impiendo 
mDtavit :  ut  alia  essent  qus  nuntiarent  venisse  Jam 
Christmny  quam  f^erant  illa  qua  prsnuntiabant 
eise  ventarum.  Quid  sibi  autem  vult,  quod  sio 
]utBnot«iitnr  quidam  psalmi,  quos  et  ipsi  legunt  et 
babent  in  Litterarum  auotoritate  sanctarum,  ut  in 
eorum  titulis  soriptum  sit,  Pro  iis  qux  immutabun' 
bur*7  texius  vero  eorumdem  psalmorum  prsdioat 
Christnm  :  nisi  qula  eorum  mutatio  per  illum  fu- 
tora  pnadicta  est,  per  quem  apparet  impleta,  ut 
popnlns  Dei,  qui  nunc  est  populus  ohristianus, 
Jam  non  cogatur  observare  qua  prophetiois  tem- 
poribns  observabantur  :  non  quia  damnata,  sed 
qaia  mutata  eunt ;  non  ut  res  ipss  que  significa- 
bantur  perirent,  sed  ut  rerum  signa  suis  qusque 
temporibuB  eonvenirent. 

GAPDT  lY.  —  5.  Christus  in  Psalmo  quadragesimo 
purto  prsenmUiatus.  Denique  in  psalmo  quadrage- 
simo  qnarto  (nam  ipse  primus  est  eorum  qui  hujus- 
mod]  titnlum  prsferunt,  Pro  iis  quximmutabuntur : 
abi  etiam  legitur,  Canticumpro  dilecto)  apertissime 
CbriBtns  ostenditnr  :  Speciosus  forma  prx  filiis  ho- 
mKum.  Qui  cum  in  forma  Dei  essetf  non  rapinam 
aHriinUus  est^  esse  mqualis  Deo.  Ibi  ei  dioitur,  Accinr- 
feregladium  tuumjuxta  femur:  quod  in  carne  esset 
hominibus  loouturut.Per  gladiumquippe  sermo,per 
fmnnr  earo  signifioatur:  quia  semetipsum  exinanivitt 
fermam  servi  aceipiens;  ut  illeper  divinitatem  specio- 
sus  forma  prx  filiis  hominum,  etiam  illud  fieret  per 
infinnitatem,  quod  de  illo  alius  propbeta,  Vidimus 
emm^et  non  habebatspeciem,nequedecorem;sedvultus 
ijus  abiedsUyei  deformis  positio  ejus  (/« at.uii,  2).Nam 
in  eodem  psalmo,quod  non  tantum  homo,sed  etiam 
Oeus  8itChri8tas,apertl88ime  ostenditur,oum  subdi- 
tnr:  Thronustuus^Deus^in  ssRCulumsaeculi^virga  sequi- 
tatis^  virga  regni  tui.  DilexisH  justitiam  et  odisti  ini- 
quitaiem;propterea  unxit  te,Deus,Deus  tuus  oleo  exsul- 
taiumispraBparticipibustuis.AbuQoiioneqmpi^e,quai 
greee  XP^^^ta  dioitur,  Ghristns  est  appellatus :  ipse 
•et  Dens  unotui  a  Deo,  qui  et  ipsam  cum  oaBteris  sa- 

1  Hie  editt  addont  verbom,  immolatui,  qaod  a  Mss. 
ft  Beda  vnlgo  abett 

*  Bdtti  hic  el  infra,  qui  immuiabuntur.  At  Mss.  omneB 
et  Beda  eooatanter  baoent,  quM  immutabuniw. 

*  Id  doobna  Mtt.  et  ad  oram  editioDis  Lov.,  virga 
dwedumiB  :  qoam  lectionam  teqnitar  Aaguttinut, 
Knamtkme  ia  enmdem  piaL  44. 


cramentis  carnalem  in  spintualem  mutavit  unctio- 
nem.  Ibi  ei  de  Ecclesiadicituri^iftYj/  reginaadexlrts 
tuis  in  vestitu  deaurato,  circumamicta  varielate.  Ubi 
signiflcaturlinguarumvarietasinomnibusgentibus: 
quarum  tamen  una  et  simplex  fldes  est  intus :  Omnis 
enim  pulchritudo  filix  regis  intrinsecus.  Quam  Psal- 
mus  alloquitur  dicens,  Audi,/ilia,et  vide :  audi  pro- 
missum,  vide  oompletum.  Et  obliviscere  populum 
tuum  et  domum  patris  tui.  Sio  nova  implentur,  sio 
vetera  commutantur.  Quoniam  concupivit  rex  speciem 
/tiam.Speoiem  quam  feoit  ipseper  8e,noninvenitin 
te.  Quomodo  enim  speciosa  essesejus  oculis,quando 
eras  tuis  foedata  peccatis  ?  Ne  tamen  spem  tuam  ar- 
bitreris  ponendam  in  homine,  sequitur  et  dicit,  QuO' 
niam  ipse  est  Dominus  ^  Deus  tuus.  Ne  formam  servi 
spernas,  nepotentisinfirmitatem  excelsiquehumili- 
tatem  derideas,  ipseest  Deus  tuus.  In  eo  quod  parfus 
apparet,  magnus  latet ;  in  umbra  mortis  sol Justitis^ 
in  oontumelia  crucis  Dominus  gloria  Quamvis  eum 
persecutores  necent,  infideles  negent,  ipse  est  DO" 
minus  Deus  tuus  :  per  oujus  oorpus  immutantur^ 
qus  antea  per  umbras  flgurabantur. 

CAPDT  V.—  6.  Tiiulo  Psalmi  sexagesimi  octavi  qui 
de  Christi  passione  scriptus  est,  etiam  mutatio  prse- 
(iiW^tir.  Psalmus  quoque  sexagesimus  octavushabet 
in  titulo  :  Pro  iis  qux  commuiabuntur.  Bt  oantatur 
ibi  passio  Domini  nostri  Jesu  Ghristi,transfiguranti8 
in  se  quasdam  etiam  vooes  membrorum,  hoo  est 
fidelium  suorum.  Non  enim  ipse  ulla  deliota  habuit, 
sed  nostra  portavit  :  unde  dioit,  Et  delicta  mea  a  te 
non  sunt  abscondita.  Ibi  scriptum  est  et  prsnuntia- 
tum,  quod  in  Evangelio  legimus  faotum  {Matth. 
XXVII,  34,  48} :  Dederunt  in  escam  meam  fet,  et  in  siti 
mea  potaverunt  me  aceto.  Per  huno  ergo  immutata 
suntvetera,  que  titulus  Psalmi  pradixerat  immu- 
tanda.  Quod  Judsi  legentes  et  non  intelligentes,  ali- 
quid  se  dicere  existimant,  cum  requirunt  a  nobis 
quomodo  aocipiamus  auotoritatem  Legis  et  Prophe- 
tarum,  cum  sacramenta  non  observemus  qus  ibi 
prscepta  sunt.  Non  observamus^quia  mutatasunt; 
mutata  sunt  autem^  qui  mutanda  praenuntiatasunt ; 
ei  in  eum  oredimus,  cujusrevelatione  mutata  sunt. 
Non  ergo  observamus  sacramenta  qusB  ibi  prscepta 
8unt,  quia  intelligimus  quss  ibi  prsdicta  sunt,  et 
tenemus  qu®  ibi  promissa  sunt.  Isti  autem  qui  haeo 
nobis  objioiunt,adhuoamari8untexparentibus  suis, 
qui  dederunt  in  escam  Domino  fel,  et  adhao  veteres 
ex  aoeto  quod  ei  potandum  obtulerunt :  et  ideo  non 
intelligunt,  quia  in  eis  impleturquod  sequitur,  Fia/ 
mensa  eorum  coram  ipsis  in  muscipulam,  et  retribuiio- 
nem  et]scandalum.  Ipsi  enim  fellei  et  acidi  facti  sunt, 
felleas  et  acidas escas  pani  vivo  ministrando*.  Quo- 
modo  enim  hffio  videanti  de  quibus  ibi  predictum 
est,  Excxcentur '  oculi  eorum,  ne  videant  ?  et  quomodo 
sint  recti,  ut  sursum  cor  habeant,dequibus  prsdi- 
oum  est,  Et  dorsum  eorum  semper  incurva  ?  Nec  de 

^  Voz,  Dominus,  non  in  omnibus  codicibuB  reperitur. 
Est  apud  LXX  ;  sed  &b  iis  abeBt,  Deus. 

s  Sic  Mbs.  Editi  vero,  fet  et  acetum  facti  sunt,  felieas 
et  acida*  pnni  vivo  tipuias  ministrando. 

*  Editi,  Obicureniw  :  qoi  tamea  infra,  cap.  6,  in  con- 
cordiam  redenntes  cum  Mm.  habent,  Excacentur. 


85 


8.  AUGU8TINI  EPISCOPI 


56 


omnibus  haeo  diota  sunt :  imo  vero  de  omnibus  ad 
quos  pertinent  qus  praediota  sunt.  Ad  eos  enim  qui 
vel  tuno  ex  illis  orediderunt  in  Ghristum,  vel  nuno 
usque  credunt,  vel  dcinceps  usque  in  finem  sasouli 
oredituri  sunt,  ista  non  pertinent,  ad  verum  Israel  * 
scilicet,  qui  videbit  Dominum  facie  ad  faoiem.iV^gu^ 
enim  omnes  qui  ex  Israelsuntfhi  Israel  sunt:neque  qui 
sunl  semen  Abraham,  omnes  filiisunt; sed  in Isauc^  in- 
quit,  vocahitur  tibi  tem^n  :  hoc  est,  non  ii  qui  fiHi 
carniSf  hi  filii  Dei,  sed  fiiii  promissionis  deputantur 
in  semen  (Rom,  ix,  6-8).  Sed  hi  pertinent  ad  spiri- 
tualem  Sion  et  oivitates'  Jud»,  id  est,  Eoclesias  : 
de  quibus  Apostolus  dioit,  £ram  au/m  ignotus  facie 
Ecclesiis  Judasas,  quas  sunt  in  Christo  (Galat.  i,  22). 
Quoniam,  sicut  in  eodem  ppalmo  paulo  post  poni- 
tur,  Deus  salvam  fadet  Sion,  et  sedificabuntur  civita^ 
tes  Judse.  Et  inhabitabunt  eam,  et  hxreditate  acqui- 
rent  eam,  Et  semen  servorum  ejus  possidebunt  eam, 
et  qui  diligunt  nomen  ejus^  inhabitabunt  in  ea.  Sed 
cum  hffio  audiuat  Judjci,  carnaliter  accipiunt|  et 
terrenam  Jerusalem  oogitant,  qu»  servit  cum  flliis 
Buis  :  non  matrem  nostram  ffiternam  in  ooelis  (/d. 
IV,  25,  26). 

GAPUT  VI  —  7.  Titulus  nfuoque  Psalmi  septuage- 

iimi  noni  prxnuniiat  mutalionem.  Muiationis  fa- 

ciend<e  testimonia  contra  Judseos  apertiora,   Item 

psalmus  septuagesjmus  nonus  simili  titulo  praeno- 

tatur :  Pro  iis  qum  immutabuntur,  In  quo  psalmo 

inter  cffitera  scriptum  est,  Respice  de  caslo,  et  vide, 

et  vitita  vineam  istam  :  et  perfice  eam  quam  planta^ 

vit  dextera  tua ;  et  super  Filium  homints,  quem  con- 

firmcLsti  iibi.  Ipsa  est  enim  vinea  de  qua  dicitur  : 

Vineam  ex  jEgypto  transtulisti.  Non  ehim  Ghristus 

aliam  plantavit ;   sed  ipsam,  veniendo,  in  melius 

commutavit.  Sic  et  in  Evaogelio  legitur  :  Matos 

male  perdet,  et  vineam  suam  locabit  aliis  agricolis 

(Matth,  xx%  41).  Non  enim  ait,  Eradioabit,  aliam- 

que  plantabit ;  sed,  eadem  ipsam  locabit  aliis  agri- 

colis.  Eadeuj  namque  est  sanotorum  societate  civi- 

tas  Dei  et  congregatio  flliorum  promissionis,  mor- 

talium  decessione  ao  successione  oomplenda,  atque 

in  flne  saculi  in  omoibus  immortalitatem  debitam 

reoeptura  :  qus  alio  modo  in  alio  psalmo  per  oli- 

vam  fructiferam  si^niflcatur,  et  dicit,  Ego  autem 

sicut  oliva  fructifera  in  domo  Dei^  speravi  in  miseri- 

cordia  Dei  in  aeiemum,  Et  in  sxcvlum  sseculi  (Psal. 

u,  10).  Neque  quia  fracti  sant  infldeleset  superbi, 

ac  per  boo  infructuosi  rami,  ut  insereretur  oleas- 

ter  Gentium,  ideo  perire  potuit  radix  Patriarcha- 

rum  £t  Prophetarum.  Quia  etsi  /u^nY, inquitlsaias, 

numerus  filiorum  Israet  sicut  arena  maris,  reliquiae 

salvss  fient  (Isai.  x,  22)  :  sed  per  eam  de  quo  dioi- 

tur,  et  super  Filium  hominis,  quem  c&nfirmasti  tibi; 

et  de  quo  repetitur,  Fiat  manus  tua  super  virum 

dexterx  tua,  ei  super  Filium  hominis,  quem  confir- 

masti  tibi.  Et  non  discedimus  a  te.  Per  huno  fllium 

hominis,  id  eit  Ghristum  Jesum,  et  de  suis  reli- 

qais,  hoc  est  Apostoiis,  et  aliis  maitis^  qui  ex  Is- 

^  Editi,  adversum  Israel  Corrigeodiim  arbitramur,  ad 
fKTum  Israel. 
>  fidiU,  et  civitatem.  MaUot  Mm.,  et  dvitaies. 


raelitis  in  Gbristum  Deum  ^  credidernnt,  accedente 
plenitudine  Gentium,  vinea  sancta  perficitur  :  et 
in  remotione  veterum,  atquo  institutione  novorum 
sacramentorum  titulus  ejus  psalmi,  Pro  hts  quas 
commutabuntur^  impletur. 

8.  Apertioribus  itaque  testimoniis  cum  eis  agen- 
dum  est,  qua  siveoonsentiant,  sive  dissentiant,  ta- 
men  sentiant,  Ecce  dies  veniunt^  dicit  Dominus,  et 
confirmabo  super  domum  Jacob  testamentum  novum, 
non  secundum  testamentum  quod  consiitui  patribus 
et)rum,  die  qua  apprehendi  manum  earum,  ui  educe- 
rem  eos  de  terra  j£gypti  (Jerem.  xxxi,  31,  32).  Ista 
certe  pradicta  mutatio,  non  perPsalmorum  tituios 
intelligentibus  pauois  significatur,  sed  manifesto 
prfficonio  propheticaB  vocis  exprimitur.  Aperte  pro- 
missum  est  testamentum  novum,  non  secundum 
testamentum  quod  factum  est  ad  populum,  quando 
eductus  estde  iEgypto.  Gumergo  in  illo  veterites- 
tamento  prfficeptasint  ista,quffi  nos  ad  novum  per- 
tinentes  observare  non  cogimur,  cur  non  Judaei  se 
potius  in  vetustate  supervacanea  remansisse  cognos- 
oant,quam  nobis  nova  promissa  tenentibus,quod  ve- 
teranon  observemus,obJioiunt?Quoniam  ergo,siout 
Bcriptum  est  in  Gantico  canticorum,  AspiravU  dies, 
removeantur  umbrx  (Cant.  ii,  i7) ;  spiritualis  signi- 
ficatio  jam  lucesoat,  carnalis  oelebratio  jam  quies- 
oat.  Deus  deorum  Dominu^  locutus  est,  et  vocavit 
terram  a  solis  ortu  usque  ad  occasum  :  utique  om- 
aem  terram  ad  testamentum  novum,  cui  dicitur  in 
alio  psalmo,  Cantate  Domino  canticum  novum ;  can- 
tate  Domino  omnis  terra.  Non  ergo  sicut  antea  ex 
monte  Sina  locutus  est  uni  populo,  quem  vocavit 
ex  iEgypto  Deus  deorum  ;  sed  sic  locutus  est,  ut 
vooaret  terram  a  solis  ortu  usque  ad  occasum. 
Quam  si  Judaeus  vellet  intelligere  looutionem,  au- 
diret  hanc  vocationem,  et  in  eis  esset  quibus  in 
eodem  psalmo  dioitur,  Audi,  popultu  meus,  et  loquar 
tibi,  Israet,  et  testifUabor  tibi  :  Deus,  Deus  tuus  ego 
sum.  Non  super  sacrifida  tua  arguam  te ;  holocausta 
autem  tua  in  conspectu  meo  semper.  Non  accipiam  de 
domo  tua  vitutos,  neque  de  gregibus  tuis  hircos  :  quo- 
niam  meas  sunt  omnes  besiim  silvse,  pecora  in  mon- 
tibus  et  boves;  cognovi  omnia  volatilia  cobH,  et  spe- 
cies  agri  mecum  est.  Si  esuriero,  non  dicam  tibi  : 
meus  est  enim  orbis  terrm  et  plenitudo  ejus.  Numquid 
manducabo  cames  taurorum,  aut  sanguinem  hirco- 
rum  potabo  f  Immola  Deo  sacrificium  laudis,  et  redde 
Altissimo  preces  tuas  >.  Et  invoca  me  in  die  tribula- 
tionis,  et  eruam  te,  et  gtoriflcabis  me.  Gerte  et  hio 
sacriflcioram  veterum  aperta  mutatio  est.  Illa 
enim  Deus  aooepturum  se  non  fore  praedixit,  cul- 
toribuB  Buis  sacrificium  laudis  indixit :  et  hoc  non 
quod  a  nobis  tanquam  indigens  expetat  laudem, 
sed  ut  in  ea  nobis  consulat  ad  salutem.  Nam 
eumdem    psalmum    ita    conclusit   :    Sacrificium 

*  Editi,  in  Christum  Dominum,  Tetus  codex  Cister- 
cieotis,  M  Chriitum  Domini.  Alii  plerique  Mss^  m 
Christum  Deum. 

*  UabetMQl  editi,  oola  tua.  Sed  veteret  codScet  omnet 
ba)>ent,  preces  tuas  :  et  tic  AugatUnut  iptt,  Enarr.  in 
eumdem  ptalmam  49.  Grace  ett  apad  LaZ»  (m  euehae 


57 


TRACTATUS  ADVBRSUS  JUDiEOS. 


58 


laudis  gkri/icabii  me;el  ibi  via  estyUbi  ostendam  illi 
salutare  Dei  {PsaL  XLix).Quid  vero  est  salutare  Dei, 
niai  Pilius  Dei,  Salvator  mundi ;  dies  Filius  ex  die 
Patre,  hoc  dst  lumen  ex  lumine.cujus  adventus  re- 
velavit  testamentum  novum  ?Unde  etiamubidioitury 
Cantaie  Domino  cantieum  novum ;  cantate  DominOf 
omnis  terra.Canlate  Damino,  benedieite  nomen  ejus; 
statim  evangeliianduB  ipse  monstratur,  atqne  ad- 
ditur,  Bene  nuntiate  diem  ex  die  satutare  efus  (Psal. 
xcv  1, 3).  Ipse  igitur  sacerdoe  et  victima  sacrificiam 
laudis  implevit,  malorum  operum  iribuens  indul* 
geDtiam,et  bene  operandi  largiens  gratiam.Ad  hoo 
enim  Domino  sacriflcium  iaudis  ab  ejus  cultoribaB 
immoi«tur,iil  quigtoriatwr;in  DommogloTieturiJL  Car. 
i,  31.). 

GAPUT  Vil.  ~  9.  Judxi  profhetias  quaidam  pro  se 
nan  recte  ituerpretanies.  Quee  magis  m  JutUeoe  qua* 
drantProphsttirumvoees.Sed  hoc  Jud«ioam  audiunt, 
erecta  cervicerespondent:  Noa  •umus;  de  nobis  hoo 
dictum  est,  nobis  hoc  dictum  eat.Nos  enim  sumuB 
Itraei  populus  Dei :  nos  in  verbia  dicentiB  agnoBci- 
muB,  Audifpopulus  meus^et  toquar  tibifiirael^et  Im^ 
ficabar  tibi,  Quid  Bumus  ad  ista  dieturi  ?  NovimuB 
qoidem  lBraelBpiritualem,dequo  dioitApoBtoluB.fil 
quscumque  hane  regulam  sequuntur^pax  super  illos  ei 
muartcordia^  eteuper  Israel  D#t  ((ra/al.vi,46):iBtam 
autem  iBrael  tcimus  OBBe  carnalem,  de  quo  idem 
dioit,  Videte  Israel  secundum  catmem  (I  Cor.  x,  18). 
Sed  iataiBtinon  capiunt,et  eoBeipsoB  oamaleBBBBe 
convincunt.QuoB  paululum  quaai  pnBBenteB  alloqui 
libot :  Itane  vob  ad  eum  populum  pertinetiB,quem 
vocamt  Deus  doorum  a  iolis  ortu  usque  ad  occatum  t 
Nonne  vob  ex  iEgypto  in  terram  Ghanaan  trana- 
lati  eetis?  non  illuc  vocati  a  boHb  orto  uBque  ad* 
occaBom,  sed  inde  disperBi  in  boUb  ortom  et  in 
occaBom.Nonne  vob  ad  ejuB  inimieoB  potiuB  pertine* 
tiBtqui  dicit  in  pBalmo,O0ttf  mous  demonetravitmihi 
in  inimicis  meis  ^tueoccideris  eos^  ne quando  obUvi' 
seantur  tegis  tux :  disperge  illos  in  virtute  tua{PstU. 
Lvni,  12)  ?  Unde  non  obliviscenteB  legem  Dei,  eed 
eamdem  eircumferenteB,GenUbuB  ad  teetimoniumt 
vobis  ad  opprobrium,  neseienteB  eam  populo  mini* 
Btratis.qui  vocatuB  eet  a  BoliBorto  OBque  ad  occaBum. 
An  vero  negabiti8?et  ea  quastanta  auctoritate  pra»- 
dicta,  tanta  manifeBtatione  completa  Bunt,aot  ma- 
jore  cflecitate  nonintuemini,aut  mirabili  impudentia 
non  fatemini  ?  Quid  ergo  ad  illud  reBponeuri  oBtiB» 
quod  IsaiaB  propheta  proclamat :  Erit  in  noviseknii 
temponbus  manifesttu  mons  domus  Dominif  paratus 
in  cacumine  montium^  et  exaltabUur  super  colles ;  et 
venient  ad  eum  universjs  gentes^  et  dicent :  Venite^ 
ascendamus  m  montem  Dominif  et  in  domum  Dei  Ja- 
cob^et  annuntiabit  nobis  viam  salutis,  et  ingrediemur 
in  eam ;  ex  Sion  enim  lex  prodiet^  et  verbum  Domini 
ex  Jerusalem  {lsai,ii,2  ^  3)  ?  An  et  hic  dicturi  estiB, 
NoB  BumuB ;  quoniam  audistiB  domum  Jacob  et  Sion 
et  Jeruealem  ?QuaBi  noB  negemuB  de  eemine  Jaoob 

<  Ita  MM.,nec  aUter  legit  AugnBtinus,  Enarr.in  honc 
pealaraa  6B.  At  edili  ferebant,&mofM<r«  mikt  nUer  ini- 
msooswms^EHiMitatditfargeiiks  tu»erital$iua* 


esse  ChriBtum  Dominum  Becundum  oamem,qui  si- 
gniflcatuBestvocabulomoQtii  parati  supercacumen 
montium,  quod  omnes  celsitudines  ^  ejus  celeitudo 
transcendit :  autDegemusApostoloBet  illaaEccIeBiaB 
Jud«8B,quspoBt  ChriBti  resurrectionem  in  eura  con- 
tinuo  crediderunty  ad  domum  Jacob  pertinere ;  aut 
vero  aliuB  intelligenduB  eit  8piritualiterJacob,quam 
ipse  popuIuB  chriBtianuB;  qui  cum  eit  minor  natu, 
quam  populus  Judaorum,  tamen  eum  crescendo 
Buperat ',  et  subdit :  ut  impleatur  quod  de  duobus 
iUis  ftmtribuB  in  figura  pradictum  est,  Bt  major 
serviet  minori  {Oen.  xxv,  >23).  Sion  autem  et  Jeru- 
Baiem  quamvis  spiritualiter  intelligatur  Ecclesia, 
magis  tamen  adveraus  istos  idoaeum  testimonium 
eit,  quia  ex  iato  loco»  ubi  Ghristum  cruciflxerunty 
et  lex  et  verbum  Domini  procesiit  ad  Gentes.  Lex 
enim  quc  illis  per.  Moysen  data  est,  de  qua  su- 
perbiuB  extolluntur,  et  de  qua  meiius  convincun- 
tur,non  intelligitur  prodisBe  de  Sion  et  Jerusalem, 
Bed  de  monte  Sina.  Ad  terram  quippe  promissio- 
nia,  ubi  est  Sion  *,  qus  appellatur  etiam  JeruBa- 
lem,  poBt  quadraginta  annoB  oum  ipsa  Lege  vene- 
runt :  non  autem  ibi  eam  vel  inde  acceperunt  ^ 
Evangeliom  vero  ChriBti»  et  Lex  fidei,  qood  cer- 
tom  eet,  inde  prooeB8it.Sicot  etiam  ipee  DominoB, 
poBteaqoam  reBorrexit,  loqoeoB  diBcipuliB  BuiB,  et 
OBtendeuB  predicta  divinomm  eloquiomm  in  ee 
esBe  oompieta  :  Quoniam  sic  seriptum  eet^  inquil, 
et  sie  oportiMt  Cfuristum  paU^  et  resurgere  a  mortuis 
die  tertiOfet  prmdicari  in  nomine  ejus  poenitentiam  et 
remiesionom  peccatorum  per  omtus  gentes^indpienti^ 
bus  ab  Jerusalem  (Lue.  xxiv,  46^  47).  Ecce  quod  pro- 
phetavit  leaiaB  dicenB  :  Ex  Sitm  enim  tex  prodieifet 
verbum  Domini  ex  Jerusalem.  Ibi  enim  veniene  de- 
Buper  Bcoundum  Domini  promiBsionem  SpiritoB 
BanctuB,  eoB  quoB  tunc  una  domus  continebat,  im- 
plevit,et  loqui  linguiB  omoium  gentium  fecit  {jict. 
II,  4-6) :  et  iDdeexierant  prsdicare  Evangelium  in 
notitiam  omnium  gentium.  Sicut  enim  Lex  illa, 
qu«  prooeiBlt  de  monte  Sina,  quinqnagesimo  die 
poBt  oelebratnm  Pascha  conBcripta  eet  digito  Dei, 
quo  Bignifioatur  SpirituB  sanctuB :  ita  Lex  i8ta,qus 
procBBBit  de  i^on  et  Jeruaalem^non  in  tabuliB  lapi- 
deiB,Bed  in  tabuliB  cordiB  sanctorum  EvangeJista- 
rum  Bcripta  est  per  Spiritum  Banctum,quinquage- 
Bimo  die  post  vemm  PaBcba  paBsionis  et  resurrec- 
tionia  Domini  GhriBti ;  quo  die  SpirituB  BanctuB 
eat  miBBUit  qui  fuerat  *  ante  promiBsus. 

10.  Ite  nunc,  o  iBraelitiB  Bccundum  caraem,  non 
Beeundum  Bpiritum ;  ite  nunc,et  adhuc  contradicite 
apertisaima  veritati:  eioumBudiiiBfVenitefascenda' 
mus  m  montem  Domini,et  in  domum  Dei  Jacob;  di- 
cite,NoB  8umuB;ut  csci  offendatis  in  montem,ubi 

t  Bditl,  ceMudines  eorum  ejus  eeliitudo  transeendit. 
Vocem,  eorum,  expunximat  auctoritate  CiBterciensium 
MtB. 

>  Vaticani  duo  lfie««  tamen  eum  transcendit,  superat, 

>  Nomen,  Sion,  hic  in  editis  omiiium,  reetitaitar  ex 
Mii. 

^  Omoii  codicei  Mii.  omittoat,  nan  autem  ibi  eom, 
vei  inde  aeeeperuni, 
•  Emt  fuS tt^iUar  fiierat,  Aheil»,/Wiito*t  a  Mii. 


89 


S.  AUGUSTINI  BPISCOPI 


60 


ooUisa  facie  pejus  perdatis  frontem.Si  vere  vultis  di- 
cere,No8  sumus ;  ibi  hoc  dicite,ubi  auditis,  Abini' 
quilatibui  ^  populi  mei  ductus  est  ad  mortem  {Isai, 
uiif  8).  De  Christo  enim  dictum  est,  quem  vos  in 
parentibus  vestris  duxistis  ad  mortem  ;  qui  sicut 
ovis  ad  immolandum  ductus  est,  ut  Pascha,  quod 
nescientos  celebratis,  nescientes  seviendo  impiere- 
tis  '.Si  vere  vultis  dicere,  Nos  sumus ;  tuno  dicite, 
quando  auditis,  Incrassa  cor  populi  AuftM,  et  aures 
eorum  oppila^  et  oct^los  eorum  grava  (/(f.vi,10).Tanc 
dicite,  Nos,  sumus ;  quando  auditis,  Tota  die  eX" 
pandi\  manus  meas  ad  populum  non  credentem,  et 
contradicentem  (Id.  lxy,  2).Tuno  dicite,  Nos  sumus ; 
quando  auditis,  Excascentur  oculi  eorum  ne  videant^ 
et  dorsa  eorum  semper  incurva  {Psal.  lxviii,  24).  In 
his  atquehujusmodi  propheticis  vooibus  dicite^Nos 
sumus  ;  ubi  sine  ulla  dubitatione  vos  eBlis:  sed  sic 
Cffici  estis,  ut  esse  vos  dioatis  ubi  non  estis,  et  non 
vos  agnoscatis  ubi  estis. 

CAPUT  VIII.  —  11.  Judseorum  a  Deo  dimissio  per 
Isaiam  pr(Bnuntiata. Qed  inhaeo  manifestiora  qus  di- 
cturus  sum,paulisper  attendite.Certe  oumauditis  in 
bono  Israel^  dioitis,  Nos  sumus  ;  et  eum  auditis  in 
bono  Jacob,  dicitis,  Nos  sumus.  Et  cum  a  vobis 
causa  requiritur^  respondetis,  Quoniam  Jacob  ipse 
eat  et  Israel,  ex  quo  patriarcha  propagati  sumus, 
unde  meritopatris  nostri  appellatione  censemur.Non 
ergo  vos  alto  et  gravi  somno  dormientes,ad  spiritua- 
lia  qus  non  capitis  excitamus ;  neque  nunc  quomodo 
spiritualiter  accipienda  sint  ista  vooabula,vobi8  in 
auditu  et  visu  spirituali  surdis  et  c»oi8  persuadere 
conamur.  Nempe  sicut  vos  fatemini,  et  lectio  libri 
Geneseos  manifeste  declarat,unu8  homo  erat  Jacob 
et  Israel  {Gen.  xxxii,  28) ;  et  unde  gloriamini,  ipsa 
est  domus  Jacob,  qus  domus  est  Israel.  Quid  ergo 
est,  quod  idem  ipse  propheta,  cum  prsBnuntiasset 
montem  futurum  paratum  in  caoumine  montium,ad 
quem  ventur»  essent  universs  gentes^quia  nonde 
monte  Sina  uni  genti,8ed  de  Sion  et  Jerusalem  lexat 
verbum  Domini  processurum  esset  omnibus  genti- 
bus;quodmanifesti88ime  in  Christo  et  Ghristianisvi- 
demus  impletum :  paulo  posl  dioit,£/  nunc  tu,domus 
JacobfVenite,  ambulemus  in  luce^DominifEioproft' 
cto  dicetis,utBoietis,No8sumu8;8ed  qnod  sequitur, 
paulisper  attendite,  ut  cum  dixeritis  quod  vultis, 
eiiam  quod  non  vnltis  audiatis.NamProphetaoon- 
jungit  et  dicit,  Dimisit  enitn  plebem  suam^  domum 
Israel  {Isai.  ii,  5,  6).Hic  dicite,  Nos  sumus ;  hic  vos 
agnoscite,  et  nobis  quia  ista  commemoravimus, 
ignoscite.Sienimlibenter  auditis»ad  vestrum  dicun- 
tur  alloquium;  si  veroindignanter  auditis^ad  vestrum 
dicuntur  opprobrium.  Dicantur  tamen  oportet,sive 
volentibuSySive  nolentibus  vobis  Ecce,  non  ego,  sed 
propheta  quem  legitis,per  quem  Deum  locutum  non 
potestisnegare^quem  de  auctoritatedivinarum  Sori- 
pturarum  non  potestis  auferre,  quemadmodum  illi 

i  Editi,06  iniquHatem.ki  Msb. ^Ah  iniquUatibus  .«quod 
respondet  grffico  LXX. 

*  Ita  Ms8.  At  editi,  nescientes  in  pecude  eelebratiSynobis 
per  Christum,qui  est  agnusDei.contecraretur^nampaseha 
noftrum  immoiatus  ett  Christus. 

•  8ie  plurfs  !!•§•  juxta  LXX.  At^dlti,  inkKem. 


Dominus  imperavit,  exclamat  vehementer,  et  sicut 
tuba  exaltat  vocem  suam  {Isai.  lvui,  1),  vosque  in- 
crepat,  dicens  :  St  nunc  tu,  domus  Jacob^  venite, 
ambulemus  in  /u^^  Dommt .Occidistis  Christumin  pa- 
rentibusvestris.Tamdiu  non  credidistis.et  contradi- 
xistis  :  sed  nondum  peristis,  quia  nondum  de  cor- 
pore  existi8;et  nunc  habetis  spatium  pcenitendi^et 
nunc  venite.  Olim  quidem  debuistis,  sed  et  nunc 
venite :  nondum  finiti  sunt  die8,oui  nondum  venit 
ultimus  dies.  Aut  si  vos  tanquam  domum  Jacob 
Prophetam  seculos,  jam  in  luce  Domini  crediiis 
ambulare  domum  Israel  quam  dimisit  ostendite. 
No8  enim  utrosque  monstramus,  et  quosex  illa 
domo  vocando  discreverit,  et  quos  illic  remanentea 
dimiserit.  Vocavit  enim  inde  non  solum  Aposto- 
los,  sed  etiam  post  Ghristi  resurrectionem  popu- 
lum  magnum  ;  unde  superius  jam  diximus  :  dimi- 
sit  autem  illos,  quos  etiam  vos  non  oredendo  imi* 
tamini ;  et  vos  ipsos,  qui  eo8  imitando  in  eadem 
pernicie  demoramini.  Aut  si  vos  estis  quos  inde 
vocavit,  ubi  sunt  quos  dimisit  ?  Non  enim  potestis 
dicere,  quod  nesoio  quam  aliam  gentem  dimiserit; 
cum  Propheta  clamet :  Dimisit  enim  plebem  suam, 
domum  Israel,  Ecce  quod  estis,  non  quod  vos  esse 
jactatis.Dimisit  enim  et  vineam.de  qua  exspectavit 
ut  faceret  uvas,  fecit  autem  spinas ;  et  mandavit 
nubibus  suis  ne  pluerent  super  eam  imbrem.  Sed 
etiam  inde  eos  vocavit,quibu8  dicit :  Judicate  inier 
me  et  vineam  meam  {Id.  v,  2-6). De  quibus  et  Domi- 
noa  ait :  Si  ego  in  Beelzebub  ejicio  dxnumiOyfHii  ve- 
itri  inquoejiciuntfldeo  ipsiiudiceseruntvestri  {Matth. 
XII,  27).  QuibuB  boc  promittens  :  Sedebitis,  inquit, 
super  duodecim  sedes^  juOcantes  duodecim  tribus 
Israel  (Id.  xix,  28).  Sedebit  itaque  domus  Jacob, 
qus  in  luce  Domini  vocata  ambulant,judicare  do- 
mum  Israely  hoc  est,  plebem  ipsius  quam  dimisit. 
Quomodo  enim  juxta  eumdem  prophetam,  Lapis 
quemreprobaverunt  xdificantesyhic  factusest  incaput 
anguli  {Isai.  xxviii,  iQ,et  Psal.  cxvn,  22) ;  nisiquod 
excircumciaioneet  pnnputio  populi  tanquam  parietes 
de  diverso  veniente8,in  angulo  sibimet  tanquam  in 
pacis  osoulo  copulantur  ?  Unde  dicit  Apostolus :  Ipse 
est  enim  pax  nostrayqui  fecit  utraque  unum  {Ephes.iiy 
14).  Qui  ergo  ex  domo  Jaoob  sive  Israel  vocantem 
aecuti  sunt,ip8i  sunt  lapidi  angulari  oobarente8,et 
in  Domini  luce  ambulantes  :  quos  vero  ibi  dimisit, 
ipsi  8unt  ruinamadificante8,etangularem  lapidem 
reprobantes. 

GAPUT  IX.—  i2.IHmissio  Judseorum  clarius  prm- 
dicta  per  MalaeJmm.  Sacrificium  Christianorum  ubique 
in  terra  et  in  calo  offertur.  Postremo  si  h«c  verba 
propbetica  secundum  oor  vestrum  in  alium 
aensum  detorquere  conamini^  o  Judsiy  contra 
salutem  vestram  resistentes  Filio  Dei ;  si  haeo, 
inquam»  verba  sio  vultis  accipere,  ut  eadem  sit 
plebs  et  domus  Jacob  vel  Israelf  et  vocata  et  di- 
missa ;  non  in  aliis  vocata,in  aliis  dimis8a,sed  uni- 
versaproptereavocata,ut  ambularet  in  luoe  Domini ; 
qaoniamproptereaeratdimi88a,quod  non  ambulabat 
in  luoe  Domini ;  aut  oerto  sio  in  aliit  yooatty  in  aiiis 


61 


TRACTATDS  ADVERSDS  JDD^OS. 


62 


dimissa,  ut  nulla  facta  separatione  mens®  Dominic®, 
adChnstisacrificiumpertinenteS  subeisdemveteri- 
bus  sacramentis  essent  utrique,  et  ii  sciiicet  qui  in 
luce  Domini  ambulantesejus  prascepta  servarunt,  et 
ii  qui  justitiam  respuentes  ab  eo  deseri  meruerunt: 
si  baeo  ergo  sic  intelligere  vultiB,  quid  dicturi  estis, 
et  quomodo  alium  prophetam  inteIlecturi,quivobi8 
omnino  hanc  amputat  vocem,  tanta  manifestatione 
clamantem,  Non  est  mihi  voluntasin  vobis,  dicit  Domi' 
nus  ammpoienSf  et  sacri/icium  non  accipiam  de  manibus 
vestris.  Quia  ab  oriente  soleusque  inoccidentemnomen 
meum  clarum  factum  est  in  gentibus;  et  in  omni  loco  <a- 
crificiuni  offertur  nomini  meo,  sacrificium  mundum : 
quoniam  magnumnomen  meum  ingentibuSf  dicitDomi- 
nus  omnipotens  {Malai'.h,  i,  10,  l^ .)  Qua  tandem  voce 
tant»  rerumevidentiaBreclamatis?Quid  vosamplius 
nimisimpudenterextoIlitiSjUtgravioreruinamisera- 
bilius  pereatis  ?  Non  est  mihi  voluntas  in  vobis,  dicit, 
non  quicumque,  sed  Dominus  omnipotens,  Quid  tan- 
tum  de  Abrahs  semine  gloriamini,  qui  ubicumque 
auditis  Jacob  aut  Israel,aut  domum  Jacob  vel  domum 
Israel,  cum  aliqualaude  dici,  contenditis  hoc  nonpo- 
tuisse  dici,  nisi  de  vobisPcum  Dominusomnipotens 
dicat,  Non est  mihi  voluntas in  vobis,  et  sacrificiumnan 
accipiam  de  manibusvestris.  Gerte  hic  negare  non  po- 
testis,  Don  solum  illum  non  accipere  sacriOcium  de 
manibus  vestris,sed  nec  vos  illi  offerre  manibus  ve- 
tris.  LocusenimunusestlegeDominiconstitatus,  ubi 
manibus  vestris  sacriGcia  jussitofiferri^praeterquem 
locum  omnino  prohibuit.Huno  ergo  locum  quoniam 
pro  vestrismeritisamisistis,etiam  sacrificium  quod 
ibi  tantum  licebat  ofiferri,  in  locis  offerre  aliis  non 
audetia.EcceomninoimpletumestquodaitPropheta 
Et  sacn/icium  non  accipiam  de  manibus  vestris,NaLm  si 
in  terrena  Jerusalem  maneret  vobis  templum  et  al- 
tare,  possetisdicere  in  eis  hoc  esse  completum,quo- 
rum  iniquorumintervosconstitutorum  sacrificia  Do- 
minus  non  acceptat ;  aliorum  vero  ex  vobis  atque  in 
vobis  acoeptare  sacrificia,  qui  Oei  praecepta  custo- 
diuot.  Hoc  non  est  cur  possitdioi,ubi  nullus  omnino 
vestrum  est,  qui  secnndum  Legem,  qu8B  de  monto 
Sina  proce8sit,manibus  suis  sacriQcium  possit  offer- 
re.  Neque  hocita  praedictum  et  impletum  est,  ut  vos 
prophetica  aententia  respondere  permittat,  Quia 
manibus  non  offerimus  camem,  sed  corde  et  ore 
oCferimus  laudem,  secundum  illud  in  Psalmo :  /m- 
mola  Deo  sacrificium  laudis  {PsaL  xux,  14).  Etiam 
hinc  contradicit  vobis,  quidioit,  Non  $st  mihivolun- 
ias  in  vobis, 

13.  Deinde  ne  existimetis,  non  offerentibus  vobis, 
nec  illo  accipiente  de  manibus  vestris,  Deo  sacrifi- 
cium  non  ofiferri ;  quo  quidem  ille  non  eget,  qui  bo* 
Domm  nostrorum  nullius  indiget :  tamen  quia  sine 
sacrificio  non  est,  quod  non  illi,  sed  nobis  utile  esf, 
adjungit etdicit, Quiaab  orientesoleusquein  occiden- 
tem  nomen  meum  clarum  estfactum  ingentibus;etvn 
omni  loco  sacriftdum  offertur  nomini  meo,  sacrificium 


mundum:  quoniammagnum  nomen  meum  in  gentibus, 
dicit  Dominus  omnipotens,  Quid  ad  hfiec  respondetis? 
Aperite  oculos  tandem  aliquando,etvidete,ab  orien- 
te  sole  usquein  occidentem,  non  in  uno,  sicut  vobis 
fiierat  constitutum,  sed  in  omni  loco  offerri  sacrifl- 
oium  Ghristianorum  ;  non  cuilibet  deo,  sed  ei  qui 
ista  prffidixit,Deo  Israel.  Unde  alibi  dicit  Ecclesiaa 
BUffi  :  Et  qui  eruit  te,  ipse  Deus  Israel,  universae  terrse 
vocabitur{hai,  liv^  5).  Scrutamini  Scripturas,  in  qui- 
bus  putatis  vos  habere  vitam  aeternam  {Joan.  v,59). 
Et  profecto  haberetis,  si  Ghristum  ineis  intelligere- 
tis,  et  teneretis.  Sed  perscrutamini  eas  :  ipsae  testi- 
monium  perhibent  de  hoo  sacriflcio  mundo,  quod 
offertur  Deo  Israel ;  non  ab  una  gente  vestra,  de  cu- 
Ju8  manibus  non  se  accepturum  prsdixit ;  sed  ab 
omnibus  gentibus,quaBdicunt,  Venite^ascendamus  in 
montem  Domini  (/«at. ii,3).Necin  uno  locOySicut  vobis 
prsBceptum  erat  in  terrena  Jerusalem :  sed  in  omni 
loco,  usque  in  ipsam  Jerusalem  ^  Nec  secandum 
ordinem  Aaron,  sed  secundum  ordinem  Melchise- 
deo.  Ghristo  enim  dictum  est,  et  de  Ghristo  tanto 
ante  praedictum  est,  Juravit  Dominus,  etnonposnite- 
bit  eum,  Tu  es  sacerdos  in  atemumsecundum  ordinem 
Meichisedec  (P5a/.  cix,  4.)Quidest  Juravit  Dominus; 
niei,,  inconcuB8averitatefirmavit?etquiest,m7n  pce- 
nitebit  eum,n\8i,hoc  sacerdotiumnullaomnino  ra- 
tiosne  mutabit?  neque  enim  sicuthominem,  pGenitet 
Deum :  sed  Dei  dicitur  poQnitentia,quamvis  ab  illo  ins- 
titutaB,  rei  cujusque  mutatio,  quae  credebatur  eise 
mansura.  Proinde  cum  dicit,  Non  pcenitebit  eum,  Tu 
essacerdos  in  setemumsecundum  ordinem  Melchisedec , 
satis  ostendit  eum  poQnituisse,  hoc  estyOum  mutare 
voluisse  sacerdotium  quod  constituerat  secundum 
ordinem  Aaron ;  sicut  de  utroque  videmus  impletum. 
Nam  et  Aaron  :  sacerdotium  jam  nullum  est  in  ali- 
quo  templo,  et  Ghristi  sacerdotium  in  iBternum  per- 
severat  in  cobIo. 

14.  Ad  hanc  ergo  lucem  Domini  vooat  vos  Prophe- 
ta,  cum  dicit  Et  nunc  tu,  domus  Jacob  venite  ambU' 
lemus  in  luce  Domini.  Tu,  domusJacob,  quam  vocavit 
et  elegit ;  non  Tu,  quam  dimisit,  Dtmisitenim  plebem 
suam,domum  Israel,  {Isai,  ii,  5, 6).  Quicumqae  inde 
venire  vultis,  ad  hanc  pertinebitis,  quam  vocavit ; 
illa  carebitis,  quam  dimisit.  Lux  quippe  Domini,  in 
qua  ambulant  gentes,  illa  est  de  qua  idem  propheta 
dicit,  Dedi  te  in  lucem  gentium,  ut  sissalus  mea  usque 
in  fines  terrse  (Id.  xlix,  6).  Gui  hoc  dictum  est  nisi 
Christo  ?  de  quo  impletum  est,  nisi  de  Ghristo  ?  Non 
e8ti8taluxinvobis,dequibu8identidemdictum  est : 
Dedit  illis  Deus  spiritum  compunctionis ;  oculos,utnon 
videant;  et  aures,  ut  non  audiant,usque  in  hodiemum 
diem  {Rom.  xi,  8).  Non  est,  inquam,  in  vobis  heeclux. 
ideo  nimiaoaecitatelapidemreprobati8,qai  factus  est 
in  caput  anguli.  ETgo,Accedite  ad  eum,  etilluminami- 
ni  {Psal,  xxxiii,  6).  Quid  est,  Aecedite;  nisi  credite  ? 
Quo  enim  eatis,  ut  ad  eum  accedatis ;  cum  ille  sit  la- 
pis  de  quo  Daniel  propheta  dioit,  quod  orescendo  tam 


||i  Sic  Mbs*  Edltl-Tero  periinentis,  Forte  legendum,  per- 
ttnentes  su^  eisdem  ve/m6iif  ,getc. 


1  Apud  Bedam,  ad  Hebr.    7,    utque  in  ipta  Jerusalem 
id  601,  etiam  in  ipsa  JeruAalem^  in  cqbIo. 


63 


ADMONITIO  IN  OPUSCDLUM  SUBSEQUENS. 


64 


magnus  mons  factussit,  utempleret  uniTersam  fa- 
ciem  terrae  (Dan,  ii.  35)?  sic  enim  et  gentes  quae  di- 
cunLVenite,  ascendamus  in  montem  Dommi.nusquam 
terrarum  pergere  et  pervenire  contendunt.Ubisunt, 
ibiascendunt;  quia  in  omni  loco  sacriOciumofTertur 
aecundum  ordinem  Melchisedec.  Et  sicut  alius 
prophei&diciifExf e^-minat  Deus  omnes  deos  gentium 
terrXt  et  adorant  eum  unusquisque  de  loco  suo  {So- 
phon  II,  11).  Cum  ergo  vobis  dicitur,  Accedite  ad 
eum  :  non  vobis  dicitur,  Navesaut  jumenta  prspa- 
rate,  et  ve^tris  victimis  onerate,  et  de  tam  longin- 
quo  pergite  ad  iocum  ubi  Deus  sacrificia  vestrae  de- 
votionis  acceptet;  sed,Acceditead  eum  qui  in  vea- 
tris  auribus  praedicatur,  accedite  ad  eum  qui  ante 
oculos  vestros  glorificatur.  Ambulando  non  labora- 
bitis  :  ibi  enim  acceditia^  ubi  creditis. 

CAPUT  X.  —  15.  Qua  charitate  invUandi  Judm 
ad  fidem,  HaBC,  charissimi  *,  sive  gratanter,  sive  in- 

1  Edit  fraties  chartssimi.  Abest  fraires^   a  Mss.  nec 
apud  Auguetinam  facile  occarrunt  laoctai  simol  hss  da» 


dignanter  audiant  JudsBi,  nos  tamen  ubi  possumus, 
cum  eorum  dilectione  prsBdicemus.Nec  superbe  glo- 
ricmur  adversus  ramos  fractos :  sed  potius  cogi- 
temus  cujus  gratia,  et  quanta  misericordia,  et  in 
qua  radice  inserti  sumus  ;  ut  non  alta  sapientes, 
sed  humilibus  consentientes  {fieda  seu  FloruSt  ad 
Ronuxi^  non  eis  cum  prssumptione  insultando,  sed 
oumtremoreexsultando,  dicamu8(Pja/.iI,  ii)  fVenite 
ambulemus  in  luce  Domini^  quoniam  magnum  nomen 
ejiis  in  gentibus.Si  eaim  audierint  et  obaudierint, 
erunt  inter  eos  quibua  dictum  est :  Accedite  ad  eum^ 
et  itluminamini  [Rom:  xi)  ;et  vultus  vestri  non  erubes^ 
cenl,  Siautemaudiuntet  non  obaudiunt,  vident  et 
invident,  inter  eos  suat  de  quibas  dictum  est :  Pec- 
cator  videbit,  et  irascetur :  dentibus  sui$  frendet^  et  ta^ 
bescet  {Psal.cxi,  iO,)  Ego  au^,dicitEccle8iaChristo, 
velutotiva  fructifera  indomo  Domini,  speraviinmise- 
ricordiaDei in xtemum^  et insxculum  sssculi  (Psal  .li, 
10). 

▼oceB  fhatres  eharissimi  pneter  quam  in  BupposititiiB 
Barmonibas. 


SEQUUNTUR 

OPERA  ADVERSUS  MANIGHiEOS, 

QUA  AUGUBTIHUS  TBMPORB  PRBSBTTBUI  AG   BPISG0PATU8  8UI  G0RSGRIP8IT. 

Hit  etiam  Bubiicitur  index  alioram,  Opasculorum,  qoibuB  in  eotdem  hsreticos  ante  Buam  preBbyteratam  ex  pro 
lesBo  egft,  nec  non  cflBterorumin  qaibas  iptos  obiter  qaocamqae  tempore;  reprehendii. 


ADMOMTITIO 

IN  OPnSCULUH  SUBSEQUENS. 


LibrumdeUtilitate  credendi  recenset  Augustinus  primum  eorum  qQosedidittemporesuipresbyteratus. 
Hanc  vero  dignitatem  Hippone  suscepit  sub  initium  anni  391 ;  quod  jam  alias  demonstravimus  in  secandi 
tomi  prffifatione,  ad  Augustini  epiatolas  8,  9,  etc. 

Opus  Honorati  causa  sGripsit,  uta  ManichsorumerrGre  amioum  revooaret,  quem  olim  in  eorum  la({ueo8 
ipse  conjecerat,  sicuti  sublibri  exordiumcoufitetur.  DeoeptusfneratHonoratus  specioBis illis  Manicheorum 
poilicitationibus,  quibus  se  nihil  nisi  quodrationeevidenset  apertum  lleret,  dooturos  promittebant :  irri- 
debatque  ille  in  catholicffi  Ecolesis  disciplina,  quod  fides  hominibus  imperaretur,  nec  verum  eis  ratione 
demonstraretur.  Gum  igitur  falsa  veritatis  specie  illusus,  non  temporalis  oommodi  gratia  inductus  adhse- 
reret  errori,  sicque  magis  deceptus  ab  hffireticiSyquam  haBretious  esset ;  speravit  Augustinus  fore  ut  illum 
ad  veram  religionem  adduoeret,  si  modo  ostenderet,  BlaniohflBossacrilegeaotemere  ineosinvehi,  qui  ca- 
tholicffi  fldei  auctoritatem  sequentes,  antequamilludverum,  quod  pura  mente  con8picitur,intaeri  queant, 
credendo  prffimuniuntur,  et  illuminaturo  prsparanturDeo.  Id  autem  sio  prsstat  hocin  opere,  utVeteris 
quoque  Testamenti,  cujus  illi  maxime  reprehensione  commovebant  imperitos,  patrooinium  suscipiat. 

Augustini  labori  studioque  optatus  erga  Honoratum  respondit  eventus;  si  tamen  is  est,  ut  Rivius  arbi- 
tratur,  qui  ab  urbe  Garthagine  scribebat  ad  Augustinum  oirca  annum  412,  et  varias  illi  qusstiones  eno- 
dandas  proponebat.  Quamvis  enim  Honoratus  iste  necduroBaptiBmum  percepisset,  illa  tamen  qun  ab  eo 
proponuntur  quaestiones  minime  redolent  manichaum,  nec  de  Manichais  nisi  ex  occasione  loquitur  ipsi 
Augustinus  et  tanquam  deiis  quosipseoenserethereticos.  IstumipsumHonoratum,  cui  Augustinus  epis- 
tolam  140  scribit,  presbyterum  GassiodoruB  nuncupat:  quiforte  adpresbyteratumproveotusposteafuerit. 
Loquitur  Augustinus  in  epi8tola83,  de  morte  alterius  o^juBdanK  Honorati  presbyteri.  Sub  finam  quoque 
vitse  suffi  scripsit  epistolam  228  ad  Thabennensem  episcopum  ejusdem  nominis. 

De  libro  tubsequente  vide  Ub.  i,  cap.  14.  Retractationain,  Um.  1,  eoL  605,  n.  i,  a  verbie 
Jam  vero,  usque  ad  col  608,  n.  6,  verbis^  Idem  videretur  esse.  ,M. 


SKK 


&*K 


5SSS 


8.  AURELII  AUGOSTINI 


HIPP0NENSI8  EPISGOPI 


DE  UTILITATE  GllEDErVDI 


AP  HONORATUM 

LIBKR  UNUSr»^ 


Contra  11  aniehsoB  difputiit,  probatqne  ipsof  taerileffe  ac  temere  ia  eoe  inTehi,  qai  catholicce  fldei  auctoritatem  se- 
queDtet,  ad  mytterioram  iotelngeotiaiBi  ••••  llliat  siiDtidio  eomparant,  dum  ea  credont  quaB  nondum  Taient  ani- 
mo  percipere.  Sed  imprimia  oatendit  ▼etna  Teatamentnm  perperam  ab  iisdem  hsreticie  reprehendi. 


GAPUT  PBIMUM.  —  I.  Qtio  connlio  hmc  Hanorato 
seribat,  Hasreticui  ei  hxreUcis  eredens^  nen  idem. 
Operls  argnimentum,  Quomodo  per  Mcmickmos  Augns- 
lifiitf  decepius  eeaseriL  Uanichmrwm  didum  m  suee 
seci3e  desertores.  Si  mihi,Honorate,anamatqu6  idem 
Tideretar  esse,  hereticas,  et  oredens  hareticis  ho- 
mo,  tam  lin^a  quam  stilo  in  hac  caasa  conquies- 
cendum  mihi  esse  arbitratrer.  Nancvero  cum  inter 
haec  dao  plarimum  intersit ;  qaandoqaidem  hsre- 
ticas  eet,  ut  mea  fert  opinio,  qai  alicajas  tempo- 
ralis  commodiy  et  mazime  glorie  principatusqae 
sni  gratia,   ialsas  ac  novae  opiniones  vel  gignit 
vel  seqaitur ;    ille  autem    qui    hujusmodi    ho- 
minibns  credit,  homo  est  imaginatione  quadam 
veritatis   ac  pietatis  illasus:  cam  hec  ergo  ita 
sint,  non  putavi  apud  te  silendum  esse,  quid  mihi 
de  inTenienda  ac  retinenda  veritate  videatur :  cujns 
ut  scis,  ab  inennte  adolescentia  magno.  amore  fla- 
gravimus.  Sed  res  est  longe  remotaavanorumho- 
minum  mentibas,  qui  nimis  in  bac  corporalia  pro- 
gressiatquelapsi,nibi  aiiudputant  esse,  quam  quod 
ietis  quinqne  notissimis  nuntiis  oorporissentiunt; 
et  quas  ab  his  plagas  atque  imagines  acceperant, 
eas  secam  vdvant,  etiam  cum  eonantar  recedere  a 
Beosibus ;  et  ex  earum  mortifera  et  fallaoissima 
regala  ineifabilia  penetraiia  veritatis  rectissime  se 
metiri  pntant.Nihilest  facilias,mi  charissime,qaam 
non  solum  se  dicere,  sed  etiam  opinari  verum  in- 
venitse:sed  quam  reipsa  difBcillimum  sit,agno8ces, 
nt  confido,  his  litteris  meis.  Qu8b  ut  tibi  prosint,  aut 
certe  nihil  obsint,  omnibusque  omnino  quorum  in 
manus  forte  devenerint,  et  rogavi  Deum,  et  rogo ; 
et  spero  ita  fore,  si  bene  mihi  conscius  sum,  quod 
ad  hanc  stilum  pio  et  ofQcioso  animo  vani  nominis 
appetitione  ac  negatoris  ostentationis  acoessi. 

▲DMoifino  PP. 


2.  Est  igitur  mihi  propositum,  ut  probem  tibi,  si 
possim,  quod  Manichsi  sacrilege  ac  temere  inve- 
hantur  in  eos  qui  catholic»  fidei  auotoritatem  se- 
quentes,  anlequam  iiiud  verum,  quod  pura  mente 
conspidtar,  intueri  queant,  credendo  prsmuniun- 
tur,  et  illnminataro  prsBparantur  Deo.  Nosti  enim, 
Honorate,  non  aliam  ob  eausam  nos  in  tales  homi- 
nes  inoidisse,  nisiquodse  dicebant,  ierribili  aucto- 
ritate  separata^mera  *  et  simplici  rationeeos  quise 
aodire  vellentintrodacturosadOeum,et6rrore  omni 
liberaturos.Quid  enim  mea  liud^ogebat,  annos  fere 
novem,  spreta  religione  qufe  mibi  puerulo  a  paren- 
tibasinsita  erat,  homines  illos  sequi  ac  diligenter 
audire  (6) ;  nisi  qucd  nos  superstitione  terreri  et 
fldem  nobis  ante  rationem  imperari  dicerent,  se 
autem  nullum  premere  ad  fldem,  nisi  prius  dis- 
cussa  et  enodata  veritate?  Quis  non  his  pollicita- 
tionibas  iiiiceretur,  prssertim  adolescentis  ani- 
mus  oapidus  veriy  etiam  nonnuUorum  in   schola 
doctorura  hominum  disputationibus  superbus  et 
garulus :  qaalem  me  tunc  illiinvenerunt,  spernen- 
tem  soilioet  qaod  aniles  fabulas,  et  ab  eis  promis- 
snm,  apertum  et  sincenim  verum    tenere  atque 
baurire  cupientem?  8ed  qus  rursum  ratio  revo- 
cabat,  ne  apud  eos  penitos  bsrerem,  ut  me  in  illo 
gradu  quem  vocant  Auditorum  tenerem,  ut  hujus 
mandi  spem  atque  negotia  non  dimitterem  ;  nisi 
quod  ipsos  quoque  animadvertebam  plus  in  refel- 
iendis  aliis  disertos  et  copiosos  esse,  quam  in  suis 
probandis  firmos  et  certos  manere  ?  Sed  de  me 
quid  dicam,  qui  Jam  eatholicus  christianus  eram  ? 
que  nunc  ubera  S  post  longissimam  sitim  pene 
exhaustus  atque  aridus  *,  tota  aviditate  repetivi, 
eaque  altius  flons  et  gemens  concussi  et  expressi, 
ut  id  manaret  quod  mihi  sic  affecto  ad  recreatio- 
nem  satis  esse  posset,  et  ad  spem  reducendam  vits 


BBNEDICnNORUM 

▲d  emendandnm  libram  de  Utilitate  credendi  oti  Bomue  codicibns  Mss.  Vaticanit  qninque,  GallicaniB  septem, 
Victorine,  GermaneuBi  Corl>een0i,  Michaelino,  CaBtercienti,  Laudunenii  majoria  Eccleain,  et  exemplari  domiui  de 
Marao  Toloeatia,  vartii  etiam  leetionibiM  trinm  Belgicorum  per  LoTanienBeB  vulgatis,  ac  tandem  editionibua  an- 
tiqait  ae  pnecipaiB. 

Comparavimus  prtetena  eas  omn^  edititmes  initio  Retr.  et  Gonfess.  t,  i.  memoratas.  M. 

*  Edtti,  mira  Melioa  aUqoot  Mae.,  nura. 

•  In  excuBit.  qui  nune  uoera  Eeektim,  At  in  Mbb.,  gwB  nune  ubera  ;  omiBia  voce,  Sectetim, 
e  Editi^  oMtue,  Emendantor  a  Mbb. 

!a\  SeripUia  oiitilar  ^■^«™  891. 
b)  Vid.  lib.  i  GoofeM.  wf^  il,  «t  Ub*  5|  eap.  14. 


67 


DE  DTILITATE  CRBDENDI,  S.  AUGDSTINL 


68 


ac  salutis.  Quid  ergo  de  me  ipso  dicam  ?  Tu  non- 

dum  cbristianus,  qui  hortatu  meo,  cum  eos  vehe- 

menter  exsecrareris,  vix  adductus  es  ut  audiendi 

tibi  atque  explorandi  viderentur,  qua,  quaeso  aiia  re 

delectatus  es,  recordare,obsecro  te,  nisi  magna  qua- 

dam  praesumptione  ac  pollicitatione  rationum?  Sed 

quia  diu  multumque  de  imperitorumerroribuslatis- 

sime  ac  vehementissime  disputabant,quod  cui  vis  me- 

-diocritereruditoesse  facillimum^serodidici:  si  quid 

eliam  suorum  nobis  inserebant,  necessitate  retinen- 

dum,  cum  alia  non  occurerent  in  quibus  acquiesce* 

remus,  arbitrabamur.  Itaqae  nobis  faciebant  quod 

insidiosi  aucupes  solent  qui  viscatos  suroulos  prop- 

ter  aquam  defigunt  ^,  ut  sitientes   aves  decipiant 

Obruunt  enim,et  quoquo  modo  cooperiunt  alias  qua 

circa  sunt  aquas,  ve)  inde  etiam  formidolosis  mo- 

litionibus  deterrent,  ut  in  eorum  dolos,  non  elec- 

tione,  sed  inopia  decidant. 

3.  Sed  cur  non  ipse  mihi  respondeo,  quod  ists 
lautse  ac  lepidas  similitudines  atquehpjusmodi  repre- 
hensiones,  in  omnes  qui  aliquid  docent,  a  quovis 
adversario  effundi  urbanissime  ac  dicacissimepos- 
sunt?  Sed  ob  hoo  putavi  aliquid  taleinserendumiit- 
terismeis,  uteos  admoneam,de8inanttalibusagere: 
ut  quemadmodum  ille  ait,  separatis  nugisiocorum 
communium,rescum  re,  cau8acumcau8a,ratiocum 
rationeconfligat(Ct^ero).Quare  desinantdicere  illud, 
quod  in  ore  hahent  quasi  necessarium,  cum  eos 
quisque  deseruerit  qui  diutius  audisset,  Lumen  per 
illum  transitum  fecit.  Vides  enim  tu,  mea  maxima 
cura  (nam  deillisnon  nimis  aestuo),  quam  hocinane 
etfacillimum  adreprehendendumcuivis  esse  possit. 
Itaquehoc  discutiendum  dimittoprudentiaBtufle.Non 
enim  vereor  ne  me  arhitreris  inhabitatum  lumine, 
cum  vitae  hujus  mundi  eram  implicatus,  tenebrosam 
spem  gerens,  de  pulchritudine  uxoris,  de  pompadi- 
vitiarum,  de  inanitate  honorum  caeterisque  noxiiset 
perniciosis  voluptatibus.  Hsc  enim  omnia,  quod  te 
non  latet,  cura  atudioseillos  audirem,oupere  et  spe- 
rare  non  desistebam.  Neque  hoo  eorum  doctrinae 
tribuo  :  fateor  enim  et  illos  sedulo  monere,  ut  ista 
caveantur.SedmodomedrceredesertumlumineyCum 
ab  his  omnibusumbrisrerumme  averterim,8o1oque 
victu  ad  valetudinem  corporis  necessario  contentus 
e8sedecreverim,illustratum  autem  atque  fulgentem 
fuisse,  cum  ista  diligerem  et  his  involutus  tenerer, 
hominis  est,  ut  mitissime  dicam,  minus  acute  con- 
Biderantis  res,  de  quibus  loqui  multum  amat.  Sed 
veniamus  ad  causam,  si  placet. 

CAPUT  II.  —  4.  ManickaH  Veius  lestamentum  w- 
prehendunt  apud  imperitos.  Nam  bene  nosti  quod  re- 
prehendentes  Manichaei  catholicam  fldem,et  maxime 
VetusTestamentumdiscerpentesetdiladiantes^com- 
movent  imperitos :  qui  profecto  nesciunt  quatenus 
8intaccipiendailla,et  quemadmodum  haustautiliter 
in  venas  quasi  vagientium  adhuc  animarum  medul- 
lasque  descendant.  Et  quia  sunt  ibi  qusBdam  quae 

*  Eiiiti,  ptvpe  aquam,  At  Mbs.,  propter  aquam :  eodem 
•enBU. 


suboiTendant  animos  ignaros  et  negligentes  sui,qua9 
maxima  turba  est,  populariteraccusaripossunt:  de- 
fendi  aulem  populariter,  propter  mysteria  quae  his 
continentur,  non  a  muitid  admodum  possunt.  Qui 
vero  pauci  hoc  facere  noverunt,  non  amant  propa- 
tulaelfamigerulaquaedamindisputationecertamina 
etob  hocminime  noti  sunt,  nisi  his  qui  eos  instan- 
tissime  requirunt.De  hac  igitur  Manichseorum  teme- 
ritate,  qua  Vetus  Testamentum  etcatholicam  Gdem 
reprehendunt,  accipe,  obsecro,  quae  me  moveant. 
Optoautem  ac  spero  tehocanimo  accepturum,quo 
a  me  dicuntur.  Soit  aatemDeu8,cuinota8untarcana 
conscientiae  meae,  nihil  me  in  hoc  sermone  malitiose 
agere :  sed  utexistimo  accipiendum  esse,  veri  pro- 
bandi  causa :  cui  uni  rei  vivere  jam  diu  statuimus, 
et  incredibili  sollicitudine ;  ne  mihi  errare  vobiscum 
facillimum  fuerit,iterautem  rectum  tenere  vobiscum 
sit,  ne  durius  loquar  diflQcillimam.  Sed  praesumo 
quod  et  in  hac  spe,  qua  spero  vos  viam  sapientiae 
mecum  obtenturos,  non  me  deseret  ille  cui  sacra- 
tus  8um:quem  dies  noctesque  intueri  conor;  et  quo- 
niam  propter  peccata  mea  propterque  consuetudi- 
nemplagisveternosarum  opinionumsauciatum  ocu- 
)um  animae  gerens,  invalidum  mee8secognosco,saB- 
pe  rogo  cum  lacrymis.  Et  quemadmodum  post  lon- 
gam  caecitatem  ac  tenebras  luminibus  vix  apertis,et 
adhuc  lucem  palpitandoatque  aversando,  quam  ta- 
mendesiderant,recusantibus,praesertim  si  eis  solem 
istum  quispiam  conetur  ostendere:  ita  mihi  nunc 
evenit,  non  neganti  esse  inefiabile  quiddam  et  sin- 
gulare  animae  bonum  quod  mente  videatur ;  et  me 
adcontemplandumnondum  esseidoneum  cum  fletu 
et  gemitu  confltenti.  Non  meergo  deseret,  si  nihil 
flngo,  si  offjcio  ducor,  si  veritatem  amo,  si  amici- 
tiam  diligo,  si  multum  metuo  ne  fallaris. 

CAPUT  III.  —  5.  Quadruplex  scripturas  Veleris  Te- 
stamcntitractandi  ratio,  Histona  etxUologiainScri- 
pturis.Analogia,  Allegoria,  Lex  non  necessaria  nisi  iis 
quibus  uUlis  est  servitus  ac  iimor,  Mysteria  in  veteri 
Lege  velata,  Omnis  igitur  Scriptura,  quaeTestamen- 
tum  Vetus  vooatur,diligenter  eam  nosseoupientibus 
quadrifariatraditur;secundumhi8toriam,8ecundun 
aetiologiam,secUndum  analogiam,secundum  allego- 
riam.Neme  ineptum  putes,  graecis  nominibus  uten- 
tem.  Primum  quia  sic  accepi,  nec  tibi  hoc  aliter 
aadeo  intimare  quam  accepi.  Deinde  tu  quoque  ani- 
madvertis,  non  esse  harum  rerum  apud  nos  usitata 
nomina :  quae  si  fabricassem  interpretando,  essem 
profecto  ineptior;  si  autem  circumloquerer,  minus 
essem  in  disserendo  expeditus.Id  tantum  orocredas, 
quoqao  modo  errem,  nihil  a  me  inflato  ac  tumido 
fleri.SecundumhiHtoriamergotraditur,cumdocetur 
quidscriptam,autquidge8tum  8it;quid  nongestum, 
sed  tantummodo  scriptum  quasigestum  sit.  Secun- 
dum  aetiologiam,  cum  ostenditur  quid  qua  de  causa 
vel  factum  veldictum  8it.SecundumanAlogiam,cum 
demonstratur  non  sibi  adversari  duo  Testamenta, 
Vetus  et  Novum.Secundum  allegoriam.cumdocetur 
non  ad  litteram  esse  aocipiendaquflDdam  quaescripta 


69 


LIBER  UNUS. 


70 


sunt,  sed  figurate  iutelligenda. 

6.  His  omQibus  modis  Dominus  noster  JesusChri- 
Btuset  Apostoli  usi  sunt.  Nam  de  historia  iilud  sum- 
ptum  est,  cum  objectum  esset,  quod  die  sabbati 
discipuli  ejus  spicas  evulsissent :  N<m  Ugisiis^  inquit, 
quod  fedt  David,  cmn  esuriret^  et  qui  cum  eo  erant ; 
quomado  intravU  in  domum  Dei^  etpanespropositionis 
manducatnt^  quoi  non  Ucebat  ei  manducarey  neque  eis 
qui  cum  eo  erant,  nisi  solis  sacerdotibus  {Matth.  xii, 
3,  4)?  Ad  stiologiam  vero  illad  pertinet,  quod  cum 
Ghristus  prohibuisset  uxorem  abjici,  nislfornicatio- 
nis  causa,  relatQmqueeeeetabinterrogantibus,  Mo- 
ysen  libello  dato  repudii  permisisse  licentiam :  Hoc, 
inquit,  Moyses  fecit  propter  dusitiam  cordis  vestri 
(Jd.  XIX,  8).  Hic  enim  causa  reddita  est  cur  illud 
a  Moyse  pro  tempore  bene  permissum  sit ;  ut  hoo 
quod  Gbristus  prscipiebat,  aliajam  temporademon- 
strare  videretur.  Horum  autem  temporum  vices, 
atque  ordinem  mira  quadam  divins  providentia 
dispositione  digestnm  atque  compositum,  longum 
est  explanare. 

7.  Jam  porro  analogiam*,  qua  utriusque  Testa- 
menti  congruentia  perspicitur,  quid  ego  dioam  usos 
fuisse  omnes  quorum  auctoritati  illi  cedunt ;  cum 
secum  ipsi  considerare  possint,  quam  multasoleant 
dicere  immissa  esse  Scripturis  divinis  a  nescio  qui- 
bns  corruptoribus  veritatis  ?  Qusb  vox  mibi  semper 
quidem,  etiam  cum  eos  audirem,  invalidissima  visa 
est :  nec  mihi  soli,  sed  etiam  tibi  (nam  bene  memini) 
et  nobis  omnibus,  qui  paulo  majorem  diligentiamin 
jndicando  habere  conabamur,  quam  turba  creden- 
tium.  Nunc  vero  posteaquam  mihi  sunt  exposita  at- 
que  enodata  multa,  qu«  me  maxime  movebant,  ea 
scilicet  in  quibusiilorum  plerumque  sejactat,  et  quo 
securius  sine  adversario,  eo  efifiisius  exsultat  oratio ; 
nibilmihividetur  abeisimpudentius  dici,  vel  ut  mi- 
tius  loquar,  incuriosius  et  imbeciliius,  quam  Scrip- 
turas  divinas  esse  corruptas  :  cum  id  nullis  in  tam 
recenti  memoria  exstantibus  exemplaribus  possint 
convincere.  Si  enim  dicerent  eas  sibi  penitus  acci- 
piendas  non  putasse,  quodabhisesBentconscript», 
quos  verumscripissenonarbitrarentur;  essetutcun- 
que  tergiversatio  eorum  rectior,  velerrorhumanior. 
Hoc  enim  de  illo  libro  fecerunt,  qui  Actus  Aposloio- 
mm  inscribitur.Quodeorum  consilium,  cum  mecum 
ipse  pertracto,  nequeo  satismirari.  Non  enim  sapien- 
tiam  hominum  in  hac  re,  sed  cor  medioore  desidero. 
Tanta  enim  liber  iste  habet,  que  similia  sinthis  qus 
accipiunl,  ut  magns  stultitiffi  mihi  videatur,  non  et 
hunc  accipere,  et  si  quid  ibi  eos  offendit,  falsum  at- 
que  immisBum  dicere.  Aut  si  talis  oratio  impudens 
est,  sicuti  eat,  cur  in  Pauli  Epistolis,  cur  in  quatuor 
Evangehi  libris  ea  vaiere  aliquid  putant,  in  quibus 
haud  scio  an  multo  plura  sint  proportione,  quam  in 
illo  libro  essa  potuerunt,  qus  a  corruptoribus  inter- 
jecta  credi  volunt?  Sed  nimirum  iliud  est  qood  mihi 
videtar,quod  peto  placidissimo  et  serenissimo  judicio 

1  In  excasiB  analogia.  In  Msb.  vero,ami/b^tam.Refertur 
ad  T6rbam,tff0f ,  quod  cam  accuBandi  casu  non  inelegan- 
ter  jaDgitoF.  8ie  mfra,  eap,  8>  eufusmodi  viam  ususfUerim. 


mecum  consideres.  Nosti  enim  quod  auctoris  suis 
ManichaBipersonam  in  Apostolorum  numerumindu- 
cere  molientes,  dicuntSpiritum  sanctum,  quem  Do- 
minus  discipulls  se  missurum  esse  promisit,  per 
ipsum  ad  nos  vonisse.  Itaque  si  illos  Actus  Apostolo- 
rum  acciperent,  in  quibusevidenteradventus  sancti 
SpirituBprsdicatur  {Act.  ii,  2-4),  non  invenirentquo- 
modo  id  immissum  esse  dicerent.  Volunt  enim  nescio 
quos  corruptores  divinorum  Librorum  anle  ipsius 
Manichffii  tempora  fuisse ;  corrupisseautem  illosqui 
JudflBorum  legem  Evangelio  miscere  cupiebant.  Hoc 
antem  de  Spiritu  sancto  dicere  nequeunt,  nisi  forte 
divinasse  iilos  asserant,  et  posuisse  in  suis  libris 
quodcontrafuturumaliquandoManichaeum,quiSpi- 
ritum  sanctum  per  se  missum  esse  diceret,  proferre- 
tur.  Verum  de  Spiritu  sancto  alias  pianius  aliquid 
eloquemur.  Nunc  ad  hoc  quod  intenderam  redeamus. 
8.  Nam  et  historiam  Veteris  Testamenti,  et  aelio- 
logiam,  et  analogiam  in  Novo  Testamento  inveniri, 
satis,  ut  puto,  est  demonstratum :  de  allegoria  restat 
ostendere.  Ipse  Liberator  noster  in  Evangelio  alle- 
goria  utitur  ex  Vetere  Testamento :  Generatio,  inquit, 
hxc  signum  quserit ;  nondabiturei  nisi  signum  Jonse 
prophetae.  Sicut  enim  Jonas  in  ventre  ceti  inbus  diebus 
et  tribus  noctibus  fuit,  sic  et  Filius  hominis  tribus  die- 
bus  et  tribtu  nodibus  erit  in  corde  terrse  {Matth.  xii, 
39, 40).  Nam  quid  ego  de  apostolo  Paulo  dicam,  qui 
etiam  ipsamExodi  bistoriam  futuraechristiansplebis 
allegoriam  fuisse  significat  ad  Gorinthios  Epistola 
prima  7  Noto  autem  vos  ignorare,  fratres,  quia  patres 
nostriomnes  sub  nube  fuerunt,  etomnes  permare  trans- 
ierunt,  et  omnes  in  Moysen  ^  baptizati  sunt,  in  nuhe 
et  in  mari :  et  omnes  eumdem  eibum  spiritualem  man- 
ducaveruntt  et  omneseumdem  potum  spiritualem  bibe- 
runt.Bibebantenimde  sptritualiconsequente  eospetra ' 
petra  autem  erat  Christus.  Sed  non  in  pleribus  eorum 
complacuit  Deo  * :  prostrati  enim  sunt  in  deserto.  Hasc 
autem  ftguras  nostrae  fuerunt,  ut  non  simus  cupidi  ma» 
lorum,  sicut  et  ilti  concupierunt,  Neque  idola  colamus. 
sicut  quidam  ex  iliis^  sicut  scriptum  est :  Sedit  populus 
manducare  et  bibere,  et   surrexerunt  ludere.  Neque 
fomicemur,  sicut  quidam  ex  illis  fomicati  sunt,  et  CC" 
ciderunt  una  die  viginti  tria  millia  hominum.  Neque 
tentemus  Christum,  sicut  quidam  eomm  tentavemnt, 
et  a  serpentibus  interiemnt.  Neque  murmuremus,  sicut 
quidam  ex  illis  murmuravemnt,  etperiemni  ab  exter- 
minatore.Owinia  autemista  in  figura  contingebant  illis, 
Scripta  auiem  sunt  ad  correptionem  nosiram,  in  quos 
fines  saeculomm  devenemnt{l  Cor.x,  1-11).  Estitem 
apud  Apostolum  allegoriaquffidam,  sanead  causam 
maxime  pertinens,  ideo  quod  ipsi  eam  in  disputando 
proferre  atque  ostentare  consuerunt.  Idem  enim  Pau- 
lus  dicit  ad  Galatas  :  Scriptum  est  enim  quod  Abra^ 
ham  duos  /ilios  habuit ;  unum  de  ancilla,  et  unum  de 
libera :  sed  is  quidem  qui  de  ancilla,  secundum  camem 

1  Editi  tfi  Moyse»  At  Mbb.    juxta  graBCum,  in  Moysen. 

Sic  infra  conBentieates  ^reeci  veteres  libH  habent,  Bibe' 

bant  enim ,  ubi  editi,  Btbebant  atitem. 
>  In  Mbb.»  protequente  eos  petra, 
'  Editi,  beneplacuit  Deo.  At  Msb»,  complapiit. 


7i 


DE  DTILITATB  CRBDBNDJ,  S.  ADQDSTINI. 


73 


fuUui  est ;  qui  auiem  de  libera,  per  promissionem :  guas 
sunt  per  aUegoriam  dicta,  Nam  hxc  suni  duo  Testa- 
menta :  unum  quidem  de  monte  Sina  in  servitutem  ge- 
nerans,  quod  est  Agar,  Sina  enim  mons  est  in  Arabia, 
qui  confinis  ei  quae  nunc  est  Jerusalem^  et  servU  cum 
fUiis  9uis,  Qux  autem  sursum  est  Jerusalem^  liberaest, 
guss  est  mater  omnium  nostrum  (GakU,  iv,  22-26). 

9.  Hic  igitur  illi  homineB  nimium  mali,  dum  ira- 
Btrare  LegemoonanturyeasScripturasapprobare  nos 
cogunt.  Attenduntenimquod  dictume8t,in  aervitute 
ease  eos  qui  sub  Lege  sunt,  et  id  ultimum  prs  cs- 
teris  ventilant :  Evacuati  estis  a  Christo^  qui  in  lege 
justificamini ;  a  gratia  excidistis  (Id.  v,  4).  Nos  hac 
omnia  vera  esse  concedimos,  neoillam  legem  neoes- 
aariam  esse  dicimus,  nisi  eis  quibusest  adhuo  utilis 
servitus  :  ideoque  utiliter  esse  iatam,  quod  homines 
qui  revocari  a  peccatis  rationenonpoterant,talilege 
coercendi  erant,  poenarum  scilicet  istarum  qus  ri* 
deri  abstuitis  possunt,  minis  atqueterroribusaqui- 
bus  gratia  Chrisli  eum  liberat,  non  legem  allam  da* 
mnatySed  aliquando  nos  obtemperare  sus  oharitati, 
non  servire  timori  Legia,  invitat.  Ipaa  est  gratia,  id 
est,  beneflcium  quod  non  intelligunt  sibi  venisse  di- 
vinitus,  qui  adhuc  esse  cupiuntsub  vinculisLegis. 
Quos  merito  Paulusobjurgattanquaminfldeles^quia 
a  servitute,  cui  certotemporeJustissimaDeidisposi- 
tione  subjecti  erant,  Jam  per  Dominum  nostrum  Je- 
sum  se  iiberatos  esse  non  credunt.  Hinc  est  illud 
ejusdem  apostoli :  Lex  enim  pxdagogus  noster  erat  in 
Ckristo  (iti.iii,  24).  Ilie  igitur  pedagogum  dedit  ho- 
minibusquemtimerent,qui  magistrum  posteaquem 
diligerent.  In  quibus  tamen  Legis  praceptis  atque 
mandatis,  quibus  nunc  Ghristianos  uti  fas  non  est, 
quale  vel  sabbatum  est,veloircumci8io,velsacrifioia, 
et  si  quidhujusmodiest,tantamysteriacontinentur, 
ut  omnis  pius  intelligat  nihilesseperniciosius,  quam 
quidquid  ibi  est  accipi  ad  litteram,  id  est,  ad  verbum; 
nihil  autem  salubrius,quam  spiritu  revelari.Indeest: 
Littera  occtdity  spiritus  auiem  vivificat  (a)  Inde  est : 
Idipsum  velamen  in  tectione  Veteris  Testamenti  manet 
quod  non  reveUUur^quoniam  inChristoevacuatur.E^dL' 
cuatur  namque  in  Ghri8lo,noa  Vetus  Testamentum, 
sed  velamen  ejus  ;  ut  per  Ghristum  intelligatur,  et 
quasi  denudetur,(fuod  sine  Ghristo  obscurum  alque 
adopertum  est.Statim  quippeidem  apostolussubjicit 
Cum  autem  transieris  ad  Christum^  aufereiw  veiamen 
(II  Cor.  III,  6, 14, 16).  Non  enim  ait,  Auferetur  Lex ; 
aut  Testamentum  Vetus.Non  igitur  perDomini  gra- 
tiam,  tanquam  inutilia  ibi  tegerentur,  ablata  sunt ; 
aed  tamen  potius,  quo  utilia  tegebantur.  Hoc  modo 
agitur  cum  iis,qui  studiose  ac  pie,non  turbideatque 
improbe,  Scripturarum  illarum  sensum  requirunt, 
demonstraturque  sedulo  et  ordo  rerum,  et  cause 
factorum  atque  dictorum,  et  Veteris  Testamenti  ad 
Novum  tanta  congruentia.  ut  apex  nullua,  qui  non 
ooQSonet,  relinquatur ;  et  flgurarum  tanta  secreta,  ut 
omnia  qaa  interpretandoeruuntur^miseroseaseco- 


gant  fateri,  qui  hsc  volunt  ante  condemnare,  quam 
discere. 

GAPUT  IV.  —  10.  Triplex  error  legentium.  Sed  ut 
omissa  interim  alUtudine  scientie,  sic  agam  tecum, 
quomodo  agendum  arbitror  cum  familiari  meo ;  id 
est,  sicut  ego  possum,  non  sicut  doctissimos  viros 
posse  miratus  sum :  tria  genera  sunt  erroris,  quibus 
bomines  errant,  oum  aliquid  legunt.  De  singulis  di- 
oam.  Primam  genus  est,  in  quo  id  quod  falsum  est 
verum  putatur,  cum  aliud  qui  scripsit  putaverit.  Al- 
terum  est,  quamvis  non  tam  late  patens,  non  tamen 
minus  noxium,  cum  id  quod  falsum  est  verum  puta- 
tur,id  tamen  putatur  quod  etiam  ille  qui  scripsit  pu- 
tavit.  Tertium  est,  cum  ex  alieno  scripto  intelligitur 
aliquid  veri,cum  hocillequiscripsitnon  intellexerit. 
In  quo  generenon  parum  est  utilitatis,  imo  si  dili- 
gentius  coQsideres,  totus  legendifructusestinteger. 
Primi  generis  exemplum  est,  ut  si  quisquam,  verbi 
gratia,  dicat  et  credat  Rhadamanthum  apud  inferoa 
aadire  ac  dijudicare  causas  mortuorum,  eo  quod 
Maronis  in  carmine  id  legerit  (jEneid.  iib.  6,  vers. 
566-569).  Hic  enim  errat  duobus  modis ;  quod  etrem 
non  credendam  credit,  neque  id  putandus  est  credi- 
disse  ille  quem  legit.  Alterum  genus  animadverti  sic 
potest :  si  quis^  quia  Lucretius  animam  ex  atomis  esse 
acribit,  eamquepostmortemineasdem  atomos  solvi 
atque  interire,  id  verum  ao  sibi  credendum  arbitre- 
tar.  Nam  et  hic  non  minus  miser  est,  si  de  re  tanta 
id  quod  falsum  est  pro  certo  sibi  persuasit;quanqaam 
id  Lucretius,  ci^us  libris  deceptus  est,  opinatus  sit. 
Quid  enim  huic  prodest  deauctorissententia  certum 
esse  quando  sibi  eum  non  perquemnonerraretSsed 
oum  quo  erraret,  elegerit?  Tertio  generi  est  illudac- 
commodatum : si  quis  Epicurum,  leoto  ejus  in  libris 
aliquo  loco  ubi  continentiam  laudat,in  virtute  illum 
Bummum  bonum  poauisse  asseveret,  et  ideo  non  esse 
culpandum.  Huic  etiam  quid  obest  error  Epicuri,  si 
summum  bonum  hominis  voluptatem  iile  corporis 
credit;  cum  iste  non  se  dederit  tamturpi  noxisque 
8ententis,neque  obaliam  causam  eiplaceatfipicurus, 
nisi  quod  eum  sensisse  non  putat,  qnod  sentiri  non 
oporteat?Uicerrornonmodo  humanus  est,  sedsspe 
etiam  homine dignissimus. 'juid enim, si mihideali- 
quo  quem  diligerem  nuntiaretur  quod  sibi,  cum  esset 
barbatus,  pueritiam  atqueinfantiamitaplaceremul- 
tiBaudientibus  dixerit,  ut  etiamjuraveritsesimiliter 
vellevivere,idqueitamihi  probaretur,  utimpudenter 
Qegarem?num  reprehendendus  viderer,8i  eum  exi- 
stimarem,  cum  hocdiceret,  signiflcare  voIuisse^Bibi 
plaoere  innooentiam,  et  ab  eis  quibus  hominum  ge- 
nus  involveretur  cupiditatibus  animum  alienum,  et 
exeo  illum  magis  magisque  diligerem,  quam  antea 
diligcbam ;  etiamsi  fortasse  ille  in  puerorum  letatibus 
libertatem  quamdam  in  ludendoet  cibando  atqueig- 
navamotiumstaltu8adamas8et?Fac  enim  eum  esse 
defunctum  poetquam  hoc  mihi  ntmtiatum  est,  neo  in- 
terrogari  ame  potuisse  qaidqaam,ut  aperiret  senten- 


(co  I  Retr.  cap.  14,  n.  i. 


1  fiic,  tnaote  editta  oniaM  erat  partkiila  iiegaiia. 


13 


LIBER  UNUS. 


74 


tiam  suam ;  eflsetne  quisquam  tam  improbus  qui 
mihi  Bucceoserety  cum  bomiois  laudarem  propo- 
sitnm  et  voluntatem  per  illa  ipsa  verba  quae  acce- 
peram  ?  Quid,  quod  etiam  justus  rerum  ezistimator 
non  dubitaret  fortasse  laudare  opinionem  ac  volun- 
tatem  meam,  cum  et  innocentia  mihi  placeret,  et 
homo  de  homine  in  re  dubia  bene  potius  ezisti* 
marem,  oum  etiam  male  liceret '? 

GAPUT  V.  —  11.  Tres  scripturarum  quarumque 
differentisB.  Ecclesiacatholica  erroriisecundum  ullum 
modum  ex  prxdictU  redargui  non  potest  in  Veteris  Te^ 
stamenti  tectione, QufB  cum  itasint,audi  etiam  earum- 
demF.cripturarumtotidemconditionesetdifrerentias 
Nam  necesse  esttotidemoccorrant.Autenim  utiliter 
icripsit  quispiam,  et  oon  utiliter  ab  aliquo  intelligi- 
tnr :  aut  utramque  inutiliter  fit  :aut  utiliter  intelligit 
lector,  cum  ille  contra,qui  Iegitur,scrip8erit.Horum 
trium  primum  non  improbo,aUimum  non  curo.Nam 
neqae  possum  reprehendere  hominem  quinullasua 
colpamaleintellectusest;  necmolestehabere  quem- 
quam  legi,  qui  verum  non  viderit,  cum  obesse  le- 
gentibus  nihil  videam.  Unum  igitur  genus  est  prlT- 
batiasimum,  et  quasi  purgatissimum,  oum  etbona 
Kripta  8unt,et  in  bonam  partem  aocipiuntur  a  iegen- 
tibus.  Id  quoque  tamen  adhuc  in  duo  dividitur ;  non 
enim  penitus  excludit  errorem.  Nam  evenit  plerum- 
que,  utcum  benesenseritscriptor,  beneotiamleotor 
lentiat;  sed  aliud  quamille,  et  sspe  meliu8,s«pein- 
ferius^utiiitertamen.Cumautemethocsentimusquod 
ille  quem  legimus,  etidestvitc  beneagend»  accom- 
modatissimum^cumulatissimesesehabetveritaanec 
iliunde  aperitur  falsitatis  locus.  Quod  genusoum  de 
rebus  obsourissimis  ieotio  est,  rarissimum  omnino 
ett ;  neque  id,  mea  sententia,  liquido  sciri,  sed  tan- 
tummodo  credi  potest.  Quibus  enim  argumenlis  ab- 
sentis  velmortuihominisvoluntatem  ita  coIIigam,ut 
deilla  jorare  possim;  cum  etiamsi  prsesens  interro- 
garetnr,multa  esse  po88ent,qu8e,  si  malus  non  esset, 
of&ciosiasime  absconderet?IIIud  autem  nibilad  rem 
eognoscendara  valere  arbitror,  qualis  fuerit  ilie  qui 
Bcripsit:  hone8tis8ime  tamen  bonus  creditur,  c^jus 
litteris  generi  humanoposteritatiqueconsultum  est. 
12.  Quamobiem  Tellem  mihi  isti  dicerent,  in  quo 
genere  ponantEcclesias  catholics,  quem  putant,  er- 
rorem.  Si  in  primo,  grave  omnino  orimen  :  sed  de- 
fensionem  longinqoam  non  reiiuirit ;  satis  est  eoim 
negare  ita  nos  intelligere,  ut  iili,  cum  invehuntur, 
existimant.  Si  in  secundo,  non  minus  grave  est :  sed 
eadem  vooe  refellentur.  8i  in  tertio,  nullum  crimen 
est.  Age,  ac  deinde  Scripturas  ipsas  considera.  Quid 
enim  libris  objiciuntVeteri8,quod  dioiturTestamen- 
ti?Numquidnam  quod  bonisuntySed  male  inteliigun- 
tur  a  nobis?  At  eos  ipsi  non  accipiunt.  An  quia  neo 
boni  sunt,  necbene  accipiuntur?  At  hoc  superiorde- 
fensio  satis  expugnat.  Anilluddicent^Quamvisbene 
a  vobis  accipiantur,  mali  sunttamen?  Quidestaliud 
▼ivoByCumquibusres  agitur,  adversarios  absolvere. 

i  Lov.t  maledUeret,  Melins  Er.  et  Mm.,  mate  Hcerti: 
SDpplSy  «xtrfimart. 

PATBOIf  XLU. 


atque  olimmortuos,  cumquibus  nulla  oontentio  est, 
accusar»)?EgoquidemilIo8viro8  etomnia  utiliter  me- 
moris  mandasse,  et  magnos  ac  di?  inos  fuisse^et  illam 
legem  Dei  jussu  ac  voluntate  promulgatam  esse  et 
condiiam  credo  :  et  id,  quanquam  perpaucaejus  ge- 
neris  librorum  soiam,  persuadere  tamen  facile  pos- 
sum,  si  mihi  sequus  etminime  pertinax  animus  ad- 
hibeatur ;  atque  id  faoiam,cum  copianobis  data  fue- 
rit  benevolarum  aurium  aomentis  tue  :  sed  hoo  cum 
potero  ;  nuno  autem  nonne  mihi  satis  est,  quoquo 
modo  se  ista  res  habeat,  deceptum  non  fuisse  ? 

CAPUT  VI.  —  13.  De  Scripturis  non  creddndum 
expositoribus  earum  inimicis.  Testor,  Honorate,  con- 
scientiam  meam,  et   puris  animis  inbabitantem 
Deum,  nihilmeexistimare  prudentius,  castius,  reli- 
gio8iu8,qus  sunt  111»  Scriptur8B.omne8,quffi  Testa- 
menti  Yeleris  nomine  catholica  Ecclesia  retinet.  Mi- 
rari8,novi.Nonenimdi8simuIarepo88um,IongeaIiter 
nobis  fuisse  persuasum.  Sed  nihil  est  profecto  teme- 
ritatis  plenius  qu»  nobis  tunc  pueris  inerat),  quam 
quorumquelibrorum  expositoros  deserere,  qui  eos 
se  tenere  ac  discipulis  tradere  posse  profltentur^et 
eorum  sententiamrequirere  ab  his  qui  conditoribus 
illorum  atque  auctoribus  acerbi8simum,nescio  qua 
cogente  cauea,  bellum  indixerunt.  Quis  enim  sibi 
unquam  libros  Aristotelis  reconditos  et  obscurosab 
ejus  iniraico  exponendos  putavit ;  ut  de  his  loquar 
discipliniSy  in  quibus  lector  fortassesine  sacrilegio 
iabi  potest  ?  Quis  denique  geometricas  litteras  Ar- 
chiraedis  legere,  raagistro  Epicuro,  aut  discere  vo- 
luit ;  contra  quas  ille  raultum  pertinaciter,  nihil  ea- 
rura,  quantura  arbitror,inteIIigens,  disserebat  ?  An 
ists  Scriptur»  Legis  planissimas  sunt,  in  quas  isti 
quasivulgoexpositas  impetura  faciuntfrustraetina- 
niter?Quiraihi8irailesvidenturillirauIiercul8B,quam 
iidem  ipsi  solent  deridere,  qus  irata  quod  ci  sol  i&te 
laudar^  tur,  et  a  maniohffia  quadara  femina  colendus 
commendaretur,  ut  erat  religiose  simpiex,  conoita 
exsilivit,  et  eum  locum  quem  sol  per  fenestram  iilu- 
straveral,  orebro  pede  percutien8,Ecce  solem  deum- 
que  tuura  calco,  claraareccepit :  stulte  omnino  atqus 
muliebriter ;  quis  negat?  Sed  nonnetibi  tales  viden- 
tur  isti ,  qui  eaquffi  non  intelligunt,  aut  cur,  aut  omni- 
no  qualia  sunt,  quamvis  jacentibus  similia,  subtilia 
taraen  intelligentibus  atque  divina,  magno  impetn 
orationis  maledictisque  lacerantes,  quia  eis  imperi- 
ti  plaudunt,  aliquid  se  proGcere  existimant  ?  Quid- 
quid  est,  mihi  crede,  inScripturisillis,  altum  et  di« 
vinum  est :  ineat  omnino  veritas,  et  reficiendis  in- 
staurandisque  animis  accomodatissiraa  disciplina ; 
et  plane  ita  modifloata,  ut  nemo  inde  haurire  non 
possit  quod  sibi  satis  est,  si  modo  ad  haoriendum 
devote  ac  pie,  ut  vera  religio  poscit,  accedat.  Quod 
ut  tibi  probem,  multis  rationibus  et  longiore  ora- 
tione  opus  est.  Agendum  enim  teoum  prius  esty  nt 
auctores  ipsos  non  oderis,  deinde  ut  ames  :  et  hoc 
agendum  quovis  alio  modo  potius,  quam  exponen- 
dis  eorum  sententiis  et  litteris,  propterea  quia  si 
Virgilium  odissemus,  imo  si  non  eamy  priusquao^ 


76 


DE  UTILITATE  CREDENDI,  S,  ADGUSTINI 


76 


intellectusesset,  majorum  nostrorum  commendatio- 
ne  diligeremus,  nimquam  nobis  satis  Geret  deiilis 
eju8  quaestionibus  innumerabilibus,  quibus  gram- 
matici  agitarietperturbari  solent;  necaudiremusli- 
benter,  qui  oum  ejus  laude  illas  expediret ;  sed  ei  fa* 
veremus,  qui  per  eas  illum  errasse  ac  delirasse  cona- 
returostendere.  Nuncverooum  eas  multi  ac  varie 
pro  suo  quisque  oaptu  aperire  conentur,  bis  potis- 
simum  plauditur,  per  quorum  expositionem  melior 
invenitur  poeta,  qui  non  solum  nibil  peccasse,  sed 
nihil  non  laudabiiiter  cecinisse,  ab  eis  etiam  qui  il- 
lum  nonintelligunt,  creditur.  Itaquein  qusstincula 
magistro  defioienti,  et  quidrespondcat  non  habenti, 
succensemus  potlus,  quamillum  mutum  vitioMaro- 
nis  putamus.  Jamsiad  defensionemsuam  peccatum 
tanti  auctoris  asserere  voluerit,  vix  apud  eum  disci- 
puli,  vel  datis  mercedibus,  remanebunt.  Quantum 
erat  ut  similem  benevolentiam  praeberemus  eis,  per 
quos  locutum  esse  Spiritum  sanctum  tam  diuturna 
vetustate  firmatum  est?SedscilicetinteIligentissimi 
adolescentes,  et  miri  rationum  exploratores,  non 
evolutissaltem  illis  Litteris,  non  qussitis  magistris, 
non  aliquantum  nostratarditate  accusata,  nondeni- 
que  vel  mediocri  corde  concesso  eis  qui  ejusmodi 
Litteras  per  totum  orbem  tam  longo  tempore  legi, 
custodiri,  tractarique  voluerunt ;  nihil  apud  illos 
credendum  putavimus,  eorum  qui  istis  inimici  infe- 
stique  sunt  voce  commoti,apud  quos  falsa  pollicita- 
tione  rationis  inaudita  millia  fabularum  oredere  et 
oolere  cogeremur. 

CAPUT  VII.  —  14.  Quxrenda  vera  religio.  In  eis 
quserenda  qui  excellunt  famx  celebrilateetomniumoC' 
cupatione  populorum,  Objedari  frustra,  apud  paucos 
esse  veritatem^  necquxrendam  in  multiludine  Catholi- 
corum.Temere  visum  Honorato,  absurda  quxdam  tradi 
incatkotica  religione.  Areligione quxrenda  apud  Ca- 
tholicos  nihit  prohibebaL  Cum  inquiritur  vera  religio^ 
sumendum  exordium  a  cathotica  Ecclesia.  Sed  nuno 
quodin8tituiperagam|Sipos8um,etsicapudteagam, 
ut  fldem  catholicam  non  interim  aperiam,  sed  ad 
scrutandaejus  magna  myeteria,  eis  quorum  anime 
sibi  curs  sunt^spem  divini  fructus  et  inveniendas  ve- 
ritatis  ostendam.  Nemo  dubitat  eum  qui  veram  reli- 
gionem  requirit,  aut  jam  credere  immortalem  esse 
animam  cui  prosit  illareligio,  aut  etiam  idipsum  in 
eadem  religione  velle  invenire.  Animasigitur  causa 
omnis  religio:  nam  corporis  natura  quoque  modo  se 
babeat,  nullam  curam  ac  soUicitudinem  incuti  ei, 
presertim  post  mortem,  cujus  anima  tenuerit  quo 
beata  sit.  Anims  igitur  causa  vel  solius  vel  maxime 
vera,8i  qua  est,  relinio  constituta  est.  Usc  autem 
anima,  videro  quam  ob  causam^etobscurissimum 
esse  conflteor,  errat  tamen  ac  stulta  est^ut  videmus, 
donecadipiscatur  percipiatque  sapientiam,et  fortas- 
seipsaest  vera  religio.  Num  te  ad  fabulas  mitto? 
num  aJiquid  cogo  te  temere  credere  ?  Animam  no- 
stram  dico  errore  ac  stullitia  irretitam  etdemersam, 
viam,  si  quaest,  qusrere  veritatis.  8i  hoo  in  te  non 
ost,  c|a  veniam^et  participare  mecum,  qussosapien- 


tiam  tuam  :  sin  id  quod  dico  agnoscisin  te»  simiil, 
obsecro,  qusramus  verum. 

15.  Pota  no8  adhuo  neminem  audisse  cujuspiam 
religionis  insinuatorem.  Ecce  res  nova  est  a  nobis 
ncgotiumquesusceptum.  Qu«rendi  sunt,  credo,  bu- 
jusrei,  si  uUa  est*,  professores.  Fao  nos  reperisse 
aliosaliud  opinantes,  et  diversitate  opinionum  ad  se 
quemquetraherecupienies;  sed  inter  hosexcellere 
fams  interim  celebritate  quosdam,  atque  omnium 
pene  occupatione  populorum.  Utrum  isti  verum  ta« 
neant,  magna  quasstio  est :  sed  nonne  prius  sunt  ez- 
plorandi,  ut  quamdiu  erramus,  si  quidem  bominet 
sumu9i  cum  ipso  genere  humanoerrare  videamar? 

16.  Atenim  apud  paucos  quosdam  est  veritaa.Scis 
ergo  jam  quso  sit,  si  scis  apud,  quos  sit.  Nonne  dixa- 
ram  paulo  ante,  ut  quasi  rudes  qusreremus  ?  Sed  si 
ex  ipsa  vi  veritatis  paucos  eam  tenere  conjectafl, 
qui  vero  sint,  nescis ;  quid  si  ita  pauci  sunt  qui  ve- 
rum8oiunt,utauctoritatesua  multitudinem  teneant, 
unde  seinilla  secretaexpedire  et  quasi  eliquare  pau- 
citas  possit?  Nonne  videmus  quam  pauoisummam 
eloquentiamconsequantur,cumpertotumorbemrhe« 
torum  scholsB  adolescentium  gregibus  perstrepant? 
Numquidnam  imperitorum  perterriti  multitudiney 
quicumqueboni  oratores  evadere  volunt,  Cfleciliisi- 
l)i  potius,  autErucii  orationibus,  quamTuliianis  na- 
vandam  operam  existimant?  Hasc  appetunt  omnes, 
quaBroajorumauctoritaiefirmatasunt.  Eadem  impe- 
ritorum  turbffidiscere  moliuntur,quffiapauci8  doctis 
discendarecepta  sunt  rassequuntur  autem  perpauoi, 
agunt  pauciores,  clarescunt  paucissimi.Quid,  si  tale 
quiddam  est  vera  religio  ?  Quid,  si  multitndo  impe- 
ritorum  frequentat  ecclesias,  sed  nuUum  argumen- 
tum  estfideo  neminem  illismysteriis  factum  esse  per- 
fectum?Ettamensitampauci8tuderent  eloquentie, 
quam  pauci  sunteloquentes.nunquam  nos  parentes 
nostri  magistris  talibus  commendandos  putareat. 
Cum  igitur  ad  haec  studia  nosmultitudo  invitaverit, 
quae  imperitorum  parte  copiosaest,  ut  id  quod  pauci 
adipisci  possunt  adaraaremus ;  cur  nobis  esse  simi- 
iem  in  religione  nolumus  causam,  quam  cum  magna 
animffi  discrimine  fortasse  contemnimus?  Si  enim 
verissiiuus  et  sincerinsimus  Dei  cuitus,  quamvis  sit 
apudpaucos,  apud  eos  tamen  est  quibus  multitudo, 
quanquamcupiditatibus  involuta  et  a  puritate  intel- 
Jigentiffi  remota,  consentit ;  quod  fleri  poese  quis 
dubitet  ?  quffiro,  si  quis  temeritatem  vecordiamque 
nostram  arguat,  quod  non  apud  ejus  magistros  eam 
diligenterinvestigamu8,cujus  inveniendffl  nobis  ma- 
gna  cura  inest,  quid  respondere  possimus  ?  Deter- 
ruitmemultitudo  ?  Cur  ab  studio  artium  liberaliam, 
vix  huicprssenti  vitffi  aliquid  commodi  afferentium; 
curab  inquirenda  pecunia ;  cur  ab  honoreadipiscen- 
do ;  cur  denique  a  comparanda  et  retinenda  bona 
valetudine,postremocur  ab  ipsa  beate  vits  appeti- 
tione ;  cum  his  omnes  occupentur,  pauci  excellaat, 
nulla  deterruit  multitudo  ?  • 

i  Sola  editio  Lovanlenaiom,  si  nulta  est.  11  endote. 


77 


LIBER  UNDS. 


78 


17.  At  absurda  ibi  dici  videbantar.  Quibus  asse- 
rentibus?  Nempe  inimicis,  qualibet  causa,  qualibet 
ratione,  non  enim  boc  nunc  quaeritur,  tamen  ini- 
micia.  Gum  legerem,  per  me  ipse  cognovi.  Itane 
est?  Nulla  imbutus  poetica  disciplina  Terentia* 
num  Maurum  sine  magistro  attingere  non  aude- 
res ;  Asper,  Gornutup,  Don&tus  et  alii  innumera- 
biles  requiruntur,  ut  quilibet  poeta  possit  intelligi, 
cujus  carmina  et  theatri  plausus  videnturcaptare  : 
ta  iD  eofl  Libros,  qui  quoquo  modo  se  habeant, 
sancti  tamen  divinarumque  rerum  pleni,  prope  to- 
tius  generis  bumani  confessione  diffamantur,  sine 
doce  irruis,  et  de  his  sine  prsceptore  audes  ferre 
sf otentiam  ;  nec  si  tibi  aliqua  occurrunt  quae  vide- 
antur  absurda,  tarditatem  tuam  et  putrefactum 
tiie  bujua  mundi  animum,  qualis  omnium  stulto- 
ram  est,  accusas  potius,  quam  eos  qui  fortasse  a 
talibus  inlelligi  nequeunt !  Qusreres  aliquem  pium 
simul  et  doctum,  vel  qui  talis  esse  multis  consen- 
tientibns  diceretur,  cujus  et  praeceptis  melior  et 
doctrina  peritior  fieres.  Non  facile  reperiebatur  ? 
Cam  laboreinvestigaretur.  Deerat  in  eaterraquam 
incolebas  ?  Quae  causa  utilius  cogeret  peregrinari  ? 
In  continenti  prorsus  latebat,  aut  non  erat?  Navi- 
garetur.  Si  in  propinquo  trans  mare  non  invenie- 
batur,  progredoreris  usque  ad  ilias  terras,  in  qui- 
bns  ea  quae  illis  Libris  continentur,  gesta  esso  di- 
eantur.  Quid  tale  fecimus,  Ilonorate  ?  Et  tamen 
reIig:ionGm  fortasse  sanctissimam  (adhuc  cnim 
qnasi  dubitandam  sit  loquor),  cpjus  opinio  totum 
jim  terrarum  orbem  occupavit,  miserrimi  pueri 
pro  nostro  arbitrio  judicioque  damnavimus.  Quid, 
ri  illa  quflB  nonnullos  imperitos  in  eisdem  Scriptu- 
rifl  videntur  offendere,  eo  sunt  ita  posita,  ut  cum 
res  abhorrentes  a  sensu  qualiumcumque  homi- 
oam,  nedum  prudentium  atque  sanctorum,  lege- 
rentur,  secretam  signiflcationem  multo  studiosius 
qucreremus?  Nonne  cernis,  ut  Gatamitum  Bucoli- 
corum  *y  cui  pastor  durus  effluxit,  conentur  homi- 
nes  interpretari,  et  Alexim  puerum,  in  qucm  Pla- 
to  etiam  carmen  amatorium  fecisse  dicitur,  nescin 
quid  magnum  signiflcare,  sed  imperitorum  judi- 
cium  fugere  afflrment ;  cum  sine  ullo  sacrilegio 
poeta  uberrimus  videri  possit  libidinosas  cantiun- 
calas  edidisse  ? 

18.  Sed  revera  revocabat  nos  atque  prohibebat  a 
qaaerendo,  aut  aiicujus  legis  sanctio,  aut  adversan- 
tiam  potentia,  aut  sacratorum  '  persona  vilis,  aut 
fama  turpis,  aut  institutionis  novitas,  aut  occulta 
professio  ?  Nibil  horum  est.  Omnia  divina  et  hu- 
mana  jura  permittunt  qusrere  cathoHcam  fldem  ; 
tenere  autem  et  co!ere,  per  bumanum  certe  jus  li- 
eet,  si  de  divino  quamdiu  erramus,  incertum  est : 
nemo  imbecillitatem  nostram  terretinimicus(quan- 
qoam  veritas  atque  anims  salus  si  diligenter  qusB- 
Bitap  nbi  tutissime  lioet,  inventa  non  fuerit,  cum 
quovis  discrimine  quaeri  debeat) ;  omnium  digni- 
tatom  et  potestatum  gradus,  huic  divino  cultui  de- 

<  Editi,  Caiamitum  BucpHcum.  At  Mst.,  Catamitum 
fhtcolicoTum,  Catamitut  hic,  ^uo  nooiiue  puer  merito- 
rias  ▼oeatur,  iuteUigendas  ipse  Aiexis  puer,  de  quo 
VirgiliaB  in  Bacolieis,  Eclog.  2. 

SLnu  Mlchaelinps  codez,  ieehiorum. 


votissime  inserviunt ;  honestissimum  est  rcligionis 
nomen,  et  prjBclarissimum.  Quid  impedit  tandem 
perscrutari  atque  discutere  pia  etsedula  investiga- 
tione,  utrum  bic  sit  illud  quod  sincerissime  nosse 
et  custodire  paucos  necesse  est,  etiamsi  omnium 
in  id  gentium  voluntas  favorque  conspiret  ? 

19.  Qu8B  cum  ita  sint,  fac  nos,  ut  dixi,nunc  pri- 
mum   quierere  cuinam  religioni   animas  nostras 
purgandas  instaurandasque  tradamus  :  procul  du- 
bio  a  catholica  Ecclesia  sumendum  cxordium.  Plu- 
res  enim  jam  Ghristiani  sunt,  q  uam  si  Judsi  si- 
mulacrorum  cultoribus   adjunganlur.  Eorumdem 
autem  Ghristianorum,  cum  sint  h(ereses  plures, 
atque  omnes  se  catholicos  velint  videri,  aliosque 
praeter  se  hsreticos  nominent,  una  est  Ecclesia,  ut 
omnes  concedunt ;  si  totum  orbem  consideres,  re- 
ferlior  multitudine ;  ut  autem  qui  noverunt  affir- 
mant,  etiam  veritate  sincerior  caeteris  omnibus. 
Sed  de  veritate  alia  questio  est  :  quod  autem  qus- 
rentibus  satis  est,  una  est  Gatholica,  oui  bffiresea 
aliffi  diversa  nomina  imponunt,  cum  ipsae  singula 
propriis  vocabulis,  quo;  negare  non  audeant,  ap- 
peilentur.  Ex  quo  intelligi  datur,  judicantibus  ar- 
bitris  quos  nulla  impedit  gralia,  cui  sit '  catholi- 
cum  nomen,  ad  quod  omnes  ambiunt,  tribuendum. 
tied  ne  id  loquacissime  aut  superfluo  quispiam  dis- 
serendum  putet,  una  est  certe,  in  qua  ipscB  quo- 
dam  modo  etiam   humana;  Icges  christiana?  sunt. 
NuIIum  ego  hinc  praejudicium  fleri  volo,  sed  exor- 
dium  quwrendi  opportunissimum  judico.  Non  enim 
metuendum  est  ne  verus  Dei  cultus  nullo  proprio 
robore  innixus,  ab  eis  quos  tulcire  debeat,  fulcien- 
dus  esse  videatur  :  sed  certe  perfectae  felicitatis 
est,  si  potuerit  ibi  verum  inveniri,  ubi  et  inquisitio 
ejus  et  retentio  securrissima  est :  si  non  potuerit, 
tum  demum  alio,  quocumque  periculo,  adeundum 
atque  rimandum. 

GAPUT  VIII.  —  20.  Qua  ku§uitin\u  via  venerit  ad 
catholicam  religionem,  Hia  igitur  coastitutis,  quae, 
ut  opinor,  ita  justa  sunt,  ut  obtinere  apud  te  istam 
causam  quovis  adversario  debeam,  edam  tibi,  ut 
possum,  cujusmodi  viam  usus  ftierim,  cum  eo  ani- 
mo  qusererem  veram  religionem,  quo  nunc  exposui 
esse  qusrendam.  Ut  enim  a  vobie  trans  mare  ab- 
cessi,  jam  cunctabundus  atque  haesitans,  quid  mi- 
hi  tenendum,  quid  dimittendum  esset :  quae  mibi 
cunctatio  in  dies  major  oboriebtitur,  ex  quo  illum 
hominem  (a),  cujus  nobis  adventus,  ut  nosti,  ad 
explicanda  omnia  qu®  nos  movebant,  quasi  de 
ccclo  promittebatur,  audivi ;  eumque,  excepta  qua- 
dam  eloquentia,  talem  quales  caeteros  esse  cogno- 
vi  :  rationem  ipse  mecum  habui  magnamque  deli- 
berationem  jam  in  Italia  constitutus,  non  utrum 
manerem  in  illa  secta,  in  quam  me  incidisse  pca- 
nitebat,  sed  quonam  modo  verum  inveniendum 
esset,  in  cujus  amorcm  suspiria  mea  nulli  melius 
quam  tibi  nota  sunt.  Saepe  mihi  videbatur  non 
posse  inveniri,  magnique  fluctus  cogitationem 
mearum  in  Academicorum  sufi^ragium  ferebantur, 

1  Nonnulli  Mu.>  ^uod  ei  sit. 

(a)  Faoatom,  ex  lib.  1&  OonttM.^  qk9«  ^^ 


7» 


DB  UTILITATE  CRBDENDI,  S.  AUQDSTINI. 


80 


Sepe  rursuB  intuens,  quantum  poteram,  mentem 
humanam  tam  vivacem,  tam  8agacem,tuam  perspi- 
oacem,  non  putabam  latere  veritatem,  nisi  quod  in 
ea  quarendi  modus  lateret,eumdemque  ipsum  mo- 
dum  ab  aliqua  divina  auctoritate  esae  sumendum. 
Reatabat  querere  qusnam  illa  esset  auctoritas^cum 
in  tantisdissensionibusse  quisqueillam  traditunim 
polHceretur.  Occurrebat  igitur  inexplicabilis  silva, 
cui  demum  inseri  multum  pigebat:atque  inter  haBC 
sine  ulla  requie,  cupiditate  reperiendi  veri  animus 
agitabatur.  Dissuebam  me  tamen  magis  magisque 
ab  istis,  quos  jam  deserere  proposueram.  Restabat 
autem  aliud  nibil  in  tantis  perioulis,  quam  ut  divi- 
nam  providentiam  lacrymosis  et  miserabilibus  vooi- 
bus,  ut  opem  mihi  ferret,  deprecarer.  Atque  id  se- 
dulo  faciebam  :  et  jam  fere  mo  commoverant  non- 
nullffi  disputationes  Mediolanensis  episcopi  (a),  ut 
non  sinespe  aliquade  ipso  Vetere  Testamento  mul- 
ta  quaerere  ouperem,  qun,  utscis,  male  nobis  oom- 
mendataexsecrabamur.  Decreveramquetamdiu  esse 
catechumenusin  £cclesia,cui  traditusa  parentibus 
eram,  donec  aut  invenirem  quod  vellem,  aut  mihi 
persuaderem  non  esse  quasrendum.  Opportunissi- 
mum  ergo  me  ac  valde  docilem  tunc  invenire  pos- 
set,  si  fuisset  qui  posset  docere.  Hoc  ergo  modo  et 
simili  animffl  tuae  cura  si  ^  diu  te  quoque  alTectum 
Tides,et  si  jam  satis  tibi  jactatus  videris,flnemque 
bojusmodi  laboribus  vis  imponere  ;  sequere  viam 
catholicffi  disciplin»,  qu»  ab  ipso  Christo  per  Apos- 
tolos  ad  nos  usque  manavit,  et  ab  hinc  ad  poste- 
08  manatura  est. 
GAPUT  IX.  —  21.  Catholica  Ecclesia  venientibuM 
prxcipitfidem:  hairetid  promiitunt  rationem,  Nihit  vi- 
ii  esse  in  fidCy  atqueinter  credentem  et  credutum  (guod 
nomen  cutpx  datur)  pturimum  interesse.  Hidiculum, 
inquis,  istud  est,  cum  omnes  hanc  se  proflteantur 
tenere,  ac  docere.  Profltentnr  hoc  omnes  baeretici, 
negare  non  possum ;  sed  ita  ut  eis  quos  illectant, 
rationem  se  de  obscurissimis  rebus  poUiccantur 
reddituros  :  eoque  Gatholicam  maxime  crimiDan- 
tur,  quod  illis  qui  ad  eam  veniunt  prfficipitur  ut 
credant ;  se  autem  non  jugum  credendi  imponere, 
sed  docendi  fontem  aperire  gloriantur.  Quid,inquis, 
dici  potuit,  quod  ad  eorum  laudom  magis  pertine- 
ret '  ?  Non  ita  est.  Hoo  enim  taciunt  nullo  roboro 
prsditi,  sed  ut  aliquam  concilient  multitudinem  no- 
mine  rationis^qua  promissa  naturaliter  animagau- 
det  humana,nec  vires  suas  \aletudinemqueconside- 
rans,  sanorum  escas  appetendo,quffi  male  commitp 
tuntur  nisi  valentibus,  irruit  in  venena  fallentium. 
Nam  vera  religio,  nisi  credantur  ea  qus  quisque 
po8tea,si  se  bene  gesserit  dignusque  fuerit.assequa- 
tur  atque  percipiat,  et  omnino  sine^quodam  gravi 
auctoritatis  imperio  iniri  recte  nullo  pacto  potest. 
22.  Sed  quaris  fortasse  vel  de  hoc  ipso  aliquam 


1  Editio  Lov.  omiltit,  si  ;  cujuf  loco  Er.  et  Mm.  ha- 
beot,  sit. 

1  OmoeB  Mm.,  maxime  pertineret, 

*  Bdili,  percipiait  omnino  $ine  ;  omisso,  et,  quod  res- 
iiuitor  ez  Mst» 

(a)  Ambrosli*  Vid.  iib.  5  ConfeH.,  cap.  13,  14. 


accipere  rationem,  qua  tibi  persuadeatur,  nonprius 
ratione  quam  flde  te  easedocendum.Quod  facile  po- 
test,  si  modo  squum  te  prsbeas.  Sed  utcommode 
fiat,  volo  quasi  respondeas  interroganti  :  et  primo 
dicas  mihi,  quare  tibi  videatur  non  ease  credendum. 
Quod  ipsa,  inquis,  credulitas,  a  qua  creduli  nomi- 
nantur,vitium  quoddam  mihi  videtur  esae :  alioquin 
hoc  nomen  non  pro  convicio  objectare  soleremus. 
Nam  si  suspiciosns  in  vitio  est,  eo  quod  non  com- 
pertasuspicatur  ;  quanto  magia  credulus,  qui  hoca 
suspicioso  differt,  quod  ille  incognitis  aliquam,i8te 
nullam  tribuit  dubitationem.  Inlerim  accipio  hanc 
opiniooem  ac  distinctionem.  Sed  acis  etiam  curioBum 
non  nos  solere  appellare  sine  convicio ;  studiosum 
vero  etiam  cum  laude.  Quamobrem  attende,  ai  placel, 
etiam  inter  haeo  duo  quid  tibi  distare  videatur.  Id 

certerespondes^quodquamvisuterqueagaturmagQa 
cupiditateno8Rendi,curio8U8  tamenea  requiritquaB 
nihil  ad  se  attinent;  atudiosus  autem  contra,qusad 
sese  attinent  requirit.  Sed  quia  non  negamus  ad  bo- 
minem  pertinere  conjugem  acliberos  et  eorum  aala- 
tem ;  si  quispiam  peregre  positus,  quemadmodum 
valeant  ac  seso  agant  sua  conjux  ao  liberi,  omnes 
advenientes  sedulo  percontetur,  magna  utique  duci- 
tur  cupiditate  noscendi  :  et  tamen  hunc  studiosum 
non  vocamuSfqui  et  magnopere  scire  vult,el  ea  qua 
ad  80  maximepertinent.Quare  jamintelligiseo  va- 
cillare  istam  definitionem  8tudiosi,quod  omnis  qui- 
dem  studiosus  eanosse  vultquas  adse  pertinent,non 
tamen  omnis  qui  id  agit  studioaus  vocandua  eat ;  aed 
ia  qui  ea  qu»  ad  animum  nutricodum  liberaliter 
atque  ornandum  pertinent,  impenaissime  requirit : 
tamen  studentem  recte  appellamus  ',  presertim  ad- 
dentes  quid  studeat  audire.  Nam  etiam  suorum  stu- 
diosum  possumua  appellare,  si  auoa  tantum  diligit : 
non  tamen  adjunctione  nulla,  communi  nomine 
atudiosorum  dignum  putamus.  Audiendi  autem  ca- 
pidum  quemadmodum  se  aui  baberent,  non  appel- 
larem  atudioaum  audiendi,  niaigaudena  fama  bona 
idipsumsaepevelletaudire :  studentem  vero,  etiamai 
seniel.  Refer  nunc  animum  ad  curiosum,  et  dic 
mihi,  utrum  ai  quis  fabellam  libenter  audiret,  ni- 
hil  aibi  omnino  profuturam,  id  eat,  rerum  ad  ae 
non  pertinentium  ;  neque  id  odioae '  atque  crebro, 
.sed  rariasime  ac  modestissime,  vel  in  convivio, 
vel  in  aliquo  circulo,  ullove  conaeasu  ;  videretarne 
tibi  curioaua  ?  Non  opinor  :  aed  certe  habena  iliius 
rei  curam,  quam  libenter  audiret,  profecto  videre- 
tur.  Quapropter  etiam  curioai  deflnitio  ea  regula, 
qua  atudioai,  emendanda  est.  Vide  igitur  .utrum 
et  illa  superiora  emendanda  aint.  Gur  enim  non  et 
auapicioai  nomine  indignu?  ait,  qui  aliquando  ali- 
quid  auspicatur ;  et  creduli,  qui  aliquando  aliquid 
credit  ?  itaque  ut  inter  studentem  alicujua  rei  et 
omnino  studiosum,rur8umque  inter  curam  habeo- 
tem  atque  curiosum  :  ita  inter  credentem  et  ore- 
dulum  plurimum  intereat 


<  Editi  vitiose  ferebant,  impensiMtime  reptM^  tem 
studeniem  recte  appetltmus.  Emaidintar  ex  Mia, 
•  Qttidam  Mh.,  othss. 


UBEB  UNUS. 


GAPUT  X,~^.Turpe  non  esse  credere  in  religione, 
EaiiaHi  percipiendx  idoneiperpauci:viaad  religionem 
tuHor  et  tenenda  ab  omnibus,  fides.  Sed  nunc  vidOy 
inquies,  utrum  in  religione  credere  debeamns.Ne- 
que  enim  si  concedimus  aliud  esse  credere,  aliud 
credulum  es8e,8equiturutnullacu]pasitiQ  religio- 
nibus  credere.QuideDim,8i  et  credere  et  credulum 
e88evitio8ume8t,quemadmodumetebrium  etebrio- 
8um  esse?  quod  qui  certum  ezistimat,nullum  mihi 
habere  posse  amicum  videlur.Si  enim  turpe  estali- 
quid  credere,  aut  turpiter  facit  qui  amico  credit, 
tot  nihil  amicocredensquomodoamicum  velipsum 
fel  86  appellet  non  video.  Uic  fortasse  dicas  :  Gon- 
eedoaliquid  aliquando  esse  credendum;nuncexpedi 
qoomodo  in  religione  turpe  non  sit  credere,  antc- 
quam   scire.   Faciam,   si   potero.   Quocirca  ex  te 
qodero  quidexisiimesin  gravioreculpaesse.religio- 
nem  tradere  indigno,  an  id  quod  ab  eis  qui  illam 
tradunt  dicitur,credere.  Si  quem  dicam  indignum, 
Don  intelligis  ;  eum  dico,qui  ficto  pectore  accedit. 
Goncedis,  ut  arbitror,  magis  culpaudum  esse,  tali 
bomini  pandere  si  qua  sunt  sancta  secreta,  quam 
religiosi  viris  de  ipsa  religionc  aliquid affirmantibus 
eredere.  Neque  enim  te  aliud  respondere  decuerit. 
Onare  nunc  fac  putea  eum  adesse,  qui  tibi  religio- 
nem  sit  traditurusiquonam  modoilli  fidem  facturus 
es,  vero  animo  te  accedere,  neque  quidquam  in  te, 
qnod  ad  hanc  rem  attinet,  doli  atque  simulationis 
ene  ?  Dices,  bona  tua  conscientia  nihii  te  flngere, 
qoantls  poteris  idipsum  asserens  verbis,sed  tamen 
verbis.  Non  enim  animi  tui  latebras,  ita  ut  intime 
Bciaris,  homo  homini  aperire  possis  ^At  iile  si  di- 
lerit,  Elcce  credo  tibi  ;  sed  nonne  est  cequius   ut 
etiam  tu  credas  mihi,  cum  tu  benencium,  si  ali- 
qnid  veri  teneo,  sis  acoepturus,daturus  ego  ?  quid 
respondebis,  nisi  esse  credendum  ? 

24.  Sed,  inquis,  nonne  crat  melius,  rationem 
mihi  redderes  *,  ut  ea  quocumque  mc  duceret, 
nne  ulla  sequerer  temeritate  ?  Erat  fortasse  :  sed 
eum  restanta  sit^utDeus  tibi  ratione  cognoscendus 
8it,  omnesne  putas  idoneos  esse  percipiendis  ratio- 
aibns^quibus  ad  divinam  intelligentiam  mens  duci- 
tur  humana,  an  plures,  an  paucos  ?  Paucos,  ais, 
czistimo.  Horumne  in  numero  esse  te  credis  ?  Non 
ast  meum,  inquis,  hoo  respondere.  Illius  ergo  pu- 
taSy  etiam  hoc  tibi  credere  :  quod  quidem  facit.  Tu 
tantummementojam  eum  biscredidissetibi  incerta 
dicenti;te  illi  religiose  admononti  ne  semel  quidcm 
velle  credere.  Verum  fac  ita  esse,  et  vero  animo  te 
ad  accipiendam  religionem  accedere,et  vero  animo 
adaceipiendamreligionem  accedere.etita  paucorum 
te  esse  hominum.ut  rationes  quibus  ad  certam  co- 
gnitionem  vis  divina  perducitur,  capere  possis  ; 
qnid,  cfiteris  hominibus,  qui  tam  sereno  ingenio 
prediti  non  sunt,  negandam  religionem  putas  ?An 
eos  pedetentim  quibusdam  gradibus  ad  illa  summa 
penetralia  esse  ducendos  ?Vides  plane  quid  sit  reli- 
giosius.  Neque  enim  tibi  quivis  homo  in  rei  tanta 


*  In  B,  putii.  Er.  Lngd.  Ven.  Lov.  secuti  sumus.  M. 
>  Apud  jSr.  Lngd.  Ven.  Lov.,  reddere,  M. 


oupiditate  ullo  modo  deserendus  aut  respuendus  vi- 
deri  potest.  Sed  nonne  censes^nisi  primo  credat  se 
ad  id  quod  instituitperventurum,  mentemque  sup- 
plicem  1  pr8ebeat,et  quibusdam  magnis  necessariis- 
que  praeceptis  obtempcrans  quadam  vite  aclione 
perpurget  ^,  non  cum  esse  aliter  iilaquas  pure  vo- 
ra  sunt  adepturum  ?  Ccnses  profecto.    Quid  ergo 
istis,  quorum  de  genere  te  esse  jam  crcdo,  qui  fa- 
cillime  divina  secreta  ratione  certa  capere  possunt 
si  faac  via  veniant,  qua  illi  qui  primitus   credunt, 
numquid  tandem  oberit?  Non  arbitror.  Sed  tamen, 
ais,  quid  eos  morari  opus  est  ?  Quia  etsi  facto  sibi 
nihil  nocebunt,  nocebunt  tamen  exemplo  caeteris. 
Vix  enim  est  qui  de  se  tantum  sentiat,  quantum 
potest  :  sed  qui  minus,  excitandus  est  ;  qui  am- 
plius,   repriraendus  ;  ut   neque  ille  desperatione 
frangatur,  neque  idte  prfficipitelur  audacia.  Quod 
facile  flt,  si  etiam  ii  qui  valent  volare,  ne  cui  sint 
periculoso  invitamento,  paulisper  cogantur  ince- 
dere  qua  etiam  caeteris  tutum  est.  Haec  est  provi- 
dentia  vers  religionis ;  hoc  jussum  divinitus,  hoc 
a  beatis  majoribus  traditum,  hocad  nos  usque  ser- 
vatuni  :  hoc  perturbare  velle  atque  pervertere,nihil 
est  aliud  quam   ad  veram  religionem  sacrilegam 
viam  qUiierere.  Quod  qui  faciunt,  nec  si  eis  oonce- 
datur  quod  volunt,  possunt  quo  intendunt  perve- 
nire.  Gujusmodi  enim  libet  excellant  ingenio,  nisi 
Deus  adsit,  humi  repunt '.  Tuno  autem  ades,  si 
societatis  humanee  in  Deum  tendentibus   cura  sit. 
Quo  gradu  nihil  firmius  in  coolum  reperiri  potest. 
Ego  quidem  huio  rationi  non  possum  resistere  ; 
nam   nihil   sine  cognitiono  esse  credendum,  qui 
possum  dicere  ?  cum  et  amicitia,  nisi   aliqud  cre- 
datur  quod  ceria  ratione  demonstrari  non  potest, 
omnino  nulla  sit,  et  scepe  dispensatoribus  servis 
sine  ulla  culpadominorum  oredatur.   In  religione 
vero  quid  iniquius  fieri  potest,  quam  ut  Dei  antis- 
titcs  nobis  non  fictum  animum  pollicentibus  cre- 
dant,  nos  eis  pr(ccipientibus  nolimus  credero  ?  Po- 
stremo  quac  potestesse  via  salubrior,quam  idonenm 
primofieri  percipiendaBveritatis,adhibendoiis  fidem 
quffi  ad  praecolendum  ot  ad  prflecurandum  animiim 
Buntdi vinitus  constituta?  aut  si  jam  prorsus  idoneus 
818,  circuire  potius  aliquantum  qua  tuissimum  est 
ingredi,  quam  et  tibi  esse  auctorem   periculi,  et 
oseteris  temeritatis  exemplum  ? 

CAPUT  Xl.—^Xredentes  ab  opinaniium  temcri- 
tate  quomodo  alieni.  Itdelligere^  credere,  opinari, 
Quare  jam  superest  ut  consideremus,  quo  pacto  bi 
sequendi  non  sint,qui  se  pollicentur  ratione  ductu- 
ros.  Nam  quomodo  sine  oulpa  possimus  sequi  eos 
qui  credere  jubentjam  dictum  est  :  ad  hos  autem 
sponsores  rationis,  non  modo  sine  vituperatione, 
sed  etiam  cum  aliqua  laude  se  venire  nonnulli  putant: 
sed  non  ita  est.Duae  cnim  porsono)  in  religione  sunt 
laudabiles  :  una  eorum  qui  jam  iovenerunt,  quos 
etiam  beatissimosjudicare  nece98e  est;  alia  eorum 


^  1n  quatuor  Mbb.,  iimpHeem. 

*  Ediiupertmr^etur,  At  Msa.,  perpuget, 

s  Veteres  libri  constanter,  kumo  repunt» 


83 


DE  UTILITATE  CREDENDI,  S.  ADGUSTINI 


84 


qui  studiosissimeetrectlasinieinquiruDt.Primi  ergo 
8UDt  jam  '  in  ipsa  possessione^alteri  in  via,quata- 
men  ccrtissime  pervenitur  (a).Tria  sunt  alia  homi- 
num  genera,  profecto  improbanda  ac  deteatanda. 
(Jnum  est  opinantium,  id  est,  eorum  qui  se  arbi- 
trantur  scire  quod  nesciunt.Alterum  eorum  qui  sen- 
tiunt  quidem  se  nescire,  sed  non  ita  qusrunt,  ut 
invenire  possint.Tertium  eorum  qui  neque  se  scire 
existimant,nec  quserere  volunt.Triasunt  item  velut 
flnitima  eibimet  in  animis  hominumdistinctione  di- 
gnissima  ;  intelligere,  credere,  opinari.  Quee  si  per 
ue  ipsa  considercntur,  primum  semper  sino  vitio 
est :  secundum,aliquaado  cum  vitio:  tertium,nun- 
quam  sine  vitio^.Nam  intelligere  magna  et  honesta 
vel  etiam  divina,  beatissimum  est  {b).  Intelligere 
autem  superQua,  nihil  nocet ;  sed  fortasse  discere 
nocuit,cum  tempusnecessariorum  occuparent.Ipsa 
etiam  nozia,  non  inteliigere,  sed  facere  aut  pati, 
miserum  est.  Non  enim  si  quis  intelligat  quom- 
odo  possit  inimicus  sine  suo  periculo  occidi,  intel- 
ligentia  ipsa,  ac  non  cupiditate  reus  est  :  qu»  si 
absit,quid  innocentius  dici  potest  ?  Gredere  autem 
tunc  est  culpandum,cum  vel  de  Deo  indignum  ali- 
quid  creditur,vel  de  homine  facile  creditur.  Inc»- 
teris  vero  rebus  si  quie  quid  credit,si  se  id  nescire 
inteliigat»  nulla  culpa  est.Credu  enim  sceleratissi- 
mos  conjuratos  virtute  Giceronis  quondam  inter- 
fectos  :  atqui  id  non  solum  nescio.sed  etiam  nuUo 
pacto  me  scire  posse,  certo  scio.  Opinari  autem, 
duas  ob  resturpissimumest :  quod  et  discere  non 
potest,  qui  sibi  jam  se  scire  persuasit,  si  modo 
illud  disci  potest ;  et  per  se  ipsa  temeritas  nonbene 
affecti  animi  signum  est.  Nam  etiamsi  hoc  ipsum 
quod  de  Gicerone  dizi,  scire  se  quisquam  uihil 
eum  impediata  discendo,quia  res  ipsanuliascien- 
tid  tcneri  potest :  tamen  quod  non  inteliigit  mul- 
tum  interesse,  utrum  aliquid  mentis  certa  ratione 
teneatur  s,quod  intelligere  dicimus,  an  famaB  vel 
litteris  oredendum  posteris  utiliter  commendetur ; 
profecto  errat^  neque  quisquam  error  turpitudine 
oaret.  Quod  intelligimus  igitur,  debemus  rationi  : 
quod  credimus,  auctoritati  (c)  :  quod  opinamur, 
errori.  Sed  intelligens  omnis  etiam  credit,  cre- 
dit  omnis  et  qui  opinatur  :  non  omnis  qui  credit 
inteliigit  ;  nuUus  qui  opinatur  intelligit.  Hoeo  ergo 
tria  si  ad  illa  quinque  hominum  genera,  qu»  pau- 
lo  ante  commemoravimus,  referantur  ;  id  est,  duo 
probanda  quae  priora  poduimus,  et  tria  reliqua  vl- 
tiosa  :  invenimus  primum  beatorum  genus  ipsi 
veritati  credere  ;  socundum  autem  studiosorum 
amatorumque  veritatis,  auctoritati.  In  quibus  duo- 
rum^  generibus  laudabiliter  creditur.In  primo  au- 
tem  vitioaorum,  id  est,  eorum  qui  opinantur  se 

^  Sic  Mss.  editi,  tunt  etiam. 

>  Editi,  post,  nunquam  sine  vitio,  adduot :  et  hoc  ad 
eamdetn  beatitudinetn  referre  debemus.  In  hac  enim  vita 
quantumque  xd  tciatur,  etc.  RectractioD  ipsa  est  Bubse- 
qneDlis  scDteutisB  huc  h.  librariig  traD&Iata. 

s  Plerique  Mss.,  menti  certa  ratione  videaiur. 

^  Sic  Mdtf.  Eiiili  Vtifo,  in  quibiu  duottUi. 

(a)  I  Retract.,  cap.  14,  n.  2. 
(h)  Ibid. 
(c)Ibld.  n.  a. 


scire  quod  ncaciant,  est  profecto  vitiosa  creduiitas. 
Gstera  duo  improbanda  genera  nihil  credant,et  illi 
qui  verum  qutcrunt  cum  despcratione  inveniendi, 
et  illi  qui  omnino  non  quaerunt.  Et  hoc  duntaxat 
in  rebus  ad  aliquam  pertinentibus  disciplinam. 
Nam  in  alio  vits  actu,  prorsus  nescio  quo  pacto 
possit  homo  nihil  credere.Quanqaam  in  illis  etiam 
qui  se  in  agendo  probabilia  sequi  dicunt,8cire  po- 
tius  nibii  posse,  quam  nihil  credere,  voiunt  videri. 
Quis  enim  quod  probat  non  credit  ?  aut  quomodo 
est  illud  quod  sequuntur,  si  non  probatur,  proba- 
bile?  Qunre  duo  genera  possunt,  esse  advorsantium 
veritati  :  unum  eorum  quiscientiamtantum  oppu- 
gnant,  non  fidem  :  alterum  eorum  qui  utrumque 
Gondemnant  ;  qui  tamon  utrum  in  rebus  humaniB 
inveniri  possint,  rursus  ignoro.Haec  dicta  Bunt,  ut 
intelligeremusnos  retenta  flde,illarum  etiam  rerum 
quasnondumcomprchendimu8,atemeritat6opinan- 
tiumvindicari.Nam  quidicuntnihil  essecredendum 
nisi  quod  8cimus,id  unum  cavenl  nomen  opinatio- 
ni8,quod  fatendum  est  turpe  ac  miserrimum^sedsi 
diligentercon8idcrent*plurimumintere88e,utrumBe 
scirequis  putet,aDquod  nescire  se  intelligit,credat 
aliqua  auctoritate  commotus  ;  profecto  erroris  et 
inhumanitatis  atque  superbiffi  crimen  vitabit. 

GAPUT  XII.  —  26.  Credere  in  muUis  quam  neces- 
sarium  ad  humanam  societalem.  Tulissimum  obtem- 
perare sapientibus.  Quaero  enim,  si  quod  nescitur. 
credendum  non  est,  quomodo  serviant  parentibus 
liberi,  eosque  mutua  pietate  diligant,  quoe  paren- 
tes  suos  espe  non  credant.  Non  enim  ratione  ullo 
pacto  sciri  potest  :  sed  interposita  matris  auctori- 
tate  de  patre  creditur;  de  ipsa  vero  matre  plerum- 
que  nec  matri,8ed  obstetricibu8,nutricibu8,famuli8 
Nam  cuifurari  fllius  potest,aliu8que  8upponi,nonne 
potest  deccpta  decipere  ?  Grcdimus  tamen,  et  sine 
ulla  dubitatione  credinius,  quod  scire  non  posse 
confitemur.Quis  enim  non  videat  pietatem,  nisi  ita 
sit^sanctissimum  generis  humani  vinculum,8uper- 
bissimo  scelere  violari?  Nam  quis  vel  insanus  eum 
culpandum  putet,  qui  eis  oflicia  debita  impenderit 
quos  parentes  esse  crediderit,  etiamsi  non  essent? 
Qui  contra  non  exterminandum  judicaverityqui  ve- 
ros  fortasse  parentes  minime  dilexerit,dum  ne  fal- 
808  diligat  metuit?  Multa  po?sunt  afferri,  quibus 
ostendatur  nihil  omnino  humanaa  sociotatis  inco- 
lume  remanere,  si  nihil  credere  8tatuerimu8,quod 
non  possumus  tenere  perceptum. 

27.  Sed  nunc  accipe,  quod  jam  facilius  me  tibi 
persuasurum  esse  confldo.Gum  de  religione,  id  est, 
cum  decolcndo  atque  intelligendo  Deo  agitur,ii  mi- 
nussequendi  sunt,qui  nos  credere  vetant,rationem 
promptissime  poUicentes.Nam  nemini  dubium  est, 
omnes  homines  aut  stultos,  aut  sapientes  esse  (a). 
Nunc  autem  sapientes  voco,noncordatos  et  ingenio* 
808  homines^sed  eoBquibus  inest^quantainesseho- 
mini  potc8t,ipsiu8  hominis  Deique  firmissime  perce- 
pta  cognito,  atquo  huic  cognitioni  vita   moresque 

i  Soia  editio  Lot.,  sed  ti  quis  cwisiderH, 
(a)  I  R^act,  cap.  14,  n«  4* 


85 


LIBER  UNUS. 


86 


coogruenieB :  cateros  autem,cuju8quo  modi  artibus 
inertiisque  affecti  BiDt,quolibet  viotu  probandi  Bive 
improbandi,9tultorum  in  numero  deputaverim.Quse 
oum  ita  sint^quis  mediocriter  intelligena  non  plane 
Tideril^Btuitis  utilius  atque  salubrius  esse  prsceptis 
obtemperare  8apientium,quam  suojudioiovitam  de- 
gere  ?  Nam  omne  factum,  si  recte  factum  non  est, 
peocatum  est :  nec  recte  factum  esse  uUo  modo  po- 
test,  quod  non  a  recta  ratione  proficiscitur.  Porro 
recta  ratio  eat  ipsa  virtus.  Gui  autem  hominem  fir- 
ta8,iii8i  sapientis  animo  praestoest^Solusigitursa- 
piens  non  peccat.Stultus  ergo  omnis  peccat^nisi  in 
iifl  factis  in  quibus  sapienti  obtemperaverit :  a  recta 
enim  ratione  talia  facta  profici8Cuntur,nec,ut  ita  di- 
cam,dominu8  sui  facti  stultus  existimandus  e8t,cum 
esttanquam  instrumentum  ministeriumque  sapien- 
tia.Quare^8i  omnibus  hominibus  non  peccare  quam 
peccare  meliusest;  melius  profecto  stulti  omnes  vive- 
renty  Biservi  possent  essesapientium.  Atque  hocsi  in 
rebufl  minoribus  ut  in  mercando  vel  colendo  agro, 
ia  uzore  ducenda,in  suscipiendis  educandisque  li- 
berifl»  in  ipsa  denique  re  familiari  administranda 
ezpedire  nemo  ambigit,  multo  magis  in  reiigione. 
Nam  et  reshumanae  promptiores  ad  dignoscendum 
sant.quam  divion  ;  et  in  quibuscumque  sanctiori- 
huB  et  prsstantioribus,  quo  mtgus  eis  obsequium 
ealtumque  debemus,eo  sceleratius  periculosiusque 
peccatur.  Nihil  igitur  nobis  restare  amodo  vides  ', 
qaamdiu  stulti  sumus,  si  nobis  vita  optima  et  re- 
hgiosa  cordi  e8t,nisi  ut  qusramus  sapiente8,quibuB 
obtemperando  dominationem  BtultitiaQ  neque  ita 
multum  Bentire»  dum  inest  nobis,  et  evadere  ali- 
qaaDdo  possimuB. 

GAPUT  XIII.—  28.  Qui  sapientia  caret^non  quxrtt 
iofientem^nisi  esse  credat.Itaetreligio  non  quxritur, 
msi  esse  credatur.  Hic  rursus  oritur  difficillima 
queBtio.Quonam  enim  modo  stulti  sapientem  inve- 
nire  poterimu8,cum  hoc  nomen,  tametsi  nemo  fere 
aadeat  palam,  plerique  tamen  ex  obliquo  sibi  vindi- 
cant ;  cum  de  rebus  ip8is,quarum  cognitione  constat 
Bapientia,ita  inter  se  dissentiant,ut  autnullumeo- 
nim,aut  certum  unum  *  necesse  sit  esse  sapientem? 
Sed  quinam  iste  sit,  cum  ab  stulto  requiratur^  quo 
pactoqueat  dignosci  planeatque  percipi,oroninonon 
▼ideo.Neque  enim  signis  quibuslibetcognoscere  ali- 
qaid  potest,  nisi  illud  ipsum,  cujus  ea  signa  sunt, 
noverit.Atqui  sapientiam  stultus  ignorat.Non  enim 
nt  aurum  et  argentum,  csteraque  id  genus,  et  co- 
gnoBcere  cum  videas,  et  non  habere  concessum  est, 
ita  flapientiam  mentisejusoculo,qui  eacareat,videri 
fa8e8t.Sensu  enim  corporisquaecumqueattingimus, 
forinBecuB  nobis  ofiTeruntur :  et  ideo  licet  quoqueres 
alienafl  oculia  cernere,  cum  earum  vel  ejus  generis 
nofl  nibil  habeamus.Quod  autem  intellectu  capitur, 
iniafl  apud  animum  est :  nec  id  habero  quidquam  est 
aliod,quam  videre.Garet  autem  stultussapientia:non 
igiior  novit  aapientiam.Non  enim  oculiseam  posset 

I  Omnes  Mts.,  admodum  videt;  siye  quod  idem  est, 
awiorfiiiw  wdes, 
*  Br.  et  plores  Blss.,  aut  certe  tmum. 


videre:  non  autem  potest  videre  et  non  haberc^ne- 
que  habere  ac  stultus  esse.  Nescit  hanc  igitur,  et 
dum  nescit,  in  alia  loco  cognoscere  non  potest.Non 
potest,  quamdiu  stultus  est,  quisquam  certiesima 
cognitiono  invenire  sapientem,  cui  obtemperando 
tanto  stultitiae  malo  liberetur. 

29.  Huic  igitur  tam  immani  diflicultati,  quo- 
niam  de  religione  quaerimus,  Oeus  solus  mederi 
potest  :  quem  nisi  et  esae  et  humanis  roentibuB 
opitulari  credimus,nec  qusrere  quidem  ipsam  ve- 
ram  religionem  debemus.  Quid  enim  tandem  tanto 
molimine  investigare  cupimus?  Quid  optamus  at- 
tingere?  Quo  pervenire  desideramus?  Eone  quod 
esse  aut  ad  nos  pertinere  non  credimus  ?  Nihil  est 
tali  mente  perversius.  Tuno  cum  beneflcium  a  me 
petere  non  auderes,  aut  certe  impudenter  auderes, 
inventionem  roligionis  postulatum  veniB,oum  Deum 
neque  esse,  neque,  si  sit,  curare  nos  putes  ?  Quid, 
si  tanta  res  est,quffi  nisi  sedulo  atque  omnibus  vi- 
ribus  quflssita  nequeatreperiri?Quid,8i  ipsadifficil- 
lima  inventio,  ad   capiendum  quod  inventum  erity 
mentem  quaerentis  exercet  ?  Quid  enim  oculis  nos- 
tris  bac  luce  jucundius  et  familiariuB?Quam  tamen 
perpeti  atque  tolerare  post  diuturnas  tenebras  ne- 
queunt.  Quid  exhausto  aegrotatione  corpori  accom- 
modaiius  quam  cibus  et  potio  ?  Videmus  tamen 
convalescentesrefrenariatque  cohiberi,ne  saturilati 
valentium  committere  sese  audeant,  cibisque  ipsiB 
agere,ut  ad  illum  morbnm,  qui  eos  repudiabat,  re- 
vertantur.De  convalescentibus  loquor  :  quid,  ipsos 
egrotantes  nonne  urgemus  ut  aliquid  sumant  ?  In 
quo  profecto  nobiscum  tanta  molestia  non  obtem- 
perarenty  si  se  illum  morbum  evasuros  esse  non 
crederent.Quando  ergo  tu  te  operosissime  ac  labo- 
riosissims   inquisitioni   dabis?  Quando  tantam, 
quanta  ipsa  res  digna  est,  curam  negotiumque  tibi 
audebis  imponere,  cum  id  quod  quffiris,  esse  non 
credas?  Recte  igitur  catholic»  disciplinffi  majc8-> 
tate  institutum  est,  ut  accedentibus  ad  religionem 
fides  persuadeatur  ante  omnia. 

CAPDT  XIV.  —  30.  Si  nihit  credendum  est,  nee 
ipsa  religio  credetur,  Christo  credendum  esse  docent 
omnes  etiam  hseretici.Christus  ipse  maxime  exigii  fi- 
dem.  Itaque  ille  hffireticus  (siquidem  de  his  nobis 
sermo  est^qui  sechristianosdicivolunt)quam  mihi 
rationem  afTcrat,  quffiso  le  ?  Quid  est  unde  a  cre- 
dendo,veluti  a  temeritate  revocet?Si  nihil  me  cre- 
dere  jubet ;  hanc  ipsam  veram  religionem  ullam  in 
rebus  humanis  esse  non  credo,  non  qusero.  At  illCy 
ut  opinor,  qusrenti  monstraturus  est  :  ita  enim 
Bcriptum  esifQuxrens  inveniet  {Matth,vufi).Ad  eum 
igitur,qui  me  vetat  credere,non  veniremyuisi  aliquid 
crederem.  Estne  ulla  major  dementia,  quam  ut  ei 
sola,quffi  nulla  scientiasubnixa  estyfldedispliceam, 
quc  ad  eum  ipsum  me  sola  perduzit? 

34 .  Quid,  quod  omnes  hffiretici  Ghristo  noB  cre- 
dere  hortantur?Possuntne  magis  sibi  adversari  ?In 
quo  dupliciter  urgendi  sunt.Primum  qucrendum  ab 
hiSyUbi  sit  ratio  quam  pollicebantar,ubi  objurgatio 


87 


DB  UTILITATE  CREDENDI,  S.  AUQDSTINI 


88 


temeritatiSyQbi  prffisuraptio  scientie.Si  enim  turpe 
est  pine  ratione  cuiquam  credero,  quid  cxspectas, 
quid  satagiSyUt  alicuisine  rationecredam,quofaci- 
lius  tua  ratione  duci  possim?  An  firmum  aliquidsu- 
perosdiflcabit  ratio  tua  fundamento  temeritatis?  Se- 
oundum  illos  loquor,quibu8  credendo  displicemns. 
Nam  ego  credere  ante  rationem,  cum  percipiendae 
rationi  non  sis  idoneus,  et  ipsa  flde  animum  ezco- 
lere  ezoipiendis  seminibus  veritatis»non  soium  sa- 
luberrimum  judico,sod  tale  omnino,8ine  quo  sgris 
animis  salus  redire  non  possit.Quod  illis  cum  deri- 
dendum  et  plenum  temeritatis  videtur,profecto  ut 
Ghristo  credamu8,agunt  impudenter.  Deinde  fateor 
me  jam  Ghristo  credidi8se,et  in  animum  induzisse 
id  esse  verum  quod  iiie  dizerit,etiamsi  nuiia  ratio- 
ne  fulciatur  :  hoc,bffiretice,  principio  me  docturus 
es  '  ?  Sine  paululum  mecum  ipso  considerem  (quo- 
niam  Gbristum  ip8um,quomodo  apparere  homini- 
bu8  voluit,  qui  istis  etiam  vulgaribus  oculis  visua 
eBse  prsdicatur,ego  non  vidi)  quibus  de  illo  credi- 
derim,ut  ad  te  Jam  tali  flde  prsstructus  accedam. 
Nullis  me  video  credidissey  nisi  populorum  atque 
gentium  confirmata  («pinioni  ac  fam»  admodum 
oeleberrimn  :  hos  autem  populos  Ecclesis  catho- 
licemysteria  usquequaque  occupasse.Gur  non  igi- 
turapud  eos  potissimum  diligentissime  requiram, 
quid  Ghristus  pr»ceperit,quorum  auctoritate  com- 
molus,  Ghristum  aliquid  utiie  prfficepisse  jam  cre- 
didi?  Tune  mihi  melius  ezpositurus  es  quid  ille 
dizerit,  quem  fuisse  aut  esse  non  putarem,  si  abs 
te  mihi  hoc  commendaretur  esse  credGndum'?hoc 
ergo  credidi,  ut  dizi,  fams,  celebritate,  consen- 
8ione,vetustate  roboraia)  '.Vos  autem  et  tam  pauci, 
et  tam  turbulenti,et  tam  novi,  nemini  dubium  est, 
quam  *  nihil  dignum  auotoritate  preferatis.  Qus 
igitur  ista  tanta  demontia  est?  lllis  crede,  Christo 
esse  oredendum  ,et  a  nobis  discequid  dizerit.Gur^ 
obsecro  te?  Nam  si  illi  deficerent,nec  tu  me  quid- 
quam  docere  possent,  multo  facilius  mihi  persua- 
derem,  Ghristo  non  ease  credendum,  quam  de  illo 
quidquam,  nisi  ab  iis  per  quos  ei  credidi8sem,di8- 
cendum.  0  ingentem  confldentiam,vel  potius  inep- 
tiam !  Ego  te  doceo  quid  Ghristus  prfficcperit,  cui 
credis.QuidySi  non  ei  crederem?numaliquid  deillo 
me  docere  posscs  ?  Sed  oportet,  inquit,  ut  credas. 
Num  vobis  eum  commendantibus?Non,inquit:nam 
no8  ilios  qui  ei  credunt  ratioue  ducimus.Gur  igitur 
illi  credam?Quia  fama  fundata  est.Utrum  per  vos, 
an  peralio9?Per  alios,inquit.llli8  ergo  credam,uttu 
me  doceas?  Deberem  fortasse,  nisi  me  hoc  illi  prs- 
cipue  monerent,  ut  omnino  ad  te  non  accederem  : 
dicunt  enim  perniciosas  vos  habere  doctrinas.  Ee- 
spondebisiMentiuntur.QuomodoigitureisdeGhristo 
oredam,  quem  non  viderunt ;  de  te  non  credam, 
quemnoluntvidere?Scripti8,ait,crede.  Atscriptura 
omni8,8i  nova  et  inaudita  proferatur,  vel  commen- 

<  Plures  M88.,  ducturus  es, 

*  VaticaDi  quatuor  et  nonnulii  e  GallicaniB  Mss.,  non 
eue  credendum. 

'  In  Mi8.,  roborata. 

*  Piures  Mi8.,  gutn. 


detur  a  paucis,  nuUa  conflrmante  ratione,  non  ei, 
sed  illis  qui  enm  proferunt,  creditur.  Quamobrem 
scripturas  istas  si  vos  profertis,  tam  pauci  et  inco- 
gniti,  non  libet  credere.  Simul  etiam  contra  pro- 
missum  faoiti8,fldem  potius  imperando,quam  red* 
dendo  rationem.  Rursus  me  ad  multitudinem  fa- 
mamque  revocabis.  Gohibe  tandem  pertinaciam,  et 
nescio  quam  indomitam  propagandi  nominis  libi- 
dinem  :  et  mone  potius  ut  hujus  multitudlnis  pri- 
mates  quffiram,  et  queram  diligentissime  ao  labo- 
rioBissime,  ut  ab  his  potius  de  his  litteris  aliquid 
discam,  qui  si  non  essent,  dipcendum  omnino  esse 
nescirem.  Tu  vero  in  latebras,  tuas  redi,  neo  qnid- 
quam  insidiare^Bub  nomine  veritatis.quam  conaris 
eis  adimere,  quibus  auctoritatem  ipse  concedis. 

32.  Si  autem  Ghristo  etiam  credendum  negant, 
nisi  indubitata  ratio  reddita  fuerit,  christiani  non 
sunt.  Nam  id  adversus  nos  pagani  quidam  dicant, 
stulte  quidem,sed  non  sibi  adversi,  nec  repugnan- 
tes.  Hos  vero  quis  ferat  ad  Gbristum  se  pertioere 
proflteri,  qui  nisi  apertissimam  rationem  stultiB 
de  Oeo  protulerint,  nibil  credendum  esse  oonten- 
dunt?  At  ipsum  videmue  quantum  illa,  oui  etipai 
credunt  S  docet  historia,  oihii  prius,  neque  for- 
tius,  quam  credi  sibi  voluisse  :  eum  illi  nondum 
essent  idonci,  cum  quibus  ei  res  esset,  ad  divina 
percipienda  secreta.  Quid  enim  aliud  agunt  tanta 
et  tam  multa  miracula,ip80  etiam  dicente  illa  fleri 
non  ob  aliud,  nisi  ut  sibi  crederetur  ?  Fide  ille 
Btultos  ducebat,  vos  ratione  ducitis.  Glamabat  ile 
ut  crederetur,  vos  reclamatis.  Laudabat  credentoB 
ille,  vos  objurgatis.  Nisi  vero  aut  in  vinum  aquam 
converteret  {Joan.  ii,7-9),  ut  alia  omittam,  si  nihil 
tale  facieniem,  sed  docentem  homincs  sequi  poB- 
sent :  aut  nihil  pendenda  voz  illa  est,  Cre<Utis  Deo^ 
et  mihi  credite  {!d.  ziv,  1) ;  aut  temeritatis  ille  cul- 
pandus  est,  qui  cum  in  domum  suam  venire  no- 
luit,  solo  ejus  imperio  pueri  sui  morbum  credens 
esse  cessurum  {Matth.  viii,  8).  Ergo  ille  afferens 
medicinam  quae  corruptissimos  mores  sanatura 
esset,  miraculis  conciliavit aucloritatem,auctoritate 
meruit  fldem,fide  contrazit  multiludinem,multitu- 
dine  obtinuit  vetuetatem,  vetustate  roboravit  reli- 
gionem  :  quam  non  solum  hffireticorum  ineptis- 
sima  novitas  fraudibus  agens,  sed  nec  gentium 
quidem  veternosus  error  violenter  adversanSyaliqua 
ez  parte  convelleret. 

GAPUT  XV.—  33.  Sapientia  Dei  incamata,  via  ad 
religionem  commodissima.  Quamobrem,  tametsi  do- 
cere  non  valeo,monere  tamen  non  desino,  ut  quo- 
niam  multi  se  sapientes  vidcri  volunt,nequeutrum 
Bint  stulti,  dignoscere  facile  est ;  omni  intentione, 
votisque  omnibus.gemitibus  denique,  vel  etiam,  si 
fleri  pote8t,fletibus  Deum  deprecere,  ut  le  ab  erro- 
ris  malo  liberet,8i  tibi  beata  vita  cordi  est.Quod  fa- 
cilius  fletfSi  preeceptis  ejus,  qu»  tante  Ecoiesiffi  ca- 
thoiicffi  auctoritrte  flrmataessevoluit^libenBobtem- 
peres.Gum  enim  sapiens  sit  Deo  ita  mente  oo^Jnn- 
ctus,ut  nihil  interponatur  quod  separet^Deusenini 

<  Veteres  libri,  cedant. 


LIBER  UNUS. 


00 


est  veritas ;  necullo  pacto  sapiens  quisqaam  e8t,8f 
non  veritatem  mente  contingat :  nogare  non  possn- 
musinter  stuUitiam  hominis  et  sincerissimam  Dei 
veritalcm  merlium  quiddam  interpositam  esso  ho- 
minis  sapientiam.  Sapiens  enim,  quantum  datum 
eaty  imitatur  Deum  ;  homini  autem  stulto,  ad  imi- 
tandum  aalubriter,  nihil  est  homine  sapiente  pro- 
pinquius  :  quem  quoniam,  ut  dictum  est,  intelli- 
gere  ratione  non  racile  est,  oportebat  quedam  mi- 
racula  ipsis  oculis  admoveri,  quibus  utuntur  stulti 
multo  quam  mente  commodius,  ut  cummotorum 
auctoritate  hominum  prius  vita  morcsquc  purgaren- 
tur,  et  ita  rationi  accipiende  habiles  flerent.  Gum 
igitur  et  homo  esset  imitandus,  et  non  in  homine 
flpes  ponenda  ;  quid  potuit  indulgentius  et  libera- 
lius  divinitus  Heri,  quam  utipsa  Dei  slncera,  aBter- 
na,  incommutabilisque  Sapientia,  cui  nos  hsrere 
oportet,  suscipcre  hominem  dignaretur?  Qui  non 
modo  illa  faceret,  quibus  ad  sequendum  Deum  in- 
vitaremur;  sed  etiam  illa  pateretur,  quibus  a  se- 
qoendo  Deo  deterrebamur.  Nam  cum  adipisci  cer- 
tissimum  ac  summum  bonum  nemo  possit,  nisi  id 
plene  perfecteque  dilexerit ;  quod  nullo  pacto  fiet, 
quamdiu  mala  corporis  atque  fortuita  formidantur : 
ille  nascendo  mirabiliter  et  operando  conciliavit 
charitatem  ;  moriendo  autem  ct  resurgendo  exclu- 
sit  timorem.  Jam  vero  talem  se  in  cscteris  rebus 
omnibus  prsbuit,  quas  persequi  longum  est,  ut  et 
divina  clementia  quo  porrigi,  et  humana  infirmitas 
quo  possit  evehi  sentiremus. 

G.APUT  XVI.— 34.  Auctorifas  divinitus  constituta, 
qu3B  partimmiraculis^partimseguentium  multUudine 
movet  adfidem.  Hxc  est,  crede,  saluberrima  auctori- 
tas,  bsc  prius  mentis  nostras  a  terrena  inhabitatione 
saspensio,  hsec  in  Deum  vorum  ab  hujus  mundi  amo- 
re   conversio.  Sola  est  aucteritas,  quio  commovet 
Btultos  ut  ad  sapientiam  festincnt '.  Quamdiu  intel- 
iigere  sincera  non   possumus,  auctoritate  quidem 
decipimiserum  est^sed  certe  miserius  non  moveri. 
8i  enim  Dei  providentia  non  pracsidet  rebus  huma- 
nis,  nihil  est  de  religione  satagendum.  Sin  vero  et 
Bpecies  rerum  omnium,  quam  profecto  ex  aliquo 
verissime  pulchritudinis  fonte  manare  crcuendum 
eat,  et  interior  nescio  quseconscientia'  Deum  quas- 
rendum  Deoque  servicndum  meliores  quosque  ani- 
moB  quasi  publice  privatimque  hortatur ;  non  est 
desperandum  ab  eodem  ipso  Deo  auctoritatem  ali- 
quam  constitutam,  quo  velut  grudu  ccrto  inniten- 
tes,  attollamur  in  Deum.  Uosc  autem,  sepoaita  ra- 
tione,  quam  sinceram  intelligcre,  ut  saepc  diximus, 
difficillimum  stultisest,  dupliciternos  movct ;  par- 
tim  miraculis,  partim  sequentium  multitudine.  Ni- 
hil  horum  est  necessarium  sapienti  ;  quis  negat? 
Sed  id  nunc  agitur,  ut  sapientes  cssc  possimus, 
id  est,  inbsrcre  veritati  ;  quod  profecto  sordidus 
animuB  non  potest.  Sunt  autem  sordes  animi,  ut 
brevi  ezplicem,  amor  quarumlibet  rerum,  preter 
animum   et  Deum  :  a  quibus  sordibus   quanto 
est  quis  purgatior,  tanto  verum  facilius  intuetur. 

>  Plarlgae  Mst., /e«/tiie/iir.  QnidaiD,  festinetUyr. 

>  8ie  MiM.  At  editi,  et  interiori  nestio  qu9  consci 


Verum  igitur  videre  velle,  ut  animum  purge8,cum 
idco  purj^otur  ut  videas,  perversum  rerte  atque 
prspoBterum  est.  Homini  ergo  non  valenti  verum 
intucri,  ut  ad  1d  fiat  idonouo,  purgarique  se  sinat, 
auctoritas  prapsto  est  :  quam,  ut  paulo  ante  dix<, 
partim  miraculis,  partim  multitudine  valere  nemo 
ambigit.  Miraculum  voco,  quidquid  arduum  aut 
insolitum  supra  spem  vel  facultatem  mirantis  ap- 
paret.  In  quo  genere  nihil  est  populis  aptius  et  om- 
nino  stultis  hominibus.  quam  id  quod  sensibus  ad- 
movetur.  Sed  rursus  haec  in  duo  dividuntur:  quae- 
dam  enim  sunt  quro  solam  faciunt  admirationem  ; 
quaedam  vero  magnam  etiam  gratiam  benevolen- 
tiamque  conciliant.Nam  si  quis  volantem  hominem 
oernat^cum  ea  res  nihil  spectatori  afferat  commodi 
prffitcr  ipsum  spectaculum,  miratur  tantummodo. 
Si  quis  autem  gravi  et  desperato  morbo  afTectua, 
mox  ut  jussum  fuerit  convalescat,  admirationem 
sanitatis  suaa,  sanantis  etiam  charitate  superabit. 
Talia  facta  suntillo  tempore  quo  Deusin  vero  ho- 
mine,  quantum  sat  erat,  hominibus  apparebat.  Sa- 
nati  languidi,  mundati  leprosi ;  incessus  claudis, 
caecis  visus,  surdis  auditus  est  redditus.  Homines 
illius  temporisaquam  invinum  conversam.saturata 
quinque  milliaT  quinque  panibus,  transita  pedibns 
mari»,  mortuos  resurgcntes  viderunt :  ita  qusdam 
corpori  manifestiore  beneficio,  quacdam  vero  menti 
occultiore  sijrno,  et  omnia  horoinibus  megestatiB 
testimonio  consulebant  :  aic  in  se  tunc  animas 
errantes  mortalium  divina  commovebat  auctoritas. 
Gur,  inquis,  ista  modo  non  fiunt  ?  Quia  non  move- 
rent,  nisi  mira  essent :  at  si  solita  essent,  mira  non 
essent  (a).  Nam  diei  et  noctis  vices,  et  constantia- 
simum  ordinem  rerum  cGcIestium,  annorum  qua- 
drifariam  conversionem,  decidentes  redeuntesque 
frondes  arboribus,  infinitam  vim  seminum,  pul- 
chritudinem  lucis,  colorum,  sonorum,  odorum,  sa- 
porumque  varietates,  da  qui  primum  videat  atque 
sentiat,  cum  quo  tamen  loqui  possimus ;  hebescit 
obruiturque  miraculis  :  nos  vero  haec  omnia,  non 
cognoscendi  facililate ;  quid  enim  causis  horum 
obscurius?  sed  certe  sontiendi  assiduitate  contem- 
nimus.  Facta  sunt  igitur  illa  opportunissime,  ut 
his  multitudine  credentium  congregata  atque  pro- 
pagata,  in  ipsos  mores  utilis  converteretur  aucto- 
ritas. 

GAPUT  XVII.  —  35.  Mof^es  honi  populis  quam  uti- 
liter  auctoritate  persuasi.  Ecclesias  catholicx  auctori' 
tas,  Mores  autem  quilibet  lantum  valent  ad  obti- 
nendashominum  mentes,ut  etiam  qusin  hia  pra- 
va  sunt,  quod  fere  superantibus  libidinibus  evenit, 
improbare  citiusetdete8tari,quam  deserereaut  mu- 
tare  possimus.  Parumne  consultum  rebus  bumanis 
arbitraris,  quod  nihil  terrenum,  nihil  igneum,  ni- 
hil  denique  quod  corporis  sensus  attingit,  pro  Deo 
colendum  essci  ad  quem  solo  intellectu  ambien- 
dum  est,  non  pauci  doctissimi  disputant,  sed  im- 
peritum  otiam  vulgus  marium  feminarumque  in 
tam  multis  diversisque  gentibus  et   crcdit  et  prffi- 


qua  conscientia.        [a)  I  Retract.,  cap.  iK^  n.  &• 


9i 


DB  UTILITATB  GIIBDBNDI.  S.  AUGUSTINI  LIBBR  UNUS. 


92 


dicat ?  qurd continentia usque ad  tcnuigsimum vic- 
tum  panis  et  aqu89,  et  non  quotidiana  solum,  sed 
etiam  per  conteztos  plures  dies  perpetuatajejunia; 
quod  castitas  usque  ad  conjugii  prolisque  contemp- 
tum,  quod  patientia  usque  ad  cruces  flammasque 
neglecta8,quod  liberalitas  usquead  patrimonia  di- 
Btributa  pauperibus,  quod  denique  totius  hujus 
mundi  aspernatio  usque  ad  desiderium  mortis  in- 
tenditur?  Pauci  hffic  faciunt,  pauciores  bene  pru- 
denterque  faciunt :  sed  populi  probant,  populi  au- 
diunt,  populi  favent,  diligunt  postremo  populi : 
populi  suam  imbecillitatem,  quod  ista  non  possunt, 
neo  sine  provectu  mentis  in  Deum,neG  sinequibus- 
dam  scintiliis  virtutis,  accusant.  Hoc  factum  est 
divina  providentia  per  prophetarum  vaticinia,  per 
humanitatem  doctrinamque  Christi,  per  Apostolo- 
rum  itinera,  per  martyrum  contumelias,  cruces, 
sanguinem,  mortes,  per  sanctorum  prsdicabilem 
vitam,  atque  in  his  universis  digna  rebus  tantis 
atque  virtutibus  pro  temporum  opportunitate  mi- 
racula.  Gum  igitur  tantum  auxilium  Oei,  tantum 
profectum  fructumque  videamus,  dubitabimus  nos 
ejus  BcciesiaB  condere  gremio,  quae  usque  ad  con- 
fessionem  generis  humani  ab  apostolica  Sede  per 
BUGcessiones  episcoporum,  frustra  haereticis  cir- 
cnmlatrantibus,  et  partim  plebis  ipsius  judicio^ 
partim  conciliorum  gravitate,  partim  etiam  mira- 
culorum  majestate  damnatis,  culmen  auctoritatis 
obtinuit  *■  ?  Gui  nolle  primas  dare,  vel  summs  pro- 
feoto  impietatis  est,  vel  prscipitis  arrogantiae.  Nam 
Bi  nulla  certa  ad  sapientiam  salutemque  animie 
via  est,  nisi  cum  eos  rationi  prscolit  fidea  ;  quid 
est  aliud  ingratum  esse  opi  atque  auzilio  divino, 
qnam  tanto  labore '  prsedicts  auctoritati  velle  re- 
siBtere  ?  £t  si  unaquseque  disciplina,  quanquam 
▼ilis  et  facilis,  ut  percipi  possit,  doctorem  aut  ma- 
gistrum  requirit ;  quid  temerariae  superbiae  plenius, 
qnam  divinorum  sacramentorum  libros,  et  ab  in- 
terprctibus  suis  nolle  cognoscere,  et  incognitos 
velle  damnare? 

GAPUT  XVIil.  —  36.  Canclusio  per  exhorUUionem. 
Periica  fabella.  Quamobrem,  Bi  quid  te  vel  ratio, 
vel  oratio  nostra  commovit,  et  si  veram,  ut  credo, 
ouram  tui  geris ;  velim  roe  audias,  et  bonis  prae- 
oeptoribus  catholics  Ghristianitatis  te  pia  fide,  ala- 
ori  spe,  simplici  charitate  committas  :  Deumque 
ipsum,  cujus  unius  et  bonitate  facti  sumus,  et  jus- 
tilia  poenas  luimus,  et  clementia  liberamur,  orare 
non  cesses.  Ita  tibi  neque  prscepta  et  disputatio- 
nes  doctissimorum  hominum  etvere  christianorum, 
neque  libri,  neque  serenae  ips®  cogitationes  defue- 
rintquibus  facile  quod  quaeris  invenias.  Nam  istos 
verbosos  et  miseros  (quid  enim  aliud  mitius  dixe- 
rim?)  penitus  desere  :  qui  dum  nimis  quaerunt 
nnde  sit  malum^  nihil  reperiunt  nisi  malum.  In 


*  Editio  Er.  cum  aliquot  Mbs.,  (iamnantit  coiumen  au- 
etcritatit  obtinuit, 
s  Forte,  robore. 


qua  qusestione  saepe  auditores  engunt  ad  qnaeren- 
dum  :  sed  ea  docent  ezcitatos,  nt  vel  dormire  sem- 
per  satius  sit,  quam  illo  modo  evigilare.  De  lethar- 
gicis  enim  pbreneticos  faciunt  :  inter  quos  mor- 
bos,cum  sit  uterque  plerumque  mortiferus,  hoc  ta- 
men  interest,  quod  lethargici  sine  aliena  vexatione 
moriuntur  ,*  phreneticus  autem  multissanis  ^,  et  eis 
potissimum  qui  volunt  subvenire,  metuendus  est. 
Nam  neque  Deus  mali  auctor  est,  nec  unquam  eum 
quidquam  fecisse  pcenituit,  nec  ulliuB  commotionia 
animi  tempestate  turbatur,  nec  terras  particula  re- 
gnum  ejus  est,  nulla  Qagitia  vel  scelera  probat  aut 
imperat,  nunquam  mentitur.  llec  enim  atque  hu- 
Jusmodi  noB  movebant,  cum  ea  magnis  *  invectio- 
nibus  quaterent,  et  hanc  esse  Veteris  Testamenti 
disciplinam  insimuNrent :  quod  omnino  falBisBi- 
mum  est.  Itaque  iilos  recte  reprehendere  ista  oon- 
cedo.  Quid  ergo  didici  ?  Quid  putaa,  nisi  cum  ista 
reprehenduntur,  disciplinam  catholicam  non  re- 
prehendi  ?  Ita  quod  apud  eos  verum  didiceram,  te- 
neo  :  quod  falsum  putaveram,  respuo.  Sed  et  alia 
muUa  me  docuit  Ecclesia  catholioa,  quod  illi  ho- 
mines  exsangues  oorporibus,  sed  oraBsi  mentibus, 
aspirare  non  possuat :  Deum  scilicet  non  esse  cor- 
poreum,  nuliam  ejus  partem  corporeis  ocuIiB  posBe 
sentiri,  nihil  de  substantia  e^jus  atque  natura  ullo 
modo  esse  violabile  aut  commutabile,  aut  compo- 
situm  S  aut  fictum ;  quae  si  mihi  concedis  (non 
enim  aliter  de  Deo  sentiendum  est),  omnia  iilorum 
macbinamenta  subversa  sunt.  lilud  vero  quomodo 
sit,  ut  nec  Deus  malum  genuerit  aut  fecerit,  nec 
ulla  sit  fueritve  unquam  natura  atque  substantia, 
quam  non  Deus  aut  genuerit  aut  fecerit,  et  tamen 
a  malo  nos  liberet ;  tam  necessariis  rationibus  ap- 
probatur,  ut  dubitari  omnino  non  possit :  praeser- 
tim  tibi,  atque  talibus ;  si  tamen  bono  ingenio 
pietas  et  pax  quaedam  mentis  accedat,  sine  qua  de 
tantis  rebus  nihil  prorsua  intelligi  potest.  Et  hio 
non  fama  de  fumo  est,  et  nescio  qua  fabella  Per* 
sica,  cui  satis  est  aurem  accommodare,  et  animum 
non  subtilem,  sed  plane  pueriiem.  Longe  omnino, 
longe  se  aliter,  non  ut  Manichaei  desipinnt,  veritaa 
habet.  Sed  quoniam  iste  sermo  noster  multo  pro- 
cessit  longius  quam  putabam,  hic  flnem  libro  fa- 
ciamus  :  in  quo  memineris  volo,  nondum  me  Ma- 
nichseos  coepisse  refellere,  et  illas  nugas  nondum 
invasisse  :  neque  de  ipsa  Catholica  magnum  adi- 
quid  aperuisse ;  sed  voluisse  tantummodo  eruere 
tibi,  si  possem,  falsam  opinionem  de  veris  Ghris- 
tianis  malitiose  aut  imperite  nobis  insinuatam,  et 
erigere  ad  magna  quaedam  et  divina  discenda. 
Quare  hoc  volumen  ita  sese  habeat :  placaUore  au- 
tem  animotno  facto,ero  fortasse  in  caeteris  promp- 
tior  (a). 

*  LoT.,  muitis  et  eii  potitiimumf  omisio,  sanii ;  pro 
quo  Er.,  satit.  Corrupte. 

s  EdiU,  magis,  At  IIbb.,  magnis, 

*  In  Mbb.,  eompotititium, 
{a)  I  Retract   cap.  14,  n.  6. 


IN  LIBRUM  DE  DUABUS  ANIMABUS  CONTRA  MANICH.EOS. 

Vide  Itb,  \  capA^  Rctractionnm,  t.  i,  coL  608  n.  I,  a  verbisj  Post  guac  librum  (a),  usque  ad  col^ 

612,  n.  8,  vef^bisj  Opitulante  Dei  misericerdia.  M. 

(a)  Post  opns  Yidelicet  de  Ulilitate  credendi,  quod  circiter  anaum  Christi  39i  conscriptum  est.  Reeensito  autem 
praBs«nli  libro  de  Duabus  Animabus,  proxime  subjicit  Augusiinus  Retractionem  libri  seu  disputationia  contra  For- 
tanatum,  quiB  habita  est  die  28  AuguBtini,  an.  392. 


S.  AUBELII  AUGUSTINI 


HIPONENSIS  EPISGOPI 


DE  DUABUS  ANIMABUS 


CONTRA  MANICHvEOS 

LIBER  UNUS  («) 


Manicbaeis  haBreticis  duas  animas  in  unoquoque  homine  eBse,  nnam  de  Dei  substantia  bonam,  alteram  malam 
de  teuebrarum  gente  nec  a  Deo  conditam  aicentibusj  dolet  Be  AuffUBtinua  sic  adh8B8i89e,ut  ad  rationes  quibns  de- 
lirmmeQtum  istua  evertitur,  tam  obviaB  tamque  manifestas  non  attenderit.  Primum  enim  consideraoti  facile  appa- 
rere,  omoem  aoimam,  cum  vitaqondam  8it,  reeque  intelligibilis,  ac  proiode  luce  Tidiljili,  quam  a  Deo  esBe  Ma- 
nichasi  fatentur,  prffistaatior,  auctori  Deo  tribuendam.Loca  vero  scripturffi  quibus  iiii  malos  ex  Deo  non  esse  dls- 
pufant,  aliornm  locorum  comparatioue  melius  ezplicari.  Postea  etiam  ex  peccati  et  voluntatis  definitione,  ex  Te- 
nia  peccatomm  quffi  peccantibuB  datur  in  Ecclesia,  tandemque  ex  poenitendi  afiTectu  pio  atque  utili,  evidenter 
omniuo  demonstrariypeccantes  animas  non  natura  malaB  esBe. 


CAPUT  ?Rm\]}/L.'-'i,Maniefueorumerror  dedua- 
bus  animabuSjquorum  altera  nofi  sil  a  DeOfqua  ratione 
expugnatur.  Anima  omnis  cum  vita  quxdam  sit,non' 
nisi  a  Deo  viix  fonte  esse  potest,  Opitulante  Dei  mi- 
Bericordia^disruptis  et  derelictis  Manichffiorum  la- 
qneis,  tandem  Catholics  gremio  restitutum  libet  ^ 
coosiderare  nunc  saltem  ac  deplorare  iilam  meam 
miseriam.^ulta  enim  erant,  que  facere  debui,ne 
tam  facile  ac  diebus  paucis,  religionis  verissime  se- 
mina  mihi  a  pueritia  salubritcr  insita,  errore  vel 
fraode  falsorum  fallaciumve  hominum  efTossa  ex 
animo  peilerentur.  Nam  primo  animarum  illa  duo 
genera,  quibus  ita  singulas  naturas  propriasque 
triboerunt  *,  ut  alterum  de  ipsa  Dei  esse  substan- 
tia,alterius  vero  Deum  nec conditorem  quidem  velint 
acoipi,  si  mecum  sobrie  diligenterque  consideras- 
semymente  in  Deum  supplici  et  pia  ;  fortasse  mihi 
satsgenti  apparuisset,  nullam  esse  qualemlibet 
yitam.qaffi  non  eo  ipso  quo  vita  est,  et  in  quantum 
ommnovitaest,ad  summumvitsB  fontem  principium- 
que  portineat  (^):quod  nihii  aliud  quam  summum 
et  solum  verumque  Denm  possumus  confiteri.Qua- 
propter  illas  animas,  qu»  a  Manichsis  vocantur 
malae,  aut  carere  vita,  et  animas  non  esse,  neque 
qaidquam  velle  seu  nolle,appetere  vel  fugere  ;  aut 
si  viverent,  ut  et  animas  esse  possent,   et  aliquid 


tale  agere,  quale  illi  opinantur,nullo  modo  eas  nisi 
vita  vivere:ac  si  Ghristum  dixisse  constaret,ut  con- 
stat,  Ego  sum  vita  [Joan.  xiv,  6) ;  nihil  esse  cau8« 
cur  non  omnes  animas  cum  animae  nisi  vivendo 
esse  non  possint,  per  Ghristum,  id  est,  per  vitam 
creatas  et  conditas  fateremur. 

GAPUT  II.—  2.Si  lux  qux  sensu  percifntur  Deum 
habet  auctorem,  ut  fatentur  Manichasi,  multo  magis 
anima  quas  solo  intellectu  percipitur. Qnod  si  tempore 
illo  qusstionem  de  ipsa  vita  et  do  participatione 
vitffi  mea  cogitatio  ferre  ac  sustinere  non  posset ; 
quse  profecto  magna  est,  et  multum  serens  dispu- 
tationis  inter  doctissimos  indigens  ;  illud  dispice- 
re  fortasse  valuissem,  quod  omni  homini  sese  sine 
studio  partium  bene  consideranti  manifestissime 
apparet,  omne  quod  scire  et  nosse  dicimur»  aat 
sensu  corporis,  aut  intelligentia  nos  habere  com- 
prehensum.  Sensus  autem  corporis  etiam  vulgo 
quinque  numerari,visum,auditum,  odoratum,gUB- 
tum,  atque  tactum  :  quibus  omibus  intelligentiam 
longe  alteque  prsstare  et  excellere,  qui  mibi  noa 
vel  ingratus  impiusque  concederet  ?  Quo  constituto 
atque  firmato,  iilud  consequi,  ut  cuncta  qo» 
tactu  et  visu,  vel  quolibet  alio  modo  corporaliter 
sentiretur,  tanto  essent  inferiora  his  qu»  intelli- 
gendo  assequeremur^  quanto  ipsos  seusus  intelli- 


ADMONITIO  PP.    BENEDIGTINORUM 


Libri  de  Duabus  Animabus  editiones  coUatffi  sunt  ad  manuscriptoB  codices,  Arnulphensem,  BlichaeUnum,  vic- 
torinos  daos,  duos  Vaticanos,  et  ad  trium  Belgicorum  varias  lectiones  apud  Lov. 


Comparavimus  prxterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Confess.,  t.  I .  memoraicu^    M. 

*  LoToniensetf  ex  mendoso  Cambronensi  oodioe  posnerunt,  gremio  conttituto  tibet. 
s  Quidam  Mss.,  aiitrHmtrwit, 

[a)  Seriptas  drciter  annam  Chisti  391« 
b)  f  Rtlrmety  cap.  Ift,  n.  1. 


f 


j>5 


DE  DUABUS  ANIMABUS  CONTRA  MANICE£OS,  S.  AUGDSTINI 


«i 


gentiffi  cedere  videremue.  Quamobrem  cum  omais 
vita,  et  ob  hoc  omnls  anima  nullo  corpons  sensu, 
aed  solo  inlcllectu  percipi  queatisoi  auleiQjsie  atquo 
luna  omnisque  iazquffimortalibus  his  oculiscerni- 
tur,  ab  ipsis  quoque  Manicbffiis  ?ero  et  bono  Deo 
tribuenda  esse  dicatur  :  summam  esse  demeniiam 
id  prsdicare  pcriinere  ad  Deum,  quod  per  corpus 
intuemur  ;  quod  vero  non  eolum  animo,  sed  ipsa 
sublimitate  animi,  monte  scilicet  atque  intelligen- 
tla  caperemus,  id  est,  vitam,  qualicumque  illa  di- 
oeretur,  tamen  vitam,  eodem  Deo  auctore  privan- 
dam  et  viduandam  putare.  Num  enim  quid  sit  vi- 
vere,  qaamque  secretum  ab  omni  corporis  sensu, 
quamque  omnino  incorporeum,  si  me  ipsum  invo- 
oato  Deo  interrogar6m,respondere  non  po88im?Aut 
non  illi  quoquo  fateintur,  non  solum  vivere  illas, 
quas  detestantur  animas,  sed  etiam  immortaliter 
vivere  ?  Quodque  a  Ghristo  dictum  est,  Dimitte 
mortuos  sepelire  mortuos  suos  {Matlh.viii,22):  non  de 
omnino  non  viventibus,sed  de  peccantibus  dictum, 
qu9  immorialisanimffisoia  mors  e8t;scribente  Pau- 
lo^Morlua  est  vidua  qux  in  deliciis  viuit  (l  Tim.yfi) : 
flimul  enim  et  moriuam  e8sedixit,etvivere.  Quare 
non  ego  quantumdecoloratiusvtvatpeccairixanima, 
sed  illud  ipsum  iantumquodvivatattenderem.Quod 
A  percipere  nisi  inteiligendo  non  po88em,credo  ve- 
niret  in  mentem,tanto  esse  quamlibei  animam  luci, 
quam  per  hos  8entimus,oculo8,prffiierendam,quanto 
intelligeniiam  ipsis  oculis  prffiferremus. 

CAPUT  lll.-^.^Corpusetiamomnea  Deoesse  unde 
probatur.  Animam  illam  quss  mala  dicituraManichxis 
luce  esse  meliorem.Lucem  auiem  illam  illi  quoque  a 
Patre  Christi  esse  confirmani :  egone  iandem,quod 
abeoessetqufficumque  anima,  dubiiarem?Ego  vero 
non  modo  de  anima,  sed  de  quovis  etiam  corpore, 
quin  ab  ipsoesset,  nibil  omoino,ne  tum  quidem,ho 
moscilicetUliius  imperitiffi  atqueillius  ffitaiis  ambi- 
gerem,  si  forma  quid  esset  quidve  formaium,  quid 
apecies  et  quid  indutum  8pecie,deindcquid  borum 
cui  causa  essei,  pie  cauteque  cogitarem. 

3.Sed  de  corporeinterimtaceo:deanimaconque- 
TOT,  de  spontaneo  et  vivido  moiu,  de  actu,  de  viia. 
de  immortaIitaie:denique  conqueror,quod  aliquam 
rem  isia  omnia  sine  Dei  bonitate  habere  posse  mi- 
Berrimus  credidi ;  quod  quanta  essent,  negligenier 
attendi :  hoc  mihi  gemendum,hoc  defluendum  pu- 
to.  Volverem  mecum  hoc^  loquerer  mecum,defer- 
rem  ad  alios  *:  quae  vis  esaet  intelligendi,  quam  ni- 
bil  easet  in  homine  ',  quod  huic  exccllentiffi  posse- 
mus  conferre,proponerem  MJbi  mihi  hoc  homines, 
gi  modo  essent  homines,conces8issent  ;  quffirerem 
utrum  his  oculis  videre,id  est  inielligere '.  Ubi 
negavissent,  colligerem  primo  longe  esse  sensui 

i  Editi,  hoe  tciticet.  Corriguniur  ex  Mbs. 

■  Vaticani  Mss.,  ad  iiiot  :  intellige  MaQichsos. 

*  Sic  ex  Vaticanis  et  GaUicanis  Mss.   [quoniam  nihii 
esstt  in  homine.J 

^  lia  piares  Mss.  Editi  yero,prceponerem;  cum  hac  vo- 

cumall^uaodo  iDterpunctione :  qumvieeaet  inieUigendi 

(quoniam  nihit  esset  in  homine  quod  huic  excetlentix  pot- 

Mmut  eonferre)  ^xponerem. 

L^  *  Editio  £r.,  wierentt  id  esi,  imeltigerent,  Sic  ei  Va- 

■tt«Vii  Mss.  Sed  melius  alii  cum  Lov.^  videre,  id  ett,  in- 


oculorum  istorum  intelligentiam  mentis  antepo* 
ponendam:  deinde  subjungerem,id  quod  re  meliore 
perciperemus,  necessario  meiius  judicandum.  Quis 
hoc  non  daret?Ergopergeremquffirere,  anima  illa 
quam  malam  dicerent,  oculisme  seniiretur  isiis.an 
menle  inielligeretur?  Mente  faierentur.Quibus  om- 
nibus  inter  nos  convenientibus  atque  firmaii8,quid 
conficereiuro8ienderem;animamscilicelillamquam 
ex8ecrareniur,luce  isia  quam  venerarenturesse  mc- 
liorem  :  quandoquidem  illa  intelleciu  mentis,  bneo 
sensu  corporis  innotescil.Hic  vero  hffirerent  fortasse 
ducemqueraiionem  sequi  recusarent :  tania  est  vis 
veternosarumopinionum  etdiudefensffiatque  credi- 
tae  falsiiatis.Sedegoinsiarem  magishffirenlibub^non 
a8pere,non  pueriliter,  non  pervicaciier  ;  repeicrem 
quae  concesea  sunt ;  et  quam  essent  concedenda  ^ 
monstrarem.  Hortarer  ut  in  commune  consolerenl 
viderentcerte  quid  nobis  negandnm  esset;utrum  in- 
tellectum  isiis  carneis  luminibos  prffiferendum,  an 
eicelleniis  esse  quod  animi  ex  cellentia,quam  quod 
vili  sensu  corporis  cegnoscitur,falsum  putarent:an 
illas  anima,  qua  alienigenas  crederent,  tantum  in- 
telligendo,  id  est,  ipsa  animi  excelieniia  sciri  posse 
nolIenifaieri;an  solem  ac  lunam  non  nisi  isiis  oculis 
noios  fieri  vellent  abnuere.Quod  si  nihil  horum  ni- 
si  absurdissime  atquo  impudentissime  negari  posse 
animadverterent ;  suaderem  non  eos  oportere  dubi- 
tare,i8iam  luoem  quam  colendam  prsdicarent,es8e 
anima  illa  viliorem  quad  fugiendam  monerent. 

GAPUT  IV.—^.AnimaetiammuscxprsBstantior  isia 
luce.Aique  hic  si  forie  iurbati  a  me  quffirerent,num 
etiam  muscffi  animam  huic  luci  prffistarc  censerem: 
responderem,  Eiiam  ;  nec  me  terreret  musca  quod 
parva  est,  sed  quod  viva  firmaret.  Queritur  enim, 
quid  illamembratamexiguavegeiet,quid  hucdtque 
illuc  pro  naiuiali  appetitu  tantillum  corpusculum  du- 
cat,  quid  curreniis  pedes  in  numerum  moveat,quid 
volaniis  pennulas  modereiuracvibret.Quod  quale- 
cumquo  est,  bene  consideraniibus,  in  tam  parvo 
tam  magnumeminetjUt  cuivis  fulgoriperstringenli 
oculos  prffiferatur. 

CAPUT  V,—  Viiiosx  animx  quanquam  damnandx 
quomodo  huic  luci  qux  in  genere  suo  laudanda  est,an- 
tecellant,  Certe  quod  nemo  dubiiat,quidquid  id  est, 
intelligibile  est :  quod  omni  sensibili^.etob  hoc  huio 
etiam  iuci  divinis  legibus  aniecellit.Quid  enim  cogi- 
tatione  '  percipimu8yquffiso,8i  hoc  non  percipimus, 
aliud  esse  mente  intelligere,  aliud  seniire per  cor- 
pus  ei  prius  illud  ab  hoc  posteriore  imcomparabili 
sublimitate  disiare  ;  ideoque  non  posse  intelligibi- 
lia  sensibilibus  non  prffiferri,  cum  ipse  intelleoius 
tantum  sensibus  proferatur  ? 

5.  Hinc  illud  eiiam  fariaflse  cognoscerem  ;  quod 


telligere,  Sensus  est,  utrum  idem  est  his  oculis  videre 
quod  iatelligere. 

i  Ediii,  et  qum  estenJt  concedenda.  Emendantnr  ex 
Vaticanis  Mss. 

s  Sic  Lovanienies  doorum  manoBeriptoram  auctorl- 
taie  correxerunt.  Alii  tamen  Mm.  piures  com  Er.  ha- 
bent»  quidquid  inielHgibVe  ett^  omm  temtikiU^  et  06  Aoc 
Atftc  etiam  iuc%,  etc. 

>  £r.  Msb.,  cogniiione» 


I 


n 


LIBER  UNDS. 


98 


coDsaquenB  ease  mantresium  est,  cum  injustitia  et 

intemperantiacaeteraque  animi  vitia  non  sentiantur, 

sed  intelliganiur ;  quomodo  flat  ut  etiam  isia,  qus 

deteaiamuretdamnandacenBemus^iamen  quoniam 

intelligibilia  sunt,  anteire  hanclucem  queaot,cuiii 

in  suo  genere  isia  laudanda  eit.  Suggeritur  enim 

animo  bene  sese  Deo  subjicienii,  primo  non  omne 

quod  laudamuB,  omni  quod  vitup6ramu8,es8e  ante- 

ponendum.  Neque  enim  quia  laudo  purgaii88imum 

plumbum,  obhocillud  vituperando  auro  plurie  flesii- 

mo.  1n  8U0  enim  genere  quidque  coneiderandum  eet. 

Improbo  jurisconeultum  multas  leges  ignorantem: 

Bed  eum  tamen  probatissimo  sutori  sic  prasfero,  ut 

ne  comparandum  quidem  putem.  At  islum  laudo^ 

quod  8uaB  ariis  periiissimus  sit :  iilum  auiem,  quod 

suam  professionem  minua  impleat,  jure  reprehendo. 

Ei  quoreperire  deberem,  lucem  i8tam,quod  in  ge- 

nere  proprio  perfecta  essei,  jure  laudari :  iamen 

quia  sensibilium  rerum  numero  inciuditur,  quod  ge- 

nus  inieliigibilium  generi  cedat necesse  esi,  infra  in- 

jnstaseiintemperantesanimaSiquoniamsuntiDtelli- 

gibiles,e&8e  deputandam;  quamvisisiasnoninjuria 

damnationedignissimasjudicemus.Qusrimusnam- 

que  in  his quod  concilieiur  Deo,  non  quod  isii  fulgori 

praeferatur.  Quapropier,  quisquis  hoc  lumen  ex  Deo 

esse  contenderet,  non  repugnarem ;  sed  magis  ani- 

masdicerem,vitio8a8etiam,non  in  quanium  vitios», 

scd  in  quantum  anims  sunt^  Deum  sibi  esse  creaio- 

rem  fateri  oporiere. 

CaFLiT  VI.  —  6.  An  ipsa  eliam  vitia  tanquamin' 
tilligibilia,  luci  sensibilt  prxferenda  siut  et  Deo  ut  au- 
ctori  tnbufnda.  VUiumanimiest  defectus  quidam,recte 
non  inter  intelligibilia  numerandus.  Ipsi  defectus, 
etiamsi  interintetligibilia  numerarentur^nunquamau' 
teponendi  rebus  sensibilibus.Si  tumen  visibile a  Deo  est, 
multomagis  abipso  anima,quas  inquantum  vivitintel' 
ligibilis  res  est,  etiamsi  vitiosa,  Objectantur  contra  a 
Manichans  toca  Scripturx.  Iloc  locosiquisquamillo- 
rum  cauiuB  et  vigilansjam  eiiam  siudiosior  quam 
perlinacior.  me  admonerei^  non  deviiiosis  animis, 
sed  de  ipsis  vitiis  esse  quaerendum :  quaa  quoniam 
aensu  corporis  non  cognoscerentur,  eiiamen  cogno- 
Bcereniur,  non  nisi  inieliigibilia  posse  accipi,  quas  si 
senBibilibusomnibusaniecelluniy  curiucem  Deo  au- 
ctori  esse  tribuendam  inter  nos conveniret, vitiorum 
vero  auctorem  Deum  nemo  nisi  sacrilegus  diceret : 
responderem  homini,8iaut  8tatimeirepenie,utbo- 
nis  i^ei  cultoribus  solei,  diviniius  infulsissei  hujus 
Bolulio  qussiionis,  aui  fuissei  aniea  praeparaia :  quo- 
rum  si  neutrum  meruissem  atque  potuissem,  coepia 
differrem;  quodque  esset  propositum,  difflcile  esse 
ad  dignoscendum  aique  arduum  conflterer.  Hecurre- 
rem  in  me,  proslernerer  Deo,  alte  ingemiscerem, 
quaerens  ne  me  in  medio  spaiio,  quo  cerils  rationi- 
bu8  promovissem,  haerere  patereiur;  ne  ancipiti 
qosstionecogererauiinielligibiliasensibilibussub- 
mittere  ac  subdere,  aut  ipsum  vitiorum  dicere  aucto- 
rem :  cum  esset  uirumvis  horum  falsitatiB  impieta- 

>  Vaticani  Mft.,  oe  iihiim  laudo. 


tisque  plenissimum.  NuIIo  modo  possem  existimare, 
quod  mesicaftecium  illedesereret.Admonereipotiua 
suis  illisinefrabiiibusmodis^uiconsiderarem  etiam 
aique  etiam,  uirum  animi  vitia,  de^quibus  iBsiua- 
rem,  inier  intelligibilia  numerandaesseni.  Quod  ut 
reperirem,  propier  imbecilliiatem  interioris  oculi 
mei,  quQB  mihi  peccatis  meisjure accidisset, aliquem 
mihi  ad  invisibiliacontuendainipsis  visibilibuB  ma- 
chinarer  gradum :  quorum  esset  nobie  nullo  modo 
ceriior  cognitio,  sed  consuetudo  Odeniior.  liaque 
Btatim  quaererem  quid  ad  sensum  proprie  pertineret 
ocuiorum:  invenirem  colores,  quorum  principatum 
luxi8taobtineret.Ua3cenimsuntqu6Bnullusaliu8  8en- 
Bus  attingit:nam  motuscorporum,elmagnitudineB,et 
iniervalla^  ei  figuras,  quamvis  eioculis,  non  iamea 
proprie,  sed  taciu  etiam  posse  sentiri.  Undo  collige- 
rem  ianto  caeieriscorporeiseisensibilibuB  praBstare 
Iucem,quanio  aliis  sensibusaspectusessei  illusirior. 
Elecia  igitur  ex  omnibus  quae  corpore  sentiuntur  ista 
luce,  qua  niterer,  et  in  qua  gradum  illum  inquisitio« 
nis  mejb  necessario  collocarem ;  pergerem  atiendere 
quid  ageretur  hoc  modo,  mecumqueiiasermocina- 
rer:  Sisol  istetaniaclariiaieconspicuusetdiei  luca 
suf[icien8,usque  ad  lunas  similiiudincmin  conspecta 
nosiro  paulalim  deficeret.num  aliud  quidquam  ocuHb 
senliremu8quamlucemutcumquefulgentem;lucem 
tamen  quasrentes,  quod  iuerat  nonvidendo,ethau- 
rientes  videndo  quod  aderaL?Non  ergo  illum  defe- 
clum  videremus,  sed  lucem  quae  defectui  remaneret. 
Cum  auiem  non  vlderemus,  non  sentiremu8;quid- 
quid  enim  sentimusaspeciu,  nonpotestnon  videri: 
quare,  si  defectus  ille  neque  visu,  neque  alio  sensa 
seniireiur.non  possei  iniersensibilianumerari.Ni- 
nil  enim  sensibile  est,  quod  sentiri  non  potesi.  Refe* 
ramus  nuuc  oonsideraiionem  ad  virtutem,  c^jua 
inielligibililuceBpIendereanimumconvenieniissima 
dicimus.  Porro  abhac  luce  virtutie  defeciuB  quidam 
non  perimens  animam,8edobscuran8,vitium  voca- 
tur.  Poiestigiturrecteviiiumquoqueanimaenequa- 
quam  inicr  inielligibilianumerari,  uilucisilledefe- 
cius  recte  de  seneibilium  numero  eximitur:  illud 
tamen  quod  remanet  animae,  id  esi,  hoc  ipsumquod 
vivit  alque  anima  e8t,iam  est  intelligibiie,quam  sen- 
sibile  illud  quod  in  hoc  visibili  lumine  post  defectuoi 
quantumcumque  fulgeret :  et  ideo  animam  in  quan- 
tum  animaesset,etvitaB  participaret,8inequanullo 
pactoauimaesse  potesi,  rectissimeomnibussensibi- 
libus  anieferri.  Quamobrem  maximi  erroris  essei 
ullam  animam  dicere  non  esse  ex  Deo,  ex  quo  ease 
solem  lunamque  glorieris. 

7.  Quod  si  Jam  placeret  omnia  sensibilia  nomi- 
nare,  non  modo  ea  quae  sentiremus,  sed  etiam  ea  quae 
non  senliendo  tamen  per  corpus  judicaremu8,8icut 
per  oculos  ienebras,  etperaures  8ilentium;eiiilaa 
enim  non  videndo,  ct  hoc  nou  audiendo  cognosci- 
mus:  rursusquc  inteIligibilia,noneaianium  quaeil- 
lustraia  menie  conspicimuSySicuii  est  ipaa  sapieniia; 

«  Apnd  LoY.  particula,(fc,pr8etenniMa,non  benered- 
dilom,  guibui  mstuarem. 


99 


DB  DUABUS  ANIMABCS  CONTRA  MANICH^OS,  S.  AUGUSTINI 


100 


I 


-»:r- 


sed  etiam  illa  qusB  ipsius  illuBtrationis  privatione 
aver8aD)ur,ut  est  insipieDtia,  quam  tenebras  animi 
congrue  dixerim :  nuUam  de  verbo  facerem  contro- 
versiam,  sed  totam  queetionem  facili  divisione  dis- 
Bolverem  fStatimque  approbarem  bene  attendentibus. 
Bubstantiasintclligibiles  sensibilibus  substantiisdi- 
vinaetincorruptavcritatis  lege  prseponi,nonearum 
substantiarum  dcfectus ;  quamvis  bos  intelligibiles, 
illos  sensibiles  appellareVellemus.  Quapropter,  qui 
et  hseo  lumina  visibilia,  et  illas  intelligibiles  animas 
Bubstantias  esse  falercntur,omni  modo  eos  cogisub- 
limiores  partes  animis  concedere,  atque  tribuere ; 
defectusveroutriusquegeneris  non  posse  altcrosali- 
teris  anteponi,  privant  enim  tantum,  et  non  esse 
iadicant,  quod  usqueqiiaque  eamdem  vim  habent, 
sicutipsffinegationes.Namcumdicimus^Nonestau- 
rum,  et,  Non  est  virtus ;  quamvis  inter  aurum  et 
virtutem  piurimum,  nihil  tamen  inter  negationes, 
quaseisadjunximus,  dislat.Verum  enimveropejuB 
est  non  esse  virtutem,  quam  non  eese  aurum :  nemo 
sanus  hinc  ambigit ;  quod  non  propter  ipsas  nega- 
tiones^  sed  propter  res  quibus  adjunguntur,  accidere 
quiB  non  inteIIigat?Auro  enim  virtus  quanto  prsstal, 
tanto  est  virtute  quam  auro  carero  miserius.  Quam- 
obrem,cum  res  intelligibiies  sensibilibus  rebus  ante- 
cellunt,  defectum  in  intelligibilibus  quam  in  sensibi- 
libus  merito  a>grius  toleramus ;  non  eos  defectus, 
sed  ea  quse  deticiunt,  chariosvei  vilius aestimantes. 
Ez  quo  jam  illud  apparet.defectumvits,  quae  intel- 
ligibilis  est,  multo  miserabiliorem  esse,  quam  hu- 
jus  sensibilis  Jucis;  quod  scilicet  multo  est  charior 
inteJIccta  vita,  quam  lux  ista  conspecta. 

8.  Qus  cum  ita  sint,  audebitne  quisquam,  cum 
solem  ac  Iunam,et  quidquidinsideribus,  quidquid 
denique  in  boc  igne  nostro  atque  terreno  luce  visi- 
bili  efTulgct,  Deo  tribuat,  animas  quaslibet,  quse  pro- 
fecto  nisi  vivendo  animae  non  sunt,  cum  tantum  hoc 
lumen  vita  prsecedat,  nolle  concedere  ex  Deo  esse? 
et  cum  ille  verum  dicat,  qui  dicit,  In  quantum  nitct, 
ex  Deo  est ;  egone  tandem,  Deus  magne,  mentiar,  si 
dicam,  In  quantum  vivit,  ex  Deo  est?  Non  usque 
adeo,qusso,  cscitas  mentis  suppliciaque  augeantur 
animorum,  ut  hflec  homines  non  intelligant.  Sed  quo- 
quo  modo  illorum  error  aut  pertinacia  bcse  haberet, 
hiB  ego  fretus  armatusque  rationibus,  credo  cum  ad 
808  rem  ita  consideratam  perspectamque  detulissem , 
et  cumhisplacidecontuIissem,vererernemihiquis- 
qaameorum  alicujus  momentiessevideretur,  eiaut 
iDtellectum,  aut  ea  quse  intellectu  non  perdefectum  ^ 
perciperentur,  sensui  conaretur  prmferre,  aut  saltem 
comparare  corporeo,  vel  hisrebus  qusead  eumdem 
Bensum  cognoscendee  similiter  pertinerent.  Quo  con- 
Btituto,  quando  ille  mihi  vel  quisquam  negareaude- 
ret,  animas  quantum  vellet  ma!as,  tamen  quoniam 
animse  essent,  intelligibilium  rerum  numero  conti- 
neri,  neque  illas  per  defectum  intelligi?  Siquidem 
anims  non  alio  essent,  nisi  quo  viverent.  Licet  enim 


per  defeotum  intelligerentur  vitiosse,  quia  virtutis 
egestate  vitioss  ;  non  tamen  per  defcctum  animae, 
quia  vivendo  animae.  Neo  fieri  potest  ut  vitse  praesen- 
tiasit  causa  deficiendi :  cum  tanto  quidque  deficiat, 
quanto  deseritur  a  vila. 

9.  Omni  modo  igitur  cum  pateret  non  posse  ullas 
animas  ab  eo  auctore  separari,  a  quo  lux  ista  non 
Bcparatur;  jum  quidquid  aiTerrent,  non  acciperem^ 
moneremque  potius,  ut  eos  mecum  sequi  mallent, 
qui  omne  quidquid  esset,  quoniam  esset,  in  quan- 
tumcumque  esset,  ex  uno  Deo  esse  prffidicarent. 

GAPUT  VII.  —  Maliquomcdo  ex  Deo, etnon exDeo. 
Recitarent  adversus  me  voces  illas  evangelicas :  Vos 
propterea  non  audUis,  quia  ex  Deo  non  estis;  Vos  ex 
patre  diabolo  esiis  {Joan.  viii,  47  et  44).  Ego  quoque 
contra  recitarem,  Omnia  pcr  ipsum  facta  sunt,  el  sine 
ipso  factum  est  nihil  (Id,  i,  3) ;  ef  illud  Apostoli, 
Unus  Deus  ex  quoomnia;el  unus  Dominus  Jesus  CArt- 
stus  per  quem  omnia  (I  Cor.  viii,  6);  etiterum  ejuB- 
dem  apostoli,  Ex  quo  omniaf  per  quem  omnia,  in  quo 
omnia,  ipsi  gloria  (Rom.  xi,  36} :  hortarerque  ho- 
mines  (si  tamen  homines  invenirem),  nihil  nosjam 
quasi  comperisse  praesumeremus;  sed  quaereremuB 
potius  magi8tros,qui8ententiarum  istarum»quffi  no- 
bis  inter  se  pugnare  viderentur,pacem  concordiam- 
que  monstrarent.  Nam  in  una  atque  eadem  auoto- 
ritate  Scripturarum  ^,  cum  alibi  sonaret,  Omnia  ex 
Deo  (I  Cor.  xi,  12);  et  alibi,  Vos  non  estis  ex  Deo: 
quoniam  Libros  temere  condemnare  nefas  e88et,qui8 
non  videret  peritum  doctorem,  cui  quaestionis  hujuB 
Bolutionotaesset,  inveniendum  fuisse?  qui  profecto 
si  esset  bonus  intellector»  et,  ut  divinitus  dicitur, 
homo  spiritualis  {!d.  ii,  15),  quoniam  necessario  fa- 
veretveri8rationibud,quasde  intelligibili  Benaibiii- 
que  natura,  quantum  potui,  tractavi  atque  disserui, 
imo  eas^ipse  multo  melius,  etad  docendum  aptina 
aperiret;  nihil  ab  eo  aliud  de  hac  qusstione  audire- 
mus,  nisi  quemadmodum  iieri  posset,  ut  et  nullum 
animarum  genus  non  esset  ex  Deo,  et  recte  tamen 
peccatoribuset  infideIibu8diceretur,/Von  estisexDeo, 
Nam  et  nos  fortasse  implorato  in  auxilium  Deo  facile 
videre  possemus,  aliud  esse  vivere,  aJiud  peccare : 
et  quanquam  vita  in  peccatis  in  comparationejustaB 
vitae  mors  appellata  sit  (I  Tim.  v,  6) ;  utrumque  ta- 
men  in  homine  uno  posse  inveniri,  ut  simul  sit  vivuB 
atque  peccator:  sed  quod  vivus,  ex  Deo;  quod  peo- 
cator,  non  ex  Deo.  In  qua  divisioneutimur  eaparte 
de  duabus,  quaB  nostrae  sententiaBcompetit:  utcum 
I)ei  conditoris  omnipotentiam  insinuare  voIumuBy 
etiam  peccatoribus  dicamus  quod  ex  Deo  sint  Dici- 
mus  enim  his  qui  aliqua  specie  continentur,  dicimus 
animantibus,  dicimus  rationalibus,  dioimus  postre- 
mo,  quod  ad  rem  maxime  attinet,  viventibus :  qus 
omnia  per  se  ipsa  divina  sunt  munora.  Gum  autem 
malos  arguere  propositum  est,rectedicimu8,iVon  M/is 
ex  Deo.  Dicimus  enim  sea  veritate  avertentibuB,in- 
fldelibuB,  facinorosis,  flagitiosiSy  et,  quod  nomina 


*  Editi,  nondum  per/ec/f.MeliaBVaticaniMM.^noiipfr 
defectum. 


^  Vox.  Scripturarum,  non  est  in  Mbb.  VaticaniB. 
I  In  editiB,  imo  ti  eas.  Abest,  it,  a  Msii, 


r 


lOf 


LIBER  UNUS. 


103 


iiDO  totnm  continet,  peccatoribus  :  quaa  rursus  ocn- 
nia  ex  Deo  non  esse  quis  dubilet  ?  Itaque  Christus 
peccatoribus,  idipsum  quod  peccatores  eranl  et  aibi 
Don  credebant  coarguens,  quid  mirum  si   ait,  Non 
estis  ex  Deo;exaliaparteillasalvamaneniesententia 
quod  Omnia  per  ipsumfacta  sunt ;  et,  Omnia  ex  Deo  f 
Nam  81  Ghristo  nou  credere,  Ghristum  adventum  re- 
podiare,  Ghristum  non  reoipere,  certum  iodicium 
esset  animarum  ^  qu»  non  sunt  Dei ;  et  ideo  dictum 
esset,    Yas  proptet^ea  non  auditis,  quia  non  estis  ex 
Deo :  quomodo  vera  esset  voz  illa  Apostoli,  in  ipso 
Evangelii  memorabili  principio,  qua  dictum  estjn 
stus  propria  venit  et  sui  eum  non  receperunt  {Joan,  i, 
11)  ?  Unde  sui,8i  non  receperunt :  aut  unde  ideo  non 
8ui,quia  nonreceperunt:  nisiquia  homines peccato- 
res,  eo  quod  sunt  homines,  ad  Deum  ;  eo  vero  quod 
peccatore8,addiabolumpertinent?Hic  ergo  partem 
naturae  tenuit  qui  ait,'5ttt  eum  non  receperuni;  ille 
vero  voluntatis,  qui  ait,  Nonestis  exDeo.  Evange- 
lista  enim  Dei  opera  commendabat,  Christus  ho- 
minum  peccata  coercebat. 

GAPUT  VIII.  —  10.  Quserunt  unde  malum,  et  hac 

quaeslione  vincereseputant  Manichxi.Cognoseant  prius 

quod  facillimum  est,  nihil  vivere  posse  sine  Deo.  Sum" 

mummalumnon  cognoscitur  nist  cognito  summo  6ono, 

quod  est  Deus.  Uic  fortasse  quis  dicat :  Unde  ipsa 

peccata,  et  omnino  uude  raalum  ?  Si  ab  homine, 

nnde  bomo?  si  ab  angelo,  unde  angelns?  Quos  ex 

Deo  esKCumdicitur,quamvis  recteverequedicatur, 

videntur  tamenimperitisetminus  valentibus  acriter 

res  abdita8intueri,quasi  per  quamdam  catenamad 

Deum  mala  et  peccata  connecti.  Hac  qusstione  illi 

regnare  se  putant:  quasi  vero  interrogare  sit  scire. 

Utinam  id  esset ;  nemo  mescientior  reperiretur.  Sed 

nescio  quomodo  saepe  in  altercando,  magns  qus- 

slionis  propositor  personam  magnidoctorisostentat 

pleromqueipBeipsoquemterret,  in  eo  de  quoterret 

indoctior.Itaque  isti  multitudini  se  prsrerendos  ar- 

bitrantur,quia  prioresinterrogant  quod  cum  multi- 

tudine  ignorant.  Sed  si  eo  tempore  quo  cum  eis  me, 

non  sicut  jam  diu  ago,  egisse  nunc  poQnitet,  mihi 

bas  rationes  depromenti  hoc  objecissent,  dicerem: 

Qosso,interim  cognoscite  mecum  quod  facillimum 

est,  si  nibil  sine  Deopotest  fulgere,  multo  minus 

posse  aliquid  viveresine  Deo  ;  nein  tantis  monstris 

opinionom  remaneam  us  ut  nescio  quas  animas  vitam 

sine  Deo  habere  prsedicemus.  Sic  enim  fortasse  con- 

tingetot  id  quod  meoum  ignoratis,  id  est,  unde  sit 

malum,vel  8imol,vel  quolibet  ordine  aliquando  di- 

Bcamus.Quid  si  enim  cognitio  summi  mali  sine  cogni- 

Uone  summi  boni  contingere  homini  non  potest? 

Nonenim  nossemus  tenebias,  si  in  tenebris  semper 

essemus :  sed  lucis  notitia  contrarium  suum  non  sinit 

incognitum.  Summum  autem  bonum  id  est,quo  su- 

perius  esse  nihil  potest :  Deus  autem  bonum,et  Deo 

aoperius  esse  nihil  potest  :Deus  igitur  summum  bo- 

num.  Gognoscamus  ergo  Deum,  atque  ita  nos  illud 

quod  prapropere  querimus  non  latebit.Mediocrisne 

>  Editi,  judieiumest  animarum.  Gastigantor  ex  Mss. 


negotii  tandem  vel  meriti  cognitionem  Dei  esse  arbi- 
tramini?  Quod  eniLn  nobis  aliud  praemium,  quam 
vita  seterna  promittitur,  qui-e  Dei  cognitio  est  ?  Ait 
enim  magister  Deus  :  Ifxc  est  autem  vita  setema,  ut 
cognoscant  te  solum  et  verum  Deum,  et  quem  misisti 
JesumChristum(Joan.JL.yn,3).  Etenim  animaquamvis 
sit  immortalis,  tamen  quia  mors  ejus  recte  dicitur  a 
Dei  cognitione  aversio  ;  cum  se  convertit  ad  Deum, 
meritum  estaeterns  vitae  consequendae,ut  sit  sterna 
vita,sicut  dictum  est^ipsa  cognitio.Convertit  autem 
ad  Deum  nemo,  nisi  ab  hoo  mundo  se  avertat,  po- 
test.Hoc  ego  mihi  arduum  et  difTlcillimum  sentio: 
vobis  si  facile  e8t,ille  ipse  Deus  viderit.  Ego  vellem 
credere,  nisi  me  moveret,  quod  cum  iste  mundus, 
a  quo  averti  jubemur,visibilis  sit,dixeritque  Aposlo- 
lus,£a  qux  videntur,iemporalia  sunt ;  quas  autem  non 
videntur  aetema  sunt  (II  Cor.  iv,    i8) ;  vos  plus  isto- 
rumoculorum  quam  mentis  judicio  tribuitis,  apud 
quos  nullam  esse  fulgentem  pennam  quae  non  ex  Deo 
fuigeat,et  esse  viventem  animamqus  non  ex  Deo  vi- 
vat,prsdicatur  et  creditur.H«c  ethissimiliavel  illiB 
etiam  dicerem,vel  mecum  reputarem.  Possem  nam- 
que  Deum  omnibus,utdicitur,visceribusdepr6can8, 
et  Scripturis  quantum  licebat  intentus  etiam  tunc  for- 
tasse  talia  vel  dicere,vel  quod  saluti  sat  erat  cogi  tare'. 

GAPUT  IX.  —  11.  Augustinus  familiaritate  cum 
Manichmis  etsuccessu  vidorix  de  Christianis  imperitis 
a  se  reportat3B  deceptus,  Manichsei  ex  cognitione  ilem 
peccati  et  voluntatis  facilerefellendi.Sed  me  duo  quo- 
dam  maxime,  quse  incautam  illamsetatem  facile  ca- 
piunt,per  admirabiles '  attrivere  circuitue  ;  quorum 
est  unum  iamiliaritas,nescio  quomodo  repens  qua- 
dam  imagine  bonitatis,tanquam  sinuosum  aliquod 
vinculnm  multipliciter  collo  involutum.  Alterum 
quod  quffidam  noxia  victoria  pene  mihi  semper  in 
disputationibus  proveniebat  disserenti  cumchris- 
tianis  imperitis^sed  tamen  fidem  suam  certatim;  ut 
quisquepo8set,defendere  molientibus.Quo  successu 
creberrimo  gliscebat  adolescentis  animositas.et  im- 
petu  suo  in  previcacise  magnum  malum  impruden- 
ter  vergebat'.  Quod  altercandi  genus  quia  post  eo- 
rum  auditionem  aggressus  eram,  quidquid  meo  vel 
quaiicumque  ingenio  vel  aliis  lectionibus  poteram, 
solis  illis  libentissimetribuebam.Itaex  illorum  ser- 
monlbus  ardor  in  certamina,excertaminum  proven- 
tu  amor  in  illos  quotidiemovebatur  ^.Exquoaccede- 
bat  ut  quidquid  dicerent,miris  quibusdam  morbis', 
non  quia  sciebam,sed  quia  optabam  verumesse^pro 
vero  approbarem.Ita  factumestutquamvispedeten- 
tim  atque  caute,  tamen  diu  sequerer  homines  niti- 
dam  stipulam  viventi  animse  praeferentes. 

12.  Verumesta',  non  poteram  illo  tempore  sen- 

i  Ita  Mbb.  At  editi,  reputare  possem,  Nnmque,,..  taHa 
vei  dicerem,  vei  quod  taiutis  aflerat  cogitarem. 

>  Editio  £r.  et  Micbaelious  Ms.,  p''r  amtcabi/es. 
3  In  M88.,  et  impetus  suoi urgebat. 

^  MsB.  plerique,  novabatur, 

>  Er.  Lugd.  Vcn.  Loy.  :  Ex  quo  accidebntut  quidquid 
dicerentt  miris  quibusi/am  mocits,  dicerentf  etc.  M. 

«  Editio  Er. :  Verumnonpoteram.Lov. :  Verumistanon 
poteram.  Pauloque  post  effidem  editiones  habebant:  ita 


103 


DB  DUABUS  ANIMABUS  GONTRA  HANIGHiEOS,  S.  AUGDSTINI 


104 


Bibilia  ab  intelligibilibus,carrjalia8cilibet  abspiritu- 
alibus  dgudicare  atque  discernere ;  non  erat  ffitatis, 
nondiscipiins^non  cujusdam  etiam  consuetudiniSy 
non  uliorum  denique  meritorum  ;  non  enim  parvi 
gaudii  et  felicitatis  res  est :  itane  tandem  ne  illud 
quidem  arripere  poteram,quod  in  omnium  bominum 
judicio  sumnii  Dei  iegibus  natura  ipsa  constituit  ? 
GAPUT  X.  —  Peccatum  nonnisi  a  voluniate.  Vita 
ei  voluntas  sua  cuiyw  notissima.  Voiuntas  quid  sit. 
Quivis  enim  bomineSyquos  mudo  a  communi  sensu 
generis  bumani  nulla  disrupisset  amentia,  qus  vel- 
lentadjudicandumstudiadetulissentyquamlibetim- 
peritiam,quantamcumque  etiam  tarditatem  ;  velim 
experiri  quid  mibi  responderent  roganti,  utrum  eis 
pecoasse  videretur,de  cujus  dormientis  manu  scrip- 
sisset  alius  aiiquid  flagitiosum.  Omnes  quis  dubitet 
ita  luisse  negaturos  iliud  esse  peccatum,  ita  recia- 
maturos,ut  etiam  snccenserent  fortasse  quod  tali  eos 
rogatione  dignos  putaverim  ?  A  quibus  ego,  quoquo 
modo  poteram,reconciliati8  etin  consilium  restitu- 
tis  peterem,  ut  me  aliud  tam  manifestum,  et  in  om- 
nium  cognitione  positum,interrogantom  non  moles- 
te  ferrent :  tuno  qusBrerem,  si  non  dormientis,  sed 
Boientis  manu,qu\  membris  tamen  caeteris  vinotus 
atque  constrictus  esset,  quisquam  valentior  aliquid 
similiter  fecisset  mali,utrum  quia  id  nosset.quamvis 
omnino  noluisset,  uUo  peccati  nomine  teneretur.  Et 
hic  mibi  omnes  mirantesquod  talia  sciscitarer,  sine 
cunctatione  responderent,  nihil  etiam  istum  omnino 
peccasse.  Quidita  ?  Quia  de  quo  nesciente,vel  resis- 
tere  non  valente  quisquam  quidpiam  mali  fecerit, 
JuBte  damnari  nulloroodo  potest.Atqueidipsum  cur 
itaessetySi  in  illis  homintbus  *  naturam  ipsam  per- 
contarer  bumanam,facile  pervenirem  ad  id  quod  cu- 
perem,  isto  modo  quasrens  :  Quid,  si  dormiens  ille 
Jam  sciret  quid  alius  de  manu  ejus  facturus  esset^et 
de  industria,  plus  potus  etiam  ne  expergisceretur* 
se  Bomno  dederet,  ut  aiiquem  jurando '  faiieret;num 
ei  quidquam  somnus  ad  innocentiam  suiTragaretur? 
Quid  aliud  quam  nocentem  bominem  pronuntiaret^ 
Quod  si  et  ille  volens  vinctus  est,  ut  aliquem  simili- 
ter  prntenta  defensione  deciperet,quid  ei  tandem,ut 
peccato  careat,  illa  vincula  profuerunt  ?Quanquam 
hia  obstrictus,  revera  resistere  non  valeret ;  sicut 
illedormien8,quidtuncfieret,omninonesciret.Num- 
quidnam  igitur  dubita  dum  est  quin  peccasse  ambo 
judicarentur  ?Quibu8  concessis  coligerem,nu8quam 
Boilicet  nisi  in  voluntate  essse  peccatum  (a) :  cum 
nihi  aoxiliaretur  etiam  iliud,  quod  justitia  peccan- 
tes  tenet  sola  mala  voluntate,  quamvis  quod  volue- 
rint  implere  nequiverint. 

tandem  ne  itlud  quidem,  Castigantur  manuscriptoram 
auctoritate. 

1  Sic  MsB.  At  editi,  omnibus, 

'  Plur^a  Mss.,  te  ptus  etiam^  ne  expergisceretur ;  omis- 
10,  votus, 

*  Verbum,  furando  abedl  a  Michaeliuo  ms. 

^  Editi,  Quid  atiwi  itti.,..  pronuntiarent.  At  MsB.omis- 
sa  voce,  itti,  habent,  pronuntiaret :  subintelllge,  natura 
kumana. 

(a)  I  Retract.,  cap.  15,  n.  2. 


13.  Quisquamne  me  ista  tractantem,passet  dicere, 
in  rebus  obscuris  abdilisque  versari,ubi  propter  in- 
telligentium  pauoitatem  vei  fraudis  vel  ostentationis 
suspicio  nasci  solet?  Secedat  paulisper  illa  intelli- 
gibilium  sensibiliumque  distinctio :  nullamibi  fiat 
invidiaquodtardasanimassubtiliumdisputationum 
Btimulifl  persequor.  Liceat  mihi  me  scire  vivere,  ii- 
ceat  mihi  scire  me  velle  vivere :  in  qu»  si  consentit 
genus  humanum,tam  nobis  cognita  est  voluntas  no- 
stra,  quam  vita.Neque  cum  istam  scientiam  profi- 
temur,metuendum  eat  ne  nos  quisquam  falli  pos86 
convincat :  hoc  ipsum  enim  falli  nemo  pote8t,Bi  aut 
non  vivat,au  nihil  velit.  Non  me  arbitror  quidquam 
obscurum  attulisse,  et  vereor  necuiquammagis, 
quod  hsc  nimium  manifesta  sint,  videar  esse  cul- 
pandus  :  sed  quordum  hsc  tendant,  consideremuB. 
i4.Non  igitur  nisi  voluntate  peccatur.Nobisautem 
voluntas  nostra  notissima  est :  neque  enim  scirem 
mevelle,8i  quid  sitvoluntas  ipsa  nescirem.  Defini- 
tur  itaque  isto  modo  :  Voluntas  est  animi  motus, 
cogente  nullo»  ad  aliquid  vel  non  amittendum,  vel 
adipiscendum  (a).  Gur  ergo  itn  tunc  definire  non 
poBsem  ?  An  erat  diffioile  videre  invitum  volenti  essa 
contrarium,  ita  ut  oontrarium  sinistrum  dextro  esse 
dicimu8,non  ut  nigrum  albo  ?  Nam  eadem  res  simul 
et  nigra  et  alba  esse  non  potest :  duorum  autem  in 
medio  quisque  positus,  ad  alterum  sinister  est,  ad 
alterum  dezter;8imul  quidem  utrumque  unus  homo, 
sed  simul  utrumque  ad  unum  hominem  nuUo  modo. 
Ita  quidem  invitus  et  volens  unusanimus  simal  esBe 
potest^sedunumatqueidem  nollesimnl  etvellenon 
potest.'  Gum  enim  quisque  invitus  aliquid  facit,  si 
enim  roges  utrum  id  facere  velit,nolle  se  dicit:  iteta 
si  roges  utrum  id  velit  non  facere,  velle  respondet. 
Ita  invitum  ad  faciendum,  ad  non  faciendum  autem 
volentem  reperies  :  Id  est  enim  unura  animum  uno 
tempore  habentem  utrumque.sed  aliud  atque  aliud 
ad  singula  referentem.  Gur  hffio  dico  ?  Quia  si  rur- 
Bum  qusramuB  quam  ob  causam  id  invitus  faciat, 
cogi  se  dicet.  Nam  et  omnis  invitus  faciens  cogitur ; 
et  omnis  qui  cogitur,  si  facit,  nonnisi  invitus  facit. 
ReBtat  ut  volenB  a  cogente  sit  liber,  etiamsi  se  quis- 
quam  cogi  putet.  Et  hoc  enim  modo  omnis  qui  vo- 
lens  facit,  non  cogitur;  et  omnie  qui  non  cogitur, 
aut  volens  facit,  aut  non  facit.Hffic  cum  in  omnibuB 
hominibus,quosinterrogarenonabsurdepo8sumuB, 
a  puero  usque  ad  eenem,  aludoiitterario  usquead 
BcHium  sapientis,  natura  ipsa  proclamet ;  cur  ego 
tunc  non  viderem  in  definitione  voluntatis  ponendum 
ease,  Gogente  nuUo,  quoJ  nunc  quasi  experientia 
mijore  cautissimus  posui  ?  At  si  hoc  ubique  mani- 
festum  est,  et  non  doctrina,  sed  natura  omnibuB 
promptum ;  quid  restatquod  videatur  ob8curum,ni8i 
forte  ullum  lateat,  aliquid  nos  velle  cum  volumuB, 
et  ad  hoc  moveri  animum  nostrum ,  idque  aut  habere 
no8  aut  non  habere,  et  si  haberemus  retinere  vellei 
ai  non  baberemue  acquirere  *  ?  Quare  aut  non  amit- 

<  Michaelinus  lls.,  recipere, 
(a)  I  Retract.,  cap.  15,  n.  8. 


105 


LIBER  UiNUS. 


106 


tere,  aat  adipisoi  aliquid  vult,  omnis  qui  vuit. 
Qaainobrem,  si  omnia  ista  luce  ciariora  sunt,  sicuti 
8unt,neque  mentantum,8ed  notiti»  generishumani 
veritatis  ipsius  liberaiitate  donata,  cur  iilo  etiam 
tempore  dicere  non  possem:  Voluntas  est  motus 
animi,  cogente  nuUo,  ad  aliquid  vel  non  amitten- 
dam,  vel  adipiscendum  ? 

CAPUT  XI.  —  15.  Peccaium  quid.  Dicet  aliquis  : 
£t  hoc  te  adversum  ManichaBOs  quid  adjuvaret  ?  Ex- 
specta ;  sine  prias  etiam  peccatum  definiamus.quod 
sine  vuluntate  esse  non  posse  omnis  mens  apud  se 
divinitus  conscriptum  legit.  Ergo  peccatum  est  vo- 
lanta**  retinendt  vel  consequendi  quod  Justitia  vetat, 
et  unde  liberum  est  abstinere  (a).  Quanquam  si  libe- 
rarn  non  sit,  non  est  voiuntas.  Sed  malui  grossius ' 
quamscrapuIosiusdennire.Etiamne^hilibriobscurl 
mibiscrutandi  erant,undedisceremneminem  vitupe- 
ratione  suppliciove  dignum,  qui  aut  id  velit  quod 
justitia  velle  non  prohibet,  aut  id  non  faciat  quod 
&cerenonpotest?Nonne  ista  cantant  et  in  montibus 
pastores,  et  in  theatris  poetas,  et  indocti  in  circulis» 
et  docti  in  bibliothecis,  et  magistri  in  scholis,  et  an- 
tistites  in  sacratis  locis,  et  in  orbe  terrarum  gende 
hamanum?  Quodsinemovituperationevel  darona- 
tione  dignus  est,  aut  non  contra  vetitum  justitisd  fa- 
deos,  aut  quod  non  potest  non  faciens,  omne  autem 
peccatum  vel  vituperandum  est,  vel  damnandum ; 
quis  dubitet  tunc  esse  peccatum,  oum  et  velle  inju- 
stam  est,  et  liberum  nolle ;  et  ideo  definitionem  illam 
et  veram  et  adintelligendum  esse  facillimam,  et  non 
modo  nunc,  sed  tnnc  quoque  a  me  potuisse  dici ; 
Peccatum  est  voluntas  retinendi  vel  consequendi 
quod  justitia  vetat,  et  unde  liberum  est  abstinere? 

CAPUT  XII.  —  16.  Ex  datis  definUionihui  peccati 
«l  volurUalis  hmresim  Manichsorumtotameverlit.  Ex 
malarum  ilem  animarumjusta  damnaiione  sequitur  non 
naiura,  sed  voluntate  malas  esse,  Animas  esse  natura 
bonas,  quibus  datur  venia  peccalorum,  Agenunc,  vi- 
deamasquidnoshscadjuvarent.Plurimumomnino' 
ut  nihil  amplius  desiderarem :  totam  quippecausam 
flnirent.  Nara  quisquis  secreta  conscientisa  suae  le- 
gesqae  divinaspenitusnaturaBinditas,apud  animum 
intaByUbiezpressiores  cerlioresque  sunt,  consulens, 
has  duas  definitiones  voluntatis  atque  pecoati  veras 
esse  concedit,  totam  ManichaBorum  haeresim  paucis- 
Bimis  et  brevissimis,  sed  plane  invictissimis  ratiun- 
culissine  ulia  cunotatione  condemnat.Quod  sic  con- 
siderari  potest.  Duo  animarum  genera  esse  dicunt, 
unum  bonum,  quod  ita  ez  Deo  sit,  ut  non  ex  aliqua 
materia  vel  ex  nibilo  ab  eo  factum,  sed  de  ipsa  ejus 
omninosubstantiapars  qusedam  processissedicatur; 
alterumautem  maIum,quod  nullaprorsusexpartead 
Deum  pertinere  credunt  credendumque  commen- 
dant:etideoilIudsummumbonum,hocverosummum 
malum  esse  prsdicant :  atqueista  duogenera  fuisse 

1  Sola  editio  Lov.,  eraisius. 

s  Editio  Er.,  definire  etiam  rem.  Nec  hi  libri,  etc.  Lov., 
definire  eam  rem,  Nec,  etc.  GasUgantiir  ex  Mm. 
*  Ita  Mss.  At  editi,  primum  omnium, 

[a]  i  Retraet,  eap.  15,  n.  4. 

Patiol.  XLII. 


aliquandodiscrcta,  nunc  esse  commixta.Genusqui- 
dem  commixtionis  hujus  et  causam  nondum  audie- 
ram ;  sed  tamen  jam  qusrere  poteram  ^,  utrum  iilud 
malum  genus  animarum,antequam  bono  misoeretur 
habuisset  aliquam  voIuntatem.Si  enim  non  babebat, 
sine  peccato  atque  innocens  erat,  et  ideo  nullomodo 
malum  (a).  Si  autem  ideo  malum,  quia  licet  esset 
sinevoluntate,  tanquam  ignis,  tamen  si  bonuin  atti- 
gisset,  violaret,  atque  corrumperet :  quantum  est 
nefas,et  naturam  mali  tantum  valere  ad  commutan- 
dam  ullam  Dei  partem  *,  et  8ummum  illud  bonum 
corruptibile  et  violabile  credere  ?  Quod  si  voluntas 
inerat,profecto  inerat,eogente  nuUo,  motus  animi  ad 
aliquid  vel  non  amittendum,  ve!  adipiscendum.  Hoo 
autem  aliquid,  aut  bonum  erat,  aut  bonum  putaba- 
tur:non  enim  aliter  appeti  posset.  Sed  in  summo 
malo,  antecommixtionem  quam  prffidicant,  nullum 
unquam  bonumfuit.  Undeigituribi  vel  scientia  vel 
opinio  boni  essepotuit?An  nihil  volebantquod  apud 
se  esset,  atque  illud  bonum  verum,  quod  extra  erat^ 
appetebant?  Ista  vero  prsclara  et  magna  laude  pra»- 
dicanda  voluntas  est,  qua  summum  appetitur  et  ve- 
rum  bonum.Unde  igitur  in  summo  malo  motus  animi 
tantalaude  dignissimus?An  studio nocendi  appete- 
bant?Primo,  eodem  revolvitur  ratio.  Qui  enimno- 
cere  vult,  bono  aliquo  vult  privare  alium  propter 
aliquotbonum  suum.  Erat  igitur  in  eis  vel  scientia 
boni,  vel  opinio,  qus  summo  malo  nullo  modo  esse 
debebat.  Dcinde  bonum  illud  extra  se  positum,  cui 
nocerestudebant,utrumomninoesset,undecognove- 
rant?Si  intollexerant,quid  tali  mente  prscIariu8?An 
quidquam  est  aliud,  quo  magni;**  laboribus  omnis 
bonorum  porrigatur  intentio,  nisi  ut  summum  illud 
et  sincerumbonum  inteliigatur?Quod  ergo  nunc  vix 
paucis  bonisjustisque  conoeditur,  id  tunc  iilud  me- 
rum  malum  nullo  bono  acyuvante  jam  poterat?  Si 
autem  illae  anima  corpora  gerebant,  et  id  oculis  vi- 
derant;  quas  linguae,  qu»  pectora,  qus  ingenia  lau- 
dandisistis  oculis  praddioandisque  sufnciuntyquibus 
vix  possuntmentesjustorum  adasquari^Quantabona 
invenimus  in  summo  malo  ?  Si  enim  videre  Deum 
malum  est,  non  est  bonum  Deus :  bonum  est  autem 
Deus :  bonum  est  igitur  Deum  videre ;  et  nescio  quid 
huic  bono  ^  comparari  queat.  Porro  quod  videre  bo- 
num  est.unde  fieri  potestut  posse  videresitmalum? 
Quapropler  quidquid  vel  in  illis  oculis  vel  in  istis 
menlibus  fecit,utab  his  possitvideri  divinasubatan- 
tta,  magnum  ct  inefTabili  laude  dignissimum  bonum 
fecit.  Si  autem  non  factum,  sed  ipsum  per  se  tale 
ac  sempiternum  erat,  difficile  hoc  malo  quidquam 
melius  invenitur. 

1 7.  Postremo,ut  nihil  horum  laudandorum  habeant 
illae  animae,quaB  illorum  rationibus  habere  coguntur, 
quaBrerem  utrum  aliquas  an  nullas  animas  Deus  da- 

1  Editi,  qujtrere  ccBperam.  Metias  vaticani  Mss.,  ^ujr- 
rere  poteram, 
>  In  MsB.,  illam  Dei  partem, 
*  Sola  ediUo  Lov.,  magis. 
^  Lov.,  tanto  bono.  Abest,  tanto,  a  caBteris  iibrii. 

(a)  1  Retract.,  cap.  15.  n.  5. 


107 


DB  DUABUS  ANIMABUS  CONTRA  MANICHiEUS,  S.  AU6USTINI 


108 


1 


mnet.  Si  nullas,  nullum  meritorum  judicium  est, 
nulla  providentia ;  et  casu  potius  quam  ratione  mun- 
du8administratur,vel  potius  non  administraturinon 
enim  administratio  casibus  danda  est.  Hoc  autem  si 
omnibus  qualibet  reiigione  deviactis  credere  nefas 
est,  restat  ut  autsitaliquarum  animarum  damnatio, 
autnullapeccatasint.Sed  si  nu]lapeccatasunt,etiam 
nallum  malum  :  quod  isti  si  dixerint,hfleresim  suam 
uno  ictu  interflciunt.  Convenit  igiturmihi  cum  illis, 
animas  aliquas  divinalegejudicioquedamnari.  At 
hn,  si  bonflB  sint,  quse  illa  justitia  est?  8i  maise ;  na- 
tura,  an  voluntate?  Sed  natura  esse  mals  animae 
nulio  modoqueunt.  Undehocdocemus?Oesuperio- 
ribusdeflnitionibusvoluntatisatquepeccati.Quiadi- 
cere  animas,  et  esse  malas,  et  nihil  peccarOy  plenum 
est  dementiaB  :  dicere  autem  peccare  sine  voluntate, 
magnumdeliramentum  est ;  et  peccati  reum  tenere' 
quemquam,  quia  non  fecit  quod  facere  non  potuit, 
summaQ  iniquitatis  est  et  insanisp.  Quamobrem  illae 
animffi  quidquid  faciunt,  si  natura,  non  voluntate  fa- 
ciunt,  id  est,  si  libero  et  ad  faciendum  et  ad  non  fa- 
ciendum  motu  animi  carent ;  si  denique  his  absti- 
nendi  ab  opere  suo  potestas  nulla  conceditur,  pecca- 
tum  earum  tenere  non  possumus  (a).  A  t  omnes  faten- 
tar,etmala8  animasjuste^eteasquaD  non  peccaverunt 
injuste  damnari :  fatentur  igitur  eas  malas  esse  qus 
peccant.  Illaeautem^sicutratiodocuit,  non  peccant. 
Animarum  ergo  malarum  genus  nescio  quodextra- 
neungi^  quod  Manichsis  inducitur,  nullum  est. 

i^.  Nunc  bonum  illud  genus  videamus,  quod  rur- 
susitalaudantyUtipsamDei  substantiamdicantesse. 
Quanto  autem  melius  estutsuum  ordinem  meritum- 
que  quisque  cognoscat,  nec  ita  sacrilega  superbia 
ventiletur,  ut  cum  se  toties  commutari  sentiat, 
8ummiiliiu8boni,quorl  incommutabile  piaratio  pro- 
flteturetdocet,  credatessesubstantiam?  Ecce  enim 
oum  manifestum  sit  non  peccare  animas  ineoquod 
non  sunttales,  quales  esse  non  possunt;  unde  con- 
statjam  nescioquas  illasinductitias  nuUo  modo  pec- 
care,  et  proptereaillas  omnino  non  esse:  relinqui- 
tur,utquoniam  conceduntessepeccata^non  inveniant 
qaibus  ea  tribuant,  nisi  bono  generi  animarum  et 
substantie  Dei.  Maximeautem  urgentur  auctoritate 
christiana:  nunquamenim  negaverunt  dari  veniam 
peocatorum,cum  fueritad  Deumquisqueconversus; 
nunquam  dixerunt  (utalia  multa)  quod  Scripturis 
divinis  hoc  quispiam  corruptor  inseruerit.  Quibus 
ergopeccatadonantur?Sialienigeneris  illis  malis, 
possuntetbons  Geri,  possunt  Dei  regnum  possidere 
cam  Ghristo.Quod  isti  quianegant,  nechabent  alte- 
rum  genus,  nisi  earum  quasdesubslantiaDei  esse 
perhibent ;  restat  ut  nonsolum  etiamipsas,8ed  ipsas 
solas  peccarefateantur.Ego  autem  nihilpugno  nesolaQ 
peccent:  peccauttiimen.  At  enim  ^  mali  commixtione 

\  Sic  M88.  At  Er.  et  Loy  ,  ieneri.  Et  paulo  postiidem 
editi  feruDt,  peccoto  earttm  teneri  non  possumut. 
s  fiditi,  exira  iUud.  Melius  Vaticani  Msa.,  extraneum, 
*  Editi,  peccant  tamen,  etenim  mi/t  commixtione,  etc. 
Emendantur  ex  Mgg. 

(a)  1  Rectract.,  cap.  15,  n.  6. 


coguntur?Si  ita  coguntur,ut  resistendi  potestas  aulla 
sit,  non  peccant :  si  estin  potestate  sua  resistere,  et 
propria  voluntate  consentiunt,  cur  tanta  bona  in 
summo  malo,our  hoc  malum  in  summo  bono,per do- 
ctrinam  illorum  cogimur  iuvenire;  nisi  quia  neqae 
illud  malum  est  quod  suspicione  inducunt,  neque 
hoc  summum  bonum  quod  superstitione  pervertunt? 
GAPUT  XIII.  —  19.  Ex  deliberatione  in  maiam  et 
in  bonam  partem  non  haberi  duo  animarum  genera. 
Concesso  genere  animarum  illicientiumad  turpia,  nan 
sequi  has  esse  nalura  malas^  alias  esse  summum  bo- 
num.  At  si  de  duobus  istis  generibus  animarum  deli- 
rare  illos  et  errare  docui88em,aut  certe  ipse  didicie- 
sem  quid  remanere  poterat,  cur  mihi  jam  de  ulla  re 
audiendiveiconsulondividerentur?  An  ut  discerem 
hinc  ostendi  animarum  duo  esse  genera,quod  in  de- 
liberandonuncin  malam  partem,  nuncin  bonam  na- 
tatassensio^Gur  non  magis  hoc  signum  est  unioa 
anim8B,qus  libera  illa  voluntate  huc  ethuc  ferri,hinc 
atque  hinc  referri  potest?  Nam  mihi  cum  accidit, 
unum  me  esse  sentio  utrumque  considerantem  alte- 
rutrum  eligentem  :sed  plerumque  illud  ]ibet,hoc  de- 
cet,  quorum  nos  in  medio  positi  fluctuamus.  Nec  mi- 
rum ;  ita  enim  nunc  constituti  sumus,  ut  per  camem 
voluptate  afflci,  et  per  spritum  honestate  possimus. 
Quarenonduasanimashincfateri  cogor  ?  Possumus 
enim  melius  et  multo  expeditius  inteliigereduo  ge- 
nera bonarum  rerum,quorum  tamen  neutrumab auc- 
tore  Deo  sit  alienum,  unam  animaui  ex  diversis  aflQ- 
cere  partibus  * ,  inferiorc  ac  superiore,  vel  quod  recte 

itadicipotest,exterioreatqueinteriore.Istasunt'duo 
genera,  quse  sensibilium  et  intelligibilium  nomine 
paulo  ante  tractavimus,  qu89  carnalia  et  spiritualia 
libentius  et  familiarius  nos  vocamus.  Sed  factum  est 
nobis  difflcile  a  carnalibusabstinere,  cum  panis  ve- 
rissimus  noster  spiritualis  sit.  Gum  labore  namque 
nuncedimuspanem.  Neque  enim  nullo  in  supplicio 
sumus  peccato  transgressionis  mortales  ex  immor- 
talibus  facti.Ideocontingitutcum  ad  melioraconan- 
tibus  nobis,  consuetudo  facta  cum  carne  et  peccata 
nostra  quodam  modo  militare  contra  nos,  et  diffi- 
cultatem  nobis  facere  coeperint,  nonnulli  stulti 
aliud  genus  animarum  quod  non  sit  ex  Deo  sa- 
perstitione  obtusissima  suspiceatur. 

20.  Quanquam  etiam  si  eis  concedatur  inferiore 
alio  genere  animarum  nos  illici  ad  turpia,  non  inde 
conflclunt  aut  illas  natura  malas  eEse,auti8tassum- 
mum  bonum  Fieri  enim  potest  ut  propria  illas  vo- 
luntate  appetendo  quod  non  licebat,  hoc  est,  pec- 
cando,  ex  bonis  factas  sint  malas ;  rursusque  fleri 
bonse  possint,sed  sic  ut  quamdiu  manent  ia  peccato, 
ad  sese  alias  occulta  quadam  suasione  traducant' : 
deinde,  utomnino  mals  non  sint,sed  in  suo  genere, 
quamvis  inferiore,opusproprium  sine  ullo  peccato 


1  Sic  in  Mss.  At  in  editis  vulgo  male,  ex  diversis  effi^ 
cerepnrtibus. 

s  Editi,  ita  sunt.  Meliored  vero  Msfi.,  ista  sunt. 

'Vaticani  Mss.,  sed  ut  fit.  Micbaelmus  Ms.,  sedutJU^ 
quamdiu  manent  in  peccatOfOd  atia§  se$e  occuita  quaaam 
suanone  traducant. 


109 


LIBBR  mUS. 


iiO 


ezerceant:  istffiautem  superioreequibuB  actionem 
]onge'prestantiorem  rerum  moderatrix  justitiasum- 
ma  tribuerit,  ai  illas  inferiorea  aequi  et  imitari  vo- 
luerint,  peccando  fiunt  mals,  non  quia  malaa,  aed 
quia  maie  imitantur.  Ab  iilia  enim  agiturproprium, 
ab  iatia  appetitur  alienum;  unde  ill»  in  auogradu 
manent,  iate  ad  inferiora  merguntur.  Velut  oum  bo- 
mines  ferina  aectantur.Pulchrenamqueinceditqua- 
dmpedans  equua :  at  ai  hoo  homo  pedibua  manibus- 
que  imitetur,  quia  eum  vel  palearum  cibo  dignum 
patet?  Recte  igitur  plerumque  improbaraua  imitan- 
tem,cumeumquemimitaturprobemus.Inprobamu8 
autem  non  quia  non  ait  aaaecutua,  aed  quia  omnino 
assequi  voluit.  In  equo  enim  probamua  illud,  cui 
qaantumpneponimushominem,tantumofrendimur 
qaod  iDferioraaectatur.  Quid  inter  ipsos  bomines»  in 
emittenda  voce  nonne  quod  prsco  bene  facit,  etiamai 
ciariue  ac  meliua  id  faciat  senator  praecone,  insanua 
est?  Gksleatia  auacipe:  lucena  lunalaudatury  auoque 
curauatquevicibuabeneconaiderantibuaaatispiacet 
tamen  si  eam  sol  velit  imilari  (fmgamua  enim  eum 
posse  habere  bujuamodi  voluntates),  cui  non  aumme 
acjuredi8pliceat?£xquibua  iilud  estquod  intelligi 
Tolo.  Etiam  ai  sunt  anims  (quod  interim  incertum 
esi),  corporeia  offlciia  non  peccato,  aed  natura  de- 
ditc,  noaque,  quamquamaint  inferiorea,  aliquata- 
men  interiore  *■  vicinitate  contingunt,  non  illaa  ideo 
malae  haberi  oportere,quiaetnoacum  eaaaequimury 
et  corporea  diiigimua^  maii  aumua  (a).  Propterca 
enim  corporea  diligendo  peccamu8,quia  spiritualia 
diligere  et  joatitia  jubemur  et  natura  poaaumus,  et 
tonc  in  noatro  genere  optimi  et  beatiaaimi  su- 
mas  (b). 

24.  Quamobrem,  quid  habet  argumenti  «atuana 
in  utramque  partem  deliberatio,  modo  in  peccatum 
prona,  modo  in  recte  factum  aubvecta,  ut  duo  ani- 
marum  genera,quorum  aiteriua  natura  ex  Oeo  8it,al- 
teriuanon  ait,cogamur  accipere,cumaliaa  tot  cauaas 
alternantia  cogitatiunis  conjicere  liceat?8ed  heoob- 
Bcara  esse^et  i  ncassum  ab  animia  lippientibua  queri^ 
qaisquia  bonua  rerum  exiatimator  eat,  videt.  Quare 
iliapoiiuaqusdevoluntateatque  peccato  dicta  aunt, 
illa,  inquam,  quas  aumma  juatitia  neminem  ratione 
ntentem  ignorare  permittit,  illa  qus  ai  auferantur 
nobiSy  nihil  eat  unde  diaciplina  virtutia  inchoetury 
nihil  unde  a  vitiorum  morte'  aurgatur,  etiam  atque 
etiam  conaiderata  aatia  ciare  ac  dilucide  Manich»- 
orom  hflBreaim  falaam  ease  convindant. 

GaPUT  XiV.  —  22.  Rursum  ex  pxnUendi  uiilUate 
fnonstraiur  aninuis  non  naiura  malas  esse,  Demonstra- 
tioni  tam  certx  nannisi  ex  consueiudine  errandi  con^ 
tradicitur,  Horum  aimileestquoddepGBnitendonuno 
dieam.  Nam,  utinteromnea  aanoa  conatat,  et  quod 
ipm  Manichaei  non  aolum  falentur,  aed  et  prscipiunt, 


utile  eat  poBnilere  peccati.  Quid  ego  nuno  in  hano 
rem  divinarumScripturarum  testimonia,quaBU8que- 
quaque  difTusa  aunt,  coiiigam  ?  Vox  eat  etiam  isti  na- 
turs :  neminem  stultum  rei  hujus  notitia  deaeruit ; 
boc  nobia  niai  penitua  inaitum  eaaet,  periremua.  Po- 
teat  aliquia  dicere,  non  ae  peccare :  non  autem  aibi 
eaae,  ai  peocaverit,  posnitendum,  nulla  barbariea  di« 
cere  audebit.  Qus  cum  ita  aint,  quflBro  ex  duobas 
illiageneribua  animarum,  cujuaaitpoBniterepeccati? 
Soio  quidem  neque  illiua  eaae  poaae,  qui  male  facere, 
neque  illius  qui  bene  facere  non  poteat :  quare  ut 
eorum  verbis  utar,  ai  animam  tenebrarum  peccati 
pcBnitet,  non  est  de  subatantia  8ummi  mali ;  ai  ani- 
mam  luoia,  noneatdeaubstantiasummiboni.PcBni- 
tendi  enim  affectua  ille  qui  prodeat,  et  male  feciaae 
pcBDiteniem',  et  bene  facere  potuiaae  teatatur.  Quo- 
modo  igitur  ex  me  nihil  mali,  ai  ego  perperam  feci  ? 
aut  quomodo  me  recte  pcBnitet,  ai  ego  non  feci?  Audi 
partem  alteram :  Quomodo  ex  me  nibil  boni  eat,  cui 
bona  voluntaa  inest  ?  aut  quomodo  me  recte  poenitet 
si  DOD  inest  ?  Quamobrem  aut  negent  isti  esse  poBui- 
tendi  magnam  utilitatem,  ut  non  solum  a  christiano 
nomine,  sed  ab  omni  etiam  vel  imaginaria  ratione 
pellantur ;  aut  animarum  ilia  duo  genera,  unum  ex 
quo  nihil  mali,  alternum  ex  quo  nihil  boni  ait,  dice- 
re'  atque  docere  jam  desinant :  quod  ai  faciant, 
Manichsei  esae  utique  Jam  desinent;  nam  tota  ilia 
secta  ista  bicipiti,  vel  potiua  prscipiti  animarum 
varietaie  fulcitur.  « 

23.  Ac  mihi  quidem  aatis  est  sic  scirequod  Mani- 
chaei  errent,  ut  scio  poBnitendum  esse  peccati :  et  ta- 
men  si  nunc  amicorum  meorum  aliquem,  qui  uaque 
adhuc  illoa audiendoa  putat,  compellem  Jure  amici- 
tiflB,  et  ei  dicam,Sci8ne  utile  ease,cum  quiaque  pecoa- 
veril,  poBnitere  ?  aine  dubitatione  ae  acire  jurabit  Si 
ei*go  te  fecero  ita  acire  falaam  esae  Manicbsorum  hfle- 
resim,  desiderabiane  ampliua?  Quid  amplius  se  posae 
in  hac  re  deeiderare'  reapondeat.  Bene  quidem  huo 
uaque.  Sed  cum  oatendere  coBpero  certas  necesaa- 
riaaque  rationea,  quae  illam  propoaitionem  adaman- 
tinia,  ut  dicitur,  catenia  innexse  conseqauntur,  rem- 
que  totam  ad  conclusionem  qua  illa  evertitur  secta 
perduxero ;  negabit  ae  foraitan  aoire  utilitatem  illam 
poenitendi,  quam  nemo  doctua,  nemoindoctuaigno- 
rat ;  et  potiue  aeacire  contendet,  cum  dubitamus  et 
deliberamu8,duas  in  nobis  animas  patrocinia  propria 
ainguiia  qucationia  partibua  adhibere.  Oconeuetudo 
peocati!  o  comea  poBua^  peccati  I  Voa  me  tuno  a  re- 
rum  tam  manifeatarum  conaideratione  avertistis;  sed 
non  aentienti  nocebatis  :  nunc  vero  in  familiarisai- 
mis  meis  similiter  non  sentieDtibusmejam  vulne- 
ratis  torquetisque  sentientem. 

CaPUT  XV.  —  24.  Orat  pro  amicis  quos  kabuit  er- 
rortj  socios,  Attenditeista,  qufleao,  chariasimi :  veatra 


s  8ic  in  Mm.  At  in  exeusis,  infttiore. 

s  Editi,  aUemmte»  cogitationes.  CUMtigantur  ex  Mss. 

s  Ita  in  Mas.  At  in  excosis  yolgOf  moU. 

(a)  I  Retraet,  cap.  i5|  n.  7. 
ib)  Ibid.,  n.  8. 


1  Sic  omnes  Mss.  Editi  vero,  affeetio  iUa  quM  ftrodit 
maie  fecisse  panitentem. 

>  Apud  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  duseere.  M. 

s  Editi.  we  potest  in  hae  re  desiderandum,  At  Mti* 
te  fosse  in  hac  re  desiderare. 

^  8ola  fere  editio  Lov.,  pommn 


III 


CONTRA  FOUTUNATDM  MANlCHifiUM,  S.  AUGDSTINI 


112 


ingdDia  bene  novi.  Si  mihi  nunc  vos  qualiscumque 
hominis  mentem  rationemque  conceditis,  multocer- 
tiora  sont,  quam  quae  ibi  vel  videbamur  discere,  vel 
magis  credere  cogebamur.  Deus  magne,  Deus  omni* 
potens,  Oeus  summ»  bonitatis,  quem  inviolabilem 
atque  incommutabilem  oredi  atque  intelligi  fas  est, 
Trina  unitas,  quam  catholica  Ecciesiacolit,  supplex 
oro,  expertus  in  me  misericordiam  tuam,  ne  homines 
cum  quibus  mibi  a  pueritia  in  omni  convictu  fuit 
Bumma  consensio,  in  tuo  caltu  a  me  dissentire  per- 


mittas  (ri).  Video  maxime  exspectari  hoc  loco,  quo- 
modo  etiam  catholicas  Scripturas  aManichieis  acca- 
satas  vel  tunc  defenderem^  si,  utdico,  cauiusessem ; 
vel  nuno  defendi  posse  demonstrem.  Sed  in  aliis  vo- 
luminibus  Deus  adjuvabit  propositum  meum ;  nam 
hujus  Jam,  quantum  arbitror,  moderata  *  parci  sibi 
postulat  longitudo. 

>  Editio  Er.,  immoderata, 
(a)  I  Retract.,  cap.  15,  n.  8. 


DE  SUBSEQUENTE  DISPUTATIONE, 

P088IDIUS   m  AUGUSTINI  VITA,  GAP.  VI. 

Sane  tuncin  illa  IVipponensi  urbe,  Manichsorum  pestilentia  quamplurimos  cives  et  peregrinos  infecerat 
et  penetraverat,  seducente  et  decipiente  ejusdem  hseresis  quodam  presbytero  nomine  Fortunato,  ibidem 
conservante  atque  manente.  Intarea  Hipponenses  cives  et  peregrini  Ghristiani  tam  Gathoiici  quam  etiam 
Donatists  adeunt  Augustinum  presbyterum,  atquedeposcunlutilJum  hominem  Manich»orum  presbyte- 
rum,  quem  doctum  credebant,  videret,  et  cum  eodem  de  Lege  tractaret.  Quod  idem,  ut  soriptum  est, 
paratus  ad  responsionem  omni  poscenti  se  rationem  de  fide  et  spe  quas  in  Deum  est  (I  Pelr,  iii,  15), 
potensque  exhortari  in  doctrina  sana,  et  contradicentes  redarguere  {TiL  i,  9),  minime  renuit.  Sed 
utrum  etiam  hoc  Fortunatus  fieri  vellet,  sciscitatus  est.  At  illi  confestim  ad  ipsum  Fortunatum  id  detule- 
runt,  petentes  et  ezhortantes  ac  flagitantes,  quod  id  minime  recusaret.  Sane  quoniam  idem  FortunatnB 
Jam  apud  Garthaginem  sanctumnoveratAugustinum  adhucineodemsecum  errore  constitutum,cumeodem 
oongredi  pavitabat.Verumtamen  suorum  maxime  instantia  coactus  ac  verecundatu8,promisit  cominus  seesse 
venturnm,  certamenque  disputandi  subiturum.  Unde  condicto  die  et  looo  convenerunt  in  unum,  concurren- 
tibusquamplurimi8virisstudiosisturbisquecuriosis,et  apertis  notariorum  tabulis,  disputatio  est  coepta, 
primo,  et  secundo  flnita  est  die.  In  qua  ille  manichffius  prsceptor,  ut  Gestorum  continet  fides,  neccatho- 
licam  assertionem  potuit  evacuare,  nec  Manichseorum  septam  subnizam  veritate  valuit  comprobare  :  sed 
deflciens  responsione,  ultimo  coUaturum  se  cum  suis  majoribus  ea  qusB  refellere  non  potuit,  prosecutuB 
est ;  et  si  sibi  forte  de  his  satis  minime  fecissent,  sus  animaB  consulturum :  atque  ita  ab  omnibus  apad 
quos  magnus  et  doctus  videbatur,  nihil  valuisse  in  sus  sect»  assertione  Judicatus  est.  Qua  ille  confu- 
sione  afTectus,  et  sequenti  tempore  de  Hipponensi  civitate  profectus,  ad  eamdem  amplius  non  remeavit : 
80  sic  per  memoratum  Dei  hominom  omnium  cordibus,  vel  qui  aderant,  vel  qui  absentes  illa  qu»  gesta 
sunt  cognoverant,  error  ille  ablatus,  catholica  est  intimata  ac  retenta  sincera  religio. 

De  subsequenle  Disputatione  vide  lih,  1  cap.  16,  Retractationum,  tom.  1,  col.  612,  n*  1,  a  verbii^ 
Eodem  tempore,  usque  ad  verba  n.  2,  Clanssimas  consaiibus.  H. 


S.  AURELII  AUGUSTINI 

HIPPONENSIS  EPISCOPI 

ACTA  SEU  DISPUTATIO 

GONTRA  FORTUNATUM  MANICa/EUM. 

LIBER  UNUSra), 


DISPUTATIO  PRIMiE  DIEI.  tatio  adversus  Fortuoatum  ManiohsBorum  presbyta- 

Quinto  calendas  septembris,  Arcadio  Augusto  bis      rum,  in  urbe  Hipponensium  regionum,  in  Balneia 
et  Rufino  viris  clarissimis  consulibus,  babita  dispu-      Sossii  S  sub  prssentia  populi. 

ADMONITIO   PP.  BENEDICTINORUM. 

Uber  contra  Fortunatum  caatiffatus  est  juyante  codice  ValicaDo,  ArDulphenai^  et  Victorinis  dnobufl,  prater  Bel« 
gicorQm  triam  yarias  lectiones  oum  a  LovauieDBibaa  datas.  perlectia  etiam  aatiqais  ediUoDibas. 

Comdaravimus  prmterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Confess.,  /.  i,  memoraias.  M. 
(a)  Scriptus  anno  392,  «  Editio  Lot.,  SosU,  Cnteri  lU)ri,  5oti<j. 


113 


DISPUTATIO  PRIMA. 


114 


1.  AnousnNus  di:dt :  Ego  jam  errorem  puto,quam 
antea  veritatem  putabam :  utrum  recte  exislimemy 
a  te  prasente  audire  cupio  ^  In  primis  summum 
errorem  puto,  omnipotentem  Deum,  in  quo  una 
Dobis  spes  est,  exaliqua  parte  violabilem,autcoin- 
quinabilem.aut  corruptibilem  credere.  Boc  vcstram 
bfleresim  affirmare  scio ;  non  quidem  verbis  quibua 
nunc  USU8  sum  :  nam  et  vos  interrogati  confitemini 
Denm  esse  incorruptibilem  et  omnino  inviolabilem 
et  incoinquinabilem ;  sed  cum  cceperitis  cffitera  ex- 
pcnerOy  cogimini  eumcorruptibilem,penetrabiIem, 
et  coinquinabilem  profiteri.Dicitia  enim  aliam  nescio 
qaam  gentem  tenebrarum  adversus  Dei  regnum  re- 
bellasse:  Deum  autem  omnipotentem,  cum  videret 
qaanta  labes  et  vastitasimmineretregnis  sui3,nisi 
aliquid  *  advers»  genti  opponeret,  et  ei  resisteret, 
misisse  banc  virtutem,  de  cujus  commixtione  cum 
malo  et  tenebrarum  gente  mundus  sit  fabricatus. 
Hinc  esse  quod  hioanims  bons  laborant,  serviunt, 
errant,  corrumpuntur:  ut  necessarium  haberent* 
liberatorem,  qui  eas  ab  errore  purgaret,  et  a  com- 
miztione  solveret,  et  a  servitute  liberaret.  Hoc  ego 
nefas  pnto  credere,  Deum  omnipotentem  aliquam 
adversam  gentem  timuisse,  aut  necessitatem  esse 
paasnm,  ut  nos  in  aBrumnas  prfficipitaret. 

FoRTUXATDs  dixit :  Quia  te  medium  fuisse  no- 
ilrum  soio,  id  est,  inter  Manichaeos  administrasse, 
fflta  snnt  principalia  fidei  nostrffi.  De  conversatione 
hlc  agitur,  de  quibus  falais  criminibus  pulsamur. 
Ez  te  ergo  prsesentes  audiant  boni  viri,  utrum  sint 
verasnper  quibus  criminamur  et  appetimur,an  sint 
falea.  Etenim  ex  tua  doctrinai  et  ex  tua  expositione 
et  oetensione  poteruntverius  scire  nostram  conver- 
Mtionem,  si  a  te  fuerit  prodita.  Interfuisti  ora- 
tioni. 

2.  Auo.  dixit:  Interfui.  Sed  alia  queestio  est  de 
nde»  alia  de  moribus :  ego  de  fide  proposui.  Sed  si 
Uli  qui  adsunt,  malunt  audire  de  moribus,  neo  istam 
qncstionem  defugio. 

FoBT.  dixit:  Purgare  me  prius  volo  penes  con- 
scientiam  vestram,  penes  quam^  polluimur,  ex 
idonei  viri  testimonio,  qui  mihi  et  nunc  idoneus 
est,  et  in  futurajusti  judicis  Ghristi  examinatione, 
si  ea  quffi  Jactantur  vidit  in  nobis,  ?el  consecutus 
e^t. 

3.  AuG.  dixit:  Ad  aliud  vocas,  cum  ego  de  fide 
proposuerim.  De  moribus  autem  vestris  plene  scire 
possnnt  qni  Electi  vestri  sunt.  Nostis  autem  roe  non 
Bectnm  vestrum,  sed  Auditorem  fuisse.  Ilaque, 
qnamvis  et  orationi  vestr»  interfuerim,  ut  interro- 
gasti ;  ntmm  separatim  vobiscum  habeatis  aliquam 
orationem,  Deus  solus  potest  nosse,  et  vos.  Ego 
tanien  in  oratione  in  qua  interfui,  nihil  turpe  fieri 
vidi :  eed  solum  contra  fidem  animadverti,  quam 
poatea  didici  et  probavi,  quod  contra  solem  facitis 

«  Poet,  tftuiirenytb,  VaticanuBcodexadditiFORTuiiATus 
dbBit:  Certa  erronm  expanere,  ADGrsruius  dixit :  In  pri' 
miM^  ete. 

•  Vaticaniit  eod«x,  regnie  fuif,  ut  aliquid,  etc. 

*  Idem  codex,  et  neeesearium  habent. 
*Ib  Ifie.,  pma  ^nof. 


orationem.  Prffiter  hoc  in  illa  oratione  vestra  nihi 
novi  comperi.  Quisquis  autem  vobis  opponit  qu»- 
stionem  aliquam  de  moribus,  Electis  vestris  oppo- 
nit  ^  Quid  autem  inter  vos  agatis,  qui  Electi  estis^ 
ego  Bcire  non  possum.  Nam  et  Eucharistiam  audivi 
a  vobis  sffipe  quod  accipiatis :  tempus  autem  acci- 
piendi  cum  me  laterot,  quid  accipiatis,  undenosse 
potui?  Itaquo  serva,  si  placet,  qusstionem  de  mori- 
bus,  ut  inter  Electos  vestros  discutiatur,  si  discuti 
potest.  Mihi  fides  data  est  a  vobis,  quam  bodie  im- 
probo.  De  ipsa  proposui :  ad  propositum  meum  mihi 
respondeatur. 

FoRT.   dixit :  £t  nostra  professio  ipsa  est,  quod 
incorruptibilissitDeus,  quod  lucidus,  quod  inadibi- 
Iis,intenibilis,impa8sibilis,  quod  ffiternam  lucemet 
propriaminhabitet*:  quodnihilexsese  corruptibile 
proferat,  nec  tenebras,  nec  dsmones,  nec  satanam, 
nec  aliquid  adversum  inregno  ejus  reperiripossit. 
Sui  autem  similem  Salvatorem  direxisse:  Verbum 
natum  a  constitutione  mundi  cum  mundum  fabrica- 
ret',  post  mundi  fabricam  inter  homines  venisse 
dignas  sibi  animas  elegisse^  sanctffi  sus  voluntati, 
mandatissuis  coilestibus  sanctificata8,fideac  ratione 
imbutas  ccelestium  rerum ;  ipso  ductorehinc  iterum ' 
easdem  animas  ad  regnum  Dei  reversuras  esse,  se- 
cundum  sanctam  ipsius  pollicitationem,  qui  dixit : 
Ego  sum  via,  veritaSf  et  janua;  et,  Nemo  potest  ad 
Patrem  pervenire^  nisiper  me,  His  rebus  nos  credi- 
mus,  quiaalias  animffi^,  id  est,  alio  mediante  non 
poterunt  ad  regnum  Dei  reverti,  nisi  ipsum  repere- 
rint  viam,  veritatem,  et  Januam.  Ipse  enim  dixit : 
Qui  me  vidit^  vidit  et  Patrem  meum  {Joan.  xiv,  6, 9) ; 
et,  Qui  in  meiredidentymortemnongustahitin  xter- 
ttttfn,  sed  transitum  facit  de  morte  ad  vitam,  et  injudi- 
cium  non  veniet  (Id.  v,  24).  His  rebus  credimus,  et 
bffic  est  ratio  fidei  nostrs,  et  pro  viribus  animi 
nostri  mandatis  ejus  obtemperarCy  unam  fidem  se- 
ctantes  hujus  Trinitatis,  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
sancti. 

4.  AuG.  dixit :  Has  animas,  quas  de  morte  ad  vi- 
tam  per  Ghristum  venire  fatemini,  quffi  causa  prs- 
cipitavit  in  mortem  ? 

FoRT.  dixit:  Hinc  jam  dignare  prosequi  et  con- 
traire,  si  nihil  prster  Deum. 

5.  AuG.  dixit:  Imo  tu  dignare  respondere  id 
quod  interrogaris,  has  animas  qus  causa  morti 
dederit. 

FoRT.  dixit:  Imo  tu  dignare  dicere,utrum  aliquid 
sit  prster  Deum,  an  omnia  in  Deo  sint. 

6.  AuG.  dixit:  Illudego  respondere  possum,quod 

<  Editi,  opponat.  Concinnius  Mss.,  opponit, 

*  In  B.,  quod  inadibiHs,  quod  intenioilis,  impassibilis, 
mtemam  tucem  inhabitet.  Lugd.  Ven.  Lov.  tecuti  su- 
mus.      M. 

<  In  Vaticano  codice^  fabriearent. 

^  Vaticanus  codex,  animas  exelegiste,  Et  infra,  ipso  du- 
catore. 

>  In  Mss.,  ac  ratione  imbutas  coeiestium  rerum  ipse  do^ 
minotor,  et  hinc  iterum,  etc 

*.  Editi,  aiijg  sunt  animjg.  EmendantarhicexVaticano 
codice.  Pofltea  LoyaDienBes  pro,  alio  mediantet  le^i  vo- 
luemnt,  alio  modo  ante.  Sed  reiuctantur  nostri  omnes 
Blss. 


115 


CONTRA  FORTUNATUM  MANICHiEDM,  S.  ADOUSTINI 


116 


meDOsseDominns  voluit,  Deum  necessiUtem  nullam 
pati  posse,  neque  ex  aliqua  parte  violari  atque  cor- 
rumpi.  Quod  cum  iu  quuque  fatearis,  quaero  qua 
necessitate  huc  miserit  animas  quas  dicis  per  Chri- 
Btum  redire. 

FoRT.  dizit:  Quod  tu  dixisti,  quia  buc  usquetib 
Deus  revelavit  quod  incorruptibilis  sit,  quemadmo 
dum  '  et  mihi ;  ratio  qusrenda  est,  quemadmodum 
animffi  et  ob  quam  causam  istum  in  mundum  vene- 
rintyUtmeritonunceasperuDigenitumFilium  suum 
ac  sui  similem  de  boc  mundo  liberaret,8i  nihil  prs- 
ter  ipsum. 

7.  Auo.  dizit :  Non  debemus  frustrare  tantos  qu^ 
prssentes  sunt,  et  de  queestione  proposita  ire  ad 
aliud.  Sic  confilemur  ambo,  sic  nobis  concedimus 
esse  incorruptibilem  et  inviolabilcm  Deum,  et  nihil 
pati  potuisse :  ez  quo  est  consequens  ut  falsa  sit 
hffiresis  vestra,  qus  dicit,  Deum  cum  videretimmi- 
nere  vastitatem  ac  labem  regnis  suis,  misisse  virtu' 
tem  qu»  cum  tenebrarum  gente  bellaret,  et  ez  ea 
commiztione  nostras  animas  laborare '.  Brevis  est 
ergo  ratio  mea,et,  quantum  ezistimo,  cuivis  planis' 
aima.  Si  Deus  nihilpati  potuit  agentetenebrarum, 
quia  inviolabilis  est;  sine  causa  buc  nos  misit,  ut 
nos  hic  aerumnas  patiamur.  8i  autem  aliquid  pati 
potuit;  non  est  inviolabilis,  et  decipitis  eos  quibus 
dicitis  esse  inviolabilem  Deum.  Hoc  enim  vestra 
hsresis  negat,  cum  catera  ezponitis. 

FoBT.  dizit :  Hoc  sentimus,  quod  nos  instruit  bea- 
tus  aposlolus  Paulus,  qui  dizit :  Hoc  sentite  in  vobis$ 
quod  et  in  Christo  Jesu;  qui  cum  in  forma  Dei  esset 
conslitutus^  non  rapinam  arbiiratus  est  esse  se  sequalem 
Deo;  sed  semetipsum  exinanivit^  formam  servi  acci- 
piefit,  in  similitudine  hominum  factuSfet  habiiu  inven- 
tusuthomo:  humiliavit  semetipsum,  et  factus  es^ 
subditus  usque  ad  morfem  (Philipp,  ii,  5-8).  Hoc  ergo 
sentimus  de  nobis,  quod  et  deChristo;  qui  cum  in 
formaDeiesset  coDstilutus,factu8  est  subditususque 
ad  mortem,  utsimilitudinem  animarum  nostrarum 
ostenderet.  Et  quemadmodum  in  se  roortis  simili* 
tndinem  ostendit,  et  se  a  Patre  esse  de  medio  mor- 
taorum  resuscitatum ;  eo  roodo  sentimus  et  de  ani- 
mis  nostris  futurum,  quod  per  ipsum  poterimus  ab 
hac  morte  liberari :  qus  aut  aliena  est  a  Deo,  aut  si 
propria  est  Dei,  et  misericordia  ^us  cessat,  et  libe- 
ntoris  nomen,  et  opera  liberantis. 

8.  AuG.  dizit;Ego  quero  quemadmodum  in  mor- 
tem  veDerimuB,ettu  dicis  quemadmodum  de  morte 
liberemur. 

FoRT.  dizit:  Ita  Apostolus  dizit  quomodo  sentire 
debeamus  de  animis  oostris,  quod  Christus  Dobis 
OBteDdit.  Si  fuit  Christus  iu  passioDe  et  morte,  et 
1108 :  ai  voluntate  Patris  desccDdit  iD  passioDem  et 
mortem,  et  noa. 


*  Hle  aactoritate  maDatcriptorom  addimas,  quemad' 
tnod%un. 

s  Editi  vulgo  male,  et  ex  ea  commixtione  hine  nostrat 
aninuu  Hberaret,  VaticaDUi  vero  Ms.  omitUt,  hinc;  ac 
loco»  bberaret^  habet,  iaborare.  8ie  supra,  d.  1,  col.  113, 
Mic  e$se  quod  hic  animM  bonm  iabormnt. 


9.  AuG.  dizit :  Notum  est  omDlbos  catholicam  fl- 
dem  ita  se  habere,  quod  Dominus  noster,  id  est,  Vir- 
tus  et  Sapientia  Dei  (I  Cor.  i,  24),  et  Verbum  per 
quod  facta  sunt  omnia,  et  sine  quo  factom  est  nihil 
{Joan.  I,  3),  ad  liberutionem  oostram  homiDem  sos- 
cepit.  Id  ipso  homine  quem  suscepit,  demoDstravit 
illa  qu»  dicis.  Nos  autem  nunc  de  ipsius  Dei  et  inef- 
fabilismajestatissub8tantiaquffirimu8,utrum  ei  ali- 
quid  nocere  possit,  an  non  possit.  Si  enim  poteat  ei 
aliquid  nocere,  non  est  inviolabilis.  Si  non  potest  ei 
aliquid  nocere,  quid  ei  factura  erat  gens  tenebra- 
rum,  coDtra  quam  dicitis  bellum  gestum  esse  a  Deo 
aote  coDstitutioDem  muodi,  io  quo  bello  oos,  id  est 
aoimas,  quas  modoiodigere  liberatoremaoifestum 
est,  commiztas  esse  omoi  malo,  et  morti  implicitafl 
asseritis?  Redeo  enim  ad  iIIudbrevissimum:Sipo- 
terat  ei  Doceri^  dod  est  ioviolabilis;  si  dod  poterat, 
crudeliter  huc  nos  misit,  ut  ista  patiamur. 

FoRT.  dizit:  Anima  Dei  est*,  an  non? 

10.  AuG.  dixit:  Si  justum  est  ut  non  interro- 
gatis  meis  respondeatur,  et  ego  interroger^  respon- 
debo. 

FoRT.  dizit :  Si  in  proprio  agit  anima?  Hoo  a  te 
qusro. 

11.  AuG.  dizit:  Ego  qnidem  quod  interrogasti  di- 
cam:  tantum  illud  memineris;  te  noluisse  respoo- 
dere  interrogatis  meis,  me  autem  tuis  respondere. 
Si  qusris  utrum  a  Deo  descenderit  anima,  magna 
quidem  quaestio  est :  sed  sive  a  Deo  descendit,  sive 
non  ;  illud  de  anima  respondeo,  non  esse  Deum ; 
aliud  esse  Deum,  aliud  animam.  Deum  esse  inviola- 
bilem,iQCorruptibiIem,etimpenetrabilem,etincoiD- 
quinabiiem,  et  qui  ez  oulla  parte  corrumpi  poBsit, 
et  cui  nulla  ez  parte  noceri  potest.  Animam  voro  vi- 
demus  et  peccatricem  esse,  et  in  srumna  versari,  et 
veritatem  qusrere,  et  liberatore  indigere.  Hac  mu- 
tatio  animae  ostendit  mihi  quod  anima  non  sit  Deos. 
Nam  si  anima  substantia  Dei  est,  substantia  Dei 
errat,  substantia  Dei  corrnmpitur,  substantia  Dei 
violatur,  substantia  Dei  decipitur :  quod  nefas  est 
dicere. 

FoRT.  dizit :  Ergo  oegasli  animam  ez  Deo  esBO, 
quamdiu  peccatis  ac  vitiis  et  mundanis  rebus  deser- 
vit,  et  errore  ducitur:  quod  fieri  non  poteet,  utaut 
Deu6  hoc  patiatur,  aut  substantia  ejue.  Est  enim 
Deus  incorruptibilis,  etsubstantia  ejus  immaculata 
est  et  8ancta.  Hic  vero  qusritur  a  vobis ',  utrum 
anima  ex  Deo  sit,  necne?  Quod  nos  fatemur,  et 
ostendimus  ez  Salvatoris  adventu,  ez  ipsius  saocta 
predicatiooe^  ez  ipsius  electiooe',  dum  aoimis  mi- 
seretur,  et  secuodum  ejus  arbitrium  aoima  veoisse 
dicitur,  ut  eamdem  de  morte  liberaret,  et  perdoce- 
ret  eam  ad  eteroam  gloriam,  et  restitueret  Patri. 
Quid  vero  de  aoima  tu  ipse  dicis  aut  8peraB»utram 
sitaDeo,  oecoe?  Bubstaotiam  Dei,  ezqua  negaa  esse 
aoimam,  oullis  passiooibua  posse  aubjaoere. 


«  Sic  Mii.  Editi  vero,  Deiif  est. 
s  Editi,  a  nobis.  At  Mm.,  a  vobis* 
*  Er.  et  Mif«,  teetiono. 


^*. 


117 


DISPDTATIO  PRIMA. 


118 


12.  Auo.  dixit :  Animam  sic  negavi  esae  substan- 
tiaro  Doi,  ut  negem  illam  esse  Deum  :  sed  tamen  ez 
Deo  auctore  ease,  quia  facta  est  a  Deo.  Aliud  est  qui 
fecit,  aliud  quod  fecit.  Qui  fecit,  corruptibilis  esse 
omnino  non  potest :  quod  autem  fecit,  omnino  non 
potest  aequale  esse  illi  qui  fecit. 

FoRT.  dixit :  Nec  ego  dixi  animam,  esse  similem 
Deo.  Sed  quia  dixisti  factitiam'  esse  animam,  et 
nibil  praeter  Deum ;  qusro  undenam  Deus  anim» 
BDbstantiam  adinvenit. 

43.  Auo.  dixit :  Tantum  memento  me  respondere 
ad  ea  qu«  interrogas ;  te  autem  ad  ea  qusB  interrogo 
noD  respondere.  Animam  dico  factam  a  Deo,  utcs- 
tera  omnia  qus  a  Deo  facta  sunt ;  et  inter  illa  qus 
Deusomnipotensfecit^principalemlocumdatumesse 
anims  (a).  Si  autem  quaeris  unde  Deus  animam  fecit, 
memento  confiteri  me  tecum*,  Deum  esse  omnipo- 
tentem.  Omnipotens  autem  non  est,  qui  quaerit  adju- 
vari  aliqua  materiaunde  faciat  quod  volit.  Exquo  est 
consequens,  ut  secundum  fidem  nostram  omnia  qus 
Deus  fecit  per  Verbum  et  Sapientiam  suam,  de  nibilo 
fecerit.  Sic  enim  legimus :  Ipsejusnt^  et  fada  sunt ; 
ipse  mandavit^  etconstUuta  sunt  (Psal.  cxlviii,  5). 

FoRT.  dixit:  Ex  jussione  constant  universa? 

4k.  AuG.  dixit:  Ita  credo,  sed  universa  qu«  fac- 
ta  snnt. 

FoRT.  dixit :  Facta  consonant,  sed  quia  incon- 
▼enientia  sibi  sunt,  ac  per  boc  ergo  constat  non 
esse  unam  substantiam,  licet  cx  unius  jussione 
eadem  ad  compositionem'  mundi  bujus  et  faciem 
venerint.  Gsterum  rebus  ipsis  patet  quia  nibil  si- 
mile  tenebrae  et  lux,  nibll  simile  veritas  et  menda- 
ciam,  nibil  simile  mors  et  vita,  nibil  simile  anima 
et  corpus,  et  cstera  istis  similia  qus  et  nominibus 
et  speciebus  distant  ab  invicem  :  et  merito  dixisse 
Dominum  nostrum,  Arbor  quam  non  planinvit  Pa- 
tcr  meus  cxlestis,  eradicabitur,  et  in  iynem  mittetur^ 
quia  non  affert  fructus  bonos  (Matth,  xv,  13,  ^  iii, 
JO}:etessearborem  radicatam^  Hinc  vere  constat 
ex  ratione  rerum  *,  quod  dus  sunt  substantis  in  boc 
mando,  que  speciebus  etnominibus  constant:  qua- 
rum  est  una  corporis,  alia  vero  aeterna  Patris  om- 
nipotentis  quam  Dei  esse  credimus^ 

15.  Auo.  dixit :  Ck)ntraria  ista  qus  te  movent,  ut 
adversa  sentiamus,  propter  peccatum  nostrum,  id 
est,  propter  peccatum  bominis  contigerunt.  Nam 
omnia  Deus  et  bona  fecit,  et  bene  ordinavit ;  pecca- 
tam  autem  non  fecit,  et  hoc  est  solum  quod  dicitur 
malam,  voluntarium  nostrum  peccatum.Estetaliud 
genus  mali,  quod  est  poana  peccati.  Gum  ergo  duo 


>  Sie  Msft.  Editi  vero,  facturanu 

t  VaticaDUft  codex,  confiteri  te  mecum. 

>  Sola  editio  Lov.,  ad  eamdem  ctmpositionem. 

*  Editio  Er.,  radicandam.  LovanieDBes  correxeruntex 
daobas  Mm.,  eradicatam.  Nos  ex  Dostrift  poDioius,  radi- 
eaiam;  q%m  voz  respicere  videtur  boDam  arborem^ab 
ca  qas  eradicabitur  diyersam. 

^  VatteaDas  eodex  :  Bine  oero  conttat,  et  ratio  ipsapa' 
Ui,  €t  epaeiebue  ^ppsit  et  diseretione  rerum. 

*  8ok  aditlo  Lov.,  una  temporalis,  alia  vero  Mtema 
qumn  Patris  omnipotentii  esee  credimus, 

(4  1  Biliafll.i  eap.  i6,  n.  2. 


siot  genera  malorum,  peccatum  et  pcena  peccati ; 
peccalum  ad  Deum  non  pertinet,  pana  peccati  ad 
vindicem  pertinet.  Etenim  ut  bonus  est  Deus,  qui 
omniaconstituit^sicjustusest,  utvindicetinpecca- 
tum.  Gum  ergo  omnia  optime  sint  ordinata,  qus  vi* 
dentur  nobis  nunc  adversa  esse,  merito  contigit  bo- 
minis  lapsi,  qui  legem  Dei  servare  noluit.  Animie 
enim  rationali  qus  est  in  bomine,  dedit  Deus  libe- 
rum  arbitrium.  Sic  enim  posset  habere  meritum,  si 
voluntate,  non  necessitate  boni  essemus.  Gum  ergo 
oporteat  non  necessitate,  sed  voluntate  bonum  esse, 
oportebat  ut  Deus  anims  daret  liberum  arbitrium. 
Huic  autem  animeeobtemperantilegibussuis^omnia 
subjecit  sine  adversitate  :  ut  ei  cstera  qu»  Deus 
condidit  servirent,  si  et  ipsa  Deo  servire  voluisset. 
Si  autem  ipsa  noluisset  Deo  servire,  ea  qus  il!i  ser- 
viebant,  in  pGcnam  ejus  converterentur.  Quare  ei 
recte  omnia  a  Deo  ordinata  sunt,  et  bona  sunt,  et 
Deus  non  patitur  malum. 

FoRT.  dixit :  Non  patitur,  sed  pravenit  malum. 

16.  Auo.  dixit :  A  quo  enim  passus  erat  ? 

FoRT.  dixit :  Hoc  meum  est,  quia  prfflvenire  vo- 
luit :  non  iemere,  sed  virtute  et  prffiscientia.  Gate- 
rum  nega  malum  prster  Deum  esse ;  cum  prscepta 
ostendi  queunt  alia^  que  pretervoluntatemipsius 
fiunt.  Prsceptum  non  intercedit,  nisi  ubi  est  et  con- 
trarietas.  Libera  facultas  vivendi  non  datur,  nisi  ubi 
est  lapsus,  secundum  Apostoli  rationem,  qui  dicit : 
Bt  vos  cum  essetis  mortui  delictis  et  peccatis  vestris  in 
q  uibus  aliquando  ambulastis  secundum  magisterium  hU' 
jusmundif  secundum  principem  potestatis  aeris  hujuf^ 
spiritus  quinuncoperaturin  filiisdiffidentim^inquibui 
d  nos  et  omnes  aliquando  conversati  sumus  in  deside- 
riis  camisnostrdSt  facienies  voluntates  consiliorum  car^ 
ftis,  et  eramus  naturaliter  filii  irx^  sicut  et  cseteri. 
Deus  autem  qui  dives  est  in  omni  misericordia,  misi  r- 
tus  est  nobis.  Et  cum  mortui  essemus  peccatis,  convivi^ 
ficavit  nos  in  Christo,  cujus  gratia  estis  salvi  facti ;  si- 
mul  et  suscitavit^  et  cum  eo  collocavit  in  ccelestibuscum 
Christo  JesUj  ut  oslenderet  in  saecuiis  supervenientibus 
abundantes  divitiasgratiae  sux  in  bonitate  super  nos  in 
Christo  Jesu.  Gratia  enim  estis  salvati  per  fidem:et  hoc 
non  ex  vobis^  Dei  enim  donum  est ;  non  ex  operibus^ 
ut  ne  qui$  glorietur.  Ipsius  enim  sumtis  fadura^  creati 
in  Christo  Jesu  in  operibus  bonis,  quaepraeparavit  Deus 
ut  in  iilis  ambuiemus.  Propter  quod  memores  eitote, 
quod  aliquando  vos  eratis  gentes  in  came,  qui  diceba^ 
mini  prs^putium,  ab ea quae dicitur  circumcisio in earne  . 
manufoctaj  quia  eratis  illo  tempore  sine  Christo,  alie' 
nati  a  conversatione  Israel,  et  hospites  testameniorum, 
promissionis  spem  non  habentes,  et  sine  Deo  in  hoc 
mundo.  Nunc  autem  in  Christo  Jesu^  vos  quialiquando 
eratis  longe,  facti  estis  prope  in  sanguine  Christi,  Ipse 
est  enim  pax  nostra,  qui  fecit  utraque  unum,  et  medium 
parietem  macerise  solvens,  inimidtiasincamesua;  te' 
gem  mandatorum  decretis  evacuanSy  ut  duos  condat  in 
semetipsum,  in  unum  novum  hominem,  faciemspacem^ 
ut  reconciliet  ambos  in  uno  corpore  Deo^  per  crucem, 

«  Editio  Er.  Mis.  ostendit  qum  «ua(  oXiA^ 


119 


CONTRA  PORTDNATUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


120 


interficiens  inimiciiias  insemetipso  Etveniens  evanfje' 
lixavitpacentvobis  qui  longe,  et  pacem  iis  qui  prope. 
Quoniam  per  ipsum  habemus  uirique  in  uno  spiritu 
accessum  ad  Patrem  (Ephes.  ii,  1-^8). 

Auo.  dixit :  Ista  Apostoli  leotio,  quam  reoitare 
voluisti,  si  non  fallor,  pro  mea  plurimum,  et  contra 
tuam  fldem  facit.  Primo,  quia  ipsum  liberum  arbi- 
trium,  quo  ego  dixi  fleri  ut  anima  peccet,  satis  bio 
expressum  est,  cum  peccata  nominavit,  et  cum  recon- 
ciliationem  nostram  dixit  fieri  cum  DeoperJesum 
Gbristum.  Peccando  enim  aversi  eramus  a  Deo ;  te- 
nendo  autem  praecepta  Gbristi,  reconciliamur  Deo  : 
ut  qui  peccatis  mortui  eramus,  servantes  praecepta 
ejus  viviflcemur.  et  pacem  babeamus  cum  illoin  uno 
8piritu,a  quoalienati  eramu8,non  servantesmandata 
ejus ;  sicuti  de  bomine  qui  primus  est  constitutus,in 
fide  nostra  praBdicatur.  Ergo  nunc  qusro  abs  te,  se- 
oundum  eam  lectionem  quae  lecta  est,  quomodo  ba- 
beamus  peccata,  si  natura  contraria  nos  cogit  facere 
quod  facimus?  Qui  enim  cogitur  necessitate  aliquid 
facere,  non  peccat.  Qui  autem  peccat,  libero  arbitrio 
peccat.  Quare  sit  nobis  poenitentia  imperata,  si  nos 
Dibiima]ifecimus,sedgenstenebrarum?Quaeroitem, 
induIgentiapeccatorumcuidetur;nobi8,angentite- 
nebrarum.Sed  si  genti  tenebrarum  datur  indulgentia 
peccatorum,  regnabit  et  ipsa  curo  Deo,  accipiens  in- 
dulgentiam  peccatorum.  Siautem  nobisdaturindul- 
gentia  peccatorum,  manifestum  est  quia  volunlate 
peccavimus.Satisenimstultumestignoscieiquinibil 
mali  fecit.  Nihil  autem  malifecit,  qui  nibil  suavolun- 
tatefecit.  Hodieergo  animapollicentesibi  Deo  indul- 
gentiam  peccatornm  et  reconciliationem^  si  peccare 
destiterit,  et  de  peccatis  pcBnitenliam  gesserit,  si  re- 
Bpondeat  secundum  vestram  fidem,  et  dicat :  Quid 
enim peccavi  ?  quid  commerui  ?  Quid  me  expulisti  de 
regaistuiSfUtcontranoscioquamgenteropugnarem? 
Depreesasum  *,  permixtasum,  corruptasum,  defecta 
8um*,  non  est  mihi  servatum  liberum  arbitrium.  Tu 
nosti  necessitatem  qua  pressa  sum  :cur  mihi  vulnera 
imputas  qus  suscepi?  Quare  me  cogis  ad  pceniten- 
tiam,  cum  tu  sis  causa  vulnerum  meorum  ;  cum  tu 
scias,  quae  passa  sum,  gentem  tenebrarum  in  me  fe- 
cisse  te  auctore,  qui  violari  non  poteras,  et  tamen 
volens  cavere  regnis  tuis,  quibus  nibil  noceri  possit, 
meinmiseriasprdBcipitasti?Sicerteegoparstuasumy 
qu88  de  visceribus  tuis  processi,  si  de  regno  tuo  et  de 
ore  tuo ;  in  hac  gente  tenebrarum  aliquid  pati  nonde- 
bui,  ut  roe  incorrupta,  illa  subjiceretur,  si  parseram 
Domini.  Nunc  autem  cum  illa  temperari  non  posset 
nisi  mea  corruptione,  quomodo  aut  pars  tua  dicor, 
aut  tu  inviolabilis  manet,  aut  non  es  crudelis^  qui  me 
pativoIuistiprohisregnis,quibusnihi1noceripoterat 
ab  illa  gente  tenobrarum?  Ad  hoc  rosponde,  si  pla- 
cet :  et  dignareetiam  illud  mihi  exponere,  quomodo 
dictum  est  a  Paulo  apostolo,  Eramus  naturaliter  fUii 


*  Vaticanus  Mm.  tppretsa  tum  ;  itemqua  iutm  loco, 
pressa,  habet,  oppressa. 

*  Plareb  Mm.,  defatigata  sum.  Forte  leffendum,  de- 
eepta  tum.  defatigata  tum  ;  quAB  duo  verba  Terenttt  sunt 
ia  Andr.  act.  4,  soen.  i,  verR.  15. 


tra?,  quos  reconciliatoB  dicit  Deo.  Si  ergo  naturali- 
ter  niii  irae  erant*,  quomodo  diois  naturaliter  ani- 
mam  flliam  esse  et  portionem  Dei  ? 

FoRT.  dixit :  Si  secundum  animam  dixisset  Ap08- 
tolus  quod  simus  naturaliter  fllii  ine,  alienata  esset 
anima  ore  Apostoli  a  Deo.  Et  hac  modo  tu  ratione 
ostendis  quod  anima  non  sit  Dei ;  quia  naturaliter, 
inquit,  Apostolus,  sumus  filii  iroe.  Si  vero  secundum 
quod  lege  tenebatur  idem  apostolus,  ex  semine 
AbrahaB,ut  ipse  contestalur,desoendens  [Rom,  xi,l); 
constat  eum  corporaliter  dixisse^nos  fuisse  flliosirs, 
sicut  et  cffiteros.  Anim»  vero  substantiam  ostendit 
quod  sit  ex  Deo,  et  animam  aliter  non  posse  reoon- 
ciliari  Deo,  nisi  per  magistrum  qui  est  Gbristus  Je- 
tus.  Interfecta  enim  inimicitia,  videbatur  anima 
indigna  exstitisse  Deo.  Sed  quia  missa  est,  boc  con- 
fitemur,  a  Deo  tamen  omnipotente,  etoriginem  tra- 
bens,  et  missa  ad  ipsius  voluntatem  consignandam» 
Quemadmodum  et  Salvatorem  Gbristum  credimus 
de  coqIo  venisse^  voluntatem  Patris  complere.  Qu« 
voluntas  Patris  baBC  erat,  animas  nostras  de  eadem 
inimicitialiberare,  interfeota  eadem  inimicitia.  Quae 
si  adversa  Deo  non  fuisset,  neo  inimicitia  vocaretur 
ubi  erat  unitas,  nec  interfectio  diceretur  aut  fioret 
ubi  vita  erat. 

^8.  AuG.  dixit :  Memento  quod  Apostolus  dixerit, 
oonversatione  nos  alienatos  a  Deo  esse. 

FoRT.  dixit:  Trado  ego  duas  substantias  fuisse. 
In  lucis  substantia  haberi  Deum,  ut  superius  dizi- 
mus,  incorruptibilem  :  fuisse  vero  contrariam  na- 
turam  tenebrarum,  eam  quam  virtute  Dei  vinoi  ho- 
die  quoque  confiteor,  et  ad  meum  regressum  sal- 
vatorem  esse  Ghristum  emissum,  ut  ante  idem 
apostolus  ait. 

\  9.  AuG.  dixi  t:  Rationibus  ut  discuteremus  duarum 
naturarum  fidem,  impositum  est  ab  iis  qui  nos  au- 
diunt,  Sed  quoniamad  Scripturas  iterum  confugisti, 
ad  eas  ego  descendo,  ac  nihil  prsBtermittendum  esse 
postuio,  ne  quibusdam  capitibus  utentes,  nebulas 
afTeramus  eis  quibus  nots  Seripturae  non  sunt.  A 
capite  igitur  quod  habet  Apostolus  in  Kpistola  sua 
ad  Romanos  consideremus,  In  prima  enim  pagina 
est  quod  vehementer  contra  vos  est.  Dicit  enim  : 
Pauius  servus  Christi  Jesu,  vocatus  apostolus,  separa" 
tus  in  Evangelium  Dei*.  qu4>d  ante  promiserat  per 
Prophetas  suos  in  Scripturis  sanclis^  de  Filio  juo,  qui 
factus  est  ei  ex  semine  David  secundum  camemf  qui 
prxdeslinatus  est  Filius  Dei  in  virtute,  secundum  spi^ 
ritum  sanciificationis  ex  resurrectione  mortuorum  Je- 
su  Christi  Domini  nostri  {Id.  i,  1-4).  Videmus  Apos- 
tolum  de  Domino  nostro  nos  docere^  ut  et  virtute 
Dei  ante  carnem  prsdestinatus  fuerit,  el  secundum 
carnem  factus  sit  ei  ex  semine  David.  Hoo  vos  cum 
semper  negaveritis  et  negetis,  quomodo  Scripturas 
flagitatis,  ut  secundum  eas  potius  disseramus  ? 

FoRT.  dixit:  Secundum  carnem  asseritisezaemine 
Davidy  cum  preadicetur  ex  virgine  esse  natu8(/iak  vu» 

<  Hlc  ex  Mm.  rettitaimus  bec  verba,  quot  reconeaHa' 
tot  dicit  Deo,  Si  ergo  naiuraUter  fUU  irm  erant ;  qnm  ia 
editis  desunt. 

'  In  Mm.,  prMdettinatus  Im  EvangeUmm  M. 


131 


DISPUTATIO  SECUNDA. 


122 


14),etFiIius  Dei  magniBcetur.Fieri  enim  non  potest, 
nisi  utquodde  spiritue8t,spiritiishabeatiir;etquod 
de  carne  est,  caro  intelligatur  {Joan.  iii,  6).  Gontra 
quod  est  ipsaauctoritas  Evangeliiquadicitur,quod 
earo  etsanguisregnum  Dei  nonpossidebunt,neque  cor- 
ruptio  incorruptelam  possidebit  (I  Cor,  xv,  50). 

Hic  strepitus  faotu8estaconsidentibus,qui  ratio- 
nibus  potius  agi  volebant  :  quia  videbant  eum  non 
omnia  qua  in  Apostoli  codice  soripta  Bunt,velie  ac- 
cipcre.Deinde  passim  sermocinatio  ab  omnibus  ha- 
beri  CGspit,  quousque  diceret  sermonem  Dei  liga- 
tum  esse  in  gente  tenebrarum.  Quod  cum  exbor- 
roissent  qui  aderant,  discessum  est. 

DISPDTATIO  SECUNDiE  DIEI. 

Posteradie  adhibito  iterumnotario,resactasicest. 

FoRT.  dixit  :  Dico  quod  nihil  mali  ex  se  proferat 
Deus  omnipoten8,et  quod  quffi  sua  sunt  incorrupta 
maneant,uno  ex  fonte  inviolabiii  orta  et  genita :  csb- 
tera  vero  qus  in  hoc  mundo  versantur  contraria, 
non  ex  Deo  manare^  nec  principe  Deo  *  paruisse  in 
faoc  ssculo,  id  est,  quod  non  ex  ipso  originem  tra- 
faant.Hec  ergo  in  flde  suscepimus.quod  aliena  sint 
mala  a  Deo. 

20.Auo.dixit  :  Et  nostra  fldes  haBC  est,  quod  ma- 
lorom  genitor  non  sit  Deus,  neque  ullam  naturam 
fecerit  malam.Sedcum  uterquenostrumconsentiat 
incorruptibilem  Deum  et  incoinquinabilem,  pru* 
dentium  est  aestimare  et  fidelium,quffl  sit  fidespu- 
rior  et  mojestate  Dei  dignior  :  illa  ubi  asseritur, 
vel  virtus  Dei,  vel  pars  aliqua  Dei,  vel  eermo  Dei 
posse  eommutari,  violari,  corrumpi,  ligari ;  an  ea 
obi  dicitar  et  omnipotentem  Deumet  omnem  ipsius 
natnram  et  substantiam  nulla  parte  unquam  posse 
corrumpi,sed  mala  esse  voluntario  peccato  anims, 
cui  dedit  Deusliberum  arbitrium.Qnodliberum  ar- 
bltrium  ai  non  dedisset  Deus,  judicium  puniendi 
nullum  justum  esse  posset,  nec  meritum  recte  fa- 
ciendi,nec  prsceptum  divinum  ut  ageretur  pcBni- 
tentia  de  peccatis ;  nec  ipsa  indulgentia  peccato- 
mm,  quam  nobis  Deus  per  Dominum  nostrum  Je-> 
8um  Christum  donavit.Quiaqui  non  voluntale  pec* 
cat,non  peccat.Hoc  arbitror  omnibus  apertum  esse 
atque  perspicuum.Quapropter  non  nos  movere  de- 
betySi  aliqua  in  iisquas  Deus  fecit  molesta  patimur 
pro  meritis  nostris.  Sicut  enim  ille  bonus  est,  ut 
constitueret  omnia  ;  sic  Justus  est,  ut  peccatis  non 
parcat.  Qu»  peccata,  ut  dixi,  nisi  libera  voluntas 
esset  in  nobis,  peccata  non  essent.  Si  quis  enim, 
▼erbi  causa,  ligaretur  ab  aliquo  casteris  membris, 
et  de  manu  ejus  falsum  scribcretur  sine  ejus  pro- 
pria  voluntate  ;  qufflro,si  hoc  judici  patefieret,  pos- 
aet  bnnc  hominem  falsitatis  crimine  condemnare? 
Quare  si  manifestum  est,  peccatum  non  esse  ubi 
non  est  liberum  voluntatis  arbitrium,  volo  audire, 
anima,  quam  dicitis  aut  partem,  aut  virtutem,  aut 
t6rmonem,aut  aliud  quodlibet  Dei,quid  mali  fecerit, 
ot  a  Deo  puniator,  aut  posnitentiam  agat  peccati, 
aot  veoiam  mereatur  ;  cum  nihil  ipsa  peccaverit. 

<  ^SaSX^nec  prindpi  Dtfo.Melius  M88.,fiec  prindpe  Deo, 
idertyaaeton. 


FonT.dixit  :  De  substantiis  propoaui,quodbono- 
rum  tantumraodo  Deus creator,uUor  vcro  malorum 
habeatur,eo  quod  mala  ex  ipso  non  sint.Merito  er- 
go  hoc  sentio,  et  ulcisci  Deum  mala,  quia  ex  ipso 
non  sunt.Gffiterum  si  ex  ipso  essent,  aut  daret  licen- 
tiam  peccandi,quod  dicis  liberum  arbitrium  dedisse 
Deum,  consensor  Jam  inveniebatur  delicti  mei,  eo 
quod  delicti  mei  auctor  esset :  aut  ignorans  quid 
futurus  essem,  delinqueret  S  quem  ipse  non  se  di- 
gnum  institueret.Hoc  ergo  propositum  est  a  me,et 
quod  interrogo  nunc,utrum  Deus  mala  instituerit, 
necne;et  utrumipsefinemmalorum  institucrit.Ete- 
nim  qu®  ab  ipso  diximus  facta  esse,utopiflce  Deo, 
uti  ab  ipso  creata  et  genita  incorruptibilia  haberi, 
his  rebuB  apparet,et  fides  evangelica  docet.Hfflc  ego 
et  proposui  qu»  sunt  credulitatis  nostrffl,et  qo«  a 
te  possunt  in  ista  professione  nostra  flrmari,  ita 
tamen  ut  non  desit  auctoritas  fidei  christians.  Et 
quia  nullo  genere  recte  me  credere  ostendere  poB- 
Bum,  nisi  eamdem  fidem  Scripturarum  auctoritate 
flrmaverim  :  id  ergo  est  quod  insinuavi,  quod  dixi. 
Aut  si  mala  auctore  Deo  in  mundo  paruerunt,  hoo 
ipse  dicere  dignare  :  aut  si  recte-  creditur  mala  ex 
Deo  non  esse,  hoc  etiam  prfflsentium  contemplatio 
prosequi  debet  et  Buscipere.De  substantiis  dixi,non 
depcccatoquodin  nobis  versatur.Sienim  originem 
non  haberet  quod  cogiiamus  delicta  facere;non  co- 
geremur  ad  peccatum  venire,vei  ad  delictum.Nam 
quia  inviti  peccamus,et  cogimur  a  contraria  et  ini- 
mica  nobis  substantia,  idcirco  sequimur  scientiam 
rerum.  Qua  scientia  admonita  anima  et  memoris 
pristinae  reddita,recognoscit  ex  quo  originem  trahat^ 
in  quo  malo  versetur,  quibua  bonis  iterum  emen- 
dans  quod  nolens  peccavit,possit  per  emendationem 
delictorum  suorum,bonorum  operum  gratia,meri- 
tum  sibi  reconciliationisapudDeumcollocare,  auc- 
tore  Salvatore  nostro,qui  nos  docetet  bonaexercere, 
et  mala  fugere.Propositum  estenim  nobis^quod  non 
ab  aliqua  contraria  natura,  sed  sua  sponte  homo 
aut  justitiffl  serviat,  aut  peocatis  se  obnoxium  fa- 
ciat :  cum  nulla  existente  contraria  gente,  si  sola 
versatur  anima  in  corpore  constituta,  cui  Deus,  ut 
dicis,  liberum  arbitrium  dedit,  sine  peccato  esset, 
nec  peccatis  se  obnoxium  faceret. 

21.  Auo.  dixit  :  Ego  dico  peccatum  non  esse,  si 
non  propria  voluntate  peccetur  (a)  :  hino  esse  et 
prfflmium,quia  propria  voluntate  recta  facimus.Aut 
si  pcenam  meretur,qui  peccat  invituB,debet  et  prffl- 
mium  mereri,quibene  facitinvitus.Quisautemdu- 
bitet  non  deferri  prffimium,  nisi  ei  qni  bona  volnn- 
tate  aliquid  fecerit'?Ex  quo  intelligimus  etpcsnam 
inferri  ei  qui  voluntate  mala  aliquid  fecerit.Sedquo- 
niam  mead  prioresnaturas  et  substantias  revocas, 
fldes  mea  est,  omnipotentem  Deum,  quod  maxime 
animadvertendum  est^et  animo  fl^endum,omnipo- 
tentem  Deumjustum  et  bonum,  fecisse  bona.  Sed 

^  M88.,  quod  futurus  ettem  delinquere. 

*  VatieaDU8  codex  et  Amulpheneis,  qui  aHquid  boni 
voluntate  fecerit,  Pauloque  poat,  qui  voiuntate  maH  aU" 
qutd  feeerit. 

(a)  I  Retract,  cap.  16,  o.  t. 


m 


CONTRA  FORTUNATUM  MANIGHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


124 


ea  qi/sB  abillo  facta  8unt,iion  possuntessetalia^qua- 
lia  est  ipsc  qui  fecit.Injustum  cst  cnim  et  slultum 
credere  S  quod  opera  paria  sint  artiGci,  et  condita 
conditori.Quapropter,8i  pia  (ides  est  ut  omnia  bona 
Deus  tecerit,quibu8  tamen  ipse  m  ulto  est  excellentior 
longequeprffistantior;origoet  caputmali  estpecca- 
tum,f  icut  Apostolus  dixit :  Radix  omnium  malorum 
est  rupidiias :  quam  quidam  sequentes,naufragaverunt 
a  fideM  inseruerunt  sedoloribus  muUis  (1  7tm.vi,10). 
Si  eni.n  radicem  omnium  malorum  qufieris,  babes 
Apostolum  dicentem,  radicem  omnium  malorum 
esseiiupiditatem.Radicem  radicis  queerere  non  pos- 
auro.Aut  siest  aliud  malum,cujus  radix  non  est  cu- 
piditaSyUon  erit  omnium  malorum  radix  cupiditas. 
Si   autem    verum   est,    omnium    malorum   radi- 
cem  e88ecupiditatem,fru8tra  aliud  aliquod  mali  ge- 
DUB  quasrimus.Tua  vero  natura  contraria  quam  in- 
duc^s  ;  quoniam  jam  respondi  objectis  tuis  ;  queeso 
ut  tu  mibi  dicere  digneris,  si  illanatura  contraria 
est  tctum  malum,  neque  peccatum  potest  esse  nisi 
ex  illa,pGBDam  ipsa  sola  debet  mereri,non  anima  a 
qua  non  est  peccatum.At  si  dicis  ipsam  solam  me- 
reri  pcenam.etanimam  non  merori ; quaero  cui  data 
fiit  poenilentia,quffisitJu88a  pcQnitere.Sianimajussa 
est  pccnitere  ;  ab  illa  peccatum,  et  ipsa  voluntate 
peccBvit.Nam  si  cogitur  anima  facere  malum,neque 
illa  Obt  quae  malum  facit ' ;  nonne  stultum  est  et 
plenum  dementiae,  ut  gens  tenebrarum  peticaverit^ 
et  me  pooniteat  de  peccali8?Nonneplenum  domen- 
ti»  eptyUt  genstenebrarum  peccaverit,et  mihi  detur 
induigentia  peccatorum : qui  possum  dicere  secun- 
dum  fidem  vestram^Quid  feci?  quid  commisi? Apud 
te  fui,integer  fui,  nulla  labe  contaminatus  fui  :  tu 
mf  bucmisistiytu  necessitatem  passus  es,tu  cavisti 
regnis  tui8,cum  magna  eis  labes  et  vastitas  immi- 
neret.  Gum  ergo  noveris  necessitatem  qua  hic  op- 
presBUs  sum,  qua  respirare  non  potui,  cui  resistere 
non  ^otui ;  quid  me  accusas  quasi  peccantem?aut 
quid  promittis  indulgentiam  peccatorum?Ad  hoc 
aine  ambagibus  responde,  si  placet,  sicut  tibi  ego 
sine  ambagibus  respondi. 

FoBT.  dixit :  Hoc  nos  dicimus,  quod  a  contraria 
natura  anima  cogatur  delinquere :  cui  non  vis  esse 
radicem,ni8i  hoc  tantum,quod  in  nobip  malum  ver- 
8atur;cum  constetexoeptis  nostris  corporibus  mala 
Id  omni  mundo  versari.Non  ista  qus  in  corporibus 
■olum  babemus  in  toto  mundo  yer8antur,et  nomini- 
bus  valent,  bona  ;  mala  radix  haeret.  Nam  dixit  Di- 
guatio  tua  quod  hcec  sit  radix  malorum,  cupiditas, 
qus  Id  nostris  corporibu8versatur:cum  quandonon 
estcupiditas  mali  exnostris  corporibus.exprincipali 
illa  contraria  natura  versaturintoto  mundo.Aposto- 
luseienim  nominavit  idradicemessemalorum  cupi- 
ditatem,Donuaummalum»quam  dixisti  radicemom- 
nium  malorum.CupiditasveroDOD  uDomodoiDtelli- 
gittir,quam  dixtsti  radicem  esse  omnium  malorum, 
quaai  quie  incorporibusDOstris^solum  versetur:  cum 


*  VatleaDUB  codex,  et  stuitum  exigert.  quod,  etc. 

*  AUquot  II M.,  neque  in  illa  est  quod  matum  faeit. 
'  JBr  al  Mfa.  hoc  tantum  loco,  in  cortUbus  nostris. 


constetbocquodinnobis  ver8aturmalum,exauctore 
ma)o  descendcre,  et  portiunculam  esso  mali  hanc 
radicem  quam  tu  esse  dicis  ;ut  non  sit  ipsa  radix, 
sed  sit  portiuncula  mali,eju8  mali  quod  ubique  ver- 
satur.Quam  radicem  et  arborem  malam  Domin  us  nn- 
ster  appellavit,nunquam  fructusbonos  afferentem, 
quam  non  plantavit  Pater  8uu8,ac  merito  eradicari 
et  in  ignem  mitti  {Mallh.  xv,  ^3,  ^  iii,  10).  Nam 
quod  dicis,  contrariae  naturs  peccatum  debere  im- 
putari ;  illa  natura  mali  est :  et  id  esse  peccatum 
animffi,  si  post  commonitionem  Salvatoris  nostri  et 
sanam  doctrinam  ejus  a  contraria  et  inimica  sui 
stirpe  se  segregaverit  anima,et  purioribusse  ador- 
nans  anima;aliter  non  possesubstantiffisusreddi. 
Dictum  est  enim:  Si  non  venissem etlocutus  eisfuis- 
sem^peccaium  non  hahereni.  Nunc  vero  quia  t/ent,  et 
locutus  sum,et  noluerunl  mihi  credere^veniam  de peC' 
cato  non  habebunt  {Joan.  xv,  22).  Unde  patet  recte 
esse  pcenitentiam  dalam  post  adventum  Salvatoris, 
et  post  banc  scientiam  rerum,qua  possit  anima,  ac 
si  divino  fonte  lota,de  sordibus  et  vitiis  tam  muo- 
di  totius,quam  corporum  '  iu  quibus  eadem  auima 
versatur,  regno  Dei,  unde  progressa  est,  reprsseu- 
tari.  Nam  dictum  est  ab  Apostolo,  quod  prudentia 
carnis  inimica  sit  Deo  :  legi  enim  Dei  non  est  sub- 
iecta  ;  nec  enim  potest  {Rom.  viii,  7).  Patet  ergo  hifl 
rebus,  quod  aaima  bona,  factione  illius  qu«  legi 
Dei   DOD   est  subjecta,  peccare  videtur,  dod   sua 
sponte.Namque  idem  8equitur,quod  caro  cancupiS' 
cU  adversus  spiriium,  et  spiritus  adversus  cumem ; 
ut  non  quxcumque  vuliiSf  illa  faciatis  {Galat,  v,  17). 
Dicit  iterum  :  Video  aliam  legem  in  membris  meis, 
repugnantem  legi  mentis  mese,  et  captivum  me  du~ 
^entem   in  lege  peccali  et  mortis.  Ergo  miser  ego 
homOy  quis  me  liberabit  de  corpore  mortis  hujus^  nisi 
gratia  Dei  per  Dominum  nosirum  Jesum  Christum 
{Rom.  VII,  23-25),  per  quem  mihi  mundus  crucifixus 
est,  ei  ego  mundo  {Galat.  vi,  14)? 

22.  AuG.  dixit:  Agnosco  et  amplector  testimouia 
divinarum  Scripturarum,  etfldei  meae  quemadmo- 
dumcongruant,8icutDeusdonaredignabitur,pauci8 
exponam.  Liberum  voluntatis  arbitrium  inillo  homi- 
ne  fuissedico,  qui  primus  formatusest.  Ille  sic  factua 
e8t,ut  nihil  omnino  voluntati  ejus  resisteretfSivellet 
Dei  prscepta  servare.  Postquam  autem  ipse  libera 
voluntate  pcccavit,  nos  in  uecessitatem  prscipitati 
8umu8,qui  ab  ejusstirpe  desceudimus.Potestautem 
UDusquisque  Dostrum  mediocri  cousideratioDe  iove- 
Dire  verum  esse  quod  dico.Hodie  uamque  io  nostria 
actionibuB  antequam  coDsuetudiue  aliqua  implice- 
mur,liberum  habemusarbitrium  facieudi  aliquid,vel 
DODfacieDdi.Gumautem  ista  libertate  fecerimus  aii- 
quid  ,et  facti  ipsius  teuuerit  auimam  perDiciosa  dulce- 
do  et  volupta8,eadem  ipsa  sua  cousuetudiDe  aic  impli- 
catur,  utposteaviDcercDOD  possit,  quod  sibi  ipaapec- 
caudo  fabricataest.  Videmusmultosjurare  Dolle :  sed 
quiaJamcoDsuetudiDemlingua  tenuit,  Don  possere- 
freDare,quiDeaexeantde  ore  ip8orum,qne  non  poa- 

«  8ic  MM.Editto  Tero  LoT^foM  mmdi  fWMi  wpertSt 
oaiisio,  (oHus  ;]pro  qao  editto  Br.»  pofinf • 


»5 


DISPUTATIO  SECUNDA. 


136 


Bnmusdioere  ad  maU  stirpemnonpertinere.Utenim 
Tobiscum  his  verbia  agam,  qus  utinam  sicut  de  ore 
Testro  non  recedunt,  ita  etcorde  intelliganlur :  ^er 
Paracletum  juratis^  Si  ergo  vultis  experiri  verum 
esse  quod  dico,  instituite  non  jurare.Videbitis  illam 
conauetudinem  ferri  quo  solet.  Et  hoc  est  quod  ad- 
Tersus  animam  pugnat,  consuetudo  facta  in  carne. 
Ipsa  estnimirum  carnis  prudentia,  quaequamdiu  ita 
legi  Dci  subjici  non  potest,  tandiu  prudentia  carnis 
e8t:8edillumitata  anima,deBinitillaes8e  camis  pru- 
dentia.  Sic  enimdictum  est,  prudentiam  carnis  non 
poase  legi  Dei  esse  subjectam,  quemadmodum  si  di- 
ceretur,  glacialem  nivem  calidam  esse  non  posse. 
Nullo  enim  pacto,  quamdiu  nix  est,  calida  esse  po- 
test.Sed  quemadmodum  illa  nix  calore  resolvitur.et 
deaiait  nixesse,  ut  possit  calescere :  sic  illa  carnis 
prudcntia,  id  est,  coosuetudo  facta  cum  carne,  cum 
fnentmensno8trailIuminata,etad  arbitriumdivin» 
legie  totum hominem  sibi  Deus  subjecerit,  pro  illa 
consuctudineanims  mala  facit  consuetudinem  bo- 
nam.  Ex  quo  ills  du»  arbores,  bona  arboretmala 
arbor  quas  commemorasti,  verissime  dictum  est  a 
Domlno  quod  suos  fructus  habeant ;  id  est,  neque 
bona  possit  dare  malos  fructus,  neque  mala  bonos, 
aed  quamdiu  mala  est.  Accipiamusduoshomines ; 
bonumhominem,  et  malumhominem.Quamdiu  bo- 
DU8  est,  maloB  fructus  dare  non  potest ;  quamdiu 
malus  est,  fructus  bonus  dare  non  potest.  Sed  ut  in- 
telligas  istas  duas  arbores  sic  eese  a  Domino  posi- 
tas,  ut  ibi  Bigniflcaretur  liberum  arbitrium,  pon  na- 
toras  eese  istas  duaaarbores.sed  voluntates  nostras, 
ipseait  in  Evangelio  :  Autfacite  arborem  bonam,  aut 
facUe  arborem  malum  {Matth.  xii,  33).  Quis  est  qui 
possit  facere  naturam?Si  ergo  imperatum  est  nobis 
atfaciamusarborem  aut  bonamautmalam,no8trum 
esteligerequod  velimus.  De  isto  ergo  peccatohomi- 
nia,  et  de  ista  consuetudine  anims  facta  cum  carne 
ApoBtoluB  dicit*  :  Nemo  vos  seducat  {Ephe$.  v,  6) : 
omnis  ereatura  qucs  a  Deo  facta  est,  bona  est  {/  Tim,  iv, 
4}.Dicit  idemapostoluB  quem  tuipsecommemoraBti : 
Siad  per  unius  inobedientiam,  peccatores  constituti 
swnt  multi ;  sic  et  per  unius  obedientiam,  justi  consti- 
iventurmtUti{Rom.  ?,  19).  Quoniamper  hominem  mors 
etperhominem  resurrectiomortuorum.  Quamdiu  ergo 
portamus  imaginem  terreni  horoinis  (I  Cor.  xv,  21, 
49),  id  est,  quamdiu  secundum  carnem  vivimus,qui 
Tetus  etiam  homo  nominatur,  habemus  necessita- 
tamconBuetudinis  nostr»,  ut  non  quod  volumus  fa- 
eiamuB.Gum  autem  gratiaDei  amorem  uobis  di?  inum 
in8piraTerit,etno88usfoluntati8ubditosfecerit,qui- 
bna dictum  est,  Vosin  libertatem  vocati estis (Galat.Vf 
13) ;  et,  Gratia  Dei  liberavit  me  a  lege  peccati  et  mortis 
{Bom.  Tiu,  2).  Lez  autem  peccati  est,  ut  quicumque 
peceaTerit,  moriatur.  Ab  ista  lege  liberamur,  cum 
Jnsti  eBaecGBperimoB.  LexmortiseBt^quadictum  est 

*  Hic  TaticaDOB  codexaddit :  Non  potettis  dicere  quod 
§ms  ienetrarum  dt  nobif  per  PoracMumjurat, 

s  lo  TatlcaDo  codice,  post,  apostolus  dicitf  additur, 
FrudenHa  camis  inimiuca  est  Deo.  De  eamit  autem  lui- 
ima  dkU  eJio  heo  Aposioiut.  Nemo  vos  sedueat. 


bomini :  Terra  es, ei  in  terramifns  (Gen.  iii,  19).  Ex 
ipso  enim  onines  ^  bIc  naBcimur,  quia  tcrra  sumus, 
et  in  terram  ibimus  propter  meritum  peccati  primi 
hominis.  Propter  autem  gratiam  Dei,  quenos  libe- 
rat  a  lege  peccati  et  mortis,  ad  justitiam  conversi 
liberamur :  ut  postea  eadem  ipsa  caro  que  nos 
pcenis  torsit  in  peccatis  manentes,  subjiciaturnobis 
io  resurrectione,  et  nulla  adversitate  nos  quatiat, 
quominus  legero  Dei  et  divina  prsBCcpta  servemus 
(a).  Unde  quoniam  ego  respondi  tui8,dignare  tu  res- 
pondere  illud  quod  desidero,  quemadmodum  fleri 
possit  ut  si  ost  Deo  natura  contraria,  nobis  impute- 
tur  peccatum,  qui  in  illam  naturam  non  volunta- 
te,  sed  ab  ipso  Deo,  cui  noceri  nihil  poterat,  miBsi 
Bumus. 

FoRT.  dixit :  Hocgenerequemadmodum  et  Domi- 
nus  dixit  discipulis  suis,  Ecceego  miito  vos  sicut  oves 
in  medio  luporum  {Matth.  x,  16).  Hinc  sciendum  est ' 
quod  non  inimica  mente  Salvatornoster  agnoBSUos, 
id  estydiscipulos  suosin  medioluporum  dirigere  vo- 
luit,  nisi  esset  aliqua  contrarietas,  que  in  similitn- 
dine  luporum  eam  deponeret  ubiet  discipulos  suos 
miserat .'  utquae  forte  in  medio  luporum  anime  pos- 
sent  decipiy  ad  propriam  substantiam  revocarentur. 
Hinc  ergo  apparet  antiquitas  temporum  nostrorum 
quam  repetimus,  et  annorum  nostrorum',  ante 
mundi  constitutionem  boc  more  missas  esse  animaa 
contra  contrariam  naturam  ,  ut  eamdem  eua  pas- 
sione  subjicientes,  victoria  Deo  redderetur.  Nam 
dixit  idem  apostolus,  quod  non  solum  esset  lucta- 
tio  contra  carnem  et  sanguinem,  sed  et  contra  prin- 
cipes  et  potcstates,  et  spiritualia  nequitis,'ot  domi- 
nationem  tenebrarum  {Ephes.  vi,  12).  Si  ergo  utro- 
bique  mala  versantur*  et  nequitie  habentur;  Jam 
non  solum  est  malum  in  nostris  corporibus,  aed  in 
toto  mundo,  ubi  videntur  versari  anims,  qu»  sub 
ccelo  isto  versantur  et  implicatae  sunt. 

23.  AuG.  dixit:  Agnos  suos  Dominus  in  medio  lu- 
porum  misit,  id  est,  homines  Justos  in  medio  homi- 
num  peccatorum,  ad  prsdicationem  Evangelii  tem- 
pore  hominis  BusceptiabinsstimabilidivinaSapien- 
tia,  ut  a  peccato  ad  justitiam  nos  vocaret.  Quod 
autemait  Apostolus,  nobis  colluctationem  non  esse 
adversus  carnem  et  sanguinem,8edadversu8  princi- 
pes  et  pote8tates,et  cetera  qus  sunt  commemorata ; 
hoc  significat  diabolum  et  angelos  ejus,  sicutetiam 
noB,  peccato  cecidisse  et  lapsos  esBe,  et  obtinuisBe 
terrena,  id  esthominespeccatoreB^quiquamdiupec- 
catores  sumus,  subjugoeorum  sumuB ;  quemadmo- 
dum,  cum  ja8tierimus,erimussubjugoJustitis;et 
contra  illos  luctam  habemus,  ut  migrantes  ad  Justi- 
tiam,  ab  eorum  dominatione  liberemur.  Ergo  et  ta 
dignare  mibi  breviter  ad  unnm  quod  interrogo  re- 
spondere.  Noceri  Deo  non  poterat,  an  poterat  ?  Sed 

*  Sic  Mbb.  At  editi .  Ex  ipta  enim  homines. 

s  Vatic4iau8  Ms. :  Hie  sentiendum  eit.  Paaloque  poat 
idem  codex,  quam  in  timiiiiudine  iuporum  eamdem  po* 
nerei. 

<  Er.  Lagd.  et  Ven.,  animorum  nottronm.  M. 

s  In  Mbs.  et  apad  Er.,  eontervaniwr. 

(a)  1  Retracti  cap.  16,  n.  S. 


127       CONTRA  PORTDNATUM  MANIGHifiUM,  S.  AUGUSTINI,  DISPUT.  SBCUNDA.       128 

Deum  mittendo  aniroam :  fecisse  vero  Deum  homi*- 
noQi,  et  insufflasBe^  ia  eum  animam,  quam  utiqae 
prsscivit  in  futuram  miseriam  involvi,  ct  beneficio 
malorum  non  posse  hflsreditati  su»  repnesentari. 
Hoc  aut  ignorantis  est,  aut  dantis  animam  ad  hsc 
mala  qu»  supra  memorata  sunt.  Id  commemoravi, 
quia  dixisii  ante  tempus  non  multum,  quod  adop- 
taverit  sibi  Deus  animam,  non  quod  ab  ipso  sit; 
aiiud  est  enim  adoptare. 

29.  Auo.dixit:  De  adoptione  nostra  memini  me  anle 
dies '  dizisse  secundum  testimonium  Apostoli,  qui 
dicit  nos  vocatos  in  adoptionem  filiorum  (Bphes.  i, 
5).  Non  ergo  meum  fuit  illud,  sed  apostolicum  res- 
ponsum.  De  qua  re,  id  est,  de  ista  adoptione,  suo 
tempore,  si  placet,  inquiramas :  et  de  illa  sine  di- 
latione  respondebo',  cum  tu  meis  objectionibut 
respoaderis. 

FoRT.  dizit :  Progressum  dico  fuisse  animea  contra 
contrariam  naturam,  qua  natura  Deo  nocere  nthil 
poterat. 

30.  Auo.  dizit :  Quid  opus  erat  isto  progressu, 
ubi  nihil  habebat  Deus  quod  caveret,  cui  nocere 
nihil  poterat? 

FoRT.  dizit:  Gonstat  apud  conscientiam  vestram, 
a  Deo  venisse  Ghristum  ? 

31.  Auo.  dizit:  iterum  me  interrogas  ?  Ad  inier- 
rogata  responde. 

FoRS.  dizit :  Sic  acoepi  in  fide,  quod  voluntate 
Dei  ipse  huc  venerit. 

32.  AuG.  dizit :  Et  ego  dico  :  Deus  omnipotens, 
inviolabilis,  incommutabilisi  cui  noceri  nibil  pos- 
Bit  quare  huc  animam  ad  miserias,  ad  errorem,  ad 
ista  qu®  patimur,  misit? 

FoRT.  dizit :  Dictum  est  enim :  Potestatem  habeo 
ponendi  animam  meam,  et  polestatem  aceipiendi  eam 
(Joan.  z,  18).  Nunc  dizit*  quod  voluntate  Dei  pro- 
gressa  est  anima. 

33.  AuG.  dizit :  Ego  autem  causam  quaero,  quare 
cum  Deo  noceri  nihil  possit'...? 

FoRT.  dizit :  Nihil  noceri  Deo  Jam  dizimus,  et  in 
oontraria  natura  esse  animam  dizimus,  ideo  ut  con- 
trari»  naturs  modum  imponeret :  modo  imposito 
contrariflB  natune,  sumit  eamdem  Deus.  Ipse  enim 
dizit,  Potestatem  habeo  panendi  animam  meam  et  pO" 
testatem  sumendi  ^am.  Hanc  Pater  mihi  deditpotesta- 
tem  ponendi  animam  meam,  et  sumendi  eam.  Deus 
ergo  qui  loquebatur  in  Filio,  dequa  anima  dioeret? 

*  VaticanoB  codez,  et  insibHatn. 

*  Voz,  dieSf  quAB  in  editione  Lov.  ezdderat,  rettitoi- 
tur  ez  libris  ahis  editis  et  manuscriptis. 

<  MsB.  Gallicani  et  Vaticani,  de  ilia  insiHlatione  res- 
pondebo,  Vot\a  quia  sopra  Fortunatui  pro  imufftasse^ 
dixerat,  insibilas»e,  sicuti  in  codice  legitur  Vaticauo. 

*  Editi,  non  dixit,  Melior  videtur  lectio  Victorinoram 
manuscriptorum,  nunc  dixit.  Sive  Fortnnati  tit  iliad, 
live  AuguBtini,  cuias  nomen  in  Victorinif  iitdem  Mtt. 
collocatar  ante :  Nunc  dixit  guod  voiuntate  Dei  prxh 
gressa  est  anima  :  ego  auttm^  etc. 

*  Vaticanut  Mt.  Auo.  dixiti  Ego  qustrOt  cum  Deo  no- 
eere  nihil  posset,  cur  hue  animam  miserit.  Fort.  :  dixit : 
Videri  ^uod  vohmiate  Dei  progressa  sit  smima,  hoe  dico, 
Auo.  dtxit :  Bgo  autem  eausam  qumro^  eum  Deo  nocere 
nihilpossit,  ctr  Atie  animam  oiim. 


quffiso  mihi  ut.  Non  poterat,  respondeas. 
FoRT.  dixit :  Non  poterat  noceri. 

24.  AuG.  dizit :  Quare  ergo  huo  nos  misit  secun- 
dom  vestram  fidem  ? 

FoRT.  dizit :  Professio  mea  hac  est,  quia  noceri 
non  poterat  Deo,  et  quod  Deus  huc  nos  direzit.  Sed 
quia  id  tibi  contrarium  est,  tu  dic  qua  ratione  hic 
apparuit  anima,  quam  nunc  cupit  Deus  nosteri  et 
mandatis,  et  proprio  Filio  directo  liberare  ? 

25.  AuG.  dizit :  Quoniam  video  te  interrogatis 
meis  respondere  non  potuisse,  et  me  aliquid  inter* 
rogare  voluisse,  ecce  satisfacio  tibi,  dummodo  me- 
mineris  te  ad  id  quod  interrogavi  non  respondisse. 
Anima  quare  hic  sitin  mundo  involuta  miseriis,non 
modo,  sed  paulo  ante  nescio  quoties  a  me  dictum 
eet.  Peccavit  anima,  et  ideo  misera  est.  Liberum  ar-  ' 
bitrium  accepit,usa  est  libero  arbitrio,  quemadmo- 
dum  voluit :  lapsa  est,  ejecta  de  beatitudine,  impli- 
eata  est  miseriis.  Ad  hoc  tibi  recitavi  testiroonium 
Apostoli  dicentis  :  Sicut  per  unum  hominem  ntorSy 
iicet  per  unum  hominem  resurreetio  mortuorum. 
Quod  queeris  amplius  ?  Unde  tu  responde ;  cui 
noceri  non  poterat»  quare  huc  nos  misit? 

FoRT.  dizit :  Gausa  hsc  queerenda  est,  cur  huo 
venerit  anima,  aut  quare  eamdem  Deus  hinc  cupit' 
lil>erare,  qua  in  medio  malorum  vivit. 

26.  AuG.  dizit :  Hanc  causam  abs  te  quflero  ;  id 
est,  si  Deo  noceri  non  poterat,  quare  huc  nos 
misit  ? 

FoRT.  dizit :  Quseritur  a  nobis,  si  Deo  malum  no- 
cere  non  possit,  quare  huc  anima  missa  fuerit,  aut 
qua  ratione  mundo  permizta  sit.  Quod  in  eo  mani* 
festum  est  quod  ait  Apostolus :  Numquid  dicUfigmen' 
tum  ei  qui  se  finxit :  Cur  me  ita  formaveris  (Aom.iz, 
20)?  Si  ergo  causanda  est  haec  res,  ioterrogandus 
est  cur  animam  direzit '  nulla  cogente  se  necessi- 
tate.  Si  autem  necessitas  fuit  mittendi  animam, 
merito  est  et  voluntas  liberandi  eam. 

27.  AuG.  dizit:  Premitur  ergoDeusnecessitate? 
FoRT.  dizit :  Jam  hoc  est :  noli  ad  invidiam  ezoi- 

tare  id  quod  dictum  est,  quod  non  necessitati  fa- 
oimus  subditum  esse  Deum,  sed  voluntarie  misisse 
animam. 

28.  AuG.  dizit :  Recita  quod  supra  djctum  est.  Et 
recitatum  est:  Si  autem  necessitas  fuii  mittendi  ani- 
nuimf  merito  esi  et  voluntas  liberandi  tfam.AuG.dizit : 
Audivimus :  Si  autem  necessitas  fuit  mittendi  ant- 
mamj  merito  est  et  votuntas  liberandi  eam,  Tu  ergo 
dizisti  fuisse  necessitatem  mittendi  animam.  Sed 
fii  modo  voluntatem  vis  discere,  et  hoc  addo' :  Gui 
noceri  nihil  poterat,  crudelis  voluntas  fuit  mittendi 
animam  ad  tantas  miserias.  Quod  refellendi  causa 
quia  loquor,  veniam  peto  ab  illius  unius  miseri- 
cordia,  in  quo  spem  liberationis  habemus  ab  omni* 
bus  erroribus  hsreticorum. 

FoRT.  dizit :  Nos  dicere  asseveras  crudelem  esse 

*  Victorini  Mtt.  interrogandus  ett  qui  animam  dire- 
xit. 

*  In  Victorinit  Mst.,  et  ad  hoc  addo.  In  vaticano,  et 
hoeaudio. 


IS9 


CONTRA  ADIMANTUM  MANIGH.  DISGIP.,  S.  AUG.  LIBER  UNUS. 


130 


Gonstat  esse  animam  nostram,  que  in  his  corpori- 
bae  habetuFy  quod  de  ejus  voluntate  vencrit,  et  de 
Toluntate  ipBlus  iterum  assumatur. 

34.  AuG.  dixit :  Unde  dixerit  Dominus  noster,  P(h 
iestaUm  habeo  ponendi  animam  meam,  et  potesUUem 
habeo  sumendi  eam,  omnibus  notum  est :  quia  pas- 
saras  erat,  et  resurreoturaB.  Ego  autem  abs  te  ite- 
ram  atqae  iterum  quaero,  ei  Deo  nihil  noceri  po- 
terat,  car  huo  animas  misit? 

FoRT.  dixit :  Naturs  oontrariffi  modum  imponere. 

35.  Ana.  dixit:  EtomnipotensDeus,  misericorset 
omniam  summus,  utmodumimponeretnaturea  con- 
trariSy  ideo  illam  moderata  esse  voluit,  ut  nos  im- 
moderatos  efficeret? 

FoRT.  dixit :  Sed  ideo  ad  se  revocat. 

36.  Ano.  dixit :  Si  ad  serevocat  ab  immoderatione, 
si  a  peccato,  ab  errore,  a  miseria ;  quid  opus  erat 
taata  mala  animam  pati  per  tantum  tempus,  donec 
mundas  finiatur :  cum  Deo,  a  quo  eam  dicitis  mis- 
sam,  Doceri  nihil  possit? 


FoRT.  dixit :  Quid  ergo  dicturus  sum? 

37.  AuQ.  dixit :  Et  ego  novi  non  te  babere  quid  di- 
cas,  et  me  cum  vos  audirem  in  hao  quffistione  nun- 
quam  invenisse  quod  dicerem ;  etinde  fuisse  admo- 
nitum  divinitus  utillum  errorem  relinquerem,  etad 
Gdem  catholicam  meconverterem,  vel  potiusrevoca- 
rem,  ipsius  indulgentia  qui  me  huic  fallaci»  semper 
inhffirere  non  sivit.  Sed  si  conflteris  te  non  habere 
quod  respondeas;  omnibus  audientibus  et  recogno- 
Boentibus,  quoniam  fldeles  sunt,  catbolicam  fidem, 
Bi  permittunt  et  volunt,  exponam. 

FoRT.  dixit:Sineprsjudicioprofessionis  measdi- 
xerim  :  illa  qusB  a  te  opponuntur  cum  retractavero 
meis  cum  majoribus,  si  minus  responderint  inter- 
rogationi  huic  meae,  quas  similiter  a  te  nunc  mihi 
offertur;  eritin  meacontemplatione(quiaetegoaQi- 
mam  meam  cupio  certa  Ode  liberari)  venire  ad  h^juB 
rei  inquisitionem,  qus  a  te  mihi  ofTertur,  et  osten- 
surum  te  polliceris. 

Ai/G.  dixit :  Deo  gratias. 


IN  SUBSEQENTEM  LIBRUM» 

Vide  Ub.  1,  cap,  39,  Retractationum,  tom  1,  coL  618,  n.  1  a  verbis,  Eodem  tempore(a)| 

usque  ad  cot.  620,  n.  4,  verbis^  Coelam  et  terram.  M. 

(fl)  Presbyteratas  nimirum  sui  tempore  dictavit  BubBequentem  librum  quem  in  RetractationibuB  aliquanto  post 
coacioDem  de  Fide  ei  Symbolo  in  Hipponensi  coDcilio  anni  393  habitam  coliocat,  inter  illa  vidilicet  opuscula,  qna 
ad  aoQum  394  aut  395  pertioent.  Hujus  eliam  contra  Adimautum  operis  meminit  io  flne  libri  2  contra  Adversa- 
riam  Legia  et  Prophetarum,  ubi  nomioato  Adimanto  ManichiBi  discipulo,  sabdit :  Qut  prcmomine  Addas  dictut  eit» 


S.  AURELII  AUGUSTINI 

HIPPONENSIS  EPISGOPI 

CONTRA    ADIMANTUM 

MANICHifil  DISGIPULUM 

LIBER  UNUS  CK 


Coneiliantar  inter  se  Seripinraram  8ententiflB,qaas  de  Teitamento  Vetere  ac  NovOjvelut  iuyicem  contrariaB  Adlmantni, 
atromque  TeBtamentum  ab  uno  et  eodem  Deo  esBe  non  posBe  coDtendens,  corraeeraU 


CAPUT  PRlldUM.  —  De  eo  quod  soriptum  est, 
In  prindpio  fecit  Deus  c.elum  et  terram;  usque  ad  id 
qaod  scriptum  eet,  Et  factum  est  vespere,et  facfum  est 
wume  dies  unus  {Gen,  i,  1-5).  Hoo  oapitulum  Legis 
■dveranm  esseEvangelioetuItissimiManichfiei  arbi- 
trantur,  diacentesinGenesi  scriptum  essequod  Deus 
per  86  ipsum  fecerit  coBlum  et  terram  et  lucem ;  in 
Evangelio  autem  scriptum  esse  per  Dominum  no- 
Btram  Jesum  Ghristum  fabricatumesse  mundum  ubi 
dietum  oai^Ei  mundusper  ipsum  factus  esttCt  mundus 


illum  non  cognovit  (Joan,  i,  10).  Tribus  enim  modis 
refelluntur.  Primo  quia  cum  dicitur,  In  principiofe' 
cit  Deus  caslum  etterram ;  Trinitatem  ipsam  christia« 
nus  accipity  ubi  non  solum  Pater,  sed  et  Filius  etSpi* 
ritus  sanctus  intelligitur.  Non  enim  tres  deos,  sed 
unamDeum  credimuSyPatremet  Filium  etSpiritum 
sanctum  :  quamvis  Pater  Pater,  etPiliusFilius  sit,et 
Spiritus  sanctusSpiritus  sanctus.Dequaunitate  Tri- 
nitatishoc  locolongum  est  disputare.  Deinde,  quia 
ubi  dicitur;  Dixit  Deits,Fiat,  et  factum  est,  ibinecesao 


ADMONITIO  PP.  BBNEDICTORUM. 


Hoe  opns  recoffnovimns  ad  Sorbonicos  M»8.  duos,  yictorinos  duos,  totidem  Vaticanos,  ad  GorbeienBem,  Germa- 
nemem,  Michaehnam,  GasaliDum,  ad  Tariantes  lectioneB  Belgicorum  quaiuor^  necnon  ad  editionee  AiL.Er.etLov, 

Comparttmmus  praeierea  eas  omnes  editiones  initio  Relr.  et  Coofess.i  t.  i,  menioraias.  M« 
(•)  Scriptoa  eidter  annnm  394. 


131 


CONTRA  ADIMANTUM  MANlCHiEI  DISCIPULUM,  S.  AUGUSTINI 


13i 


est  intelligatur  per  verbum  eum  fecisse  quod  fecit. 
Verbum  aulem  Patris  Fiiius.  Non  ergo  repugat  boc 
oapitulum  Geneseo8,ubi  scriptum  est,  Et  DixitDeus, 
Fiatf  etfactum  est*^  illi  loco  Evangelli  ubi  dicitur,  Et 
mundusper  eumfactus  est,  id  estper  Dominum  no- 
strum  ;quia  ipseest  Verbum  patris  per  quod  facta 
suntomnia.  Postremo,8i  proptereainGenesi  non  in- 
telligiturFilius,  quia  non  est  dicitum  quod  per  Fi- 
lium  Deus  fecerit;  nec  in  Evangelio  per  Filium  Deus 
et  aves  pascit,  et  iilia  vestit  {Matth,  vi,  26  30),  et 
cffitera  innumerabiliaqusipseDominus  dicitDeum 
facere  Patrem  :  quamvis  non  dicat  quod  ea  perFi- 
lium  faciat.Quod  autem  etiam  testimonium  Apostoli 
ad|jungunt,quod  ait  de  Domino  nostro  Jesu  Cbristo, 
Ipse  est  primogenitus  totius  creatursr. ;  et  omnia  per 
ipsumfactasuntinco&ioetin  terrayVisibHia  etinviiibi' 
tia  {Co loss,  i,  \b'i6) ;  et  hoc  capituium  adversum 
esse  dicunt  Genesi,  ubi  Deus  ita  dicitur  fecisse  mun- 
dum,  ut  specialiler  Filius  ibi  non  sit  nominatus:  ve- 
hementer  crrant;  ea  non  vident,  si  ita  est  ipsum 
Apostolumsibi  esse  contrarium,cum  alioloco  unum 
dicit,  ex  quo  omnia,  per  quem  omnia,  m  quo  omnia 
(Rom,  XI,  36);  et  Filium  non  nominat.  Quomodo  au- 
temhic  Filiusnominatus  non  est,  intelligilur  tamen; 
ita  et  in  Genesi :  et  quomodo  sibi  bec  duo  capitula 
Pauli  non  adversantur ;  ita  nec  Genesis  Evangelio. 
CAPUT  II.  —  1.  De  eo  quod  scriptum  est :  Et 
consummavit  Deus  diesextoomnia  opera  sua  qux  fecit, 
et  insepUmorequievit  ab  eisdem  omnibus  operibus  quse 
fecerat  {Gen,  ii,  2).  Huic  etiamloco  ManicbaBi  calum- 
niam  movent,  et  dicunt  NovoTestamento  adversari 
quod  in  Genesi  scriptum  est,  Deum  septimo  die  re- 
quievisse  ab  omnibus  openbus  suis  quae  fecit  quo- 
niam  Dominus  in  Evangelio  dicit,  Pater  meus  usque 
nuncoperatur  {Joan,  v.  i7)Quod  nullo  modo  contra- 
riumest.  DominusenimJudaoorum  refellit  errorem, 
qui  putabant  Deum  sic  requievisse  die  septimo,  ut 
ex  iilo  prorsuB  nibii  operaretur.  Kequievit  autem  ab 
omnibus  operibus  suis  qus  fecit,  ut  jam  ultra  non 
faceret  mundum  cum  omnibus  quas  in  eo  sunt :  non 
tamcE  ut  etiam  a  mundi  administratione  requiesce- 
ret.  Non  enim  scriptum  est,  Hequiecit  Deus  ab  om^ 
nibus  operibus  suis  quxfecit:vLi  deinde  non  in  fa- 
ciendo  mundo,  a  quo  opere  post perfectionem  cessa- 
verat;sed  in  administrandooperaretur,  inquoopere 
eum  esse  Dominu8intimavit.NecilIarequies,quasi 
post  laborem  Deum  pausam  qussisse,  sed  ab  insti- 
taendis  rerum  naturis  post  earum  rerum  perfectio- 
nem  cessasse  significat,  quamvia  usque  adbuc  in 
administrandis  operetur. 

2.  Sabbati  autem  observationes  non  intelligebant 
Judffii,  qui  putabant  ab  iis  etiam  operibus  qu»  ad 
salutem  bominum  valent,oportere  cessari.Undeillos 
Dominus  etiam  aliis  locis,  de  bove  qui  *  in  puteum 
eecidit,  et  jumento  quod  i»oIvendum  estut  ad  aquam 
ducatur,  miriflca  comparatione  redarguit  (Luc.  xiv, 
5,  et  xiii,  15),  Sabbatum  autem,  non  repudiatum,8ed 
intellectum  a  Cbristianis  destitit  quidem  carnaliter 

>  In  Mss.,  de  ove  qum» 


observari,  sed  spiritualiter  retinetur  a  sanctis,  qui 
intelligunt  vooem  Domini  vocantis  ad  requiem,et  dr 
centis ;  Venite  ad  me,gui  laboratis^  etego  vosreficiam^ 
Totlitejugum  meum  super  vos,  et  discite  a  me  quia  mt- 
tissum  et  kumiHscorde^  et  invenietis  requiemanimabus 
vestris,  Jugum  enim  meum  lene  est,  et  sarcina  mea  le- 
vis  est  {Matth,  xi,  28-30).  Hoc  sabbatum,  id  est,  banc 
requiem  Scriptura  illa  signiflcat,  quam  Judsi  non 
intelligebanty  et  pro  temporum  diepensatione  carna- 
liter  seqnebantur  umbram,  cujus  umbrs  qussi  cor- 
pus.  id  est,  veritas  nobis  danda  erat.  Sed  quemad- 
modum  illa  requies  Dei  post  fabricatum  mundum 
insinuatur;8ic  requiem,quffi  nobis  promittitur,po8t 
opera  qu»  in  boc  mundo  babemus,  si  justa  fuerint, 
consequemur,  septima  scilicet  eademque  ultima 
partesaeculi,  de  qualongum  est  disputare.  Nonergo 
Dominus  rescindit  scripturam  Veteris  Testamenti, 
sed  cogit  intelligi :  neo  sabbatum  solvit  ut  percat 
quod  figurabatur,  sed  aperit  potius  ut  appareat 
quod  tegebatur. 

GAPUTIH.— ^.  De  eoquodscriptumestinGenesi : 
Et  dixit  DeuSf  non  est  bonum  solum  hominem  esse;  fa- 
damus  ei  adjutorium,  Et  immisit  Deus  Adx  somnum,  et 
obdormivit ;  etsumpsit  unam  de  costis  ejus,  ex  qua  for- 
mavit  Evam,  quam  adduxit  ad  Adam;  et  ait,  Ideoretin" 
quet  homo  patrem  et  matrem,  et  adhjsrebit  uxori  sum 
{Qen,  II,  18-24).  Huic  rursus  loco  Manichaei  calu- 
mniantur,   dicentes  contra  Novum  Testamentum 
esse  istam  sententiam,  qua  Deus  scribitur  et  for- 
masse  mulierem,  et  viro  conjunxisse :  propterea, 
quiain  Evangelio  dicitDominus,  Omnis  qui  religuent 
domum,aut  uxorem  autparenies,  aut  fratres,  autfUios 
propter  regnum  costorum,  centies  tantum  accipiet*  in 
hoc  tempore,  et  in  futuro  sceculo  possidebit  vitam 
ssternam  {Matth,  xix,  29;  Marc,  x,  29-30,  et  Luc  xviii, 
29-30).  In  qua  calumnia  miror  eos  sic  esse   cas- 
catos,  vel  potius  non  miror  :  Excxcavit  enim  ittos, 
sicut  scriptum  est,  malilia  eorum  {Sap.  ii,  21).  Sed 
tamen  quis  non  videt  tanta  in  Novo  Testamento 
prascepta  de  uxore  diligenda  ?  Cur  enim  potius  Ve- 
tus  Testamentum  dicunt  adversari  buic  sententi» 
Domini,  qua  dicit  relinquendam  esse  uxorem  pro- 
pter  reg^um  coslorum,  et  non  ipsum  Novum  sibi 
adversari  ?  Quod  nefas  est  dicere.  Intelligenda  enim 
sunt,  non  temcre  accusanda,  quae  imperitis  viden- 
tur  esse  contraria. 

2.Nam  et  Dominus  interrogatus  a  Judcis,  utrom 
ei  placeret  dato  libello  repudii  dimittere  uxorem,re- 
spondit  eis  dicens :  Non  legistis  quoniam  qui  fecit  ho^ 
minem  ab  initio^mascutum  et  feminam  feciteos  et  dixit^ 
Propter  hoc  relinquethomo  patrem  et  matrem^et  adhaS" 
rebit  uxori  sux,el  erunt  duo  in  came  una  f  Itaquejam 
non  sunt  duo,  sed  una  caro,  Quod  ergo  Deus  conjunxit 
in  unum*,  homo  non  separet,  Dicunt  itli :  Quid  ergo 
Moyses  mandavit  dari  libeltum  repudii,  et  dimitteref 
Dicit  illisJesus:  Quia  ad  duritiamcordisvestri prnnU 


^  lo  Mss.,  sepiies  tantum  accipiet,Sic  Aagaatiniit  ei- 
tare  solet. 
*  Abest,  in  tcnMm,  ab  aliqiiot  manttscriptii. 


133 


LlBEa  UNUS. 


134 


sitvobis  MaysesdimUtereuxores  vcsfras  \  ab  initioaU' 
tem  non  fuit  sic,  Dico  autem  vobis,  quicumque,  diynisem 
rii  uxorem  suam  nisi  ob  causam  fomicaiionis,  facit 
eam  tnxchari :  et  ipse  si  alteram  duxerit^  adulterium 
eammitiit  (Mattti.  xix,  3-9;.  Ecce  habent   confirma- 
tam  seotentiam  Veteris  Testamcnli  ab  ipso  Domino 
adversus  imperitiam  Judsorum.  Simul  etiam  Moysi 
pcrhibuitte8timonium,quodpropterduritiamcordi8 
eorum  repudium  daripermisit.Numquidetiam  Evan- 
gelium  Evangelio  dicunt  esse  contrarium  ?  Quod  si 
dicant  hoc  capitulum  falsum  esae^  et  a  corruptoribus 
Scripturarum  esse  additum(nam  hoc  solent,quando 
noQ  inveniunt  quid  respondeant,  dicere)  ;  quid,  si 
alius  dicat  illud  esse  immissum  et  falsum,  quod  ipsi 
proreruut  dicente  Domino»  Omnis  qui  reliquerit  do- 
mum  aul  uxorem  aui  parenljs  aut  fUios  propter  regnum 
rar/orttfii,etc.?Non  intelligunt  miseri  quemadmodum 
omnem  fidem  christianam.cum  ista  dicunt^conentur 
everlere.  Fides  autem  vera  et  Ecclesiae  catholica;  di- 
sciplina  utrumque  verum  et  a  Domino  dictum  esse 
eonfirmat,  et  nullo  modo  ease  contrarium  :  quiaet 
conjunctio  mariti  et  uxoris  a  Domino  est,et  relictio 
uxoris  propter  regnum  coelorum  aDomino  est.  Non 
enim  quiasuscitavitJesusGhriHtus  morluos,  et  dedit 
eis  vitam,  proptcrea  ipsa  vita  non  est  relinquenda 
propter  regnum  ccelorum.  Sic  ergo  quamvisDomi- 
nus  dederit  uxorem  viro,  relinquenda  est  tamen^  si 
opus  est,  propter  regnum  coelorum.  Non  enim  hoc 
semper  necesae  fSt,  sicut  Apostolus  dicit :  Siquisft- 
delis  habei  uxarem  infidelem^  et  haec  consentit  habitare 
eum  illo^  non  dimittat  eam  (l  Cor.  vii,  12).  Signiflcat 
utiquequodsi  non  consentithabitarecumillo,  idest, 
81  exsecratur  in  illo  Adem  Ghristi,  et  non  eum  pati- 
tur,quod  christianus  est  relinquenda  est  propter  re- 
gnum  cQBlorum  :  sicut  idera  apostolus  in  sequenti- 
bua  dicit,  Quod  si  infidelis  discedit,  dicedat;  non  est 
enim  subjecius  serviiuti  frater  aut  soror  in  hujusmadit 
Si  quis  ergo  relinquit  regnum  coelorum,  dum  non 
Tult  relinquere  uxorem  non  ferentem  christianum 
virum,  imprubatur  a  Domino  :  et  item  si  quis  vir 
reiinquit  uxorem  dato  libello  repudii,  cum  causa 
Don  existit  aut  fomicationis,  aut  obtineudi  regni 
ccelorum,  similiter  improbatur  aDomino.  Ita  nec 
i8ta  duo  capitula  evangelica  inveniuntur  sibi  esse 
contraria,  nec  Evangelium  Veteri  Testamento  :  quia 
ibi  uxor  co^jungitur  viro,  ut  simul  mereantur  pos- 
sidere  regnum  ccelorum;  et  ita  uxor  relinquenda 
esBC  prsecipitur,  ai  virum  impediat  ad  possidendum 
regnum  CGelorum. 

3.  Et  ideo  quando  Ghristianos  utrosque  Apostolus 
monet,  id  est,  maritos  et  uxores ;  nonne  ita  dicitur, 
IHtigite  uxores  vestras,  sicut  et  Christus  ditexit  Eccle- 
siam,  ei  tradidit  se  ipsum  pro  ea  ?  et,  Mulieret  viris 
suis  subdiise  sint  quasiDomino;  quiaet  Ecclesia  sub- 
dita  est  Christo?  Non  illud  qnod  isti  miseri  irrident 
in  Veteri  Testamento,  quod  scriptum  est,  Propte- 
rea  reiinquet  homo  patrem  et  matrem,  et  adhsere- 
bii  uxori  suae^  ei  erunt  duo  in  came  una,  in  magno 
aacrameQto  idem  apostolus  accipit,  cum  dioit  Su" 
enmenium  hoemaqnum  est^  ego  autem  dico  in  Christo 
H  m  Etdemlf  Deinde  aul^dungit,  YetumUmen  tHm- 


squisque  uxorem  suam  sicut  se  ipsum  diligat;  multer 
autem  ut  timeat  virum  {Ephes,  v,  25,  22,  31,  32,  33). 
Nonne  alio  loco  evidentissime  ostcnditj  utriusque 
sexus  et  naturam  et  conjunctionem^  a  Domino 
Deo  conditore  atque  ordinatore  consistcre,  cum  di- 
cit :  Verumtamen  ncque  mulier  sine  viro,  neque  vir 
shie  muliere,  in  Domino,  Sicut  enim  mulier  ex  viro^ 
ita  et  vir  per  mulierem  :  omniaautem  exDeo{\.  Cor. 
XI,  H,  12)?  Quod  isti  si  considerare  vellcnt.  con 
quibusdam  capitulis  separatis  et  adversus  se  invi- 
ccm  magna  fraude  collatis  caliginem  facerent  im- 
poritis  ;  sed  omnia  tam  in  Veteri  quam  in  Novo  Te- 
stamento  uno  sancto  Spiritucoascriptaetcommjn- 
data  esse  sentirent. 

4-  Nom  et  in  Veteri  Testamento  habent  apud  I  ja, 
iam  prophetam  quanta  promittantur  spadonibus  : 
ne  in  Novo  solo  arbitrentur  osse  laudatos  a  Douiino. 
ubi  dicit  esse  quosdam  qui  se  ipsos  castraverunt  pro- 
pter  regnum  coelorum,  etaddidit,  Qui  postet  capere, 
capiat(Matth,  xix,  {2),  Nam  et  Isaias  ita  dicit :  Hmo 
dicitDominus  spadonibus  :  Qui  custodierintprxcepta 
mea,  et  elegerint  sibi  qux  cgo  volo,  et  capaces  fuerint 
ttstamenti  met;  dabo  illis  in  domo  mea  et  in  murj  meo 
tocum  nominaiissimum^meliorem  multo  filiorum  Uque 
fUiarum :  nomen  seternum  dabo  iltii^nec  unquam  deerit 
(/,fat.Lvi,4,5).  Gertis  enim  quibusdam  umbris  et  0- 
guris  rerum  aato  Domini  adventum,  secundum  mi- 
rabilem  atque  ordinatissimam  distributionem  tem- 
porum,  populus  ille  tenebatur,  qui  Testamentum 
Yetus  accopit :  tamen  in  eo  tanta  praedicatio  et  pra« 
nuntiatio  Novi  Testamenti  est  ut  nulla  in  evangolioa 
atque  apostolica  disciplina  reperiantur,  quamvis  ir« 
dua  otdivina  pracepta  et  promissa,  quse  illisetiam 
Libris  veteribus desint  (a).Sed  sancts  Scripturae n jo 
temerarios  et  superbos  accusatores^sed  diligenteaet 
pios  lectores  desiderunt. 

GAPUT IV.  —  De  eo  quod  scriptum  est  in  Genesi I 
Et  dixii  Dominus  ad  Cain :  Quid  fecistif  Vox  sanguxnis 
fratris  tui  clamat  ad  me  de  terra,  Nunc  maledictus  r  is 
a  facie  leme,quxabsorbuitet  recipitsanguinemfrUris 
tui  ex  CcVde  manus  tux:  teenim  operarinecesse  est  ter^ 
ram^quxsterilestibi  fructus  dabit  {Geti,  iv,  10  12). 
Huic  capitulo  Geneseos,  quo  maledictionem  acjepit 
Gain,  ut  terrae  sterilitato  puniretur,  calumniantsa 
Manichaei,  et  Evangelio  contrarium  demonstrare 
cupientes,  non  sane,  mihi  videntur  cogitare  3um 
hominibus  sc  agere,  sed  prorsus  quasi  pecora  fo- 
rent,  qui  eos  audirent  vel  eorum  scripta  legeraul: 
sic  abusi  sunt  imperitia  eorum  ettarditateingenii, 
vel  potius  animi  caecitate.  Quippe  dixerunt  huic 
capitulo  illud  in  Evangelio  esse  contrarium,  quod 
Dominus  ait  discipulis  suis  :  Nolitecogitare  de  crop' 
tino;  nam  crastinus  dies  ipsc  cogitabitsibi,  Respicite 
volatilia  costi,  quia  non  semiaant^  neque  meiuni^ 
neque  cotiiyunt  ia  horrea  {MAlth.  vi,  34,  26).  Quaai 
vero  Gain  parriciJa  *  discipuiis  Ghristi  comparan- 
dus  sit,  ul  quoniam  ille  meruit  panam  sterilitatia 
tcrrae,  consequens  esset  ut  eamdem  sterilitatem 

^  Unns  tantum  e  VAticanis  Mm.,  flratricidam 
i  Retr&ct,  ctp,  22,  n.  2. 


135 


CONTRA  ADIMANTCM  MANlCHiEI  DISClPnLDM,  S.  AUGUSTINI 


136 


iBti  etiam  paterentur,  qui  Domlnum  Jesum  Chris- 
tum  Becuti,  praedicando  Evangelio  parabantur.  Imo 
etiam  in  istis  duobus  capitulis,  quorum  unum  de 
Genesi,  aiterum  de  Evangelio  tanquam  sibi  inimica 
posueruntytanta  inveniluramicitiaatque  concordia, 
ut  nulla  mayor  desideranda  8it.Quid  enim  congruen- 
tiuB,  quam  ut  illum,  cujus  erat  scelere  frater  occisus 
etlam  in  terra  laborantemsterilitassequeretur :  illis 
autem,  per  quorum  ministerium  in  praedicando  Dei 
verbofratres  liberabantur,etiam  decrastino  minime 
cogitantihus  fructuosa  terra  serviret?  Quod  si  in  Ve- 
teri  Testamento  exhorrescuntmaledicto  Dei  terram 
sterilem  factam  esse  peccatori;  cur  non  in  Novo  Te- 
stamento  exhorrescunt  maledictoDomininostri  Jesu 
Ctristi  arborem  fici  aridam  factam  (Matth,  xxx,  19),. 
nnllo  peccato  domini  sui?  Item  si  domini  senten- 
tia  delectantur,  qua  discipulis  dicit  ne  de  crastino 
cogitent,  quod  de  victu  eorum  Deus  curam  gerat , 
cur  non  et  prophctica   sententia  delectantur,  qua 
cecinit  dicens,  Abjice  in  Dominum  sollicitudinem 
tuam,  et  iphe  te  pascel  (Psal.  liv,  23}f  Ut  hoc  modo, 
si  possint,  miseri  intelligant,  et  illa  quoe  detestan- 
tur  in  Veteri  Testamento  de  Deo  dicta  usque  adeo 
reota  esse,  ut  etiam  in  Novo  inveniantur ;  et  illa 
qua  in  Novo  laudant  et  prsdicant,  etiam  in  Veteri 
reperiri  :  unde  clarescat  bene  intelligentibus  utriu- 
sqae  Testamenti  manifesta  concordia. 

CAPUT  V.  —  ^ ,  De  eo  quod  scriptum  est  in  Ge- 
nesi :  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et  similitudi' 
nem  nostram  (Gen.  i,  26).  Hunc  locum  Manichni, 
quo  scriptum  est  in  Genesi,  hominem  factum  esse 
ad  imaginem  etsimilitudidem  Dei  propterea  dicunt 
Novo  Testamento  esse  contrarium,quiaDominu8in 
Evangelio  dicit  Judsis,  Vos  ex  patre  diabolo  estis,  et 
desideria  patris  vestri  facerevultis :  ille  homicida  erat 
ab  initio,  et  in  veritate  non  stefit,  quia  veritas  in  eo 
nin  est  (Joan  viii,  44) :  et  quod  alio  loco  Judsi  ser- 
pentum  genimina  et  viperarum  appellantur  (Matth, 
III,  7,  et  xxiii,  33).  Non  intelligunt  illud  esse  dictum 
de  homine  antequam  peccaret,  quod  factus  est  ad 
imaginem  et  similitudinem  Dei:  hoc  autem  quod  in 
Evangelio  est,  Vos  ex  patre  diabolo  estis,  peccatoribus 
et  infidelibus  dici.  Tribus  enim  modis  inScripturis 
sanctis  filiorum  nomenaccipitur(a) :  unosecundum 
naturam,  quomodo,  Isaac  filius  Abrahae,  vel  etiam 
ceteri  Judsi  qui  ex  eadem  origine  veniunt  :  alio, 
secundum  doctrinam,  ut  filius  ejus  in  ea  re  quis- 
que  appclletur,  a  quo  aliquid  didicit ;  sicut  filios 
Buos  Apostolus  appellat,  qui  ab  illo  didicerunt  Evan- 
golium  (I  Cor,  i?,  14,  ^5) :  tertio^  secundum  imita- 
tionem,  sicut  fllios  AbraiisB  nos  vocat  Apostolus, 
qui  ejus  fidem  imitamur  (Galat,  iii,  7).  Duobus  er- 
go  modis  peccatores  infideles  JudsBi,  filii  diaboli 
vocantur  a  Domino;  vel  quod  ab  ipso  impietatem 
didicerunt,  sicut  de  ipso  diabolo  Apostolus  dicit, 
Qui  nunc  operatur  in  filiis  dif^ntiae  (Ephes,  ii,  2)  : 
vel  quod  eum  imitantur,  quod  magis  pertinet  ad  id 
quod  de  illo  dictum  e8t,E<  in  veritate  non  stetit;  quia 
et  ipsi  Jadeei  in  veritate  legis  qus  sibi  data  est,  non 


steterunt,  Domino  attestante  et  dicente,  Si  credere- 
tis  Moysi,  crederetis  et  mihi :  ille  enim  de  me  scripit 
(Joan,  v,  46).  Secundum  eorumdem  peccatorum  ve- 
nena  etiam  serpentum  et  viperarum  genimina  vo- 
cantur. 

2.  Ad  imaginem  autem  Dei  factum  hominem,  non 
tantum  Genesis,8ed  etiam  Apostolus  clamat,  cum 
dicit :  Virquidemnon  debet  velare caput,  cum  sitima^ 
go  et  gloria  Dei,  mulier  autem  gloria  viri  (lCor.  zi, 
7).  Et  ut  manifeste  intelligatur  non  secundum  ve- 
tustatem  peccati  qus  corrumpitur,  sed  secundum 
spiritualem  conformationem  factum  esse  hominem 
ad  imaginem  Dei,  idem  apostolus  monet  ut  exuti 
consuetudine  pecatorum,  id  est,  vetere   homine, 
induamur  nova  ?ita  Christi,  quem  novum  homi- 
nem  appeliat.  Et  ut  doceat  hoc  nos  aliquando  ami- 
sisse,  renovationem  illam  vocat.  Namitaloquitur : 
Exspoliantes  vos  veterem  hominem  cum  actibus  ejus^ 
induite  novum,  qui  renovatur  in  agnitionem  Dei,  se- 
eundum  imaginem  ejus  qui  creavit  cum  (Coloss,  ni, 
9,  10).  Filii  ergo  Dei  sunt  homines  renovati  ad  ejus 
imaginem,  et  ei  similes  facti  usque  ad  dilectionem 
inimici :  sicut  Dominus  dicit,  diligere  nos  debere 
inimicos  nostros,  ut  similes  simus  Patri  no8tro  qui 
in  cobHs  est  (Matth,  v,  44,  45).  Quod  in  pote8tate 
noBtra  ab  ipso  Deo  esse  positum  docet  Scriptura, 
cum  dicit :  Dedit  eis  potestatem  /ilios  Dei  fieri  (Joan, 
i,  12).  Filii  autem  diaboli  dicuntur  homines,  cum 
imitantur  ejus  impiam  superbiam,  et  a  luce  atque 
celsitudine  sapientie  decidunt,  et  non  credunt  ve- 
ritati :  quales  Dominus  arguit,  cum  dicit.  Vox  ex 
patre  diabolo  estis^  etc.  Cui  loco  evangelico  propheta 
consonat,  dicens :  Ego  dixi,  Dii  estis,  et  firlii  Altissimi 
omnes :  vos  autem  ut  homines  moriemini,  et  sicut 
unus  ex  principibus  cadetis  (Psal,  lxxxi,  6,  7). 

CAPUT  VI.  —  De  eo  quod  scriptum  est  in  Exodo  : 
Honorapatremtuum,  etmatrem  ttuim  (Exod.  xx,  12). 
Huic  etiam  loco,  ubi  de  honorandis  parentibuaDeuB 
prascepit,  illum  Evangelii  locum  Manichffii  dicunt 
es8e  contrarium,  ubi  Dominus  cuidam  dicenti,  Ibo 
primum  ut  sepetiam  patrum  meum  ;  respondit ;  Sine 
mortuos^,  mortuos  suos  speliant;  tu  uutem  veni^  et 
annuntia  regnum  Dei(Luc,  ix,  59,  60).  Quod  eodem 
modo  solvitur,  quo  illud  superius,  ubi  de  uxore  re- 
linquenda  dictum  esi,Propterregnumcoelorum:  quia 
et  parentes  honorare  debemus,  et  eostamen  propter 
annuntiationem  regni  Deinullaimpietate  contemni- 
mus.  Nam  si  Veteri  Testamento  contrarium  est 
Evangelium  propter  istam  sententiam,incipitetiam 
Apostolo este  contrarium,  qui  et  fllios  monet  ut  ho- 
norent  parentes,  et  parentes  ut  diligant  filios  (Ephes, 
VI.  2-4,  et  Colosi,  iii,  20,2^).  Non  solum  autem,  sed 
etiam  Dominus  videbitur  sibi  ipsi  esse  contrariuB 
(quod  credere  nefas  est),  quia  loco  alio  dicit  homini 
quffirenti  vitam  sternam.St  vis  veniread  vitam,  serva 
mandata :  in  quibus  etiam  illnd  commemorat,  Ho^ 
nora  patrem  et  matrem,  Quibus  mandatis  perfectia 
etiam  ad  dilectionem  Dei  crescitur,  in  qua  est  tota 
perfectio.  Nam  dilectio  proximi  certus  gradus  eat  ad 


la)  I  Retract.,  cap.  22. 


1  Apud  Er.  Lugd.  Ven.,  sine  ut  moriui.  11« 


N-  -' 


437 


LIBER  UNUS. 


138 


dilectionem  Dei.  Et  ideo  reepondenti  quod  omcia 
mandata  illa  servavit,  dicit  unum  ei  deesse,  si  vult 
esse  perfectus,  ut  vendat  omnia  qu»  habet,  et  det 
pauperibuB,  et  sequatur  eum  'JAaiih,  zix,  17-21). 
£x  quo  manifestum  est,  et  bonorem  parentum  in 
gradu  8U0  esse  servandum,  et  eos  tamen  in  divini 
amoria  comparatione,  Iprffisertim  si  impedimento 
sunt,nulla  dubitatione  (fportere  contemni.  Nam  et 
in  Scripturis  veteribus  babes  positum:Qut  diciipa- 
tvi  aut  matri,N<m  novi  vos,et  qui  filiot  suos  non  agno- 
scit,  ipse  autem  cognovit  iestamentum  tuum  {Deul. 
zxxiii,  9).  Ego  si  et  in  Novo  Testamento  commen- 
datur  parentum  dilectio,et  in  Veteri  commendatur 
parentum  contemptus,  ex  utroque  capite  duo  sibi 
Testamenta  consentiunt. 

GAPUT  VII.  —  i.  De  eo  quod  in  Exodo  scriptum 
est  :  Ego  sum  Deus  zelans,  tribuens  filiis  tertise  et 
quartae  generationis  parentum  peccata  qui  me  oderunt 
(Exod.  xx,5).Huic  loco  Manicbaei  illud  de  Evaugelio 
dicunt  esse  contrarium^quod  Dominus  dicit,  E$tote 
benigni  sicut  Pater  vestercvlestis.quisolemsuumoriri 
faeit  super  bonos  ei  malos  {Matth^  v,  45)  :  et  illud 
aliod  quod  idem  Dominus  a\i,Nonsolum  septiespec- 
canti  fratri  dimiitendum^sed  etiam  septuagies  sepiies. 
{Id.  XVIII,  22).  A  quibus  tamen  si  quaram  utrum 
Deusnon  puniat  inimicos  suos^sine  dubio  turbabun- 
tur.Ipai  enim  dicunt^Deum  genti  tenebrarum  aeter- 
num  carcerem  praeparare, quam  dicunt  esse  inimi- 
cam  Deo.Et  parum  est^sed  eum  etiam  sua  membra 
simul  cum  ipsa  gente  puniturum  esse  non  dubitant 
dicere.  Sed  cum  ad  capitula  Veleris  et  Novi  Testa- 
menti  veniunt,  ut  imperito  decipiant,  et  ea  sibi  ad* 
veraa  esse  criminentur,nngunt  se  nimis  bonos.Sed 
dicant  nobis,  quibus  dicturus  est  Dominus,  Ite  in 
ignem  xtemumtqui  prseparatus  est  diabolo  et  angelis 
ejus  (M.  XXV,  41) ;  si  omnibus  parcit  et  neminem 
damnat?  Quareintelligendum  est  et  illud  rectum 
esse,  quod  Deus  retribuit  parentum  peccata  filiis 
qui  eum  oderunt.Ex  eo  enim  quod  addidit,  gui  me 
oderuni,  intelligitur  eos  puniri'peccatis  parentum, 
qui  in  eadem  perversitate  parentum  perseverare 
Toluerunt.Tales  enim  non  sffivitia^sed  potius  justi- 
tia  Dei,et  sua  iniquitate  puniuntur,  sicut  Propheta 
ait.Sanrrta  enim  Spiriius  disciplims  eflugiet  fictum, 
et  auferei  sea  cogitationibus  quxsunt  sine  iniellectu^ 
ei  corripietur  a  superveniente  iniquitate  {Sap,i,b) :  id 
est,  corripietur  homo  superveniente  sibi  iniquitate 
sua,  cum  ab  eo  recesserit  Spiritus  sanctus.  Et  alio 
loco :  Hxc  cogiiaveruntfei  erraveruni ;  excsecavit  enim 
iilos  maiitia  eorum  (IdAi  21)  :  Et  alio  loco  :  FunicU' 
lit  peccatorum  suorum  unusquisque  consiringitur 
{Prov.  V,  22).Quibus  testimoniis  veteris  Testamenti 
de  Novo  consentit  Apostolus  dicens  :  Tradidii  illos 
Deus  in  concupiscentias  cordis  eorum  (/?om.i,24).Qua 
ooncordia  utriusqueTestamentisatis  ostenditurnon 
esse  Bsvum  Deum,sed  unumquemque  in  se  ssvire 
peccando. 

2.Qiiod  autem  in  tertiam  et  quartam  scriptum  est 
generationem  vindiotam  procedere,non  aliud  signi- 
fioari  arbitror,  nial  quod  ab  ipso  Abraham,  qoi 

PatioXk  XUI, 


pater  esse  inoipit  populi  Judsorum,quatuor  astatea 
suntcum  ista  qus  nuncagitur,qua8  Matthsusevan- 
gelista  distinguit  (ilfci(//i.i,17).  Una  est  ab  Abraham 
usque  ad  David:alia,a  David  usque  ad  transmigrap 
tionem  in  Babyloniam  :  tertia,a  transmigratione  in 
Babyloniam  ueque  ad  Domini  adventum :  inde  ua* 
que  ad  flnem  quarta  deputatur,  tanquam  senectua 
sasculi  Cffiteris  eetatibus  longior.Quas  astates  pro  ge« 
nerationibus  positascredimus^quamvissingulaa  plu- 
ribus  generationibus  constent.Bt  quoniam  tertiain- 
cipit  a  transmigratione  Babylonis,  quando  Judeao- 
rum  est  facta  caplivitas ;  in  quarta  vero,id  est,po8t 
adventum   Domini  nostri,  gens  Judsorum  a  solo 
proprio  penitus  oradioata  est  :  hoc  datur  intelligi 
quod  dictum  est,tertiffi  et  quart»  generationis  peo- 
cata  parentum  redditurum  Deum,  his  utique  legi- 
time  atque  debite,  qui  parentum  peccata  perseve* 
rantes  tenere,quam  Dei  justitiam  sequi  maluerunt. 
Nam  non  pertinere  patris  peccata  ad  filium  Juste 
viventem,  propheta  Ezechiel  apertissime  ostendit 
(Ezech,  xvui,  14-17). 

3.Quod  autem  in  Evangelio  diciiur,Estote  benigni 
quemadmodum  Pater  vester  ccelestis^  qu%  solem  suum 
oriri  faciisuper  bonoseimalos:nou  est  VeteriTesta* 
mento  contrarium.Hocenim  faciiDeusut  invitetad 
p(snitentiam,sicut  dicit  Apostolus,  Ignoras  quia  por 
tientia  Dei  ad pamiieniiam  teinvitai?lieo  tamen  ideo 
credendum  est  non  puniturum  Deum  eus,qui,ut  di- 
cit  idem  aposioluBfthesaurizant  sibiiram  in  dieiraSp 
et  revelationis  jtuti  judicii  Dei.qui  reddet  unicuique 
secundum  opera  sua  (Rom.  ii,  4,  5).  Namque  istam 
Dei  patientiam  et  bonitatem  etiam  Propheta  prsdi- 
cat,  dicens,  Parcis  autem  omnibuSf  quoniam  tua  suni 
omnia,  qui  animas  amas  (Sap.  xi,  27) :  et  cstera  in- 
numerabilia  quibus  intelligitur  et  in  bonitate  etin 
severitate  misericordiam  et  justitiam  Dei  Testa- 
mentum  utrumque  prsdicare. 

4.Si  autem  moventur  quod  dictum  est,  Ego  sum 
zelans :  moveantur  ettam  illo  quod  dioit  apostolua 
Paulus,Ze/o  Dei  vos  %elo ;  desponsavi  enim  vos  uni  viro 
virginem  castamexhibere  Christo  (II  Cor.xi,2).Sancta 
enim  Scriptura  verbis  nostrisIoquen8,etiamperh»c 
verba  demonstrat,  nihil  digne  do  Deo  posse  dioL 
Gur  enim  non  etiam  verba  ista  dicantur  de  illamap 
jestate,  de  qua  quidquid  dictum  fuerit,  indigne 
dicitur  ;  quia  omnes  opes  linguarum  omnium 
InefTabili  sublimitate  praecedit  ?  Nam  quoniam  S6« 
lando  solent  mariti  uxorum  pudicitiam  custodire, 
potestalem  etdisciplinamDei,qua  fomicari  animam 
impune  non  sinit,zelum  Dei  Scripturs  vocaveront. 
Est  autem  anim®  fornicatio,  aversio  a  fecunditata 
sapientiffi,  et  ad  conceptum  temporalium  illecebra- 
rum  corruptionumque  oonversio. 

S.lllud  vero  quod  dimittendum  esse  dicit  fratri, 
non  solum  septies^sed  et  septuagies  septies,  pmni- 
tentiutiquedioit.Deus  autem  illis  se  dicit  retribaere 
peccata,qui  eum  oderunt,  non  qui  ei  per  poBniten- 
iiam  reconciliantur.Nam  et  apud  prophetam  Domi- 
nus  dicit  :Nolo  tnorlem  peccatoris  quantum  ut  rever- 
tatur  et  vivat  (E%ech.  xvm,23« et  xxzm,  U).  Sx  qjxQ 


i39 


CONTRA  ADIMANTUM  MANICHiEI  DISCIPnLDM,  S.  AUGUSTINI 


140 


facile  apparet,et  in  ea  palientia  qufiiQvitatad  poe- 
nitentiam.et  in  ea  indulgentia  quae  ignoscit  poBni- 
tentibu8,et  in  ea  justitia  qu»  punit  eos  qui  corrigi 
nolunt,  utrumque  Testamentum  convenire  atque 
congruere»  tanquam  ab  uno  Deo  utrumque  cons- 

oriptum. 

CAPUT  VIII.— De  eo  quod  scriptum  est  in  Exodo, 

Oeulum  pro  oculo,dentem  pro  dente  {Exod.  xxi,  24); 

et  catera  talia.  Huic  loco  Manicbcei,  quod  in  veteri 

Lege  parvindictapermiltitur.etdicitur  occulum  pro 

oculo,dentem  prodontecsse  perdendum,»iccalum- 

niantur,  quasi  et  ipse  Dominus  haBC  duo  eibi  veluti 

advjrsantia  atque  contraria  in  Evangelio  demons- 

traverit.Ipse  enim  ait :  Audistis  quia  dictum  est  an- 

tiquis.Oculum  prooculo,et  dentem  pro  dente:ego  au- 

tem  dico  vobis,non  resistere  malo ;  sed  si  quis  te  per- 

cusserit  in  maxitlam,  prxbe  tUi  et  atteram  ;  et  qui- 

cumque  voluerit  tecum  judicio  contendere,  et  tunicam 

iuam  auferre,dimitte  ilti  et  pattium  (Ma^/A.v,  38-40). 

In  quibus  duabus  sententiis  revera  duorum  Testa- 

mentorum  differentia  demonstratur,  sed  amborum 

tamen  ab  uno  Deo  constitutorum.  Nam  quoniam 

primo  carnales  homines  ardcbant  mullo  amplius 

se  vindicare,  quam  erat  illa  injuria,  de  qua  quere- 

bantur,constitutu8  est  eis  primus  lenitatis  gradus, 

et  injurie  accept»  mensuram  nullo  modo  dolor 

vindicantis  excederet.Sio  enim  et  donare  aliquando 

posset  injuriam.qui  eam  primo  non  superure  didi- 

cisset.  Unde  Dominus  jam  fper  Evangelii  gratiam 

ad  summam  pacem  populum  deducens,  huic  gra- 

dui  supersBdificavit  alterum  ;  ut  qui  jam  audierat 

non  ampliorem  vindictam,quam  quisque  laesus  es- 

8et,reddere,placata  mente  totum  se  donare  gaude- 

ret.  Quod  etiam  in  illis  veteribus  Libris  Propheta 

prffidicat»  dicens  :  Domine  Deus  meus,  si  feci  isfud^ 

si  esi  iniquiias  in  manibus  meis.si  reddtdiretribuen- 

iibus  mihi  mala  [Psal,  vii,4,5).Et  alius  prophetadi- 

oit  de  h^Jusmodi  viropaliente  injurias,et  lenissime 

tolerante  :  Dabit  percutienli  se  maxitlam,  saturabitur 

opprobriis  (r/ir^.iii,30).Ez  quo  intelligiluret  men- 

Buram  vindicandi  recte  curnulibus  constitutam,  et 

omnimodam  injuri»  remissionem,  non  tantum  in 

Novo  Testamento  esse  prascepiam,  sed  longe  ante 

in  Vetere  prsnuntiatam. 

GaPUT  IX.  —  1.  De  eo  quod  scriptum  est,  quod 
looutus  estDeus  cum  Adam  et  Eva,et  cumserpente, 
et  cum  Gain,  et  cffiteris  antiquis  (Gen,  iii,  iv, 
xiii,^^c.):  inter  quos  etiam  ct  nonnullis  apparuisse 
Bcribltur,  et  ab  eis  visus  esse,  non  uno,  scd  mullis 
Scldpturarum  locis,  in  quibus  et  locutus  esse  Deus 
cum  hominibus  invcnitur,et  nonnullis  apparuisse: 
insidiantur  Manichsi.etdicuntomniacontrariacsse 
Novo  Testamento,  quooiam  Dominus  dicit,  Deum 
nemo  vidit  unquam,nisi  unicus  FHius,qui  est  in  sinu 
Patris;  itte  annuntiarit  nobis  de  eo  (Joan,  i,  18) ;  et 
iterum  quoddicit  2udsii3,Nec  vocem  ittius  aliquando 
audistis,nec  faciem  ejus  vidistis^  nec  verbum  ejus  ^a- 
betisin  vobis  manens:guiaeiquem  illemisit,noncre' 
didistis  {Id,  v,  37,38).Quibu8  respondcmus  eo  ipsOy 
^od  in  Evangelio  soriptum  enifDewn  nemo  vidU  Uf^ 


quam,  nisi  unicus  Fitius  qui  esi  in  sinu  Palris ;  ipse 
annuntiavit  nobis  deeo ytoUim  ipsam  solvi  posse  qaa- 
stionem  :  quia  ipse  Filius,  quod  est  Verbum  Dei, 
non  solum  novissimi8temporibus,cum  in  carneap- 
parere  dignatus  est,  sed  etiam  prius  a  constitu- 
tione  mundi,  oui  voluit  de  Patre  annuntiavit,  aive 
loquendo,  sive  apparendo,  vel  per  angelicam  ali- 
quam  potestatem,  vel  per  quamlibet  creataram  : 
quia  ipse  est  in  omnibus  veritas,  et  omnia  illi 
constant,  et  omnia  illi  ad  nutum*  serviunt,  atqae 
subjecla  sunt ;  ut  etiam  oculis  per  visibilem  crea- 
turam  cui  vult,  quando  dignatur,  appareat  :  cum 
ipse  tamen  secundum  divinitatem  suam,  et  secQn- 
dum  id  quod  Verbum  est  Patris,  cocternum  Patri, 
et  incommutabile,  per  quod  facta  sunt  omnia,  non 
nisi  purgatissimo  et  simplicissimo  corde  videatur. 
Et  ideo  quibusdam  locis  etiam  Scriptura  ipsa  testa- 
turangelum  visum,ubi  dtcitDeumvi8um(Gai.xviii, 
1  et  2).Sicut  in  illa  luctatione  Jacob,et  angelus  dio- 
(us  cst  ille  qui  apparuit  (Id,  xxxii,  24-30).  Et  oum 
apparuit  in  rubo  Moysi  {Exod,  iii,  2)  :  et  item  in 
eremo,  cum  jam  eduxisset  populum  de  terra  iEgy- 
pti,  quando  legem  accepit,  Deus  ei  locutus  est  (/d. 
XIX,  3).  Sed  sive  in  rubo,cum  eum  misit ;  sive  poa- 
tea,cum  ei  legom  dedit ;  angelum  dicit  Stephanua 
in  Actibus  Apostolorum  ei  apparuisse  {Act,  vii,  30, 
35).Quod  ideo  dicimus,  ne  quis  arbitretur  Verbum 
Dei,  per  quod  facta  sunt  omnia,  quasi  per  locos 
posse  deOniri^et  alicui  visibiliter  apparere,  nisi  per 
aliquam  visibilem  creaturam.  Sicut  enim  Verbuoi 
Dei  estin  propheta,et  recte  dicitur,DixitDomina8: 
quia  Verbum  Dei,  quod   est  Christus,  in  propheU 
loquitur  veritatem  :  sic  et  in  angelo  ipse  loquitur, 
quando  veritatem  angelus  annuntiat;et  recte  dici- 
tur,Deus  dixit  ;  et,  Deus  apparuit  :  et  item  dioitor 
recte,AngeIus  dixit,et,Angelus  apparuit  ;cum  illad 
dicatur  ex  persona  inhabitantis  Dei,  illud  ex  per- 
8ona  servientis  creaturce.Ex  hac  regula  etiam  Apos- 
tolus  ait  :  An  vultis  experimentum  ejus  accipere^  qut 
in  me  loquitur  Christi  (II  Cor,  xiii,  3)  ? 

2.Si  autem  hoc  movet,quod  in  Veteri  Testamento 
etiam  peccatoribus  Deus  loquitur,veI  Ad»  vel  Ev«, 
vcl  scrpenti ;  attendant  etiam  in  Novo  cujusmodi 
exeniplum  Dominus  posuit  de  homine  stulto  etcu- 
pido,  quomodo  ei  locutus  est  Dominus,  cum  ait : 
StuUe^  hac  nor.te  auferetur  a  te  anima  tua  ;  h3ec  qux 
proiparasti  cujus  eruni  {Luc,  xii,20)  ?  Cum  nim  veri- 
tas  eiiam  peccatoribua  dicitur,per  quamlibet  crea- 
turam  dicatur,non  nisi  ab  illo  dicitur,qui  unus  est 
verax.Quod  autem  Judsis  dicit,iV^  vocem  ejus  alt- 
quando  audistis  ;  ideo  dicit,  quia  non  obtemperave- 
runt  isti  duntaxat  cum  quibus  loquebatur.  Quibaa 
dicit  etiam,iV^c  faciem  ejus  vtdu^u ;  quia  non  potest. 
Quod  autem  dicit,iYi^u«  verbum  ejus  habetis  in  voHs 
manensiqmsi  in  quo  manetverbum  Dei,Ghri8tuBin 
illo  manet,quemisti  respuerunt.Nam  oum  ipseDo- 
minuB  dixisset,  Pater^ctarifxca  me  ea  claritate  qua  /kt 
apud  te.priusquam  mundus  fiereUBonuii  vox  de  cobIo,£I 
clarificavifet  clarificabo  (i^aafi.xu,28,0lxyii,5).Qoam 
vooem  multiJadmnun  pr«eenteeaadieniiil»iieeM«o 


141 


LIBBR  DNUS. 


14t 


tamen  audisse  dicendi  8unt,quia  nsn  sblemperave- 
runt  ttt  crederent.Quapropter  si  non  estmiraQdum 
quod  Verbum  Dei,  id  est,  unicus  Fiiius  Dei,qui  de 
Patre  annuntiat,  cui  Tult  per  se  ip8um,cui  vut  per 
aliquamcreaturam  manifestatur  vel  8onando,veI  ap- 
parendOyCumtamen  ipseper^e  ipsum  mundo  corde 
videatur«  et  per  illum  Pater ;  Beaii  efiim  mundicor' 
de»9  quia  ipsi  Deum  videbunt  {Matih.  v,  8)  :  non  est 
mirandum,  ex  utroque  Testamento  ista  omnia  testi- 
monia  consonare. 

GAPUT  X.  —  De  eo  quod  scriptum  est,  quod  lo- 
cotus  est  Deus  Moysi  et  dixit  illi :  Loquere  ad  filios 
Israel :  Sumite  primitias  ab  omni  hominey  quod  mihi 
destinetut^  hoc  est,  aurumy  argenium^  wramentumt 
furpurafnybyssum,coccum,pHos  caprinos.pelles  Jtibras 
a^rumyligna  integrayOleum  ad  iUuminationem,thy~ 
wuamata^  tapides  pretiosos,  hoc  est,  beryltos ;  et  con' 
UUuite  iabernaeulum,in  quo  commorari  pobiscum  pos- 
tim  {Exod.  xzVy  2-8).Gommovent  etiam  binc  Mani- 
eh«ique8tionem,et  huio  Scripturarum  loco  iilud  in 
Evangelio  dicunt  essecontrarium^quod  ait  Dominus 
Hon  jurabis,  neque  per  coelum,  guia  sedes  Dei  est^ne- 
fue  per  terram,quia  scabellum  pe^lum  ejus  est  (Matlh. 
T^34«i35}.Di8putantenim,etmagnumaliquid8ibivi- 
dentur  dicere,cum  dicunt  :  Quomodo  ille  Deu8,cu- 
JQS  coelum  9edes,et  terra  scabellum  pedum  ejus  est, 
intabemaculo  babitat,  quod  ex  auro»etargento,  et 
cre,  et  parpura,  et  pilis  pecorum,pelliba8quecon- 
ftmctum  est  ?  Adhibentesetiam  testem  apostolum 
Paolum,qaia  dicit  Deum  lucem  babitare  inaccessi- 
bilem  (I  Ttm.  ?i,16],  Qoibus  nns  parem  qufletionem 
referimus,  et  quod  de  Novo  Testamento  protule- 
rant,  de  Veteri  Testamento  proferimus.  Ibi  enim 
iavenitar  prius  scriptum  :  Coelum  mihi  sedes  esi, 
tirra  autem  scabellum  pedum  meorum:quam  domum 
mdificalntis  mihi,  aut  quis  locus  requiei  mex  ?  fionne 
■fitr  mea  fedt  haec  omnia  (/^ai.  lxvi,  1  ^t  2)  ?  Kcce 
habent  ubi  libriVeterisTestamentipraedicantDeum 
in  templis  manufactis  non  babitare;et  tamen  Filius 
Dei  nostri,  fiagello  de  restibus  facto,  expulit  de 
Uoiplo  eo8  qui  boves  et  columbas  vendebant,  et 
nnmmnlariorum  evertit  men8us;etait,D07ntM  Patri 
mei  d4nnus  crationis  vocabitur,  vos  autem  fecistis  il- 
lem  speluncam  l(dronum  {Joan,  n,  15,  iQ,  et  Matth, 
XXI,  12,  13),Si  ergo  aliquis  istis  duobus  ex  adverso 
eapitnlie  constitutis,  velit  imperitos  decipere,  et 
dieere  in  Veteri  Teatamento  magniflcari  Deum,cu- 
}88  dicitar  sedes  c(Blum,et  terra  scabellum  pedum, 
8t  negatar  habitare  in  domo  manufucta ;  in  Novo 
88tem  Testamento  domus  ejus  dicitur  templum 
eonatractum  ab  hominibus  ;  nonne  ManicbaBi  vel 
sero  fmtebuntur,  et  habitaculum  Dei  per  manus 
hominam  factum^  ad  aliquam  significationem  in 
itroqne  Testamento  accipi ;  et  Deum  non  babitare 
ia  loda  ab  bominibua  fabricatis,  in  utroque  Testa- 
■Mnto  prKdioari  ? 

GAPUT  XI. — Deeoquod  inExodoscriptum  est^Ne 
wiemeriiis  deos  alienos:ei  'iieT\xm,Deusvester  zelans 
afpeUaiur  ;  %elans  enim  %elavit  {Exod.xx.^b,etjXLVf, 
U^  Hnie  eapitalo  qaod  aoriptum  e8t,iV«  adoraverir 


tis  deos  alienoSf  cum  calumniantur  Manichflei,  satis 
ostendunt  placere  sibi  adorari  maltos  deos.Nec  mi- 
rum,  quandoquidem  in  secta  sua  numerosissimam 
deorum  familiam  commemorant  atquecommendant 
quippe  qui  etiam  ad  ista  visibilia  venerunt,qu»  pro 
istius  veritatis  luce  venerantur  et  adorant ;  et  ideo 
displicet  eis  quod  scriptum  est  in  Exodo,tVe  adora" 
veritis  deos  alienos,  Addunt  etiam  illud  propter  hoc 
dictum  esse,  Deus  vester  zelaus  appellatur  ;  %elans 
enimxelavit :  ut  tanquam  Deum  zelantemnon  ame* 
muSjCiiJus  zelo  deos  alienos adorare  non  sinimur.Et 
ideo  dicunt  ista  Evangelio  esse  contrariay  quoniam 
Dominus  dicit,  Pater  juste^  et  ^  mundus  te  non  co^ 
gnovit  {Joan.xvii,2!6)  :  quasi  non  sit  dicendusDeua 
justus^nisi  nos  deos  alienos  adorare  permittat.  Ju- 
stum  enim  Deum  et  lelantem  Deumtanquam  contra- 
ria  sibi  esse  dissertant,  et  decipiunt  miseros,  non 
intelligentes  totam  spem  salutis  nosirffi  esse  zelum 
Dei.  Hoc  enim  nomine  illa  ejus  significatur  provi- 
dentia,  qua  nullam  a  se  animam  fornicari  impune 
permittit,  sicut  Propheta  dicit :  Perdes  omnes  qui 
fornicantur  abs  te  {Psal,  r^xii,  27).  Sicut  enim  ea 
quffi  dicitur  ira  Dei,  non  pertubatio  mentis  est,sed 
potentia  vindicandi  :  sic  zelum  Dei  non  cruciatum 
animi,  quo  maritus  adversus  uxorem,  vel  uxor  ad- 
versus  maritum  torqueri  sulent,  sed  tranquillisai- 
mam  sincorissimamque  Justitiam  (a),  qua  nuUa 
anima  beata  esse  sinitur^  falsis  opinionibus  pra- 
visque  cupiditatibus  corrupta,et  quodam  modo  gra- 
vidata.  Illi  enim  bec  verba  borrescunt,  qui  non- 
dum  viderunt  inefTabili  majestati  nulla  verba  con* 
gruere.  Sic  enim  ab  istis  verbis  temperandum  pu- 
tant,  quasi  aliquid  dignum  Deo  dicant  *,  cum  iata 
non  dicunt.  Sanctus  enim  Spiritus  boc  ipsum  ho- 
minibus  intelligentibus  insinuans,  quam  sint  inef- 
fabilia  summa  divina,  his  etiam  verbis  uti  voluit, 
quffi  apud  bomincs  in  vitio  poni  solent ;  ut  inde 
admonerentur.etiam  illa  qus  cum  aliqua  dignitate 
Dei  se  putant  homines  dicere,  indigna  esse  illiua 
m&Jestate,  cui  bonorificum  potius  silentium,  quam 
ulla  vox  bumana  competeret.  Quaero  zelum  homi- 
nis,  et  invenio  perturbationem  cruciantem  cor.Ta- 
men  cum  quoero  causam,  nibil  aliud  invenio,  niai 
quod  non  patitur  conjugis  adulterium,  Maxime 
enim  et  proprie  inter  conjugia  zelotypia  dici  solet. 
Itaque  si  maritus  esset  per  se  ipsum  beatus  et  om- 
nipotens  et  Justus,  sine  ullo  cruciatu,  et  tota  faoi« 
litate,  et  nuila  iniquitate  peccatum  conjuglB  vin- 
dicaret.  Quam  tamen  ejus  actionem  bumano  lo- 
quendi  modo  etiamsi  non  proprie,  translate  tamen 
et  recte  zelum  vocarem.  Quis  enim  Tullio  calum- 
niatus  est,  qui  certe  noverat  latine  loqui,  cum  ait 
Gffisari  :  Nulla  de  virtutibus  tuis^  nec  admirabiliort 
nec  gratior  misericordia  est  {Pro  Q.  Ligario.  in  fine)? 
Et  tamen  ex  eo  appellatam  misericordiam  dicunt» 
quod  miserum  cor  faciat  dolentis  aliena  miseria. 

^  Hic  addimus  particulam^  etf  qnam  in  Mss.  reperl- 
moB,  jaxta  grfficam. 
>  ^ic  Mbb.  At  editi^  dignum  Deo  puient, 

(a)  Tupple,  uUeitigimus, 


i43 


CONTRA  ADIMANTUM  MANICHiEI  DISCIPULUM.  S.  AUGUSTINI 


144 


Numquid  ergo  virtus  miserum  cor  facit  ?  Quid  er- 
go  calumniosisTuilius  responderet.nisi  misericor- 
diffi  nomine  clementiam  seappellarevoiuisse  ?Quo- 
niam  recte  solemus  loqui,  non  solum  verba  pro- 
pria,  sed  etiam  vicina  usurpantes.  Cujus  auctoris 
mentionem  facere  volui,  quoniam  non  de  re  quass- 
tio  hic,  eed  de  verbo  est.  Sicut  enim  nostri  aucto- 
res,  divinarum  scilicet  Littorarum,  de  rebus  ma- 
xime  cogitaverunt ;  sic  mundanorum  auctorum 
prope  omnis  cura  de  verbis  est.  Sed  habeo  Evan- 
gelium,et  omnes  Novi  Testamenti  libros,in  quibus 
miBericordiaDeifrequentissimecommendatur.Siau- 
dent  ergo  isti  miseri,  etiam  inde  faciant  quaestio- 
Dem,etnegent  essemisericordemDeum^nemiserum 
cor  habere  inteliigatur.Sicut  ergo  potest  esse  in  Deo 
miaerioordia  sine  cordis  miseria:8ic  etiamsine  tabe 
atque  cruciatu  animi  zelumDei  non  dedignemur  ac- 
oipere;ethumaniconditionem  sermonis  feramus,ut 
ad  divinum  perveniamus  silentium.Sed  si  contraria 
diount  esse  zelantem  Deum,  et  justum  Deum;quid 
dicturi  sunt,  cum  et  in  Novo  Testamento  invenio, 
Zelo  Dei  vos  %elo  (II  Cor,xi,2) ;  vel  adhibitum  etiam 
de  veteribus  in  Evangeliu  testimonium.Ze/u5  domus 
tum  eomedit  me  {Joan.  iii,17  ;  Pjfl/.Lxvm,10)  ?  Rur- 
8U8  in  Vetere cumleguntjustus  Dominus.eljustitias 
dilexit,  aequitatemvidit  vultus  ejus  {Psal,xfi):noune 
fatebunturetiamhocmodoimperitisduoTestamenta 
videri  posse  contraria,  ut  in  Novo  inveniamus 
zelum  Dei,  in  Vetere  justiam  Dei  ^bene  autem  in- 
telligentibus  utrumque  in  utroque  magna  sancti 
Spiritus  unitate  et  pace  concinere  ? 

CAPUT  XII.  —  1.  De  eo  quod  scriptum  est,  non 
esse  manducandum  8anguinem,quod  anima  sit  car- 
nis  sanguis  ( Oeuf. xii,23).Huic  sententias  veteris  Le- 
gis  Manichei  ex  Evangelio  illud  opponunt  quod  Do- 
minus  dicit,  non  esse  timendos  eos  qui  occidunt 
corpU8,anim8e  autem  nocere  non  possuut  (itfa/£A.x, 
28) ;  et  disputant  dicentes  :  Si  sanguis  anima  est, 
quomodo  homines  potestatem  in  eam  non  habcnt, 
cum  desanguine  multa  faciant,  sive  excipientes  et 
canibuB  volucribusque  in  escam  proponentes,  sive 
efTundentes,  aut  coeno  lutoque  miscentes  ?  Ufflc 
enim  et  alia  innumerabilia  sine  difflcultate  homi- 
nes  de  sanguine  possunt  facere.  Ideo  isti  qr.aerunt 
in8ultante8,quomodo,8isanguinisestanima,nonpo8- 
sit  hominis  interfector  nocere  animae,  cum  tantam 
in  ejus  sanguinem  habeat  potestatem.Adduntetiam 
quod  ait  apostolus  Paulus,  Quia  caro  et  sanguis  re- 
qnum  Dei  non  possidebunt  (I  6*or.xv,  50)  :  et  dicunt, 
Si  sangnis  est  anima,8icut  Moyses  dicit,nulla  inve- 
nieturanima  posse  regnum  Deiadipisci.Cui  calum- 
niffi  primo  ita  respondendum  est,  ut  ipsi  cogantur 
ostendere  ubi  scriptum  sit  in  libris  veteris  Logis, 
quod  anima  humanasanguis  sit.Nusquam  enim  hoo 
invenient  in  illa  Scriptura,  quam  lacerare  miseri 
quamdiu  conantur,nullo  modo  permittuntur  intelli- 
gere.Quodsi  de  anima  humana  nibil  taleibi  dictum 
est,  quid  ad  nos  pertinet,Bi  anima  pccoris  aut  laedi 
ab  interfectore  potest^aut  possidere  Dei  regnum  non 
poteat  ?Sed  quiade  animis  pecorum  nimis  sunt  iati 


solliciti  (cum  enim  sint  hominum  animm  rationales 
revolvi  tamen  eas  in  pecora  exislimant),  clausa  sibi 
esse  arbitrantur  regna  c(Blorum,si  pecorum  animis 
clausa  esse  consentiant. 

2.  Quid,  quod  etiam  insultare  ausus  est  populo 
Israel  Adimantus  unusex  discipulis  Manichsi,quem 
magnumdoctorem  illiussectae  fuissecommemorant? 
Insuitare  ergo  ausus  est  populo  Judsorum,quod  se- 
cundum  eorum  intellectum^quo  ezistimant  sangui- 
nem  esse  animam,  parentum  ipsorum  animas,par- 
tim  a  serpentibus  devoratffi,partim  igne  consumpta 
partim  in  desertis  atque  asperrimis  montium  locis 
arefactffi  sunt.  Quod  si  verum  esse  quisquam  con- 
cederet^  sine  scelere  tamen  eorum  quibus  iste  in- 
sultare  voluit,  factum  esse  convinceret.  Non  enim 
parentum  suorum  animas,quibu8  illaomnia  secun- 
dum  horum  intellectum  accidisse  dixit,  ipsi  aliqua 
ex  parte  laeserunt:  quapropter  luctum  inde  possunt 
habere,  non  reatum.  Quid  autem  ipse  Adimantus 
faciet  secundum  opinionem    suam,  qua  credidit 
etiam  rationales,  id  est,  hominum  animas  in  bei- 
luina  corpora  posse  contrudi  ?  Quid  crgo  faciet  de 
tanto  scelero,  si  quando  tardum  jumentum  plagis, 
aut  concilatum  freno  fatigavit,  in  quo  forte  patris 
ejus  anima  fuerit  ?  ut  non  dicam  quod  etiam  oc- 
cidere  parentes  suos  inter  pediculos  et  pulices  po- 
tuerit,  a  quorum  isti  interfectione  non  temperant. 
Quid  enim  eis  prodest,quod  aliquando  negant  usque 
ad  ista  minutissima  animantia  revolvi  animas  hu- 
manas  posse?  Hoc  enim  negant,  ne  tam  multarum 
interfectionum  rei  teneantur, aut  cogantur  parcere 
pediculis  et  pulicibus  et  cimicibus,  et  tantas  ab  eis 
inolestias  sine  ulla  csdis  eorum  licentia  sustincre. 
Nam  vehementer  urgentur,  cur  in  vulpeculam  re- 
volvi  aniraa  humana  possit,et  non  possitin  muste- 
lam  ;  cum  catulus  vulpeculae  fortasse  etiam  minor 
sit  quam  magna  mustela.  Deinde  si  in  muBtelam 
potest,  cur  in  murem  non  potest  ?  Et  si  in  istum 
potest,  cur  in  steliionem  non  potest  ?  Et  si  in  eum 
potest,cur  in  locustam  non  potest?Deinde  in  apemy 
deinde  in  muscam,  deinde  in  cimicem,  atque  inde 
usque  in  pu1icem,et  si  quid  cst  aliud  multo  minu- 
tius,  pervenire  ?  Ubi  enim  terminum  constituant, 
non  inveniunt:atque  ita  per  istam  nngatoriam  cre- 
dulitatem  ^  conscientis  illorum  innumerabilibus 
homicidiorum  Bceleribus  obruuntur. 

3.  Nam  ex  co  quod  scriptum  est,  sanguinem  pe- 
coris  animara  ejus  esse^practer  id  quod  supra  dixi, 
non  ad  me  pertinere  quid  agatur  de  pecoris  anima; 
possum  etiam  interpretari  praeceptum  illud  in  si- 
gno  esse  positum.Non  enim  Dominus  dubitavit  di- 
cere,  Hoc  corpus  meum  {Matth,  xxvi,  26)  ;  cum  si- 
gnum  darct  corporis  sui. 

4.  Quod  autem  ait  Apostolus,  Caro  et  sanguis  re- 
gnum  Dei  non  possidebunL' etmm  in  Lege  dictum  esty 
Non  permanebit  in  istis  spiritus  meus,  quoniam  earo 
sunt{Gen,\u3}  Ettoties  in  veteribus  Llbris  justorum 
animis  prsmium  futurum  promittilur.  Sed  tamen 

t  Nonnulli  Mse.,  crudeHtatem^ 


^ihA^'' 


145 


LIBBR  UNUS. 


146 


ApostolusvolensiDsinoareqaalecorpusjustoruniper 
immutatioaeni  in  resurrectione  futurum  8it,quia  non 
nubetUf  tieque  uxores  duceni,  sed  erunt  sicut  Angeli  in 
ccelis  {Mattlu  xxii,  30):  hanc  ergo  immulationem  fu- 
turam  corporum  sanctorum  volens  insiuuare,  dixit 
Apostolus,  Dico  enim  vobis,fraires,  quia  caroetsan- 
guis  regnum  Dti  non  possidebunt.  Quod  non  unase- 
parata  et  ad  fraudem  commcmorata  sententia,  sed 
toto  ipso  EpistoIflB  loco  pertractato,  vel  potius  lecto 
(noQ  enim  res  obscuraest)  inveniri  potest.  Sic  enim 
dicit:  Oportet  corruptibite  hoc  itiduere  incorruptionemt 
el  mortale  hoc  induere  immortalitatem.  Quod  eum  de 
corporedicere,de  superioribus  manifesto  invenitur, 
cam  ait :  Non  omnis  caro  eadem  caro  :  alia  quidem 
kominum,  alia  autem  pecorum;  alia  caro  voiucrum, 
atia  piscium.  Btcorpora  aelesiia,  et  corpora  terrcstria» 
sed  alia  est  caslestium  gioriay   alia  terrestrium;  aiia 
gloria  solis,  aiiaglorialunx,  et  aiia  gloria  steilarum. 
Stella  enim  abstelia  dif]ert  in  gloria  ;sicei  rcsurreciio 
mortuorum.  Seminatur  in  corruptione,  snrget  in  incor- 
ruptione :  seminntur  in  contumeiin^  surgei  in gloria  :se' 
minatur  in  infirmitate,surget  in  virtute:seminatur cor^ 
pus  animate^  surget  corpus  tpiritualu,  sicut  scriptum 
ist:  Factus  est  primus  homo  Adam  in  animam  viven- 
iem,  novissimus  Adam  in  spiritum  vivificantcm,  Sed 
non  primum  quod  spirituale  est^  sed  quod  animale; 
pcsiea^  quod  spirituale,  Primub  homo  de  terra,  terrc- 
irtt«;  secundus  homodecxio,  cwlestis,  Quatis  terrenuSy 
taies  ei  ierreni ;  et  qualis  coelestis,  taies  et  coiiestes.  Et 
quomcdo  induimus  imaginemtcrreni^induamus  et  ima~ 
ginem  ejus  qui  de  cceio  est.  l!oc  autem  diro,  fratres^ 
quia  caro  et  sanguis  regnum  Dei  hxreditate  possidere 
nm  possunt ;  neque  corruptio  incorruptionem  ha^re- 
ditate  possidebit,  Certe  jam   clarum  cst  quare  hoc 
Apostolus  dixerit.  Quid  ergo  istc  tam  turpi  fraude 
noQ  commemorat,  nisi  hoc  ultimum,et  tacet  illa  su- 
periora,  quibus  hoc  quod  male  interpretatur,  bene 
poesit  intel]igi?Nam  quoniam  Domini  no&tri  corpus 
post  resurrectionem  sic  levatum  est  in  ca^lum,  ut 
pro  ipsa  cceleBti  habitatione  ccclestem  acoeperit  mu- 
tationem,et  hoc  sperarein  die  ultima  jussi  sumus: 
ideo  dixit  Apostolus,  Quaiis  terrenuSy  taies  et  terreni, 
id  esty  mortales;^/  quaiis  coelestis^taies  et  cceiesteSfid 
est,  immortales,  non  solum  animis,  sed  etiam  cor- 
poribus.Undeet  supra  dixerat, aliam  esse  ca^Iestium 
£orporumgloriam,et  aliam  terrcstrium.Quod  autem 
ipirituale  dixit  corpusin  resurrectionc  futurum,non 
propterea  putandum  est,  quod  non  corpus,8ed  spi- 
ritus  erit:  sed  spirituale  corpus  omni  modo  spiri- 
tai   subditum  dicit ,  sine  aiiqua  corruptione  vel 
morte.  Non  enim  quiaquod  modo  habemus  corpus 
animale  appellat,  ideo  putandum  estnon  illudesso 
corpus,  sed  animam.  Ergo  quemadmodum  corpus 
aoimale  nunc  dicitur,  quia  subditum  est  animffi; 
■pirituale  autem  nondum  dici  potest,  quia  nondum 
ipiritui  plene  subjeclum  est,  quamdiu  corrumpi  po- 
test:  aic  et  tuno  spirituaie  vocabitur,  cum  spiritui 
atque  eternitati  nulla  corruptione  resistere  poterit. 
5.  Aut  siadhucparum  videtur  esse  monstratum, 
qnod  sententiam  istam  propter^immutationemiqus 


futura  est  Apostolus  dixerit,  oum  ait,  Caro  ei  sanguis 
reynum  Dei  hvereditate  postidere  non  possunt,  neque 
corruptio  incorruptionem  htTsreditate  pcssidebit ;  atten- 
dite  quid  continuo8uhjiciat,et  adjungat:  Ecce  myste- 
rium  voLis dico:  omnes quidem  resurgemus^yiontanusn 
omnes  immutabimur,  in  atomo,  in  ictu  oru/i,  in  novis^ 
sima  tuba,  Canetenim  tuba,  et  mortuiresurgent  incor* 
ruptif  et  nos  immutabimur,  Ueinde  contexit,  et  dioit 
etiam  illud  quodpauIoantecommcmoravi,utosten- 
dat  qualis  futura  sit  ipsa  immutatio.  Statimquippe 
dicit :  Oportet  enim  corruptibile  hoc  induere  tncorru^ 
ptionem,  etmortaiehocinduereimmortaiitiUem(l  Cor, 
XV,  39  53).  Ilinc  ergo  apparet  quia  caro  et  sanguis 
regnum  Dei  non  possidebunt,  quiacumindueritin- 
corruptionem  et  immortalitatcm,  jam  non  caro  et 
sanguis  crit  (a),  scd  in  corpus  cceleste  mutabitur. 
Quod  quidom  ex  occasione  tractavimui,  quia  huio 
quoque  sentcntii^e  multum  in8idiari8olent,negantes 
corporum  resurrectionem.  Nam  ista  questio  non  de 
corpore,  sed  de  anima  proposita  est,  quam  putant 
sio  accipi  in  Legc,  ut  sanguis  esseexiitimetur:quod 
nos  nuUo  modo  sic  intelligimus.  Sed  quamvis  de 
pccorum  animis  non  cureraus,  cum  quibufl  non  ha- 
bemus  rationis  aliquam  societatem:  tamen  illud 
quod  Lex  itixit,  fundendum  esse  sanguinem,  neo  in 
escam  assumenduni,  quia  sanguis  est  anima,  esse 
positum  dicimus  sicut  alia  multa;  et  pene  omnia 
Scripturarum  illarum  sacramenta  signis  et  figuris 
picna  sunt  futuri^c  prsdicationia,  qus  jam  per  Do- 
minum  nostrum  Jesum  Ghristum  declarata  est.  8io 
est  enim  sanguis  anima,  quomodopetraeratChris- 
tus,  sicut  dicit  Apostolus:  Bibebant  enim  de  spiri' 
tuaii  sequente  *  petra,  petra  auiem  erat  Christus  {Id.  x, 
4).  Notum  est  autcm  filios  Israel  petra  percuaaa  bi- 
bisse  aquam  in  eremo  {Nujn,  xx,  11),  de  quibus  lo« 
quebatur  Apostolus,  cum  hec  diceret;  nec  tamen 
ait,  Petra  signilicabat  Christum;  sed  ait,  Petra  erat 
Christus,  Qus  rursus  ne  carnaliter  acciperetur,  spi- 
ritualem  iliam  vocat;  id  est,  eam  spiritualiter  in- 
telligi  docct.  Longum  est,  et  nunc  non  necessarium, 
sacramenta  ejusdem  Legis  exponere,  nisi  cum  bre- 
viter  possint.  Sufficit  autem  ut  noverint  illi  qui,,de 
his  caiumniantur,  non  eanosita  intelligere,  utilla 
Bolent  irridere  ;  sed  quemadmodum  Apostoli  omnia 
intelligcntes  pauca  exposuerunt,  ut  ad  easdem  re- 
gulas  costera  posteris  intelligenda  relinquerent. 

CAPUTXIH.  — l.Deeoquodscriptum  estinDeu- 
teronomio,  Videte  ne  obliviscamini  testamentum  Dei 
vestri  quod  conscripsit,  et  faciatis  vobis  effigies  el  ima- 
gincs:  addit  etiam  diccns,  D^ui  vester  ignis  est  edax, 
et  Deus  zelans  {Deut,  iv,  23,  24).  Heo  verba  de  Sori- 
pturis  hocmodoille  Adimantus  proposuit.  E^us  enim 
calumnias  refutandas  refellendasque  suscepimus. 
Sed  et  jam  superius  de  zelo  Dei  cum  calumniaretur, 
puto  satisesse  responsum.  Meminerimus  tamennon 
Bolum  ibi,  sed  etiam  hio»  sio  eum  de  zelo  Dei  cri- 


^  Editi,   Mequente  eos,  Ahe%i,  eos,  a  Mm.  et  a  gnBCO 
textu  Apostoii. 
(a)  I  RetracU,  cap.  88,  n*  3« 


147 


CONTRA  ADIMANTDM  MANICHiEI  DISCIPDLUM,  S.  ADGDSTINI 


148 


minatum  Sccipturas,  ut  adjungeret  etiam  quod  de 
simuiacrisnonoolendisinillis  libris  precipituraDo- 
mlno  Deo  nostro;  quasi  non  ob  aliud  reprehendat 
zelum  Deiy  nisi  quod  illo  ipso  zelo  a  cultu  simula- 
crorum  prohibemur:  vult  ergo  videri  favere  se  si- 
malacris.  Quod  propterea  faciunt,  ut  miserrimas  et 
vesanffi  suao  sectn  etiam  Paganorum  concilient  bene- 
volentiam.Huic  autem  Legis  capitulo  illudevangeii- 
cumopponit,  ubiquidamaccessitad  Dominum,etait 
illi :  Maffister  hone^  quid  faciem  vitam  setemam  possi- 
debof  Gui  respondit  Jesus:  Quid  me  interrogas  de 
bono?  Nemo  boniUf  nisi  unus  Deus  (Marc.  z,  17  eM8). 
Dt  ez  hoc  videlicet  contraria  ista  esse  arbitremur, 
quia  in  Lege  dicitur,  Deus  ignis  edax^  et,  Deus  zelans, 
in  Evangelio  autem,  Nemo  bonus,  nisi  unus  Deus, 

2.  Et  de  zelo  quidem  jam  responsum  est,  non  sic 
8886  ista  verba  in  Scripturis  posita,  ut  aliquam  Dei 
perturbationemcrucialumve  Bigniflcent:sed  quiani- 
hil  dignum  de  Deo  dici  potest,  propterea  usque  ad 
ista  perventum  est,  que  cum  homines  indigna  esse 
putaverint,  cogantur  discere,  etiam  illa  qun  oonve- 
nienter  de  ineffabiii  divina  excellentia  se  dicere  ezi- 
Btimant,  indignaesse  majestateDei ;  cujus  sapientia 
cum  descensura  esset  usque  ad  corpus  humanum, 
prius  usque  ad  humana  verba  descendit.  Ecce  dizi, 
descendit:  quod  verbum  si  discutere  ccopero,  pro- 
prie  me  dizisse  non  video;  non  enim  potest  descen- 
dere,ni8i  quod  etiam  de  loco  in  locum  moveri  potest. 
Nam  qui  descendit,  locum  superiorem  deserere,  et 
inferiorem  petere  videtur.Dei  autem  Sapientia,  cum 
tota  ubique  prsBsto  sit,  nullo  pacto  migrare  de  loco 
in  locum  potest.  De  qua  Joannes  in  Evangelio  dicit, 
tanquam  dominici  pectoris  particeps.  Ait  enim,  /n 
koc  mundo  eratt  et  mundus  per  ipsum  [actus  est^  et 
mundus  eum  noncognovitcei  tamenipse  adjungitet 
dicit,  /n  sua  propria  venity  et  sui  eumnon  receperunt 
{Joan,  I,  10,  11).  Quomo<lo  hic  erat,  et  quomodo 
venit,  nisi  quia  illa  sublimitasinefTabilis,  uthomini- 
bus  congruat,humani3  sonissigniflcandaest^utau- 
tem  deos  homines  faciat,  divinoestintelligendasi- 
lentio?Potest  ergo  reddi  rutio,  quare  itadictum  sit: 
non  tamen  potesl  ali({uid  de  Deo  digne  dici,  quod 
ideo  jam  indignum  est,  quia  potuit  dici.TolIe  de  zelo 
errorem  et  dolorem,  quid  remanebit  aliud,  nisi  vo- 
lontas  custodiens  ca8titatem,et  corruptionem  vindi- 
cans  conjugalem  ?  Quo  igitur  verbo,  nisi  zelo  Dei 
melius  posset  insinuari,  quod  vocamur  ad  conju- 
gium  Dei,  et  non  vult  nos  turpiamore  corrumpi,et 
punit  impudicitiam  nostram,  et  diligit  castitatem? 
Non  enim  frustra  vulgo  dici  solet:  Qui  non  zeiat, 
non  amat. 

3.  Ad  hoc  etiam  pertinet  quod  dictnm  est,  edax 
ignis:  de  quo  disputare  non  debeo,  sed  potius  ipsos 
ioterrogare,  quem  ignem  dizerit  Dominns  se  venisse 
mittere  in  hunc  mundum.  Hoc  enim  dictum  est  in 
Evangelio,  quod  illi  accusare  non  possunt,  non  ut 
Ghristum  honorent,  sed  ut  decipiant  Gbristianos. 


i  Apod  Er.  Lugd.  Ven  et  Lov.,  insinueri?  Quo  vocom 
mir,  8tc.  M. 


Quod  cuni  eiscommemoratum  fuerit,quemadmodam 
Dominus  dizerit,  Ignemveni  mittere  in  terram(Luc. 
zii,  49) ;  miseri  dicunt :  Sed  illud  aliud  est.QuibuB 
respondemus  :  Et  hoc  aliud  est,  noli  metuere.  Nam 
ipse  Christus  loquitur  etiam  in  Veteri  Teetamento, 
cum  dicit,  £yo5tim  ignis  edax(Deut.  iv,  24,  et  iz,  3) ; 
qui  loquitur  in  Evangelio,  quod  ignem  venerit  in 
hunc  mundum  mittere,  id  est,  Verbum  Dei,  quod 
est  ipse.Nam  veteresutique  Scripturas  ezposuit  post 
resurrectionem  discipulis,  incipiens  aMoyse  et  Pro- 
phetis  omnibusyquaodoipsi  discipuli  ignem  seacce- 
pisse  confessi  sunt,  dicentes :  Nonne  cor  nostrum  ar- 
dens  erat  in  nobis  in  vta,  cum  aperiret  nobis  Scripturas 
(Luc.  zziv,  32)?  Ipse  est  ignis  edaz :  oonsumit  enim 
veterem  vitam  divinus  amor,  et  innovat  hominem: 
utez  eo  quod  Deus  ignisest  edaz,  faciat  ut  eum  noB 
amemus;  ez  eo  autem  quod  Deus  zelans  estjipae  no8 
amet.  Nolite  ergo  timere  ignem,  quod  est  Deus  ^ised 
timete  ignem,  quem  paravit  hnreticis  Deus. 

4.  Quod  enim  Adimantus  elegit  de  Evangelio  lo- 
cam,quem  huic  Legis  capitulo  tanquam  contrarium 
apud  imperitos  objiceret,  ubi  aitDominuB,  Nemo  bo- 
nti5,  nisi  unus  Deus,  quotiesinveniturbonitas  Deiin 
Veteri  Testamento,  quis  numerare  suiflciat?  Unum 
tamen  ponam,  quod  quotidiein  Ecclesia  cantatur: 
ConfitemininominOyquaniambonus,  quoniamin  sxeu- 
lum  misericordia  ejus  (Psal,  czvii,  i ,  29).  Gerte  et  hoc 
zelanti  Deo,  sicut  Manichsei  ezistimant,  videtur  esse 
contrarium,  et  tamen  in  libris  Veteris  Testamenti 
cantatur.  Item  rez  ille,  qui  cum  fllio  suo  nuptias  fa- 
ceret,  invenit  inter  discumbentes  hominem  non  ha- 
bentem  vestem  nuptialem  ;  et  eum  primo  amici  no- 
mine  appellans,  manibus  et  pedibus  colligatis  mitti 
jusBit  in  tenebras  ezteriores  (Matth.jxu,  2-13):  mo- 
leste  intelligentibus  non  videtur  bonus.  Et  si  ipsum 
quisquam  capitulum  Evangelii  proponeret,  et  aicut 
facit  Adimantus  de  Veteri  Testamento,  ita  Evange- 
lium  calumniose  accusaret,  laudans  potius  Veteria 
TestamentiIibros,ubiscriptumest,Con/l/mtntDomt'- 
no,  quoniam  bonus,  quoniamin  sssculum  misericordia 
ejus;  et  reprehendensin  Novo,  quod  vocatus  conviva 
in  tantum  supplicium  propter  vestem  mittitur;  et  hoc 
fraudulenta  perversitate  assidue  faceret,  utoncnia 
loca  lenitatis  de  Veteri  Testamonto  coIiigeret,et  ioca 
severitatis  de  Novo,  et  hsBC  sibi  adversaesse  conten- 
deret,  laudans  Vetus,  et  reprehendens  Novum :  simi- 
liter  inveniret  imperitosetdivinarum  Scripturaram 
miserabiliter  ignaros,  quibus  persuaderet  Vetus  po- 
tius  Testamentum,  quam  Novum  esse  retinendum. 
Quod  cum  isli  exalia  parte  faciunt,  id  est,  Vetus  re- 
prehendentes,  quasi  contrarium  Novo,  mirorquod 
noncogitantpossealiquemaliquando  utrumquelau- 
dare ;  f  raudemque  istorum  at  i  uc  malitiam  vel  dolere 
tanquam  hominum,  vel  cavcre  tanquam  hsretioo- 
rum,  vel  irridere  tanquam  imperitorum  et  superbo- 
rum* 

GaPUT  XIV.  —  1.  De  eo  quod  soriptam  est  in 
Deuteronomio :  Seeundum  desiderium  animes  tux  oc^ 

A  Apad  Br.  Logd.  V^n.  ei  Ifff^,  fid  eti  Dem.   ■» 


149 


LIBER  DNUS. 


150 


eide,  ei  manduca  omnem  camem^  juxta  voiuptatem 

quam  dedii  tibi  Dominus,  Cave  autem  ne  sanguinem 

manduces  ;  sed  effunde  tonquam  aquam  superterram 

{Deut.  zii,  15,  16).  His  verbis  Legis  Adimantus  con- 

trarium  esse  arbitratur  quod  in  Evangelio  Domi- 

Dus  ait,  iVtf  graventur  corda  vcstra  cruditate^  et  vt- 

nolentia^et  curis  sxcularibus  (Lu4-.xxi,34];et  quod  ait 

ApostoluSy  Bonumest  non  manducare  carnem,  neque 

bibere  vinum  (Aofn.xiv,  21);  et  iterum,  Nonpofeslis 

mensjB  Domini  communicarey  et  mensx  diemoniorum 

(I  Ccr,  X,  21).  Nos  autem  omnia  hffic,  sive  quae  in 

Veteriy  siTe  que  in  Novo  Testamento  scripla  sunt, 

el  sais  causis  exigentibus  posita  dicimus,  et  sibi 

adversa  non  esse  monstramus.  Quanquam  et  ipse 

:n  his    verbis  que  posuit  de  Veteri  Tesiamento, 

uimadvertere  potuit,  non  ad  immoderatam  vora- 

dlatem  pertinere  quod  dictum  est,  Secundum  de- 

siderium  animse  tuae  occide,  et  manduca  omnem  car- 

ae»:  quando  sequitur,  juxta  voluptatem  quamde- 

iit  iibi  Dominus,  Immoderatam  enim  voluptatem 

Qon  dedit  tibi  Dominus,  sed  quanta  sustentationi 

Daluras  salutique  sufTlciat.  Quisquis   autem  sequi- 

tur  ioimoderatam  verocitatem,  suum  vitium  se- 

quitur,  non  eam  voluptatem,  quam  dodit  Dominus: 

et  ideo  non  est  contrarium  quod  in  Evangelio  po- 

litnm  est,  Non  gravenlur  corda  vestra  cruditate^  et 

motenlia^  et  curis  saecularibus.  Gum  enim  quisque 

non  replet  nisi  eam  voluptatem  quam  Dominus  de- 

dit,id  est,modestamatquenaturalem,non  gravatur 

cor  ejus  cruditate,et  vinoIentia,et  curis  saicularibus. 

3-  De  carne  autem  non  manducanda  et  non  bi- 

bendo  vino  quod  ait  Apostolus,  non  quia  illa  im- 

munda  arbitratus  e8t,hoo  praecepit,  sicut  isti  exis- 

ticant,  et  errantes  in  errorem  praecipiiant,  quibus 

taiia  persuaserunt ;  sed  cum  ipse  posucrit  causam 

car  hoc  dixerit,  non  est  nobis  hsc  interpretanda 

Tel  exponenda  sententia.  SufQcit  enim  ipsum  de 

Apostoli  Epistola  totum  locum  huic  sermoni  conie- 

lere,  ot  et  causa  manifeste  appareat  cur  hoc  Apos- 

tolus  dixerit;  et  istorum  frau8,qui  particulas  quas- 

iam  de  Scripturis  eligunt,  quibus  decipiant  impe- 

ritos.  non  connectentes  f{Uffi  supra  et  infra  scripta 

HiDt,  ex  quibus  voluntas  et  intentio  scriptoris  pos- 

slt  intelligi.  Sic  ergo  Apostolus  ait :  Infirmum  au-- 

iem  in  fide  recipite,  non  in  dijudicationibus '  cogUa- 

iMmttni.  AliuM  quidemcredit  manducare  omnia*:  qui 

iwtetn  infirmus  est^  olera  manducet '.  Quimanducat, 

«m  mandueantem  non  spemat ;  et  qut  non  manducat 

mandueantem  non  judicet :  Deus  enim  illum  recepit. 

Tu  quis  es,  qui  Judices  alienum  servum  ?  Suo  domi» 

wntat^autcadit.Stabit  autem :  potens  est  enim  Domi- 

BKj  stahiere  illum.  Alius  qutdemjudicat  altemos  dies, 

aliusauiemjudicat  omnem  diem.  Unusquisque  in  suo  sen- 

tu  abundet.Qui sapit  diemfiomino  sapit:et  qui  mandu- . 

cat^Damino  manducat ;  gratias  enim  agit  Deo,  et  qui 

men  manducatfOomino  non  manducat,  et  gralias  agit 


i  Editl,  iM  disceptationibus  Mts.  vero,  m  dyudieationi- 
taf.  Greee  est,  eif  dmkriieit. 
s  In  editis,  manducare  se  omnia.  Abett,  #e,  a  Mbi.  et 


•IK 


Deo.Nemo  cnim  nostrumsibivivit,etnemosibimoritur. 

Sivccnim  vivimus,Domino  vivimus  \sivemorimur,Do- 

mino  morimur.  Sive  crgo  vivimus^  sive  morimur,  Do- 

mini  sumus.   Ad   hoc  enim  Christus  mortuus  est,  ut 

morluorum  et  vicorum  dominetur.  Tu  autem,  quare 

judicas  fratrem  tuumf  aut  iu  quare  spernis  fratrem 

tuum  ?  Omnes  enim  stabimus  ante  tribunal  Domini. 

Scnptum  est  enim :  Vivo  ego,  dicil  Dominus.quiami- 

hicurvabit  *  omne  genu,€tconfitehitur  omnis  linguaDeo. 

Igitur  unusquisque  nostrum  pro  se  ration^nn  reddet. 

Non  ergo  amplius  invicem  judicemus  :  sed  hoc  magis 

judicate,  ne  ponaiis  offendiculum  aut  scandalum  fra^ 

tribus.  Scio  et  certus  sum  in  Domino  Jesu,  quia  nihil 

commune  per  ///u?»,   nisi   et  qui  putat  atiquid  esse 

commune,  iVi  commune  est.  Nam  si  propter  escam 

frater  tuua  contristatur,  jam  non  secundum  charita- 

tem  ambulas.  Noli  in  esca  tuaillum  perdcre,pro  quo 

Christus  morluus  est.   Non  eryo  blasphcmetur  honum 

nostrum.  Non   est  enim  regnum  Dei  esca  et  poius ; 

scdjustitia,  et  pax,  et  gaudtum  in  Spiritu  sanctOu 

Qui  enim  in  hoc  servit  Christo,  placet  Deo,  et  probO' 

tus  cst  hominibu*.  Itaque  qux  pacis  sunt  sectemur^  et 

qux  ad  xdificationem  sunt  in  invicem.  Noli  propter 

escam  destruere  opus  Dei.  Omnia  guidem  munda,  sed 

malum  est  homini  qui  per  offensionem  manducat.BO' 

num  cst  non  manducare  camem^neque  bibere  vinum, 

neque  in  quo  /ratertuus  offenditur.Tu  fidem  quam  ha^ 

bespenei^  temetipsumJiJLbecoramDeo.  Beatus  qui  non 

judicat  semetipsum  in  quo  probat.Quiautemdiscernit^^ 

si  manducaverit,damnatus  estfquia  non  ex  fide.  Qmne 

autem  quod  non  est  ex  fide,  peccatum  est  {Rom.  xiv). 

Numquid  eget  ciijusquaminterpretatione,utintelIi- 

gatur cur  hoc  A postolus dixerit ;  ct  quanta illi  malitia 

de  Scripturis  ccrta  qusque  discerpunt,quibus  cir- 

cumveniant  imperitos?  Nam  et  munda  esseomnia 

dixitApostoIussecundumndem;eteiesseimmunda, 

qui  putut  immunda :  et  tunc  esse  ab  eis  temperan- 

dum,  cum  per  oCfensionem  accipiuntur,id'est,cum 

aliquisinnrmuBputatsibiabomnibuscarnibustem- 

perandum,  ne  incidat  in  carnem  immolatitiam  ;  et 

ideo  eum  qui  manducat,  potest  arbitrari  in  honorem 

idolorum  id  facere,  et  ex  eo  graviter  offendi :  cum 

ipsa  immolatitia  caro,8i  cx  iide  a  nesciente  accipia- 

tur,neminem  maculet.Unde  alioloco  idem  apostolus 

interrogari  vetat,cum  quid  de  macello  emitur,velab 

aliquo  inndeli  quisquam  vocatus,in  mensaejusexhi- 

beri  sibi  carnes  videt,quas  isti  immundas  arbitran- 

tur,  nonpropter  immolationem,sedquiacarnes8unt 

cuui  Apostolus  clamet  omnia  munda  es8e,etomnem 

creaturam  Dei  bonam  esse,et  omnia  sanctiflcari  per 

verbumetorationem  ;  ettamen  temperandum  abeis 

siquisforteinGrmusofTenditur.Etquodamlocoaper- 

tissime  istos  signiflcavit,   cum  dicit^  in  novissimis 

temporibusfuturosquosdamprohibenteBnubere,ab- 

stinentes  a  cibis  quos  Deus  creavit(I  Tim.  iv,  ^1-5). 

Hos  enim  proprie  de8ignat,qui  non  propterea  tempe- 

rant  acibis  talibu8,ut  aut  concupiscentiamsuamre- 

frenent,  aut  inflrmitati  alterius  parcant,  sed  quia 

<  Editi,  curvabitur,  At  Mss.,  curvabit.  Gnece  ett>«m- 
nsei, 
•  AUquot  Mm.,  dvudked. 


ISl 


CONTRA  ADIMANTUM  MANICHiEI  DISCIPULDM,  S.  AUGDSTINI 


152 


ipsas  carnes  immundas  putant,  ct  earum  creato- 
rem  Deum  esse  negant.Nos  autem  teneamus  apos- 
tolicam  disciplinam  dicentem,  quod  omnia  munda 
sint  mundis  {TU.  i,  15)  servata  moderatione  evan- 
gelica,  ut  non  graventur  corda  nostra  cruditate,  et 
vinolentia,  et  curis  secularibus. 

3.  Nam  idem  illud  quod  Apostolusait,  Non  poiesti$ 
tnensie  Domini  commmicarej  et  mensx  drnmoniorum; 
non  video  cur  opponendum  huioloco  Legi8,et  quasi 
contrariumManichei  esse  crediderint.Non  enim  de 
immolationibus  Lex  Ioquitur,cum  in  Deuteronomio 
dicitur,  Secundum  desiderium  aninm  iux  occide,  et 
manduca  omnem  camemjuxta  voiuptatem  quam  dedii 
tibi  l}ominus ;  sed  de  cibis  qui  pertinent  ad  hominis 
alimentum.Sed  quoniam Manicheietiam cum  ad ho- 
minisccenam  queque  animalia  preparantur,immo- 
lationem  esse  dicunt ;  secundum  suum  intellectum 
ista  contraria  esse  putaverunt.  Propterea  et  illum 
commemoraverunt  locum,  ubi  Apostolus  ait,  Qu3S 
immolunt  Gente-s,  dsemoniis  immolant^  et  non  Deo  : 
cum  Apostolus  apertissime  de  victimis  loqueretur, 
qus  in  templo  offeruntur  daemonibus  ;  non  de  his 
escis  quas  sibi  bomines  praeparant.  Sic  enim  dicit : 
Quid  ergo  ?  dico  quia  idolis  immolatum  est  aliquid^aut 
iiolum  est  aliquidf  Sed  quia  qux  immoiant^daemoniis, 
et  non  Deo  immolanL  Nolo  vos  socios  dsemoniorum 
fUri,  Non  potestis  calicem  Domini  bibere,  el  culicem 
dannoniorum.  Non  potestis  ntensas  Domini  participare^ 
et  mensse  damoniorum,  Ansemulamur,  Dominumf 
Numquid  fortiores  ilio  sumus  ?  Omnia  licita  sunt,sed 
non  omnia  expediunt :  omnia  lictta  sunt,sed  non  omnia 
tedificant.  Nemo  quod  suum  est  quxrat,  sed  id  quod 
aiterius,  Omnequodin  maceilo  venit,manducate^nihii 
interrogantes  propfer  conscientiam,  Domini  enim  est 
terra  et  pleniiudo  ejus,  Si  quis  vos  vocaverit  ex  inftde' 
titms^  et  voiueritis  ire;  omnia  quss  apponuntur  vobis. 
mandticatef  nihii  dijudicantcs  propter  conscieniiam,Si 
quis  auiem  vobis  dixerii  quia  hoc  immolatitium^est ; 
nolite  manducare,  propter  iiium  qui  indicavit^  et  prO' 
pter  conscientiam  :  conscientiam  autem  iicOfnon  tuam, 
sedalferius.Quare  enim  libertas  meajudicaturab  aiia* 
eonscientia?  Si  ergo  cum  gratiaparticipo^utquid  bia- 
sphemor,  pro  quo  gratias  ago  ?  Sive  igitur  manducatiSf 
sive  bibitis,  sive  quodcumque  facitis^  omnia  in  gloriam 
Dei  facite  (I  Cor,  x,  19-31).  Haec  attendat  Manichsi, 
et  videant  quomodo  diclum  sit  in  Deuteronomio,S«- 
eundum  desiderium  animse  tuse  occide,  et  manduca 
omnem  camem^juxta  voiupiafem  quam  Dominus  dedit 
li6t.Quod  enim  de  quibusdam  carnibus  non  mandu- 
candi  JudsBis  praeceptum  est,etimmundesuntdict» 
ad8ignificationemvalethominumimmundorum,qai 
per  figuras  in  veteribus  Scripturis  sunt  designati. 
Sicuti  enim  bosille,  cui  trituranti  vetat  os  alligari, 
evangelistam  significat,sicut  Apostolus  apertissime 
exponit  [Deut,  xxv,  4 ;  I  Cor.ix.  7-9;  et  I  Tim,  v,i7, 
18) ;  sic  et  ilia  qu»  prohibita  sunt,  quasdam  homi- 


*  LoT.,  immolaturn.  ki  Er.  et  Mtt.,  immoiatiHum^ 
s  Editi,  ab  aHena.  Mm.,  vero,  ab  aOa,  In  grflBCo  etty 
upd  tMis. 


num  immunditias  significant,  qne  in  sooietatem 
oorporis  Christi,  id  est,  in  Ecclesiam  stabilem  et 
sempiternam  non  recipiuntur.  Nam  quod  ad  cibos 
attmet,  omnino  nihil  immundum  esse,  sed  malnm 
esse  homini  qui  per  ofTensionem  manducat,  mani- 
festissime  apparet. 

CAPUT  XV.  —  1.  Deeo  quod  in  Levitico  scriptum 
est :  Separate  a  mundo  immundum^et  nemo  manducet 
camem  cameli,  asini,  et  ieporis,  et  porci^et  aquilse^et 
miivi,  et  corvi,  et  vuiluris,  et  reliquorum  [Levil.  xi)« 
Nusquam  manifestiusplenissimadolis  et  fraudibus 
animahujushominisdeprehendipotest  quitanquam 
sibiadversa  atque  contrariade  utroque  Testamento 
oapitula  objocit,  quam  in  hoc  ioco  commemoravit  in 
Levitico  scriptum  esse,ut  a  noonuilis  animalium  car- 
nibus  temperetur.  Namque  huic  sententi»  illud  ex 
Bvangelio  crediditopponendum,ubi  Dominus  dicit : 
.  Nihii  est  ingrediens  in  hominem,coinquinans  eum  \sed 
ea  qu3B  proceduni  de  eo,Loinquinant  (Matlh,jy,i  i).Hoo 
si  imprudens  fecit,nihil  caecius  :  si  autem  sciens,ni« 
hii  sceleratius.Nonne  ipse  paulo  ante  posuerat  Apos* 
toli  testimonium  d\ceTiii3,Bonumest,fratres^nonman' 
ducarecamem^neque  bibere  vinum  {Rom, xiv,2i) ;  dum 
cupit  de  Novo  Testamento  Veteri  adversari,  obi  di- 
ctum  eBi,Secundum  desiderium  animae  tuse  occide,  et 
manduca  omnem  camem  (Deut.  xii,  15)?  Quomodo 
ergo  nunc  placet  ei  sententiaDomini,qua  dicit,nihil 
esse  ingrediens  in  hominem  quod  coinquineteum, 
sed  eacoinquinarequffi  dehomineprocedunt?  Ubi  se 
iste  abscondat  ab  hac  sententia  ?  Quo  fugiet,  dicat 
mihi,quando  immunditiam  carnium  fugiendamet  a 
cibis  sanctorum  separandam,  perversa  et  supersti- 
tiosaimaginationecontinentie  prscipit?  Certeenim 
si  verum  est,non  coinquinare  illa  qus  ingrediuntur 
in  hominem,  cum  magnoerrore  immundas  esse  di- 
cunt  escas  Manichaei^cum  homines  carne  vescuntur. 
Si  autem  immund»  sunt  tales  escae,  quid  de  isto  tes- 
timonio  facient^quod  evangelica  et  divina  auctoritate 
prolatum  est,  ubi  Dominus  dicit,  non  coinqulnari 
hominem  iis  qusB  ingrediuntur  in  eum,sed  iis  qua 
procedunt  de  illo  ?  An  forte  dicturi  sunt,sicut  solent 
dicere,cum  Scripturarum  eos  urget  auctoritae,  hoo 
capituium  acorruptoribus  Scripturarum  insertum 
esse  Evangelio  ?  Gur  ergo  Adimantus  hoc  capitulo 
teste  utitur,etinde  conatur  Vetus  Testamentum  op- 
pugnare,undeiste  prosternitur?Cum  enim  quispiam 
catholicus  christianus  utriusque  ScriptursB  venera- 
tor^  et  intellector  ei  responderit«hsc  non  esse  contra- 
ria;  quod  iJla  de  quorumdam  carnibusanimaliumy 
quibusnonessevescendumpopuioadhuccanaliprae- 
ceptum  est,  ad  significationem  posita  sinthomano- 
rum  morum,  quos  Ecclesia  qude  corpus  est  Do- 
mini,  in  sun  unitatis  vinculum  stabile  et  sempi- 
ternum  recipere  non  potest,  tanquam  immundas 
escas  respuens,  et  sua  viscera  non  convertens ; 
ut  omnia  illa  prscepta  carnali  populo  imposi- 
ta  futuram  disciplinam  spiritualis  populi  pro- 
phetarent :    et    ideo    non    ea     repugnare    sen- 

<  Apad  Br.  Lngd.  Ven.,  venator.     M. 


T^    "*. 


153 


L1BBR  UNUS. 


!S4 


tentise  Domini,  qua  verissime  dicit,  non  coinquinari 
hominemiiBqusperescamingrediunturineum.lUa 
enim  sententia  servis  oneraimponit;  istajamliboria 
jugum  excutit  scrvitutis.  Et  illa  tamcn  sic  dicta  est, 
nt  servorum  onera  (Idem  prcenuntient  liberorum. 
Omnia  enim^  sicut  dicit  Apostolus,  in  figura continge- 
bant  illis ;  icripta  sunt  autem  propter  nos^y  in  quos 
finis  sasculorum  ohvenil  (f  Cor,  x,  11).  Si  ergo  in  fi- 
gnram  contingebant  quoe  patiehantur,  in  flguram 
accipiebant  qu£  monebantur. 

2.  Cum  ergo  istarespondero.ethocmodononosse 

contraria  duo  ista  capitula  desingulisTestamcntis 

coliata  monstravero,  quod  istc  facturus  est,  contra 

quem  dicit  gravissimum  testimonium  iestis  quem 

contra  adversarium  ipse  produxit?  fpse  enim  com- 

memoravit  de  Evangelio  testimonium,  Domino  di- 

cente  non  coinquinuri  hominem  iis  escis  quae  in;]:re- 

diuntur  in  eum  :  et  ipse  a  carnibus  abstinondum 

tanquam  ab  immundis  escis  monere  etdocere  non 

ceesnt.  £t  tamen  sensit  quantam  plagam  sibi  infli- 

geret,  et  quanto  ictu  repercussus  sc  ipse sauciaret.  Ne 

quis  enim  eum  interrogaret  ct  dicerel,  Quomodo  ergo 

probibetis  carnibus  vesci,  si  dominus  dicit,  sicul  tu 

ipae  commemoras»  Nihit  est  ingrediens  in  hominem, 

coinquinans  eum;  sed  ea  qux  procedunt  deeo,  coinqui- 

nant  T  voluit  quasi  adhibere  medicinam  sine  causa  in 

mortifero  vulnere.  Sic  enim  posuit  ipsum  evangeli- 

cum  testimonium.  In  Evangelio,  inquit,  dicit  ad  tur- 

bam  Dominus  :  'iudite,  et  intetligite:  Nihil  est  ingrC' 

diens  in  hominem,  coinquinans  eum,  et  coitcra.  Quod 

ergo  commemoravitDominum  hoc  ad  turbam  dixispe 

nihil  aliud  os^endit,  nisi  non  sc  ignorantia,  sed  mali- 

tia  recisse  quod  fecit :  ut  postea  diceret  Auditoribus 

Buia  ad  turbam  Dominum  ista  locutuai  esse,  non  ad 

paucos  sanctos,  qualcs  se  ipsi  videri  volunt ;  ut  quo- 

niam  suos  Auditores  tanquam  adhuc immundos  per- 

mittnntcarnibuBvesciySibiautemquasijammundis 

cumsceleratum  atque  ncrariume8searbitrantur,hoo 

etiam  Dominum  Bonsisse  videatur^  quod  non  paucos 

sanctos,  sed  turbas  ista  docuerit.  0  hominem  pessi- 

mam,  securumdenegligentiagenerishumaniadoc- 

cuJlandas  deceptiones  suas!  Non  enim  credebat  ali- 

quem  existere,  qui  arriperet  Evangelium,  et  cum 

Bfrientia  legeret,  et  inveniret  hominem  in  ipsis  pra- 

tia  quibus  greges  suos  Dominus  pascit,  laqueos  in- 

cautis  et  minus  providis  abscondentem.  Nam  de  his 

verbia  commoti  discipuli,  et  non  credcntes  proprie, 

sed  potiua  figurate  Dominum  locutum  fuisse,  cum  di- 

eeret  non  coinquinari  hominem  iis  qus  per  cibos  in- 

grediuntur  in  eum,  quoniam  Judaei  erant  ctiam  ipsi 

discipuli,quifugiendosquarumdam  carnium  cibosa 

pueritia  institutum  acceperant,  accedentes  ad  enm 

dizerunt  ei :  Sas  quia  Pharisxi  audito  verho*  scanda- 

lixali  sunl  ?  At  ilie  respondens  ait :  Omnis  plantatio 

quam  nonplantavit  Patermeus  ccetestis,  eradicabitur. 


« Maa.9  coniingebMt  iUis  propter  iio#,  etc.;  omlMis 
TcrbiSt  eeripta  sunt  autem. 

>  ln  edititt  hoc  verbo.  Abait,  hoc,  a  Mm.  et  a  gradco 
taita  BTaaigelil. 


Sinite  illos ;  cmci  sunt,  et  duces  cxcorum.  Cxcus  auiem 
si  cxco  ducatum  prxsiety  ambo  in  foveam  cadunt,  Gum 
ergo  infidclitatom  Jud%orum  plantationem  appella- 
ret  quam  non  plantavit  Pater  cselcstis,  tamen  adhuc 
Petrud  putans  csse  illam  parabolam,  et  proptorea  re- 
prchensos  Judsos  et  cfficos  dictos,  quod  eam  intelli- 
gerc  non  potuerint,  respondens  dixit  ei :  Edissere 
nobis  parabolam  istam,  Et  illc  manifestissime  osten- 
dens  non  esse  parabolam,  sed  propriam  locutionem, 
dixit  ad  cos  :  Adhuc  et  vos  sine  intellectu  esiisfNon 
inteitigiiis  quia  omne  quod  in  os  intrat,  in  ventrem  va- 
dit,  et  in  seccssum  emittitur  t  Qux  autem  procedunt  de 
ore,  de  corde  exewit,  et  ea  coinquinant  hominem.  De 
corde  enim  exeunt  cogitationes  nialfe,  homicidia,  adul- 
teria,fornicatione^,lurta,fatsatestimonia^btasphemi3e: 
hxc  sunt  qux  coinquinant  hominem,  Son  tolis  autem 
manibus  manducare,  non  coinquinat  hominem  {Matth. 
XV,  10  20).  De  non  lotis  autem  manibus  Judaei  mo- 
verant  quaestioncm,  cujut»  occasiono  Dominus  gene- 
ralitcr  de  iisqua)  inosintrant,  etinventremvadunt, 
et  in  secessum  cmittuntur,  hoc  est,  do  alimentis  no- 
stris  dixitsententiam.  Quanquam  ergo  convocatis  ad 
se  turbis  eum  dixisse  scriptum  sit,  Non  quod  intratin 
os  coinquinat  hominem,  sed  quod  procedit  ex  ore:  ta- 
mcn  istc quo  timore  hoc  addiderit verbis  suis,  quibus 
hii.jusmoditestimoniumcomcmoravit,6atisapparet, 
sicut  paulo  ante  dictum  est,  ut  habcret  quod  rcspon- 
deret  cis  qui  sibi  quflcstionem  movissent,  cur  prima- 
tesManichsorum  nefassibi  esseexistimantcarnibus 
vesci :  videlicet  ut  illud  quod  Dominus  ait^turbistan- 
tum,  non  Electis  concessisso  vidcrctur.  Sed  cum  ex 
consequenlibus  dcclaratum  sitcliam  Petroseorsum 
interroganti,  audientibusque  discipulis,  quosutique 
ad  culmen  Ecclesis  producebat,  ila  respondisse  Do- 
minum,  ut  neque  per  parabolam  so  illa  dixisse  tes- 
tatuB  sit,  et  ad  omnes  pertincre  monstraverit ;  non 
habent  isti  unde  auferant  cibos  de  faucibus  homi- 
num,  et  eas'  laqueo  superstitionis  astringant. 

3.  Fortassis  aliquis  eorum  dicat :  Edissere  ergo 
quid  significet  caro  porci,  et  cameli,  et  leporis,  et 
milvi,  et  corvi,  et  cacterorum,  a  quibus  abstinendum 
in  Legc  praecipitur.  Nolo,  quia  longum  est.  Sed  fao 
menon  posse;numquid  proptereanulluspotesl?  Et 
Buntjamvoluminainnumerubiliainquibusistaezpo- 
sitasunt.  Nobis  tamen  ad  hos  refellendos  satis  est, 
quod  eas observal iones umbram  esse  luturorum, non 
ego,  sed  Aposlolus  dicit,  cuia  etiam  vetat  serviliter 
observari,  sed  tamcn  aliquid  significare  declarat,di- 
cens  :  Nemoergo  vos  judicet  in  ciho,  aut  in  potu,  aul 
in parte  diei  festi,  aut  neomenim,  aut  sabbatorui^i.quod 
est  umbra  futurorum  (Coioss,  ii.  16,  17).  lila  itaque 
futuraqu£illisobservationibussignilicabantur,pos- 
teaquam  per  Dominum  Jesum  Christum  venerunt, 
ablata;  suut  serviles  observationes :  sed  earum  inter- 
pretationestenenturaliberis.Quidquidenimfuturam 
Ecclesiam  signiflcavit,  prophetia  est.  Habes  autem 
eumdem  apostolum  dicentem  :  Spiritum  noliteiper- 

i  Editit  eoi.  At  Mm.,  eas:  ■cilicet^  fauees. 


ha 


CONTRA  ADIMANTUM  MANICHiEI  DISCIPULUM,  S.  AUGUSTINI 


156 


neref  prophetiam  noliteexstinguere;  omnialegiie^quss 
bona  sunt  tenete  (I  Thess,  v,  19-21).  Legenda  est  ergo 
Scriptura  divina,  et  Spiritus  sancti  dispensatio  cog- 
noscenda,  et  intucnda  prophetia  :  et  rejicienda  car- 
nalis  servitus,  et  liberalis  intelligenlia  retinenda. 
CAPUT  XVL  —  1.  I)e  eo  quod  scriptum  est  in 
Deuteronomio:  Observa  et  sanctifica  diem  quemprx- 
cepit  iihi  Dominus,  Sex  diebus  taborabis,  et  facies  omne 
opus  tuum ;  septima  vero  die  sabbati  epulare  Domino 
DeotuOy  nullum  faciens  opus  ipse  tu^  aut  filiut  tuus, 
autfiliatua,  aut  puer  tuus,  autpuelta  tua^  bos  tuus,  et 
asinus  tuus,  (tmnia  jumenta  tua,  et  colonus  tuus.  Sic 
auUm  quiescet  servus  tuus  et  ancilta  tua^  quemadmodum 
et  iu,  Memento  quoniam  servus  fuisti  in  jEgypto^  et 
eruit  te  Dominus  Deus  tuus  in  manu  potenti  et  brachio 
excelso,  Idcirco  proeccpit  tibi  Dominus  custodire  diem 
septimum  (Deut,  v,  12-15).  Et  iterum  in  Genesi  scri- 
ptum  eat  quemadmodum  Abrahs  de  circumcisione 
loquitur  :  Testamentum  meum  cUrStodi^  inquit,  ^u  et 
semen  tuum,  quod  erit  post  te,  Hoc  est  testamentum 
meum  quod  servabis  inter  me,  et  te  et  semen  tuum : 
omne  mascutinum  circumcides  in  came  prasputii  ipso- 
rum  ;etsithocsignum  testamenti  inter  meetvos,  Octava 
autemdie  circumdidetis  omnes  masculosin  gentevestra, 
%t  etiam  dominatum  et  comparatum  circumcidatis  prx- 
ter  alienigenam :  et  hocerii  testamentum  in  gente  vestra. 
Et  omnis  masculus  qui  non  cireumcidet  prasputium 
suumtperdet  animam  suam  de  media  ptebe^quia  testa" 
mentum  meumdissoivit  {Gen,  xzii,  9-14).  Haecomnia 
yerba  Veteris  Testamenti,  ut  eis  de  Novo  Testamento 
adversetur,  proponit  Adimantus,  et  contraria  esse 
aCfirmateaquae  Dominus  dicit  in  Evangelio  de  prose- 
lyto :  Fx  vobis^  Scribas  et  Pharisxihypocritx^  qui  cir- 
eumilismare  et  terram  ut  faciatis  unum  proselytum  ;et 
cwn  feceritis  erit  filius  gehennas,  multoptus  quamestis 
vos  {Matth.  XXIII,  15).  Quasi  yero  propterea  Dominus 
pro8elytumdicatf]liumgehennffi,quiacircumciditur 
etsabbatum  observat;etnonpotius  quia  Judaeorum 
pravam  conversationem  ^  cogitur  imitari,  non  qua 
observant  praecepta  Legis,  sed  qua  faciunt  contra 
Legem.  Quod  alio  loco  de  his  apertissime  dicit,  ubi 
ait  quod  rejiciunt  mandatum  Dei,  ut  suam  constitu- 
tionem  confirment  [Id,  xv,  3-5) :  quia  cum  Lex  prs- 
ceperit  honorari  patremet  matrem,  institueruntipsi 
quomodo  exhonorentur  parentes.  Et  item  cum  eis 
dicit :  Vx  vobis,  Scribas  et  Pharisx.quihabetis  ctavem 
regni  ccelorum,  necipsi  intratiSy  necatiospermittitis  in- 
irare  [Luc.  xi,  52).  Vel  cum  aliolocoprscepitaudien- 
iibas*,  ut  dictis  Pharissorum  et  Scribarum  obtem- 
perarent,  facta  vero  eorum  non  imitarentur.  Ait 
enim  :  Super  cathedram  Moysi  sedent :  qux  dicunt, 
faeiie  ;  sed  qux  faciunt,  facere  nolite :  dicunt  enimy  el 
non  faciunt  {Matth,  xxui  2  et  3).  Quo  loco  etauctorita- 
tem  Legis  qua  per  Moysen  data  est,  confirmat  Domi- 
nus,  et^tamen  cavendos  et  fugiendos  esse  mores  eo- 
ram  qui  Legi  quam  acceperant  non  obtemperabant» 


*  NonnuUi  Mes.,  Judmorum  perditos  moret,  et  eorum, 
fravmn  eonversationem, 
s  Sditi»  prmceperii,  Meliot  Mm.  prMcefii. 


apertissi  me  ostend  it .  Istis  autem  perversitatibus  suia 
faciebant,  ut  cum  aliquis  gentiiis  ad  Legem  eoruin 
transisset,  id  est,  factus  esset  proselytus,  haberet 
mores  eorum,  el  fieret  filius  gehennae,  multo  plua 
quam  ipsi  essent.  Dabant  enim  magnam  operam  ut 
Judaeus  fieret  aliquis  ex  Gentibus,  et  Judsum  fac- 
tum  cogebant  suos  mores  pessimos  imitari. 

2.  Neque  illud  quod  de  Apostolo  tanquam  contra- 
rium  commemorat,  potuitadvertereAdimantusma- 
nichsus,omninononessecontrarit]m;quiatotuseju8 
oculus  non  ad  inquisitionem,  sed  ad  reprehentionem 
Scripturae  intentus  erat.  Gommemorat  enim  dicen- 
tem  Apostolum :  Circumcisus  atiquis  vocatus  est  ?  non 
adducat  prxputium.  In  praeputio  quis  vocatus  est  f  non 
circumcidatur :  quia  praeputium  nihil  e%t,etcircumcisio 
nihit  est^  sed  observatio  prxceptorum  Dei  (I  Cor,  vii, 
18  eH9).Quidenim  manifestius  quam  hocApostolum 
prfficipere,utunusquisquesicutvocatuserat,  sicma- 
neret?  Advenientibusenim  rebus,  quarum  erant  um- 
brae  illae  observationes,  id  actum  ost,  ostenderetur 
in  ipsis  umbrisnonessespemponendam,sedinipsi8 
rebus  quas  ills  umbrs  signiftcabantesse  venturas, 
id  est,  Ghristum  et  Ecclesiam.  Et  propterea  illa  jam 
omnia  inania  erant :  nec  tamen  ea  tanquam  noxia 
removenda,  sed  tanquam  superflua contemnenda  A- 
postolus  praecipit ;  ut  si  quis  Judaius  Christo  credi- 
disset,  propter  ofTensionem  suorum  non  prohibere- 
tur  in  ipsis  superfluis  remanere,  nec  tamen  in  eis 
salutem  suam  constitutam  putaret :  non  enim  signa 
illa,  sed  ea  quae  his  significantur  in  salutem  intro- 
ducunt.  Ideoque  prxputium  nihit  est,  et  circumcisio 
nihil  estf  sed  observatio  mandatorum  Dei.  Et  qtiod 
alio  loco  ait :  Utinam  et  abscindantur  qui  vos  contur^ 
bant  {Gatai,  y,  12) ;  non  quia  circumcisio  contraria 
est  Evangelio,  dicit  Apostolus,  sicut  Manichsi,  pu- 
tant :  sed  illud  est  Evangelio  contrarium,  ut  quis- 
que  rem  deserens,  quse  per  iilam  umbram  figura- 
tur,  ipsius  umbr»  sequatur  inanitatem.  Quod  vole- 
bant  qui  Gentibus  in  Ghristum  credentibus  jugum 
circumcisionie  imponebant  quasi  ad  salutem  ne- 
cessarium,  cum  Jam  non  esset  umbra  in  corpore 
flguranda,  sed  res  ipsa  in  corde  gestanda, 

3.  Etquod  dicU,  Dies  observatis,  et  sabbata,  ei  so- 
lemnitates ;  timeo  vos^  ne  frustra  laboraverim  in  vobis 
(Id,  IV,  10  et  11) ;  non  sic  scriptum  est  ut  Adimantus 
ponit.  Non  enim  nominat  ibi  sabbatum  Apostolus. 
Dicit  enim :  Dies  observatis  et  annos^  et  tempora ;  timeo 
voSf  ne  frustra  laboraverim invobis.  Sed putatessede 
sabbato  dictum  ?  Numquid  et  nos  non  dicimus  ista 
non  esse  observanda,  sed  illa  potius  qu»  his  signifi- 
cantur  ?llli  enim  easerviliter  observabant,  non  in- 
telligentes  ad  quarum  rerum  significationem  etpras- 
nuntiationem  pertinerent.Hoc  in  eis  culpatApostoluB 
et  in  omnibus  qui  serviunt  creaturn  potius  quam 
Greatori  {Rom.  i,25).Nam  nosquoque  et  dominicum 
diem  et  Pascha  solemniter  celebramus,  et  quaslibet 
alias  christianasdierum  festivitates.Sedquiaintelli- 
gimus  quo  pertineant,  nontemporaobsenramuSySed 
qus  illis  signifioantur  temporibus.  Manichsi  autem 
sic  ea  reprehendunti  quasi  nulloe  dieti  Qt  tempora 


157 


LIBER  UNDS. 


158 


observent.Sed  cum  de  hia  intorrogantursecundum 

opinionem  secte  Buie,omnia  conantur  ezponere,  ut 

Don  ipaa  tempora,  sed  res.quarum  illa  signa  sunt, 

observare  videantur.Quas  quidem  res  fabulosas  esse 

■tque  falsissimas^aliis  locis  ostenditur.Nunc  ad  hoc 

dictum  est,  ut  ore  suo  cogantur  fateri,  posse  talia 

rationabiliter  celebrari :  et  ideo  circumcisioneni  car- 

nis  et  recte  impositam  servis^et  recte  a  liberis  intel- 

lectam '  eBse  manifestum  e8t.Repudianin8  ergoeam 

carnalemcum  Apostolo,  et  approbamus  eam  spiri- 

tualem  cum  Apostolo :  et  sablMiti  quietem  non  ob- 

servamua  in  tempore ;  sed  signum  temporale  in- 

telligimuB,  et  ad  aBternam  quietem  que  iilo  signo 

BigniQcatur,aciemmentiB'intendimus.Repudiamu8 

itaque  temporum  observationem  cum  Apostoio,  et 

temporaliumsignorum  intelligentiam  tenemus  cum 

Apostolo:  duorumque  Testamentorum  differentiam 

Bic  probamu8,ut  in  illo  Bint  onera  8ervorum,in  isto 

gloria  liberorum  ' ;  in  iilo  cognoBcatur  preflgura- 

tio  poBsesBioniB  noetr»,  in  isto  teneatur  ipsa  poB- 

Beasio.  Interpretatur  ApostoluB  sabbatum  ad  He- 

bra^oB,  cum  dicit  :  Remanet  igitur  sabbatismus  ^  po- 

fulo  Dei  {Hebr,  iv,  9).  Interpretatur  etiam  circum- 

ciBionem,  cum  dioit  de  Abraham  :  Et  signum  acce^ 

fil  eircumcisienis  signaculum  justiti<e  fidei  (Rom,  iv, 

ii).Apo8tolicam  itaque  interpretationem  spirituali- 

ter  teneo :  carnalem  aervitutis  observationem  iiber- 

tate   contemno,   utriusque   Testamenti   auctorem 

Deum  veneranSy  qui  et  veteri  homini  fugienti  tan- 

qnam  dominuB  appoBuit  quod  timeret,  et  novo  re- 

deunti  tanquam  pater  aperuit  quod  amaret. 

GAPUT  XVII.  —  1.  De  eo  quod  in  Exodo  scriptum 

eat :  Si  aure  audieris  vocem  meam,etfaciesquascunque 

frmdpio  tibi;  odero  odientes  te:et  contristabo  contri' 

stanies  U  :  prsecedet  ie  angelus  meuSfCt  adducet  te  ad 

AmorrkMmt  et  Pkereimum^et  Chunanasum^et  Jebu- 

sxum^  el  Gergesaum  ;  et  occidetis  iHoh,Deos  eorumne 

mdoraveritis^  neque  feceritis  opera  ipsorum  ;  sed  ever- 

tione  evenite  itlos,  et  delete  eorum  memoriam  [Exod. 

sxixi,  22-24).  His  verbis  de  veteribus  Libris  ita  eom- 

memoratis^tanquam  contrarium  opponit  AdimantuB 

qaod  in  Evangelio  scriptum  est,  dicente  Domino  : 

Ego  aiuiem  dico  vobis:Ditigite  inimicos  vestros,benedi- 

eite  his  qui  vobis  matedicunt,ei  benefacite  iis  qui  vos 

ederuntf  et  orate  pro  iis  qui  vos  persequuntur  {Matth. 

v,44).Quo  loco  primo  illud  vivendum  est.quod  satis 

essedebaerithumini  volentiquasi  contraria  moostra- 

re,qood  deoccidendiB  inimicisin  veteriLegescriptum 

esse  oommonuit.Dominu8  enimde  inimicis  diligen- 

dis,utiquede  hominibus  prcc6pit;quosper  nostram 

pmtientiam  et  charitatem  ad  salutem  poBse  con- 

verti,  et  qoivis  iatelligit,et  exemplis  sepisBime  de- 

monstratam  est.  Quid  ergo  sihi  vult,  quod  adjun- 

genda  consequentia  putavit,  ubi  scriptum  CBt,  Deos 

eormm  ne  adoraverttis^negue  feeeritis  opera  ipsorum; 

$ad  evmione  evertite  ittos^  et  delete  eorum  memo^ 

riam  :  nisi  quia  et  deos  Qentium  Manichni  cogont 

t  Sola  «diUo  Lov.,  pro,  inteUeetam,  habet,  repudiatam. 
t  narsa  Msa.,  mei^  eordis, 

•  Votos  CstfaaJenBJB  oodeii  m  isto  gaudia  Hberorum» 

•  In  MSB.|  sabbatismum. 


diligere  ?  Et  quod  in  Evangelio  DominuB  ait,  Diii' 
gite  inimicos  vestros^uon  Bolum  ad  homineB,sed  ad 
daemonia  quoque,  vel  etiam  ad  simulacra  portinere 
arbitrantur.  Quod  si  ita  est,  quis  non  istam  dcteste- 
turamentiam?Si  autemnonhocarbitrantur,i8te  plu- 
rimum  erravit,  quisuperstiliones  Gentium  everten- 
das  ease  praeceptas  in  Veteri  Testamento  commemo- 
rare  voluit,cum  in  Novo  quod  scriptum  est  de  inimi- 
ois  diligendis,tanquam  contrarium  vollet  opponere. 

2.  NoB  autem  neque  illud  quod  de  hostibuB  ho- 
minibuB  occidendis  in  veteribus  Libris  illi  populo 
dictum  est  contrarium  edse  dicimus  huic  praecepto 
evangelico,  quo  nobis  ut  ininiicos  nostros  diiiga- 
mus  Dominus  jubet  :  quandoquidem  illa  inimico- 
rum  interfectio  carnali  adhuc  pupulo  congruebat, 
oui  Lez  tanquam  psdagogus  data  erat,  sicut  Apos- 
tolus  dicil  (Galat.  in,  24).  Hi  vero  qui  tunc  in  illo 
populo  sancti  et  spiritualed  homines  erant  paucis- 
simi,picut  Moyse8,sicut  Prophets,  quo  animo  face- 
rent  illam  inimicorum  interfectionem,et  utrum  eos 
quos  interflciebant,diligerent,  multum  latet  indoc- 
to8  et  impioB,  qui  diligunt  caecitatem  Buam ;  qui 
quoniam  non  Bunt  idonei  videre  istay  mole  potias 
auctoritatiB  urgendi  sunt.Quid  enim  est  quod  dicit 
ApoBtoIus  :  Ego  quidem  absens  corpore,  pratsens  ou- 
tem  spiritu^  jam  judicavi  quasi  praesens  eum  gui  sic 
operatus  est^in  nomine  Domininostri  Jesu  Christi  eon' 
gregatis  vobis  et  meo  spiritu^cum  potentia  Domini  Je* 
sUftradere  ejusmodi  satanse  in  interitum  camis,ut  spi" 
rilus  salvus  sit  in  die  Domini  J«5ti(ICor.v,3-5)?Quid 
enim  habet  ilia  interfectio,quam  multum  isti  exag- 
gerant  et  invidiose  ventilant,ni8i  interitum  carnis  ? 
8ed  quia  exposuit  Apostolus  quo  animo  faceret,Ba- 
tis  declaravit  in  aliquem  inimicum  vindictam  cum 
claritate  poBse  procedere.  Et  tamen  bic  etiam  alio 
modo  fortasBe  interitUB  carni8,qui  fit  per  pcBniten- 
tiam,  potestintelligi.  Ipsi  autemlegunt  scripturaB 
apocryphaa,  quaa  etiam  incorruptiBsimas  eBse  di- 
cunt,  ubi  Bcriptum  CBt  apostolum  Thomam  maledi- 
ziBBC  homini,a  quoper  imprudentiam  palmapercuB- 
8UB  eBt,  ignorante  quis  esset,  maledictumque  illud 
oontinuo  venisse  ad  effectum.  Nam  cum  ille  homo, 
quoniam  minister  oonvivii  erat,ut  apportaretaquam 
exisset  ad  fontem,  a  leone  occisus  et  dilaniatus  est. 
Quod  utmanifestareturad  aliorum  terrorem,  cania 
manum  ejus  intulit  mensis,  ubi  convivabatur  Apos- 
tolu8:atqueitacumcausaqu89rereturanescientibu8, 
eisque  panderetur^in  magnum  timorem  et  magnum 
honorem  ApoBtoIi  eoB  CBse  conversos  ;  atquc  hino 
Evangeliiexordiumcommendandiexstitisse.Sivellet 
aliquis  dentes  Manicha^.orum  in  ipsoB  convertere, 
quam  mordaciter  ista  reprehenderetl  Sed  quia  et  ibi 
tacituin  non  estquo  animo  factum  8it,videtur  dilec- 
tio  vindicantiB.  Sic  eteoim  in  illa  scriptura  legitur» 
quod  deprecatuB  fuerit  ApoatoIuB  pro  illo  in  quem 
temporalitervindicatume8t,utei  parcereturin  futu- 
ro  judicio.Si  ergo  temporeNoviTestamentiyquo  ma- 
ximecharitaB  commendatur,de  poeniB  viBibiiibas  di- 
vinituB  i^JectUB  eet  carnalibus  timor*;quanto  magls 

«  Sola  editio  Lo?.,  eamaHs  Umor.  MinoB  resls. 


Iftd 


CONTRA  ADIMANTUM  MANIGUiEI  DISCIPDLDM,  S.  AUGDSTINI 


160 


tempore  VeterisTestamentihoccongruisse  illi  popu- 
lo  intelligendumest,quem  timorLegistanquam  ps9- 
dagogi  coercebal?Nam  hacccstbrevissimaetapertis- 
8ima  di£fercntia  duorum  Tcstamentorum,  timor  et 
amor:illud  ad  vcterem,hoc  ad  novumhominem  per- 
tinet ;  utrumquo  tamen  unius  Dei  misericordissima 
dispensatione  prolatum  atque  conjunctum.Et  in  ve- 
teri  Scriptura  ^  tacetur  animus  vindicantlumi  quia 
paucissimi  spiritualesdiVinisrevelationibus  quid  fa- 
cerent.noverantyUt.  populub'  cui  terror  utilis  erat,8e- 
verissimo  imperio  domaretur :  ut  quemadmodum 
fidebant  dari  in  manus  suas  interficiendos  inimicos 
impios  cultoresque  8imalacrorum,sic  ipsi  formida- 
rent  in  manus  inimicurum  suorum  dari^si  Dei  veri 
juesa  contemnerent,  et  ad  cultum  idolorum  atque 
impietates  Gentium  laberentur.Nam  et  in  ipsos  si- 
militer  peccantes  non  dissimiliter  vindicatum  est. 
Sed  omnis  hsc  temporalis  vindicta  infirmos  ani- 
znos  terret,ut  enutritos  sub  disciplina  orudiat,  et  a 
lempiternis  atque  ineflfabilibus  suppliciis  possit 
avertere  :  quia  plus  timent  carnales  homines  quod 
In  prssenti  Deus  vindicat,  quam  illud  quod  futu- 
rum  minatur. 

3.  Potest  ergo  esse  dilectio  in  vindicante.  Quod 
UDUsquisque  in  filio  suo  probat,  cum  eum  in  mores 
pessimoB  defluentem,  severissima  coercitlone  cons- 
tringit^et  tanto  magis,quanto  magis  eum  diligit,  at- 
que  hoc  modocorrigiposse  arbitratur.Nonautemoc- 
cidunt  fllios  quos  diligunl  homine8,quando  eos  oor- 
rigere  volunt :  quia  multi  hanc  vitam  pro  magno  bono 
habenl,et  totum  quare  volunt  educare  filios  suos,  in 
hac  vita  sperant.  Fideles  autem  atque  sapientes  ho- 
mines,  qui  credunt  esse  aliam  vitam  meliorem,  et 
quantapossuntex  parte  noverunt;necip8i  vindicant 
OGcidendo,  cum  filios  suos  voiunt  corrigere,  quia  in 
hac  vita  eos  posse  corrigi  credunt:  Deus  autem  qui 
novitquid  cuiquetribuat,vindicat  occidendo  in  quos 
voluerit,8ive  per  homines,  sive  occulto  rerum  ordi- 
ne;  non  quia  eos  odit  in  quantum  homines  dunt,sed 
in  quantum  peccatores  aunt.Nam  in  ipsis  veteribus 
Libris  legimus  dictum  Deo,  Et  nihil  odisli  eorum  qux 
fecisti{Sap.  xi,  25)  :  sed  omnia,  sive  per  pcenae  sive 
perpraemiajustitia  moderanto  disponit.Nonneapo- 
stolus  PauluB  Christianis  fidelibus  loquebatur.cum 
diceret :  Prohet  autem  se  homo.et  sic  depane  edai^et 
de  catice  bibat.  Qui  enim  manducat  et  bibit  indigne, 
judicium  sibi  manducat  et  bibit^non  dijudicans  corpus 
Ihminu  Propterea  in  vobis  multi  infirmi  et  xgri^  et 
dormiunt  sufficientes,  Si  autem  nos  ipsos  dijudicare- 
mtis,  non  utique  dijudicaremur,  Dum  judicamur  au- 
tem,a  Domino  corripimur,ne  cum  mundo* damnemur 
(I  Cor.  XI,  28-32)?  Ecce  nianifcstum  est  Deum  cum 
dilectione  corrigere,  non  solum  infirmitatibus  et 
flBgritudinibus,  sed  etiam  mortibus  temporalibus, 
608  quos  non  vult  damnare  cum  mundo, 

4.Attendant  haec  isti,  et  videant  quomodo  potue- 

*  Vetus  Ck)rbeienBit  eodex,  Et  ideo  m  vetere  ScHr 

•  Editi,  eum  hoe  mundo.  Particaia,Aoc,non  eet  ia  Mm. 
Bce  in  graco  iexia  Apoiioii. 


rint  et  impis  gentes  dari  in  manus  populi,quamvi8 
adhuc  carnalis,  tamen  unum  Deum  colentis,  ut  ab 
eo  interficerentur ;  cum  in  eo  tamen  populo  si  qui 
essent  spirituales,  sine  alicujus  odio  intelligerent 
diepensationcm  Dei  :  et  quomodo  non  sit  contra- 
rium  quod  Dominus  nobis  in  Evangelio  praecepit.ut 
diligamus  inimicos  nostros  :  do  quibus  tamen  pro- 
mittit  ipse  vindictam,cum  de  illo  judice  similitudi- 
nem  inducit,quiquotidiana8  interpellationesviduaB 
mulieris  petentis  ut  se  vindicaret,  quamvis  esset 
injustus,  nec  Deum  timens,  nec  homines  revcrenSy 
tamen  sustinere  non  potuit,et  audivit  eam,ne  ulte- 
rius  tasdium  paterctur  :  ex  cujus  comparatione 
multo  magis  Deum,  qui  est  benigniesimus  atque 
Justissimus.dixit  vindicare  electos  suosde  inimicis 
eorum  (Luc.  xviii,  2-8).  Huic  isti  audeant  objicere 
qufDstionem,  ct  dicant,  si  possunt  :  Quid  est,  quod 
jussisti  ut  inimicos  nostros  diligamus,  et  de  illis 
noB  vindicaredisponis?  An  forte  contra  voluntatem 
suorum  sanctorum  facturus  est,  eos  quoe  illi  dili- 
gunt,  puniendo  atque  damnando  ?  Imo  ipsi  potius 
ab  ista  calumniosa  caecitate  convertantur  ad  Deum, 
et  in  utroque  Testamento  intelligant  ejus  voiunta- 
tem,ne  in  sinistra  parte  inveniantur  inter  eos  qui- 
buB  dicturus  est  Dominus  :  Ite  in  ignem  xternum^ 
qui  prxparatusestdiaholo  et  angelis  ejus.Esurivienim 
et  non  dedisUs  mihi  manducare  (Matlh.  xxv,  41,  42) ; 
et  Cffitera  talia.Displicetenim  istis  miseris^quod  Deus 
populo  suo  interflciendos  tradidit  inimicos;  etipsi 
panem  mendicanti  dari  prohibent,non  inimico,sed 
Bupplici.lnteltigantpotius  sineodio  eBse  poBSO  vin- 
dictam,quam  pauci  intelligunt:  et  tamen  quamdiu 
non  intelligitur,tamdiu  neceBse  est,  ut  lector  in  li- 
bris  utriusque  Testamenti  magno  labore  aut  errore 
Jactetur,  et  putet  contrarias  sibi  esse  Scripturas. 

B.Quamvindictamsine  odionondum  Apostoliani- 
mo  ccperant,quando  irati  eis  a  quibus  non  recipie- 
banturho8pitio,quaesiveruntdeDomino  utrum  vellet 
eoB  petere  ignem  de  cobIo,  sicut  Elias  fecerat,  quo 
igne  homines  inhospitales  consumerentur.  Tuno 
reepondit  eis  Dominu8,dicens  eos  nescire  cujus  spi- 
ritus  filii  ^  essent^et  quod  ipse  liberare  veni8set,non 
perdere  (Lu(;.ix,  53-56)  :  quoniam  illi  animo  inimi- 
co  perdere  cupiebant  eos,  quos  volebant  igne  con- 
sumi.Postea  vero  cum  impleti  essent  Spiritu  sancto, 
et  perfecti  facti  essent,  qui  Jam  possent  etiam  ini- 
micos  diiigore,  acceperunt  potestatem  vindicandi, 
quia  jam  sine  odio  poterant  vindicare.  Qua  potes- 
tate  Petrus  apostolus  usus  est  m  eo  libro  quero  isti 
non  accipiunt,  quoniam  manifeste  continet  Para- 
cleti  adventum,  id  est^consolatoris  sancti  Spiritus, 
quem  lugentibus  misit,  cum  ab  eorum  oculis  ipse 
ascendisset  in  coBlum.  Gonsolator  enim  tristibus 
mittitur,  secundun>  illam  ejusdem  Domini  senten- 
iiSimiBeati  tugenies^quoniam  ipsieonsolabuniur{Matth, 
v,5).Ipse  etiam  dioit:  Tunc  lugebunt  fUiisponsi, cum 
ablatus  fucrit  ab  eis  sponsus  {Id.  ix,  15).  In  illo  ergo 

A  Vox,  filU,  rejecta  ett  per  Lovanienset  aactoritate 
oniat  Ms.  Habeiur  in  ediiione  £r.  ei  in  noitrie  onuii- 
boi  Mm. 


I6t 


LlBEIl  UNUS. 


162 


librOyUbi  apertissime  Spiritas  sanctus,  quem  Domi- 
I1U8  coQSolatorem  promiscrat,  venisse  declaratur 
{Aet.  II,  4),  legimus  ad  sententiam  Petri  cecidi^se 
homiQes,et  mortuosesBevirum  etuxorem,  qui  men- 
tiri  ausi  erant  Spiritui  sancto  {Id.  v,  1-10).  Quod 
isti  magna  caecitate  vitupcrant,  cuin  in  apocryphis 
pro  magno  legant,  et  illud  quod  de  apostolo  Thoma 
commemoravi,  et  ipsius  Petri  filiam  paralyticam  fa- 
ctam '  precibuspatris,  et  hortulani  flliam  ad  preccm 
ipsius  Petri  esse  mortuam  ;  et  respondenl,  quod  hoc 
eis  expbdiebat,  ut  et  illa  solveretur  paralysi,  etilla 
moreretur :  tamen  ad  preces  Apostoii  factum  csse 
Don  negant.  Quis  autem  iliis  dixit,  Non  expedicbat 
gentibus  impiis  interfici,  quas  traditasesse  divinilus 
in  manus  populi  Judsorum  irridentes  mirari  sc  fm- 
gunt?  Cum  autem  illa  non  odio  sed  bono  animo 
Apostoli  fecerint ;  unde  isti  convincunt  animos  viro- 
rum  spiritualiumqui  inillo  populo  fuerunt.quodeos 
oderaut,  qui  per  ipsos  divina  justitia  de  hao  vita 
jubebantur  auferri  ?Compescant  potiustemcritatem 
suam,  et  non  decipiant  imperitos,  quibus  aut  non 
vacant  legore,aut  nolunt  legero,  aut  perversoanimo 
legunt ;  et  non  attendunl  etmisericordiametsevcri- 
tatem  Dei,utriusque  Testamenti  iitteriscommenda- 
ri.  Nam  de  inimici  dilectione,  ut  non  reddatur  ma- 
luin  pro  malo,  in  veteribus  Libris  legitur :  Domme 
Deusmeus^si  feci  istudji  est  iniquitas  in  manibus  meis, 
Si  reddidi  retribuentibus  mihi  mala^dccidam  meritoah 
inimicis  meis  inanis  {Psal.wi^^  et  5).Qui8  boc  diccret, 
nisi  qui  sciret  hoc  Deo  placere,  ut  malum  pro  malo 
nemo  reddat?  Sed  hoc  perfcctorum  cst,  ut  non  ode- 
rint  in  peccatoribus  nisi  peccata,  ipsos  autcm  bomi- 
nes  diligant ;  et  cum  vindicant,  non  vindiccnt  acer- 
bitate  saevitiffi,  sed  moderatione  justitiaQ  ;   ne  ipsa 
relaxatio  peccati  plus  noceat  peccatori,  quam  paina 
vindicts.Nec  tamen  hoc  feccrunt  justi  homines;  ni- 
■i  auctoritate  divina:  ne  quis  arbitretur  passiin  sibi 
esse  permissum  necare  quom  velit,  aut  judicio  per- 
sequi,  aut  paBuis  quibuslibctafnigere.Aliquundoau- 
tem  aperte  ponilur  in  Scripturis  ipsa  divina  auc- 
toritas,  aliquando  autem  occultatur,  ut  et  inani- 
festis  lector  instruatur,  et  excrceatur  obseuris. 

6.  Certe  inimicum  et  persecutorem  suum  nimis 
ingratum  etnimis  infestumSaul  rcgem  acccpitDavid 
in  potestatcm,ut  ei  faceret  quod  veilet;etelcgit  par- 
cere  potius,  quam  occidere.  Non  enim  erat  jussus 
occidere,  sed  neque  prohibitus ;  imo  etiam  divinitus 
audieratse  impune  facerequidquid  velletinimico^et 
tamentantampotestatemad  mansuetudinem  contu- 
lit{l  Reg.  xxiv,  3-8,  et  xxvi,  8-12).  Dicatur  mihi 
quem  timuit,  cum  interflcere  noluit.  Nechotninem 
posaomus  dicere  tim  uisso,quem  acceperat  inputesta- 
tem ;  necDeum,  qui  dederat.  Ubi  ergo  nec  dinicul- 
tas  fuit  occidendi,nec  timor,diIectio  profecit  inimi- 
co^EcceDavid  ille  beilatorimplevitprocceptumChri- 
sti,  quod  accepimus,  ut  diligamus  inimicos.  Atque 

i  'EdlWoLoy,^ paraiyticam  sanam  factam  \  addita  voce, 
janam,  qa«  a  csterls  libris  abest,  et  abesse  debet,  uti 
pftlet  ex  cootextu. 

•  AUqnot  Mm.^  pepercit  inimico. 


utinamhoc  imitarcntur  isti,  quihumanum  afTectum 
misericordise  ad  ncscio  quos  crudelia  deliramenta 
torserunt  1  Dum  cnim  crcdunt  panem  plorare,  quod 
fieri  non  pote8t,non  ouin  porrigunt  homini,qucm 
plorantem  vident.  Furtassis  dicant,  sicutsolentcaeci 
jactare  insanaconvicia,  meliorom  fuisse  David  qui 
popcrcit  inimico,<]uam  Deum  qui  dederiteiocciden- 
di  potostatem  :  quasi  vero  Deus  nescierit  cui  dederit 
hanc  potestatern.  Novcrat  utique  voluntatem  servi 
sui,  sed  ut  cffiteris  ctiam  hominibus  ad  imitandum 
innotesceret  ea  quac  in  cordcDavid  jamDeonotaerat 
inimici  dilectio,  dcdit  illi  in  potestatciii  inimicumy 
qucm  nondum  volebat  occidi,  propter  certam  re- 
rum  dispcnsationcm^,quam  periiluni  impleriopor- 
tebat.Ita  et  David  bonitas  comniendata  est,  ut  ha- 
bcrenthomines  quod  amarpnt ;  et  SaQlis  regis  ma- 
litia  ad  exitum  digniorem  dilata  est,  ut  haberent 
homines  quod  timerenl. 

CAPUT  XVIII.  —  1.  De  eo  quod  in  Deuteronomio 
scriptum  cst :  Si  aure audicris  vocem  Domini  Deitui^ 
bcnedictus  es  in  agro  tuo,  benedictus  es  in  prato  tuo, 
benedictas  fructus  vcntris  tui,  et  fructus  terrx  tuae^  et 
generationes  jumentorum  tuorum^  ct  armentum  boum 
tuorum,ct  grex  ovium  tuarum ;  benedictus  es  in  introitu 
tuo  et  egressu  {Deut.  xwin,  1-6).  Iluic  capitulo  iJIud 
dicunt  in  Evangelio  esse  coatrarium  :  Siquis  vultme 
sequi,  abjieyet  semetipsum  sihi^  et  toltat  crucem  suam^ 
et  sequatur  me.  Quid  enim  prodest  homini,  si  totum 
muyidumlucretur,  animx  autem  suse  detrimentum  pa» 
tiaturf  Aut  quam  dabit  homo  commutationem  pro 
anima  sua  {Matth.  xvi,  2i  et  20)  ?  Scd  ox  illa  regula 
ostenditurnon  esse  contrarium,quanotum  essejam 
debet,  carnali  adhuc  populo  congruentercarnalia  et 
temporaIiapraemiafuisscpromissa,sedtamenabuno 
Dco,  cujus  est  crealuraomnis  etsuperioretinferior, 
Certe  enini  ipse  Adirnantus  posuit  testimonium  de 
Evangclio,  ubiDoiiiinus  oit :  yolitejurare,  nequeper 
coclum,  quia  thronus  ejus  est ;  neque  per  terram,  quia 
scabellum  est  pedum  ejus  {Id,  v,  35).  Quod  quidem  et 
in  vetcribus  Librisscriptum  est :  Ca*lummihi  tlironu» 
esttitrra  scabellum  pedum  meorum  {Isai,  lxvi,  1). 
Quid  ergo  miruiii  si  bona  thronisui  dat  spiritualiter 
sibi  servientibus,etbonascabelIi  pedum  suorumdat 
carnalitersibiscrvientibus;cumsp:ritusBuperiorsity 
et  caro  inferior,  sicut  superiora  sunt  ccelestia,  et 
inferiora  terrestria?  Quanquam  illa  omnia,  id  est, 
ager,  et  pratum  et  fructus  vcntris,  ctfruclus  terr(B,et 
jumcntorum,  et  armcntum  boum,  et  grex  ovium 
possint  etiam  spiritualiter  intelligi.Sed  nuncad  rem 
non  porlinet  ista  tractatio.  Si  autem  in  ipso  Novo 
Testamcnto,cujuB  prsQmium  ct  hffireditas  ad  novum 
hominem  pcrtinet,  tamen  et  Dominus  iisdcm  ipBia 
quos  vult  csse  rerumtemporalium  contcmptores,nt 
inEvangcIiosibiserviant,promittitmuItipIication6m 
earumdcm  rcrum  in  hoc  SiRcuIo,  dicens  quod  acci- 
picnt  in  hoc  sseculo  ccntics  tantum,  in  seecuio  autem 
venturo  vitani  (stcrnam  {Matth,  xix,  29) :  sicut  etiam 
in  veteriScriptura  dlciiur, Fideti  liominitotusmundut 

A  In  MiB..  dispositionem. 


163 


CONTRA  ADIMANTUM  MANICHiBI  DISCIPDLUM,  S.  AUQUSTINI 


164 


^ 


divitiarum  est  (Prov.  xvii,  sec,  LXX).  Unde  exsultat 
Apostolus  dicens :  Quasi  nihil  habenles,  et  on$nia  pos' 
sidenies  {II  Cor.  XI,  10} :  si  ergo  in  Novo  TeBtainento 
prater  steroam  poBsessionera  quaBpromittitur  san- 
ctis»  hujuB  quoque  poBsesBionis  que  transitura  est, 
multiplicatio  non  subtrahitur,  et  tanto  flt  uberior, 
quanto  contemptius  possidetur ;  quanio  magis  in 
Veteri  Testamento  camalis  populi  praemia  talia 
BBse  debuerunt,  ipso  tamen  uno  et  vero  Deo  guber- 
natore  omnium  temporum  omnia  pro  tempore  mo- 
derante  et  administrante  ? 

2.  Sed  ne  in  solis  Novi  Testamenti  libris  isti  arbi- 
trentur  hsc  eese  contemjita,  audiant  prophetam 
abjicientem  talem  felicitatem,et  ad  unum  Dominum 
Deumconfugiendum  essecantantem  Itaenim  dixit ; 
De  gladio  malignoerue  me^  ei  exime  me  de  manu  filio- 
rum  alienorumy  quorum  os  locutum  est  vanitatemy  et 
dexteraeorum  dextera  iniquitatis.Quorumfiliiipsorum 
vetut  novellx  constabilitae  in  juveniuie  sua,  Filix  eo- 
rumcomposUx  et  omatx  velut  similiiudo  tetnpli,  Celta- 
ria  eorum  plena,eructaniia  ex  hoc  in  hoc.  Oves  eorum  fe- 
cnndsSy  muliipticantes  in  exitibus  suis  ;  boves  eorum 
crassse,  Non  esi  ruina  sepis,  nec  exitus,  neque  ctamor 
m  plaieis  eorum.  Beatum  dixeruni  poputum  cui  hsec 
sunt;  beaias  populus  cujus  DominusDeus  ipsius  {Psai. 
CLiii,  11-15).  Attendant  ergo  quomodo  irrideatur 
ista  felicitas  in  hominibus  impiis,et  totabeatitudo  in 
Deosolo  inconcussa  flgatur.Uii  enim  dicunt  beatum 
populum  cui  hfficsunt ;  sed  beatuspopuluscujusest 
Dominus  Deus  ipsius.  Quod  autem  etiam  illud  con- 
trarium  esse  putaverunt  huicloco  VeteriBTestamen- 
ti,  quod  Dominusait,  Omnis  guiconfususfueritmeaut 
verba  mea  in  gente  isia  aduttera  et  peccairicey  ei  Fitius 
hontinisconfundetur  ittum.cum  veneritutgloriaPatris 
sui etlaude sanciorum (Mare.  viii,  38)  quod  pertineat 
adcontemptum  rerumtemporalium  non  video.Quod 
si  propterea  piBrtinet,  ne  aiiquis  territus  de  talium 
rerum  damnis,  Ghristum  conflteri  aut  erubescat,  aut 
timeat,quidhabentquoddicant?DicimusitaeB8ei8ta 
munera  Dei,ut  tamensint  innma,etin  comparatione 
salutariB  confeBsionis,  non  solum  amittende,  sed 
ultro  etiam  projicienda :  carnulibus  tamen  haec 
amantibus,  et  nondum  capientibus  promisaa  caele- 
stia,  ne  ab  idolis  et  dsmonibus  istapeterent/utili* 
ter  a  Domino  Deo  esse  pollicita. 

CAPUT  XIX.  —  1.  De  eo  quod  scriptum  est  in 
Lege :  Bgo  sum  qui  diviiias  do  amicis  meis,  et  pauper- 
tatem  inimicis  meis,  Huic  sententiae  illud  opponunt 
quod  DominuB  dicit,  Beatipauperes  spirilu,  quoniam 
ipsorum  est  regnum c<Blorum[Matth,s,  3) : et,  Vm  vobis 
divUibuSf  quia  perceptsiis  consolationem  vestram  (Luc, 
viy  24).  Sed  cur  nolunt  et  alia  in  Evangelio  oontueri  ? 
Ubi  enim  scriptum  eBifBeatipauperesspiritUyquoniam 
ipsorum est regnum  c€slorum:\h}  sequitur  iBeati mttes 
quoniamipsi  hsereditate  possidebuntterram,  Koce  ha* 
bent  amieoB  Dei  hnreditate  terrs  divites  fieri.  Cum 
«utem  ad  tantam  egestatem  dives  ille  redigitur,  nt 
iJ>  eopaupere  quem  neglexerat,  digitobrevi  in  aqua 
tincto  arenti  lingun  bu»  humorem  Btillari  deprecetur 


(Luo.  XVI,  24),  inteliigant  quomodo  flant  pauperea 
inimici  Dei,  et  id  esse  cognoscant  quod  in  Lege 
Bcriptum  est :  Ego  sum  qui  divitias  do  amicis  meis^ 
et  paupertatem  inimicis  meis, 

2.  Nam  istas  divitias  temporales  el  in  veteri  Scri- 
ptura  esse  contemptas  et  superiusdocui,et  innume- 
rabiiibus  locis  qui  legere  voluerit,  inveniet.  Undeest 
etiam  illud  :  Metius  esi  modicum  justo,  super  divitias 
peccatorum  muttas  (Psal,  xxxvi,  16).  Et  illud  :  Bonum 
mihi  lex  oris  iui,  super  mitiia  auri  et  argenii  (Psal. 
Gxvni,  72).  Et  illud  :  Judicia  Dei  vera  justi/icaia  in 
idipsum  ^,desiderabiiiasuperaurumettapidem  pretio- 
sum  multum  (Psat,  xviii.  10).  Et  illud  :  Beatusvirqui 
inveniisapieniiamtet  immoriatis  quividetpruderuiam, 
Metius  esi  enim  itlam  mercan^  quam  auri  et  argenii 
ihesauros,  Preiiosior  est  auiem  tapidibus  optimis,  non 
resistiiilti  ultum  matum ; bene  notaestomnibus  appro^ 
pinquaniibus  ei,  ei  eis  qui  considerani  eam  ditigenter, 
Omne  auiem  pretiosum  non  est  ilti  dignum  (Prov.  iii, 
13-15).  Et  illud  :  Propter  hoc  optavi,  ei  datus  est  mihi 
sensus,  et  invocavi^et  venit  in  me  spiritus  sapieniix.Et 
prseposui  ittam  regnis  •  et  sedibus,  et  honestaiem  nihii 
esse  duxi  ad  comparationem  ipsius.  Nec  comparavi  ilti 
tapidem  preiiosum :  quoniamomne  aurum  in  compara- 
iione  iitius  arcna  est  exigua,et  ianquam  tutumaBstima- 
bitur  argenium  ad  ittam(Sap.  vii,  7-9).  Haec  isti  si 
aut  legerent  aut  non  impie  legerent,  viderent  omnia 
in  utriusqueTestamenti  8cripturiB,etadrepetendum 
et  ad  fugiendum,  et  ad  sumendum  et  ad  rejicien- 
dum  sibi  concordantia  et  suis  gradibus  ordinata. 

CAPUT  XX.  —  1.  De  eo  quod  scriptum  est  in  Le- 
ge :  Si ambutaveriiis  in  tege,  et  prxcepta  mea  custo^ 
dieriiis ;  dabo  ptuvias  tempore  suo^  et  producet  terra 
fructus  suos.ei  arbores  poma.et  vindemtsetuasmessibus 
sucredent,  ei  saiio  vindemiis :  et  saiurabimini,  ei  seds* 
bitis  in  pace  in  ierra  vesira.et  dormieiis,et  non  erU  qui 
vos  terreal :  eiperdam  omnem  beltuam  ex  terravestra: 
et  persequemi  inimicos  vestros,  ei  cadeni  anie  vos  in 
gtadio  :  et  insequentur  quiaqueexvobis  cenium^et  cen* 
ium  ex  vobis  persequeniur  decem  mittia,  et  concident 
inimici  vestri  avte  vos  in  gladio ;  ei  veniam,  et  benedU 
cam  vos^  ei  muttipticabo  vos,  eidisponam  vos.  Mandu^ 
cabiiis  vetus  quod  inveteravit,  et  projicieiis  veius  anie 
novum(Levii.\i\i,3-iO)J&m  neminem  oportetpostu- 
lare  anobis,  ut  hscostendamuB  quamcongruenter 
illi  populo  Deus  promiBerit.Multaenim  de  hac  re  di« 
ximus,  ct  cui  parva  sunt,  nimis  tardus  est.  Sed  ta- 
men  quod  etiam  huic  looo  de  Novo  Testamento  di- 
cuntesse  contrarium :  illud  videlicet  quod  Dominua 
ait,  NoUte  portare  aurum,  neque  argentum^  neque 
nummos  in  %onis  vesiris;nonperam  in  via^nequeduas  iu- 
nie€u,nequs  calceamenta,negue  virgam;  dignusestenim 
operariusmercedesua (Maith.Xj^et  10) :  quid  mirum 
si  hec  Evangelistis  donaverit  ?  Numquid  in  hoc  mi- 
nisterium  populus  Judaicus  vocabatur?  Uus  lamen 
omnia  gpiritualiter  perscrutanda  sunt,  ne  ipse  Do- 


'  Editi,  in  semetiptm,  Qaidam  vero  MBt.,  tn  idipsum ; 
qnam  lectioDem  sequi  solet  AuguBtinoft. 
H)  mnes  Mbb.,  regiawmis,  6r»ee  Mt  shiptrdn. 


465 


LIBER  UNUS. 


166 


minushomiQibQBimpiis  coQtra  sua  praecepta  fecisse 
videatar,qui  etiam  loculo9habebat,quibu8adQece8- 
sarium  victum  pecuuia  portabatur  {Joan,  xjifi),  Niai 
forledicturi  suntiQ  zoois  habere  pecuoiam,  pecca- 
tom  6886 ;  iu  loculisautem,  qoq  esse  peccatum.Nou 
autem  ista  ju88a,sedpermissa  esse  Apostolus,ex  hoc 
intelligitur,quod  apustolus  Paulus  maQibus  suis  ope- 
ratus  victum  quaerebat,  qoq  abusus  ea  potestate, 
eicat  Ipse  loquitur,  quam  Domiuus  EvaQgelistis 
dedit  (Act.  xviii,  3  ;  I  Cor,  iv,  12 ;  I  Tfusi.  ii,  9,  et 
II  Thess,  X,  8  ^  9).  Quod  CQim  permittilur  a  Domi- 
no,  etiam  non  facere  licet:  quod  autem  jubetur, 
nisi  fiat  peccatum  est. 

2.  Addunt  etiam  de  illo  difite,  cui  Deus  dizerat, 
Stulie,  hac  nocte  a  U  animam  tuam  expetam  qtue  au- 
tem  prspparastif  cujm  erunt  (Luc,  xii,  20)  ?  et  dicuut 
non  minus  buic  capitulo  Legisesse  contrarium  :cum 
in  isto  inanitas  irrisasit  vaue  ifletitiae,qui  incerta  illa 
pro  certia  habuit ;  populo  autem  Israel  certam  facie- 
bat  illani  pollicitationem  omQipoteotia  polHceQtis. 
Unde  apostolus  Paulus  scribens  ad  Timotheum,  de 
divittbus  Bsculihujus,  quos  noverat  EScciesisB  mem- 
briBh&bereBuumlocum,  italoquitur:  Divitibushujus 
tsecutiprxcipeynonsuperbesapere^nequesperare  in  in- 
certo  divitarum,sed  in  Deo  vivo,qui  prsestat  nobis  om- 
nia  abundanterad  fruendum :  benefaciant^i^ites  sint 
in  operibusboniSffacite  tribuant^communicentythesau- 
rizent  sibi  fundamentum bonum  in  futurum^ut  appre- 
hendant  veram  vitjm  (ITwi.  vi,  17-49)  QuishicQOQ 
intelligat  non  esse  eulpabile  habere  ista,8ed  amare 
et  speic  in  eis  ponere,  et  ea  prsferre  aut  etiam  con- 
ferre  veritati  JustitiSySapientifle,  fidei,  bons  consci- 
entiaB,charitati  Dei  et  proximi,  quibus  omnibus  aoi- 
ma  *■  pia  dives  est  io  secretis  suis  coram  oculis  Dei  ? 
Sed  ut  diligatur  Deu8,qui  diligeutibus  se  istacuQOta 
et  invisibilia  et  eeterQa  largitur,  id  eat,  se  ipsum  his 
omnibospleQumdoQatdilectoribuBBuisrutergoipse 
diiigalur,ilIoetiam  temporequo  carQalisaQima,  car- 
nit  videlicet  afTectibus  implicata,Qi8i  temporalia  de- 
BiderareQon  QOvit,perBuadeQdum  illi  est,quod  etiam 
istaDeuBdathomiQi;  quia  et  verum  est,  et  utilissime 
creditur.  Hoc  populo  Israei  factum  est  per  iliaspol- 
licitatioQeB,  quas  imperitissime  miseri  derideut,  ut 
etiam   ia  ipsis  iQfimis  rebus,  quomodo  possent, 
Deum  diligere  assuescerent  quamvis  plus*  ibiope- 
retur  timor.  Qu»  tameu  omQia  dona  temporalia  fl- 
gurs  BUQt  doQorum  oeterQorum,  et  iila  de  inimicis 
victoria  presigQat  victoriam  de  diabolo  et  aQgelis 
ejoB. 

3.Et  qnod  isti  adjeceruQt  quasi  coutrarium  Veteri 
Teelaniento,quod  Apo8tolu8loquitur,Deum  non  pu- 
gnaet  di88en8ione,8ed  pace  delectari  (I  Cor.iiv,33) : 
■cianttalem  Deum  predicari  in  Scripturis  illis,  cui 
pacem  Bnam  nemo  posBit  auferre ;  noa  qualem  ipsi 
predicant,qui  timens  ne  irrueret  bellum  regionibus 
aai8,membra  sua  longe  miait,  ut  peregrina  bella  to- 
lerveot,  et  postea  liberari  atque  purgari  victa  et  in- 


quinata  non  possent.  Iq  aatura  verohumana,  qun 
peccato  in  infcriora  defluxit,  ita  Deus  pace  deleo- 
tatur,  ut  noQ  relinquat  libramenta  justitin,  neo 
pacem  quam  diligit  velit  calcari  a  peccantibu8,8ed 
amari  a  certantibus,  apprehendi  a  victoribus,  et 
ea  caraalibus  flgurita  promittere  BpiritualibuB 
aperta  moastrare. 

GAPUT  XXI.  —  De  eo  quod  scriptum  est  iu  Deute- 
roQomio :  Maledicius  omnis  qui  in  tigno  pependerii 
(Deut,  XXI,  23).  Licet  ssepe  a  Maaichffiis  ista  quffistio 
veutilata  sit,  qoq  video  tamea  quid  habeat  huicsen- 
tentiflecontrarium  quodex  Evangelio  Adimantus  op- 
ponendum  putavit,ubi  Dominus  ait :  Si  vis  perfectus 
esse,  vende  omnia  qusecumque  possides,  et  divide  paU' 
peribus^  et  totle  crucem  tuam^  et  sequere  me  (Matth. 
XIX,  21  et  XVI,  24).  Hic  praiterquam  quod  crucem 
nominat,  nihil  attendit  esse  contrarium  et  quod  di- 
ctum  est,  Maledictus  omnis  qui  in  ligno  pependerii : 
quasi  vero  talem  crucem  possitquisque  toUereet  se- 
qui  Domiuum.Sed  illa  toIlitur,cum  sequimur  Domf- 
Qum,de  qua  dicitApostoIus:  (Jtaau/m  Jesu  Christi 
sunt.camem  suam  crucifixeruntcum  passionibusetconr 
cupiscentiis(Galat,y^2k),TM  euim  crucevetus  homo, 
id  est,  vetus  vita  perimitur,  quam  de  Adam  traxi- 
mus,  ut  quod  ia  illo  fuit  voluQtarius,  iu  Qobis  fieret 
aaturale.  Quod  ostendit  Apostolus  diceas  :  Fuimus 
etnosaliquando  natura  fHiiirassicuty  et  cxteri  (Ephes. 
II,  3).  Si  ergo  vetus  vila  de  Adam,  uude  et  nomine 
veterishominisvetusvitasignificaturquidabsurdum 
habet,quod  in  veterem  hominem  maledictum  prola- 
tum  est,quem  Dominussuspenditin  ligQO?Quiaez 
ipsa  successioue  mortaiitatem  gestavit,  de  virgine 
Maria  mortaliter  natus,  habens  carnem  non  peoca- 
tricem,8ed  tamcu  similitudiQem  gereatem  peccati  ^ 
(f?om.viii,  3) ;  quia  mori  poterat,et  mors  de  peccato 
est.  Unde  etiam  est  illud  :  Scientes  quia  vetus  homo 
noster  simut  confucus  est  cruci  cum  illo^  ut  evacuetur 
corpuspeccati  (Id,  vi,  6).  Noq  ergo  Domiaus  per  lin- 
guam  Moysi  famuli  DeifSedmorsipsameruitmale- 
dictumquamDomiQUSQOstersuscipieadoevacuavit. 
Mors  itaqueillapependilin  iigno,quae  per  mulierem 
ad  bominem  serpentina  persuasione  perveait.  Uade 
etiam  serpeatem,  ad  sigaiflcatioaem  ipsius  morUSy 
Moyses  ia  eremo  exaltavit  in  ligao.  Et  quoaiam  a 
morliferis  cupiditatibus  per  fidem  saaamur  crucii 
DomiQi,qua  cruce  mors  ligao  8uspeQsaest;propterea 
qui  serpentem  morsibus  venerabantur,  conspecto 
serpente  qui  fixus  erat  atquoexaltatus  in  Iigno,con- 
tinuo  8aQabaQtur(iVum.xxi,9).  HuicsacrameatoipBe 
Domiaus  attestatus  est  diceus  :  Sicut  enim  Moyses 
exattavit  serpentemin  eremo,ttaexaltarioporietFiiium 
hominis  (/oa??.rii,14).SuscipieQdoautem  igQominio- 
sissimum  apud  homines  mortis  genus  DominusnoB- 
ter  JesuB  Chri8tu8,hoc  e8t,mortem  crucie,  commen- 
davit  nobis  d  ilectionem  Buam,ut  merito  Apostolus  di- 
ceret,acceQdeQ8  qos  ioejuscbaritatem:  Christtunos 
re^temit  de  maiedicto  Legisjactus  pronobismatediC' 


*  Aliqnot  Um,f  quibus  omnis  anima. 
s  Ita  CorbaiBDiiB  codez.  At  editi,  pri\ 


prws. 


1  CorbeientiB  codex,  simiiitudinem  gerentem  eamis 
peccati» 


167 


CONTRA  ADIMANTDM  MANIGHiEI  DISCIPDLUM,  S.  ADGDSTINI 


168 


tum,  Scripiumesl  enim  :  Maledictus  omnis  qui  pen^ 
dei  in  ligno  (Galai.  iii,  13).  Ut  non  Bolum  nuliam 
morlem,  sed  etiam  nullum  mortis  genus  Christia- 
na  libertas,  sicut  Judaica  sorvitus,  formidaret. 

GaPUT  XXII.  —  De  homine  quem  lapidari  Deus 
Jussit,qui  sabbato  inventus  est  ligna  colligere(iVttm. 
XV,  35).Dominus  in  Evangelio  ubi  hominismanum 
aridam  sanavit  diesablati  (Matth,  xii,  10-43),  divi- 
Dum  opus  recit,non  humanum  :  nec  abotio  recessit 
qui  jussit  et  factum  est.  Et  ideo  non  est  simile  hoo 
factum  ligna  colligenti,quod  facere  cum  inventuses- 
8ethomodiesabbati,jussu  Deilapidatusest.De  ser- 
vili  autnm  observatione  sabbati,  et  de  vindicta  tem- 
poralis  mortis  Jam  multa  dicta  sunt.Sicnt  enim  tem- 
pore  charitatis  bonitas.sic  temporetimorisseveritas 
Dei  mazime  commendatur.  Et  cum  adhuc  non  opor- 
teretante  ad ventum  Domini  nudare  populo  legitima- 
rum  sacramenta  figurarum,non  invitabantur  signiQ- 
cataintelligere,8ed  jussa  cogebantur  implere  ;  non- 
dumenim  Deo  inha.*rebant  per  spiritum,sed  per  car- 
nem  legi  serviebant.  Miror  autem  quod  isti  plangunl 
lapidatum  hominem  Dei  praecepto,  quia  contra  jus- 
sum  Legis  ligna  coUegit,  et  non  plangunt  arborem 
arefactam  verbo  Ghristi  (Id.  xxi,1  9),  qus?  contra 
nullum  prfficeptum  fecerat ;  cum  talem  animam 
arboris  esse  credant,  qualem  hominis. 

CAPUT  XXIII.  —  De  eo  quod  scriptum  est :  Mu- 
lier  tua  sicut  vinea  frondescens,  e(  filii  tui  ut  novell» 
olivarum  incircuitumensx  tuae^elvidehisfiliosfHiorum 
tuorum  ;  et  scies  quia  hoc  modo  benedicitur  homo  qui 
timei  Dominum  (Psal.  cxxvii,  2-4).  Hoc  per  prophe- 
tamfiguratedictum,  et  ad  significationem  Ecclesiae 
pertinere  Manichsei  non  intelligunt,  et  putant  con- 
trarium  esse  quod  in  Evangelio  Dominus  de  spa- 
donibus  ait,  qui  se  ipsos  castrant  propter  regnum 
coelorum  (Matlh.  xix,  42).  Sed  nos  jam  ct  de  viro, 
et  de  uxore,  et  de  spadonibus,  quantum  satis  fuit, 
in  tertio  capiiulo  disseruimus. 

CAPUT  XXIV.  —  De  eo  quod  scriptum  est  apud 
Salomonem :  Imitare  formicam,el  intuere  diligeniiam 
ejus^quia  ab  astatis  tempore  usque  ad  hiemem  colligit 
sibi  alimonias  (Prov.  vi,  6,8).  N<ique  hoc  intelligunt 
Manichsi  spiritualiteresse  accipiendum,  et  putant 
prsBceptum  esse  ut  thesaurizemus  in  terra,aut  etiam 
curemus  hffichorrea,qu89  sineullopraeceptomultum 
hominesimplerefestinant.Et  ideo  illud  Adimantus 
ex  Evangelio  dicit  adversum  esse  huic  sententiaB, 
ubi  Dominus  ait :  Nolite  cogitare  de  crastino  (Matth. 
VI,  34).  Sed  neque  hoc  intelligunt  ad  id  pertinere,  ut 
temporalia  non  amemus,neque  timeamus  ne  nobis 
desint  neceesaria,  et  propter  ipia  conquircnda  vel 
Deo  vel  hominibusserviamus.  Nam  si  hoc  ideo  di- 
ctum  estfUtnon  servetur  panis  in  crastinum,magi8 
hoc  implent  vagi  Romanorum,quo8  Passivos  (a)  ap- 

(a)  VaticaDU8codex,Paiiton««,  MeliaBaliiMss.cum  edi- 
tis,  Pcf  «ftvodr.  Vox  est  Af  ris  prseserti  m  scriptoribuB  familiariB 
•JgQificaas  bic  ioci  vagum,  iDCOustaus  et  vile  homiaum 
geQU8,Sic  TertulliaQU8,lib.coutra  ValeotiQ.,  possivos  dis- 
eiputo$  vocat,  passim  vagos  nec  uui  magistro  addictOB. 
£t  lib.  1  coQtra  Marcioa  passivum  convietum  dicit  iadif- 
ferentem  et  promitcuam.  £t  iib.l  ad  Uxortm,  iieetUiam 


pellant,qui  annona  quotidiana  satiato  ventre,  aut  do- 
nant  statim  quod  restat,aut  projiciunt,quam  vel  Do- 
mini  discipuli,  qui  eliam  cum  ipso  Domino  coeli  et 
terra)  in  terra  ambulantcs  loculoshubebant ;  vel  Pau- 
lus  apostolus,qui  omnium  terrenorum  contemptor, 
sic  tamen  gubernavit  ea  qus  prsesenti  vitaeerant  ne- 
cessaria,  ut  etiam  de  viduis  prsBceperit  dicens,  Si 
quisfideHs  habet  viduas,$ufficientertribuat  illis,ut  non 
gravetur  Ecclesia,  guo  veris  viduis  sufficere  possit  (I 
Tim.  v,  46).Sed  tamen  illud  de  formica  ita  positum 
est,  ut  quemadmodum   illa  aestate  colligit  unde  in 
hieme  pascatur,8ic  unusquisque  Ghristianus  in  re- 
rum  tranquillitate,  quam  signiflcat  sstas,   colligat 
verbum  Dei,ut  in  adversitate  et  tribulationibus,qu» 
hiemisnominesignificantur,  habeatunde  spirituali- 
tervivat.  Non  enim  in  pane  solo  vivithomo,sed  in 
omni  verbo  Dei  (Deut.  viii,  3,^  Matth.  iv,4).  Si  au- 
tem  hoc  eos  movet,  quod  in  terra  condit  formica 
quod  colligit ;  irascantur  etiam  illi  tbesauro  quem 
Dominus  in  agro  dicit  inventum  (Matth.  xiii,  44). 

CAPUT  XXV.  —  De  eo  quod  scriptum  est  in  Osee : 
Da  illis  ventrem  vacuum  et  ubera  arida  ;  mortifica  s#- 
men  ventris  ipsorum,  ne  pariant  (Osee  ix,14).  Et  hcc 
prophetica  locutio  est  utique  figurata.  Nam  et  ven- 
trem  non  carnem  intelligunt  in  Evangelio,  cum  le- 
gunt :  Flumina  aqucC  vivx  fluent  de  ventre  ejus  (Joan. 
vii,  38). Et  ubera  qusedam  habebat  Apostolus,  cum 
diceret,  Lac  vobis  potum  dedi^  non  escam  (I  Cor  iii, 
2) ;  et  'xieTum.Factussum  parvutusin  medio  vestrum^ 
tanquam  si  nutrix  fovenn  filios  suos  (I  Thess.u,  7).Et 
Galatas  ad  carnalia  declinantes  iterum,parturit,do- 
nec  Christus  in  eis  formotur  (Galat.  iv,  19).  Et  ideo 
huic  propheticffi  sententiae  non  repugnatquod  Adi- 
mantus  posuit  ex  Evangelio,quod  in  resurrectione a 
mortuis,n^:jue  nubent^neque  uxores  ducent,nequemO' 
rientur,  sed  sunt  ut  Angeli  Dei  (Matth.  xxii,  30).Nam 
hoc  est  utique  quod  accipiunt  etiam  spadoneSjde  qui- 
bus  Isaias  loquitur :  Locum  nominatum  multomeliO' 
rem  filiorum  et  fiiiarum,nomen  aeiemum  dabo  ei5,in- 
quit  (Isai  lvi,  5).  Non  ergo  isti  arbitrentur  in  solo 
Evangelio  tale  prsemium  promitlisanctis  :  ventrem- 
que  vacuum  et  uberaaridaetmortincatum  semen,ne 
pariant,intelligant  de  his  esse dictum de  quibus  dicit 
Apo8tolus,S7cu/  enim  lamnes  et  Jambres  ^  restiterunt 
MoysifSic  et  isti  resistunt  veritati^homines  menie  cor» 
rupti,  reprobi  circa  fidem :  sed  ultra  nonproficient;de- 
mentia  enim  eorum  mani^esia  erit  omnibus,  sicut  ei 
illorum  fuit  (II  Tim.  iii,  8  et  9).  Cum  ergo  ultra  non 
proficient,  tunc  habebunt  ventrem  vacuum,et  ube- 
ra  arida,  et  mortificatum  semen.  In  qua  sententia 
se  isti  tanquam  in  speculo  dignentur  inspicere. 

GAPUT  XXVI.  —  De  eo  quodecriptamestinAmos 
propheta :  Si  fieripotestut  ambulantesduoin  via  mt- 
nime  se  agno^cantfei  leo  sine  praeda  ad  catulum  suum 


passivam^  id  eet,  Tafram  iQdiffereatem  :  quo  etiam  sen- 
Bu  apud  Hieronymum  ia  Ezech.xvi  legitur  passiva  libi^ 
do.  lu  coDcilio  CarthagiueDBi  primo,  cap.  8,  dicitur 
Communto  passiva,  id  est  iadiffereas  ;  et  ibidem,  cap. 
11,  passiva  eorpora,  id  est,  auaelibet. 
<  Sic  Mi8.  juxta  gr»eum.  Edlti  vero,  Mambrts, 


163 


LIBER  UNDS. 


170 


revertaiur ;  sidecidet  avissiiie  aucupeinterramt  si  ten^ 
dunC  muicipulam  sinecausa,  ui  nihil  capiant ;  si  dabit 
sofium  tubain  civitate,ut  plebs  non  terreatur;iia  etiam 
malum  aliguod  in  civitate  non  perpetratur,quodDomi- 
nus  nonfaciet  {Amos  iii,  3-6)  Malum  hoc  loco  noD 
pe€catum,sedpGena  intelligenda  est.Dupliciter  enitn 
appellatur  malum  ;  unam  quod  homo  facit,alterum 
quod  patitur:quod  facitypeccatum  e.st;quod  patitur, 
poena.De  pGenis  ergo  loquebaturProphetayCum  hoo 
diceret.  Divinaenim  providentia  cuncta  moderante 
et  gubernante,  ita  homo    inale  facit  quod  vult,  ut 
maie  patiatur  quod  nun  vult.Sicautem  isti  accuaant 
Propbetami8tadicentem,qua8i  in  Evangelionon  ie- 
gerint :  Nonne  duo  pnsseres  asse  veneunt,  et  unus  ex 
his  non  cadil  in  terram  sine  Patris  vestri  voluntate 
{Matih.  Xy  29)?  Ita  crgo  Deus  malum  facit.quod  non 
ipsi  Deo  malum  estisedeisin  quos  vindicQt*Itaqu8 
ipse,  quantum  ad  se  pertinet,bonum  facit;quia  omne 
justum  bonum  est,  et  justa  est  illa  vindicta.Ltideo 
noD  est  contrariuiii,  quodAdimantusobjicit  di.\isse 
Dominuai :  Arbor  bona  fructus  bonos  facii;mala  aU' 
tem  arbor  malos  frwUus  facii  (/rf.  vii,  17).  Quamvis 
enixn  malumsitgehenna  damnato;justitiatamenDei 
boaaest,  et  ipsefructus  est  ex  arborebona.Ilie  au- 
temmalispeccatorum  euorumthesaurizat  sibiiram 
indie  irs  et  revelationis  justi  judicii  Dei,  qui  reddet 
unicuique   secundum   opera  8ua   (Rem,  ii,   5,  6). 
Quanquam  istae  duae  arbores  manifostissimeinsimi- 
litudine  duorum  hominump08ita!sint,idostju8tiet 
iaju3ti:quia  nisi  quisque  voluntatcm  mutaverit.bb 
num  operari  non  potest.  Quod  in  nostra  potestate 
esse  positum,  alio  loco  docet,  ubi  ait  \Aui  facile  ar- 
berem  bonam^  et  fructum  ejus  bonum ;  aut  faeite  arbo^ 
Ttoi  malum,ei  fructumejus  mafum  (a).llliseniro  hoo 
dicit,qui  putabant  se  bona  loqui  pos8e,cum  essent 
mtliy  hoc  eet,  bonos  fructus  iacere,cum  essent  ar- 
bores  malffi.Sic  enim  et  subjungit :  HypocritXyquo- 
modo  potesiis  bona  loqui,  cum  mali  sitis  (Matth.  xii, 
33,  34)  ?  Mala  ergo  arbor  fructus  bonos  facere  non 
potest:  sed  ex  mala  fieri  bona  potest,  ut  bonos  fru- 
cto8  ferat.  FuisiisenimaliquafuloienebrXyinquitApo- 
Btolus  ^nufzc  auttm  luxin  Domino,  Tanquam  eidice- 
ret,  Fuistis  aliquando  arbores  mals,et  ideo  non  po- 
teratis  tanc  nisi  malos  fructus  facere  munc  autumlux 
01  DominOy  id  est,  et  jam   facti  arbores  bonae,  date 
fructus  bonos  ;quod  sequitur  dicens,  Sicut  filiilucis 
embulate  :  fructus  enim  luminis  est  in  omnijustitiaet 
ventate:probanies  quid  sii  beneplacitum  Domino{Ephes . 
T,  8-lO^Nam  el  in  ipso  Evangelii  capitulo,  si  non 
ftadio  malevolentiae  fugeret  Adiraantus,posset  ad- 
Tertere  quomodo  dicatur  Deus  malum   facere.  Ibi 
CDim  ait  Dominus,  quodetiamistecommemoravit: 
Omnis  arbor  quae  non  fadt  frucius  bono5,excidetur,  et 
m  ignem  miltetur (Matth,\ii^id).l{iec  sunt  mala  qu» 
Deusfacitjidest,  peccatoribuspoenas,quodin  ignem 
mitiet  arbores,  qun  in  malitia  perseverantes  fleri 
bona  nolaerint,  cumhoc  ipsis  arboribusmalumsit. 
Deus  antem,  ut  sspe  dixi,  non  dat  fructus  malos, 

{ej  I  RetracL,  cap.  tS,  n,  4. 
Patrol.  XUI. 


quia  justitiac  fructus  est  vindicta  peccati. 

CAPUT  XXVII.  —  De  eo  quod  in  Isaia  propheta 
scriplum  est  ;  Ego  sum  Deus  qui  facio  pacem,et  con- 
stiluo  mala  {Isai.  xlv,  7).  Etiam   hoc  eadem  regula 
solvitur.  Non  enim  rcprehendit  Adimantus  quod  di- 
xit  Deus,  facio  pacem ;  sed  quod  dixxiyConstitue  mala, 
Cum  Paulus  apostolushsc  duosimiliterunoinloco 
etiamlatiustractaveritdicens,  Videsergo  bonitatemet 
severitatemDei :  in  eosquidem  qui  cecideruniySeverita' 
tem;  in  te  auiem  bonitaiem^sipermanseris  in  bonitale: 
alioguin  et  iu  excideris,  ciilli  si  non  permanserintin 
incredulilatef  inserentur.  Potens  est  enim  Deus  iterum 
inserere  illos  {Rom.  xi,  22e/23).  Inhocsermoneapo- 
stolico  satisapparet  bonitas  Dei,8ecundumquamdi- 
xit  Isaias,  EgosumDeusqui  faciopacem;  etseveritas, 
sccundum  quam  dixit,  constituo mala.  Simul  etiam 
ostendit  innostrapotestatcesse,utveIinseribonitate 
ipsiuSjVel  excidi  severitate  mercamur  (a)  Non  ergo 
est  Isaise  contrariijmEvangeIium,8icutputat,velpo- 
tius  putari  cupil  Adimantus,ubi  Dominus  ait :  Beati 
pacifici,  quia  filii  Dei  vocabuntur  {Mattli.  v,  9).Vel  ex 
ipsa  enim  parte  debuit  agnosccre,  etiam  Isaiam  scire 
filios  Dei  esse  pacinco8,quia  per  eum  dixitDeu8,£gra 
sum  qui  facio  pacem.  Sed  cum  in  alia  partead  male 
intelligcndum  oculum  tixit,inaltera  8e  ipseexcaeca- 
vit.  Quodsivelletaliussimilitercfficusdicerebonum 
esse  Vetus  Testdmentum,  ubi  dicit  Deus,  iYo/(7  fnor- 
tem  peccntoriSf  quantum  ut  revertatur  et  vivat{Ezeeh. 
xxxiii,  11);  malumautemesseNovumTestamentum, 
ubi  dicit  Chri3tus,/te«7i  ignemfeternum^qui  prxparO' 
ius  est  diabolo  ei  angelis  ejus{Matth.x\v,  41):  nonne 
infoveamcadens  omncsquise  8equereotur,indocto8 
etScripturarum  ignaros  inimperitis  cascitatem  ger- 
minante  *  malitia  secum  pariler  pracipitaret  ? Qui 
autcm  oculo  piu  lcgit,  et  in  Novo  Testamento  invenit 
quod  isti  accusant  in  Vetere,  et  in  Vetere  quod  lau- 
dant  in  Novo. 

CAPUT  XXVIII.  -  1.  De  oo  quod  scriptum  est 
in  Isaia  :  Eifactum  esi  eo  anno  quo  moriuusest  Ozias 
reXfVidi  Dominum  sedentem  in  sede  altifsima;etplena 
erai  domus  glorix  ipsius^  et  in  circumitu  Seraphim 
siabant,  senas  alas  fiabentes,  ei  binis  quidem  operio" 
bantfaciemipsiuSybinis  veropedes  (Isai.  vi,1^2).Uuic 
loco  illud  opponit  Adimantus,  quod  ait  Apostolus  : 
liegi  a uicmsxculorum invisibili honoret  laus in ssecula 
(I  Tim,  I,  17).  In  qua  quaestione  quaerendum  est, 
quid  eivisumfuerif;velin  illavisionelsaisbinasalas 
prffitermittere,  quibus  volabant  Seraphim,dicente8, 
SanduSj  sanctus,  sanctus  Dominus  Dens  sabaolh  :  vel 
in  Apostoli  vcrbis  non  totum  dicere.  Nam  ita  dicit 
Apostolus  :  Regi  autemsxculorum  invisibili^incorru' 
ptibilit  soliDco  honor ei  gloria in  sxcula  sxcutorum.An 
fortetimuitneTrinitatis  commemoratio  commenda- 
relProphctam  lectori,ct  aliquid  magnum  ibi  latere  su- 
spicarcturTTer  enim  dicitur,  Sanctus,  sanctus,  san- 
ctus  Dominus  Deus  sabaoth.  In  Apostolo  autem  forte 


*  Victorinns  Mb.  et  nnns  e  VaticaniB,  geminante.  Alter 
Vaticanos  codex,  gemnente,  CorbeienBiB,  geminamnet. 
(a)  I  Retract.,  cap.  2S,  n.  4. 


s 


171 


CONTRA  ADIMANTUM  MANICHiEI  DISCIPDLUM. 


172 


vidit,  quod  si  d\x\sBei,incorruptibiU  Deo\  responde- 
retur  illi  quod  nunc  istisdicimus:Quid  er^o  incor- 
ruptibili  Deo  factura  erat  gens  tenebrarum,si  cum 
ea  pugnare  noluisset  ?Aut  si  forte  niendosos  codices 
legerat.autistemendosusestubinosipsumAdiman- 
tumlegimus,  oon  est  diutius  de  redubia  disseren- 
dum  :sed  jam  quaerendumestquomodo  etPropbeta 
dixerit  vidisse  se  Deum  in  sede  aUissima,et  aposto- 
lusPauIusverumdixeritfinvisibilemDeum.Interrogo 
itaque  istos  utrum  invisibilia  possint  conspici.  Si 
dicunt  poBse;  quidergocalumniantur,8iDeuminvi- 
sibilemPropheta  conspexit?  Si  autem  dicunt  oon 
posse ;  ipsi  Apostolo  potius  calumnientur,  si  audent, 
qui  ait  ilnvisibitia  enimDeiy  a  constiluiione  mundi,per 
ea  qu3S  factasuntjintellectaconspiciunfur{Rom.  i,20), 
ipse  enimdixit  esse  invisibilia ;  et  ipse  rursus  dicit, 
conspiciuntur.  Nonne  hic  coguntur  fateri  oculis  cor- 
poreis  esse  invisibilia,menti  vero  esse  visibilia  ?  Sic 
igituret  ProphetaDeum,  qui  corporalitcr  invisibilis 
est,  ooD  corporaliter,  sed  spirituaiiter  vidit. 

3.  Nam  multageneravisionis  inScripturissanctis 
inveniuntur.Unum,8ecundum  oculos  corporis  ;8icut 
vidit  Abrabam  tres  viros  sub  ilice  Mambre  (Genei, 
xviii,  1),  et  Moyses  ignem  in  rubo  (Exod.  iii,  2),  et 
discipuli  transOguratum  Dominum  in  monte  inter 
Moysen  et  Eiiam  (Matth.  xvii,2, 3) :  et  ca^tcra  hujus- 
modi.  Alterum,  secundum  quod  imaginamurea quae 
por  corpus  sentimus  ;  nam  et  pars  ipsanostracum 
divinitusassumitur,mullarevelantur,  non  peroculos 
corpori8,aut  aures,  aliumve  sensum  carnalem;  sed 
tamen  his  similia,  sicut  vidit  Petrus  discuin  illum 
Bubmitti  e  cgdIo  cum  variis  animalibus  (i4<7/.xi,5,6). 
Ex  hoc  genere  est  etiam  istud  Isaise,  quod  imperi- 
tissime  impii  reprehendunt.  Non  enimDcum  forma 
corporeacircumterminat  :8ed  quemadmodum  figa- 
rate,non  proprie,multadicuntur;ita  etiam  figurate 
multamoostrantur.Tertiumautemgenusvisionisest 
secundummentisintuitum^quo  intellecta  conspici- 
unturveritasatquesapientia:sinequogenereilladuo 
errorem  mittunt.  Gum  enim  ea,qu£  sive  corporeis 
sensibus,  siveilli  parti  animaequao  corporalium  re- 
rumimaginescapit,divinitusdemonstrantur,nonso- 
lumsentiunturhismodis.sedetiammentcintclligun- 
tur,tunc  est  perfecta  revelatio.  Ex  boc  tertio  gcnere  est 
visioillaquam  commemoravi,  dicente  Apostolo,  In^ 
visibitia  enimDei,a  constitutionemundiyper  eaquse  fa- 


cta  sunty  intetlecta  conspiciuntur.  Hacvisionevidetur 
Deu8,cum  per  pietatem  fidei  et  per  agnitionem  Dei 
morumoplimorumcordamundantur.Quidenimpro- 
fuiiBaitbasari  regi,  quod  manum  scribentem  ante 
oculos  suos  in  pariete  conspexil  ?  Cui  viaioni  quia 
non  potuit  adjungere  menti8aspectum,qu8erebat  ad- 
hucviderequodviderat.Tali  autemacieluminis,qua 
ista  intelliguntur,Danielpr£ditu8,mente  vidit,quod 
ille  viderat  corpore (Dan.  v).Rur8us  illa  parte  animi, 
quffi  imagines  corporumcapit,viditsomniumNabu- 
chodonosor  rex :  et  quoniam  non  babebat  idoneum 
oculum  mentis  admeliusvidendum  quod  viderat,id 
est.ad  intelligendum  quod  viderat,  ideo  ad  inter- 
pretandumvisumsuum,aspectumqufflsivitalienum, 
ejusdem  scilicet  Danielis :  cui  tamen  aperienti  ut 
certam  accommodaret  fidem,  etiamjipsum  somnium 
ut  sibi  diceretur  exegit.Danielautem  revelante  sau- 
ctoDeiSpiritu,et  quid  ille  vidisset  in  somnis  ea  parte 
vidit  qua  corporum  capiuntur  imagines,  et  quid  si- 
gnificaret  monte  conspexit  (Id.  ii).  Non  ost  autem 
propheta  veriDeiet8umini,quioblatadivinitu8  visa, 
vel  solo  corpore,  vel  etiam  illa  parte  spiritus  videt 
qua  corporum  capiuntur  imagines^et  mente  nonvi- 
det.Sed  plerumque  inScripturis  sio  posila  inveniun- 
tur,quemadraodum  visa  sunt,non  etiam  quemadmo- 
dum  intcllecta  sunt;  utmentis  visio,  in  qua  totua 
fructus  est,  exercendis  lctoribus  servaretur.  Sed  ez 
multis  qu.-p  apcrle  sunt  scripta,  manifestaturnobis 
quoraodo  illa  intellexerint,  qus  sic  in  librisposue- 
runt,  quoraodo  figurate  illis  demonstrata  sunt.  Ad 
duo  enim  generailla  visionispertinent  figuraUede- 
monstraliones :  ad  mentis  autem,  id  est,  ad  intelli 
gentiae  visionem  simplexet  propria  pertinet  revelatio 
rerum  intellectarum  atque  certarum.Omniatamea 
h(UC  gencra  mirificiset  inefTabilibusdistributionibat 
exbibet  atquemoderaturSpiritusaanctussummsiQ- 
commutabilisque  sapientis.Sed  isti  miserisuntqui 
calumnianturPropbetaB  dicenti  quod  Deum  viderit, 
objicicntes  apostoticam  sententiam,  ubi  invisibilem 
dixit.  8i  enim  alter  objiciat  huio  apostolico  verbo 
evangclicum  verbum,  quo  Dominusait,  Beatimundi 
cordey  quoniam  ipsi  Deum  videbunt  (MaUh,  v,  8 )  ; 
quomodorcspondebuntposseinvi8ibilemvideri?Ver- 
bo  enira  premuntiraperitos,  etquatenus  invisibilie 
Dous  dictns  sit,  etsi  cognoscunt,  cognosci  timeni. 
Tanta  est  pernicies  aniraorum,  qui  cum  vincere 
hominem  volunt,  ab  errore  vincuntur. 


IN  SUBSEQUENS  OPUS, 

Vtde  lib.  2,  cap.  2,  Retractationum,  tom,  1,  col,  63i,  a  verbis,  Liber  contra  Epistolam  ManichsBi 

(a),  usqueadverba^  Unum  verum  Deum.  M. 

(n)  Librum  hunc  anno396ant  397soriptuD[)inteIligimu8exRetractationum8erie,inqutpo8tIibrosadSimplieiannm. 
quo8  AuguBtinus  in  exordiosui  epiecopatus  edidit,  proxime  collocatur.  Porro  ex  eadem  ManichQBi,  cuju8  iBtUe 
principia  reprehendit,  fragmentumreperiesinfra,  inlibrodeNaturaBoni,  cap.  46,  et  alia  qusBdam  in  librodeFlde 
contra  ManicbaBos,  capp.  5,  7  et  11. 


nsB 


S.  AUaELII   AUGUSTIMI 

HIPPONENSIS  EPISCOPI 

CONTRA  EPISTOLAM  MANICH^I 

QUAM  VOCANT  FUNDAMENTI. 
LIBER  UNUS<-'. 


tioue,  noDiiiii  incerta  et  absnrda  deliramanta  k 


CAPLTPHIMUM.  —  1.  Hxretici  tanandi  magii 
fHam  perdendi.  Unum  verum  Oeum  oaiDJpoteotora, 
ezqaoomnia,  perquemomnia,  in  quooDtaia.etro- 
gavi  et  rogo,  at  in  refollenrla  et  revincenda  hsresi 
Tcatra,  Hanichni,  cui  et  voa  fortaese  imprudentius 
qotm  malitioaius  adhssistis.det  mihi  meotem  paca- 
tun  atqufl  tranquillam.et  magis  de  vcstra  correclione 
qDUD  de  subversione  cogitantem.  Quanquameniro 
Dominus  per  suoa  servos  regna  eubvertat  errorie  ; 
ipsos  tamen  homiDce,  in  quantum  homines  eunt, 
«DeadandoB  essepotius,  quam  perdendoe  jubet.  Et 
qnidquid  divinitueante  illud  ultiinura  judiciumvin- 
diulnr,  sive  perimproboa  eive  per  justos,  eive  per 
aescieDtefl  sive  per  scientes,  sive  occulte  eive  palam ; 
aoa  ad  interitum  hominum,  sed  ad  mcdicinam  valere 
cndBDduia  est :  quam  qui  respuerint,  extremo  sup- 
plicioprBpHrantur.Qusproptercuminhacuniversi- 
ttlc  raraci,  aliasint  qua  valent  ad  corpornlem  vin- 
dietam.sicutignis,  etvenenum.etmorbuB,  etcclera 
bDJuamodhalia  quibustipud  aeipeum  non  molcatiis 
eorporiBsui.sedcupiditatumeuHrumlBqueisaniinuB 
ponifttar,  sicuti  eet  damDum,eMilium,  orbitas,  cun- 
tnmelia,  et  his  eimilia ;  qusdam  vero  non  sint  cru- 
damenta,  eed  quasifomentaetlenimentalanguen- 
tiBm,atBUotconsolatioDFs,exhortatione8,dispu[atio- 
us;etqu«cumque6unt  latia^horumomniiimqufe- 
dimetiam  permalosneecieiiteeoperatursummaDei 
JDBtitJa,  quxdam  autemperPcieotesbonos.Nostrum 
igilar  Tait  eligere  et  optare  meliora,  ut  ad  veatram 
eorrectiouem  aditumbaberemup,  nonincontenlione 
>tcmDlationeetpereecutionibue',eedmaQsuetecon- 
■olando,  benevole  cohortiindo,  leniter  disputando  : 
ficnt  scriptum  eat,  Servum  autem  Domininon  oporlet 
liligare;iedmitemetuadomnet,iocibilem,palienlem, 
itmodesliacorripientemdivertatentientes  (II  Tim.  ii, 
13,  Ss).  NOBtramergofuitvellebasparteeexpetere: 


Dei  est  volentibuB  et  petentibna  donare  qnod  bo- 
nnm  est. 

CAPUT  II.  —  Z.  Cauts  cvr  mitittt  agendum  cam 
Manichscit.  Illi  in  vos  BoiviBnt,  qui  nesciunt  cum  quo 
labore  verum  inveniatur,  et  quam  dirficile  cavesn- 
tur  errorea.  Illi  in  voa  awviant,  qui  nesciunt  qusm 
rsrum  et  arduum  sit  cHrnalia  pliHntasmatH  pia 
mentia  serenitHta  euperare.  Illl  in  vos  sEsviant,  qui 
nesciunt  cnm  quanta  dinicultate  Banetur  oculus  in- 
terioris  hominis,  ut  possit  intueri  aolem  euum  : 
non  istum  quem  vos  colitis  ccelesti  corpore,  oculis 
carneia  et  bominum  et  pecornm  fulgentem  atqne 
radiantem  ;  sed  illum  de  quo  scriptum  eat  per  pro- 
phetam,  Qrtus  etl  miki  jutlitis  lol  {Matach.  iv,  2) ; 
et  de  quo  dictum  eet  in  evangelio,  Eratlumen  vt- 
rum,  guod  illuminat  omnem  hominem  vententem  tti 
hunc  muttdum  {Joan.  i,  0).  Illi  io  vos  seviant,  qui 
neaciunt  quibua  Buspiriis  et  gemltihualiHt,  ul  ex 
quHutulacumque  parte  possit  intelligi  Deus.  Pos- 
tremo,  illi  in  vos  ssviHnt,  qui  nunquHm  tali  errore 
decepti  aunt,  quali  voa  deceptos  vident. 

CAPUT  III.  —  3.  Auguslinui  quondam  maitichxut. 
EgoautemquidiumultumquojactatuetandemreBpi- 
cere'  potui  quid  ait  iila  einceritae,  quai  aioe  inanie 
fHbuleenerrationepercipitur;  qui  vanas  imsginatio- 
nea  animi  mei  variis  opinionibua  erroribueque  col- 
lectHs  vis  miaer  merui  Uomino  opitulante  coovince- 
re  ;  qui  me  ad  detergendam  caliginem  mentis,  tam 
tarde  clementissimo  medico  vocanti  blandientiqua 
Bubjeci :  qui  diu  llevi,  ut  incommutahilis  etimma- 
culabilis  substantia  coacioentibusdivinie  Libria  se- 
Bs  mihi  peniuadere  intrinsecus  dignaretur ;  qui  de- 
nique  omnia  illa  Hgraenta,  qufe  voa  diuturna  con- 
Huetudine  implicHtos  et  constrictos  tenent,  et  qus- 
sivi  curiose,  ct  attente  audivi,  et  leraere  credidl, 
et  instanter  quibua  potui  persuasi,  et  advereus  alioB 


ADMOMTIO  PP.  BENKDICTINORDM. 

id  emeDdanduo)  libnim  sonln  E|>i8toIam  Uanichfei  conlulimni  edilionei  Am.  Er.  et  Lor.  cam  Hntiqnlsalaio 
CortMienai  codlce,  «um  Gemmeticenti,  Caealino,  Colberlina,  Sorbouico,  Victorials  daobus,  et  dnobus  Vaticanlt, 
cmque  Tsrfis  leclionibiii  quinque  Belgicorum. 

Comparavmta  prtiterea  eaa  omnti  editionet  miiio  Retr.  e^Confess.,  t.  i  memoratas.  H. 

Im)  Saiptoa  dniter  annam  >9T.  *  SoU  «dJtlo  Lot.,  pertptetr; 


175 


GONTRA  EPISTOLAM  MANrcHiEl,  S.  AUGUSTINI 


476 


pertinaciteranimosequedefendi;82evireinvosomni- 
no  nonpossumyquos  sicutmeipsumillo  tempore,ita 
nunc  debeo  sustinere,  et  tanta  patientia  vobiscum 
agere,  quanta  mecum  egerunl  proximi  mei,  cum  in 
vestro  dogmate  rabiosus  et  caecuserrarem. 

4.  Utautera  facilius  mitescatis,  et  non  inimico  ani- 
mo  Tobisqueperniciosomihiadversemini,  illud  quo- 
vis  judice  impetrare  me  a  vobis  oportet,  ut  ex  utra- 
que  parte  omnis  arrogantia  deponatur.  Nemo  nos* 
Irum  dicat  jam  se  invenisse  veritatem :  siceam  qus- 
ramus,  quasi  ab  utrisque  nesciatur.  Ita  enim  dili- 
genler  et  ooncorditer  quseri  poterit,  si  nulla  teme- 
raria  praBsumptione  inventa  et  cognita  esse  creda- 
tur.  Aut  si  hoc  a  vobis  impetrare  non  possum,  sal- 
tem  illud  concedite,  ut  vos  tanquam  incognitos 
nunc  primum  audiam,  nunc  primum  discutiam. 
Justum  puto  esse  quod  postulo  :  hac  sane  lege  ser- 
vata,  ut  vobiscum  non  orem,  non  conventicula  ce- 
lebrem,  non  ManiohaBi  nomen  accipiam,  si  non  mihi 
de  omnibus  rebus  ad  salutem  animffi  pertinentibus 
sine  ulla  caligine  rationem  perspicuam  dederitis. 

CAPUT IV.  —  5.  Argumenta  fidei  catholicx.  In  ca- 
tholica  enim  Ecclesia,  ut  omittam  sincerissimam  sa- 
pientiam,  ad  cujus  cognitionem  pauci  spirituales  in 
hac  vita  perveniunt,  ut  eam  ex  minima  quidem  par- 
te,  quia  homines  sunt,  sed  tamen  sine  dubitatione 
cognoscant:  csteram  qaippe  turbam  non  intelligendi 
vivacitasysed  credendi  simplicitas  tutissimam  facit: 
ut  ergo  hano  omittam  sapienliam,  quem  in  Ecclesia 
esse  catholica  non  creditis  ;  multa  sunt  alia  qu»  in 
ejus  gremio  me  justissime  teneant*  Tenet  consensio 
popuIorumatquegentium:tenetauctorita8miraculis 
inchoata,  spe  nutrita,  charitateaucta,vetustate,  fir- 
mata  ^ :  tenet  ab  ipsasede  Petri  apostoli,  cui  pascen- 
das  oves  suas  post  resurrectionem  Dominus  commen- 
davit,  usque  ad  prffisentem  episcopatum  successio 
sacerdotum :  tenet  postremo  ipsum  Catholicffi  no- 
men,  quod  non  sine  causa  intertam  muitas  hffireses 
sio  ista  Ecclesia  sola  obtinuit,  ut  cum  omnes  haere- 
tioi  se  catholicos  dici  velint,  quffirenti  tamen  pere- 
grino  alicui,  ubi  ad  Catholicam  conveniatur,  nullus 
hffireticorumvelbasilicam  suam  vcl  domum  audeat 
ostendere.  Ista  ergo  tot  et  tanta  nominis  christiani 
charissima'  vincula  recte  hoininem  tenent  creden- 
tem  in  catholica  Ecclesia,  etiamsi  propter  nostrffi 
intelligentiffi  tarditatem  vel  vitffi  merilum  veritas 
nondum  se  apertissime  ostendat.  Apud  vos  autem, 
ubi  nihil  horum  est  quod  me  invitet  ac  tencat,  sola 
personat  veritatis  pollicitatio :  qus  quidem  si  tam 
manifesta  monstratur,  ut  in  dubium  venire  non 
possit,  prffiponenda  est  omnibus  illis  rebus,  quibus 
in  Catholica  teneor ;  si  autcm  tantummodo  pro- 
mittitur,  et  non  exhibetur,  nemo  me  movebit  ab 
ea  Gde  quffi  animum  meum  tot  et  tantis  nexibus 
ohristiauffi  religioni '  astringit. 

GAPUT  V.  —  6.  Contra  litutum  Epiitolx  Manichsei. 


I  In  Corbeiensi  codice,  deest,  aucta  vetustate, 

*  Duo  Mbb.,  clarissima, 

*  Am.  et  omnes  Mss.,  religUmis, 


Videamus  igitur  quid  me  doccat  Manichffius,  et  po- 
tissimumillumconsideremus  librum,  quemFunda- 
menti  Epistolam  dicitis,  ubi  totum  pene  quod  creditis 
continetur.  Ipsa  enim  nobis  illo  tempore  miseris 
quando  lecta  est,  illuminati  dicebamur  a  vobis  ^ 
Gsrte  sic  inoipit :  Manichasus  apostolus  Jesu  Chrisii 
providentia  Dei  Patris,  Hxc  sunt  salubria  verba,  de 
perenni  ac  vivo  fonte.  Jam  cum  bona  patientia,  si  pla- 
cet,  attondite  quid  quffiram.  Non  credo  istum  esse 
apostolum  Ghristi.  Qusso  ne  succenseatis,  etmale- 
dicere  incipiatis.  Nostis  enim  me  statuisse,  nihil  a 
vobis  prolatum  temere  credere.  Quffiro  ergo  quis  sit 
iste  Manichffius  ?  Respondebitis  :  Apostolus  Christi. 
Non  credo :  quid  jam  dicas  aut  facias,  non  habebis ; 
promittebas  enim  scientiam  veritatiSi  et  nunc  quod 
nescio  cogis  ut  credam.  Evangelium  mihi  fortasse 
lecturus  es,  et  inde  Manichffii  personam  tentabis  as- 
serere.  Si  ergo  invenires  aliquem,  qui  Evangelio  noQ- 
dum  credit,  quid  faceres  dicenti  tibi,  Non  credo  7 
Ego  vero  Evangelio  non  crederem,  nisi  me  catholi'^ 
cffi  Ecclesiffi  commoveret  auctoritas.  Quibus  ergo 
obtemperavi  dicentibus,  Grede  Evangelio  ;  cur  eis 
non  obtemperem  dicentibus  mihi,  Noli  credere  Ma« 
nichffiis  ?  Elige  quid  velis.  Si  dixeris,  Crede  Gatholi- 
cis  ;  ipsi  me  monent  ut  nullam  fldem  accommodem 
vobis :  quapropter  non  possum  illis  credens,  nisi  tibl 
non  credere.  Si  dixeris,  Noli  Catholicis  credere;  non 
recte  facies  per  Evangelium  me  cogere  ad  Manichai 
fideniy  quiu  ipsi  Evangelio  Catholicis  prffidicantibue 
credidi.Si  autcm  dlxeris,Recto  credidisti  Catholicie 
laudantibus  Evangelium  ;  sed  non  recte  illis  credi- 
disti  vituperantibus  Manichffium  :  usque  adeo  me 
stultum  putas,  ut  nulla  reddita  rationequod  viscre- 
dam,  quod  non  vis  non  credam  ?  Multo  enim  Justiue 
atque  cautius  facio,  si  Catholicis  quoniam  semel 
credidi,  ad  te  non  transeo,  nisi  me  non  credere  jue- 
seris,  sed  manifestissimeacapertissimescirealiquid 
feceris.  Quocirca  si  mihi  rationem  redditurus  es,  di« 
mitte  Evangelium.  Si  ad  Evangelium  te  tenes,  ego 
me  ad  eos  teneam,  quibus  pi-fficipientibus  Evangelio 
credidi ;  et  his  jubentibus  tlbi  omnino  non  credam. 
Quod  si  forte  in  Evangelio  aliquid  apertissimum  de 
Manichffii  apostolatu  invenire  potueris,  intlrmabie 
mibi  Catholicorum  auctoritatem,  qui  jubent  ut  tibi 
noncredam  :  quainiirmata,  jam  nec  Evangelio  cre- 
dere  potero,  quia  per  eos  illi  credideram  ;  ita  nihii 
apud  me  valcbit,  quidquid  inde  protuleris.  Quapro- 
pter  si  nihil  manifestum  de  Manichffii  apostolatu  in 
Evangelio  reperitur,  Catholicis  potius  credam  quam 
tibi.Siautem  aliquidinde  manifestumpro  ManichsBO 
legeris,  nec  illis.  nec  tibi :  illis,  quia  de  te  mihi 
mentiti  sunt ;  tibi  autem,  quiaeam  scripturam  mihl 
profers,  cui  per  ilios  credideramy  qui  mihi  mentiti 


*  Editi  Am.  et  Er.,  inelinati  dieebamus,  Amen,  Lot.,  <«• 
elinati  ducebamur  a  vobis.  Duo  Mss.,  inelinatis  diseebaiwF 
a  nobis.  Tandem  vetustissimuB  Corbeiensis  codez  :  //fti- 
minati  dieebamur  a  vobis,  Fayet  huic  lectioni  quod  infret 
in  capite  25  lesitar  de  eadem  Apistola :  quse  fere  omnibuM 
qui  apud  vos  liluminaii  dicutUWf  S9kt  me  itofiftteia. 


m 


LIBER  DNUS. 


478 


Bunt.  Sed  absit  ut  ego  Evangelio  non  crodam.  II li 
enim  credens,  non  invenio  quomodo  possim  eliam 
tibi  credere.Apoatolorum  enim  nomina,quiB  ibi  le- 
gantur  [Matth,  x,  2-4 ;  Majc.  iii,  13-19,  et  Luc,  vi, 
13-16),  non  inter  se  continent  nomen  Manicha;!.  In 
locum  autem  traditoris  Cbristi  quis  successcrit,  in 
Apostolorum  Actibus  legimus  {Ari,  i,26) :  cui  libro 
necesse  est  me  credere,  si  credo  Evangelio,  quo- 
niam  utramque  Scripturam  similitermihi  catbolica 
commendat  auctoritas.In  eodem  etiam  libro  de  vo- 
catione  atque  apostolatu  Pauli   vulgatissimam  te- 
nemus  bistoriam  (/(/.iz).Lege  mihi  jam,si  potes,  in 
BvangeliOy  ubi  Manichsus  apostoius  dictus  est ;  vel 
in  aliquo  alio  Iibro,cui  mejamcredidisseconHteor. 
Aq  illad  lecturus  es,  ubi  Spiritum  sanctum  para- 
cletum  Doroinus  promisit  Apostolis?  De  quo  loco 
Tide  quot  et  quanta  sint^  quas  me  revocent  et  de- 
terreant  ne  Manichaeo  credam. 

CAPUT  VI.  —  7.  Cur  apostolum  Christi  se  scri- 

fiserU.  Qusro  enim,  cur  epistoloe  bujus  principium 

sit,  Manich3Sus  apostolus  Jesu  Christt ;  et  non  sit, 

Paracletus  apostolus  Jesu  Ghristi.  Si  autem  missus 

a  Ghristo  Paracletus  Manicha^um  misit,  cur  lego, 

Mmichjeus  apostolus  Jesu  Chnsti;  et  non  potius, 

Manicfaaus  apostoius  Paracleti  ?  Si  dicis  ipsum 

efse  Christum,  qui  est  etiam  Spiritus  sanctus,con- 

tradicia  ipsi  Scriptur»,  ubi  Dominus  ait,  Et  alium 

Pvacleium  miUam  vobis  {Joan.  xiv,  IG).  Si  auiem 

Christi  nomen  ideo  recte  positum  putas,  non  quia 

Ipse  est  Christus,  qui  et  Paracletus,  sed  quia  ejus- 

iem  aunt  ambo  substantia; ;  id  est,  non  quia  unus 

Mt,sed  quia  unum  sunt:  poterat  et  Paulus  dicere, 

PidIus  apostolos  Dei  Patris;  quia  dixit  Dominus, 

Ege  et  Pater  unum  sumus  {Id.  x,  30).  Nusquam  boc 

dirit :   sed  nec  quisquam  Apostolorum  Patris  se 

ipostolum^  scribit.Quid  sibi  ergo  vult  ista  novitas  ? 

Monne  vobis   videtur  nescio  quam  redolere  falla- 

dam  ?  Certe  si  nibil  interesse  arbitratus  est,  cur 

aoD  varie  in  aliis  epistolis  apostolum  Christi  se  no- 

Bioat ;  in  aliis,  Paracleti  ?  Sed  Cbristi  semper  au- 

dJTi,  qnotiescumque  audivi  :  Paracleti  autcm  ncc 

Rme].  Quid  hoo  esse  causas  arbitramur,  nisi  quia 

Ola  eoperbia,  mater  omnium  h8ereticorum,impuIit 

hominem,  ut  non  missum  se  a  Paracleto  vellet  vi- 

deri  :  sed  ita  snsceptum,  ut  ipse  Paracletus  dice- 

rBtor?  Sicut  Jesus  Christus  homo,non  a  Dei  Filio, 

id  est  Virtnte  et  Sapientia  Dei,  per  quam  facta 

fnct  omnia,  missus  est ;  sed  ita  susceptus  secun- 

dum  catholicam  fidem,  ut  ipse  esset  Dei  Filius,  id 

est,  in   illo  ipso  Dei  Sapientia  sanandis  poccatori- 

boe*  appareret :  sic  se  ille  voluit  a  Spiritu  sancto, 

qoem  Christus  promisit,  videri  esse  susceptum,  ut 

jam  eom  audimus  Manichseum  Spiritum  sanctum, 

iBtelligamus  apostolum  Jesu  Ghristi,  id  est,  mis- 

■am  a   Jesu  Christo,  qui  eum  se  missurum  csse 

promisit.  Singularis  aadacia  ista,  et  ineffabilc  Fa- 

crilegiam  1 

GAPUT  VU. —  ^.Manichxus  Spiritus  sancfus  quo- 
modo  erediius  a  luii.Sed  tamen  quaero,cum  Pateret 

•  Ir.  et  LoT.|  pecioHkm.  Gutiganlur  ex  Am.  et  Mu. 


Fllius  etSpiritu8  9ancius,vobis  etiam  conntentibus, 
non  dispari  natura  copulentur,  cur  hominem  sus- 
ceptum  a  Spiritu  sancto   Manichaeum,  non  putatis 
tnrpe,natum  ex  utroque  scxu  pra^dicare;  hominem 
autem  susceptum  ab  unigenita  Sapientia  Dei,  na- 
tum  de  virgine  credere  formidatis?  Si  caro  huma- 
na,  si  concuhitus  viri,  si  uterus  mulieris  non  po- 
tuit   inquinare  Spiritum  sanctum  ;  quomodo  po- 
tuit    uterus  virginis  inquinare  Dei  Sapientiam  ? 
Manichfleus  crgo  istc  qui  de  sancto  Spiritu  et  evan- 
gelica  lecfione  gloriatur,  necesse  est  vobis  conce- 
dat  ^y  aut  missum  se  esse  a  Spiritu  sancto,  aut 
susceptum.  Si  missus  est,  Paracleti  se  apostolum 
dicat ;  si  susceptus,  conccdat  ei  hominem  '  ma- 
trem  quem  suscepit  unigenitus  Filius,  si  ei  quem 
suscepit  Spiritus  sanctus  concedit  et  patrem.Credat 
virginitate  MariaeVerbum  Dei  non  esse  pollutum,si 
concubitu  parentum  suorum  Spiritum  sanctum  non 
potuisse  pollui  ut  credamus  hortatur.Quod  si  dixe- 
riti8,non  in  utcro  vel  ante  uterum,  sed  jam  natum 
Manichaeum  a  Spiritu  sancto  esse  susceptum,safTl- 
cit  ut  fateamini  habuisse  carnem  deviro  et  femina 
procreatam.  Cum  enim  vos  non  timeatis  viscera  et 
sanguincm  Manich^ei  de  humano  concubitu  venien- 
tem,et  intcstina  fimo  plena,quae  illa  caro  gestabat, 
et  his  omnibus  non  credatiscontaminatum  esseSpi- 
ritum  sanctum,  a  quo  illum  bominem  susceptum 
esse  crcditis:  cur  ego  uterum  virginalem  et  intac- 
ta  genitalia  relormidem,  et  non  potius  credam  Sa- 
pientiam  Dei  in  ipsis  maternis  visceribus  homine 
suscepto  immaculatam  sinceramque  mansisse?  Qua- 
propter  quoniam  sive  missum,  sive  susceptum  a 
Paracleto  so  Manichaeus  vester  afOrmet^nihil  horum 
poterit  obtinere  :  ego  jam  cautior  neque  missum 
eum  credo,  neque  susceptum. 

CAPUT  VIII.  —  9.  Festum  natalis  Manichxi. 
Nam  quod  addidit  dicens,  providentia  Dei  Patris; 
quid  aliud  ambivit  Jcsu  Christo  nominato,  cujus 
se  dicit  apostolum,  et  Deo  Patre,  cujus  providentia 
missum  se  dicit  a  Filio,  nisi  ut  Spiritum  sanctum 
ipsum  tertium  esse  crederemus  ?  Sic  enim  scri- 
bit :  Manichaeus  apostolus  Jesu  Christi  providentia  Dei 
Pa/m.Spiritus  sanctus  nominatus  non  est,  qui  ma- 
xime  debuit  ab  co  nominari,qui  nobis  apostolatum 
suum  Paracleti  promissionc  commendat,  ut  evan- 
geiica  auctoritate  imperitospremat.Quod  cum  avo- 
bis  quaeritur,respondetis  utique  Manicbaeo  apoatolo 
nominuto,Spiritum  sanctum  paracletum  nominari, 
quae  in  ipso  veniro  dignatus  est.  Quoero  ergo,  sicut 
Buperius  dicobam.  quare  exhorreatis  cum  dicit  ca- 
tholica  Ecclesia,eum  in  quo  venitdivina  Sapientia, 
natum  esse  de  virgine  :  cum  vos  eum  in  quo  Spiri- 
tum  sanctum  venisse  prH^dicatis,  natum  de  femina 
viro  mixta  oihil  horreatis.  Quid  ergo  aliud  suspicer 
nescio,nisi  quia  iste  Manichaeus.qui  per  Cbristi  no- 
men  ad  imperitorum  animos  aditum  quaerit,  pro 
Christo  ipso  se  coli  vo]uit.Hocundeconjiciam,bre- 
viter  dicam.Cum  saepe  a  vobis  quaererem  illo  tem- 

1  Editit  necesse  est  ut  nobis  coneedntMw.  vero, necew 
est  vobis  concedat. 
s  Sic  meliores  Mu.  Editi  vero,  homini. 


179 


CONTRA  EPISTOLAM  MANlGHiBI,  S.  AUGDSTINI 


180 


pore  quo  vos  audiebam,quffi  causa  CBset  quod  Pas- 

cha  Oomini  plerumque  nulla,interdura  a  pauciste- 

pidissima  celebritate  frequentaretur,  nuHis  vigiliis, 

nulia  prolixiore  jejunio  indicto  Auditoribus,  nullo 

denique  festiviore  apparatu  ;cum  vestrum  bema(a), 

id  est,  diem  quo  Manichsus  occisus  est,  quinque 

gradibus  instructo  tribunali   et   pretiosis   linteis 

adornato,  ac  in  promptu  posito  et  objecto  adoran- 

tibus,  magnis  honoribus  prosequamini ;  hoc  ergo 

cum  quffirerem,  respondebatur  ejus  diem  passionis 

celebrandum  esse  qui  vere  passus  esset ;  Ghristum 

autem  qui  natus  non  esset,neque  Teram^sed  simu- 

latam  carnem  humanis  oculis  ostendisset,non  per- 

talisse,  sed  finxisse  passionem.  Quis  noningemis- 

cat,  homines  qui  se  christianos  dici  volunt,  timere 

ne  poliuatur  veritas  de  virginis  utero,  et  de  men- 

dacio  non  timere?Sed  ut  ad  rem  redeam,qui8  non 

suspicetur,  cum  diligenter  attenderit,  ideo   negari 

a  Manichffio  Chrislum  natum  esse  de  femina,  et 

humanum  corpus  habuis8e,ne  passio  ejus,quod  to- 

tius  jam  orbis  festissimum  tempus  est,  ah  eis  qui 

Bibi  credidissent  celebraretur,  et  non  tanta  devo- 

tione  diem  mortis  su»  deslderata  solemnitas  hono- 

raret  ?  Hoc  enim  nobis  erat  in  ilia  bematis  cele- 

britate  gratissimum,  quod  per  Pascha  frequenta- 

batur  ^  :  quoniam  vehementius  desiderabamus  il- 

lum  diem  festum,  subtracto  alio  qui  eolebat  esse 

dulcissimus. 

GAPUT  IX.  —  iO.Spiritus  sanctus  qtuindo  missus. 

Fortasse  dicas  mihi  :  Quando  ergo  venit  a  Domino 

promissus  ParacIetus?Hic  ego  si  non  haberem  aliud 

quod  crederem,  facilius  eum  adhuc  venturum  ex- 

8pectarem,quam  per  Manichseum  venisse  concede- 

rem.Nunc  vero  cum  in  Actibus  Apostolorum  mani- 

festissime  sancti  Spiritus  prsdicetur  adventus,  qux 

me  necessitas  cogit  hsreticis  tam  periculose  et  tam 

facile  credere?In  libro  enim  memorato  sic  scriptum 

est :  Primum  quidem  sermonem  fecimus '  de  omnibus, 

0  Theophile,  quae  ccepit  Jesus  facere  et  docere  in  die 

qua  Apostolos  elegit  per  Spirilum  sancfum  et  prxce^ 

pii  praedicare  Evangelium.  Quibus  prsebuit  se  vivum 

post  passionem  in  multis  argumenlis  dierum,visus  est 

eis  pcr  dies  quadraginta,  et  docens  de  regno  Dei,  et 

quomodo  conversatus  sit  cum  illiSj  et  prseceperil  e-s  * 

n$  discederent  ab  Jerosolymis,  sed  sustinerent  pollici' 

ialionem  Palris,  quam  audisliSf  inquit,  ex  ore  meo. 

Quoniam  Joannes  quidem  bapti%avit  aqua,  vos  autem 

Spiritu  sancto  incipietis  baptizari:  quem  et  accepluri 

estis  non  post  multos  dies  istos  usque  ad  Pentecosten. 

lUi  quidem  cum  venissent,interrogabant  eum^dicentes : 

Domine,  si  hoc  in  tempore  reprxsentaberis^et  quando 

regnnm  Israel^.Illeautem  dixit :  Nemo  potest  cognos- 

eere  lempus,  quod  Pater  posuit  in  sua  potestate ;  sed 

aceipietis  virlutem  Spiritus  sancti  supervenientem  in 

vos,  et  eritis  mihi  testes  apud  Jerusalem,  et  in  tota 

JudsML  et  Samaria,et  usque  in  totam  terram(Act.i,^). 

*  In  Mm.,  quod  pro  Pascha  frequentabatur, 
<  Apud  Er.  Luffd.  Ven.  Lot.,  /ect.      M. 
>  Apud  Lngd.  Ven.  Lot.,  convertatus  est  cum  iilis,  et 
prmctpit  eis,       M. 
^  Apiid  Er.  Luffl,^  epTMseniabis  regnum  /froe/ ?  Ven., 
{a)  Miwi,  id  ett,  gradoi. 


Ecco  habcs  ubi  commemoravit  discipulos  pollicita- 
tionis  paterns,quam  ex  ore  ejus  audierant  de  Spi- 
ritu  sancto  venturo.Nuncvideamusquando  sit  mis- 
sus.PauIo  post  enim  sequitur,et  dicit :  In  iUo  tem^ 
pore,quo  suppletus  est  dies  PentecosteSyfuerunt  omnes 
eadem  animatione  simul  in  unum  :  et  facius  est  su- 
bito  de  cailo  sonuSj  quasi  ferretur  flatus  vehemens,  tt 
implevit  toium  iltum  tocum  in  quo  erant  sedentes ;  et 
visx  sunt  illis  linguse  divisse  quasi  ignis,  qui  et  inse- 
dit  super  unumquemque  Hbrum.tt  impteti  sunt  om- 
nes  Spiritu  sancto,  ei  cmperunt  loqui  linguis,quomodo 
Spiritus  dabat  eis  pronuntiare.  Jerosolymis  autem 
fuerunt  habitantes  Judasi  homines  ex  omni  natione 
qu(B  est  sub  caslo.  Et  cum  facta  esset  vox,  cotlecta  e$i 
turba,  et  confusa  est ;  quoniam  audiebat  unusquisque 
suo  sermone  et  suis  linguis  loquentes  eos.  Stupebani 
autem  et  mirabantur,  aii  invii:em  dicentes  :  Nonne 
omnes  qui  loquuntur^  nalione  sunt  Galilxi  f  Et  quo^ 
modo  agnoscimus  in  illis  sermonem  in  quo  nati  «m- 
mus  f  Parthi,  Medi,  Elamit»,  et  qui  inhabitant  Meso^ 
potamiam,Armeniam  et  Cappadociam,Pontum,Asiam^ 
Phrygiam  et  Pamphytiamf/Egyptum  et  regiones  Afri' 
cae  '  qusR  est  ad  Cyrenen  ;  e/  qui  advenerant  Romami, 
et  Judxij  et  incolse  ',  et  Cretes,  et  Arabes,  audiebani 
loquenles  illos  suis  linguis  magnalia  Dei.  Stupebani 
autem,  et  hxsitabant  ob  id  quod  factum  est,  dicentes : 
Quidnam  hoc  vult  esse  ?  Alii  auiem  irridebant,  dicen^ 
tes  :  Hi  musto  omnes  onerati  sunt  {Act.ii,  1-13).  Ecce 
ubi  venit  Spiritus  sanctus  :  quid  vultis  amplius? 
Si  Scripturis  credendum  est,  cur  non  his  potiuB 
credam,qu(e  robustissima  auctoritate  Ormat«  sunt; 
qus  cum  ipso  Evangelio^  ubi  promissum  Spiritum 
sanctum  pariter  credimus,  innotescere  populis  et 
commendari  posteris  prsedicarique  meruerunt?  Hot 
ergo  Actus  Apostolorum  Evangelio  pari  auctoritata 
conjunctos  cum  lego^  invenio  non  solum  esse  pro- 
missum  illis  veris  Apostolis  sanctum  Spiritum,8ed 
etiam  tam  manifeste  missum,  ut  nuilus  de  hac  re 
locus  relinqueretur  erroribus. 

GAPUT  X.  —  ii.Spiritus  sanctus  bis  datus.  aari- 
flcatioenimDomininostri  apud  homine8,resurreclio 
est  a  mortuis,  et  in  ccclum  ascensio.  Scriptum  est 
autem  in  Evangelio  xaxa  'Icoxvvr^v  :  Spiritus  auien^ 
nondum  erat  doius^quiaJesus  nondumeralclarificaiuim 
(Joan.  vii,39).Si  ergo  propterea  nondum  eratdatui, 
quia  Jesus  nondum  erat  clariflcatus,clariricato  Jesa 
necessario  statim  datus  est.  Et  propter  ipsam  gemi- 
nam  clariflcationem,  secundum  hominem  et  secun* 
dumDeum,  bisetiam  datusest  Spiritus  sanotus :  le- 
mei,  postquam  resurrexita  mortuis,eum  insufflavit 
in  faciem  discipuIorum,dicens,/lcrtpi^  SpinYumSan- 
tum  (Id.  XX,  22).  Et  iterum,  postquam  ascendit  ia 
coDlum.decem  diebus  transuctis  :  qui  numerus  per- 
fcctionem  significat ;  cum  scptenario  numero,  qao 
condita  universa  consistunt^additurTrinilascondf- 
toris.  Dc  quibus  rebus  inter  spirituales  viros  pie 
cauteque  multa  tractaniur.Sed  ego  a  proposito  noo 

prxsentabis  regnum  Israet?       M. 
i  Sic  Mm.  Editi  anteoi»  et  regUmem  AfHess. 
s  Mm.,  et  Judmi  incolm  ;  oniiMOi  et. 


181  libeh; 

recedarn  :  suaoepi  entm  prius  Tobiecam  «ic  ngore, 
al  non  ego  vofl  doceam,  quod  superbum  forUssc  ar- 
bitramini ;  sed  Unquam  ipflo  a  vobis  discerc  Htud- 
eam,  quod  noTeui  auDis  non  potui.  Quapropler  ha- 
beo  quibuB  Litteris  cre-lam  do  advontu  Spiritus 
WDcli,  quibua  oiecredcre  si  prnhihetis,  ne  lcmrre 
credam  qaod  neacio;  sic  eDini  snlclis  monerc;  multo 
minus  vestris  litteris  credam.  (Juaro,  aut  ornni:»  li- 
bros'  aurerte  de  medio,  et  disputiindo  pundito  ve- 
nlatecn,  de  qua  dubitore  non  possini  :  aut  talce 
proferte  libros,  quibus  nou  mibi  cum  arniijantia 
imponalur  quod  credam,  scd  exhibealur  sino  fraude 
quod  discam.  Fortasse,  inquis,  et  b/ec  epiatola  ta- 
lis  eat-  Nolo  ergo  io  ejus  limiue  ulterius  immorari : 
interiora  videamus. 

C.*PUT  XL  —  12.  Veritatem  polticelur  Mimicha-ut, 
mm  exkibet.  -~  Hxc  tunt,  inguit,  taiubria  perliu,  ex  pe- 
ravii  ac  vivofonte  ;  qux  qui  aiidieril,  et  einilem  firi- 
■im  crediderit,  (Uinde  ^u.-p  it.finuanl  cuiloiliirit , 
wnfuam  erit  morli  obnoxius,  i-erttm  tetenia  cf  glo- 
rinM  vila  fruetur.  .Vam  proferlo  bcalus  est  judieatt- 
iiu,  qiti  hac  divina  inslructus  cognitione  fueril,  per 
faom  liberatus  in  iempilerna  vila pcrmanebil .  V.i  hec, 
vtvidetifl,  pollicitatjo  e^t,  noniluni  exhil<itia  vori- 
fatis  :  et  voa  quoque  aoimaiivertcre  fuuillmie  pote- 
Itis,  isto  velamiae  quoslibet  errorca  fucuri  poase, 
nt  imperitorum  animia  per  ornHtsm  januam  latoa- 
ler  irrepanl.  Si  enim  diceret :  Ilirc  eunt  puatifcra 
verba,  ex  venenoao  fontc  ;  quie  qui  aiidicrit,  ct  eia- 
dem  primum  credideril.deinde  qii(B  insinunnt  rua- 
todierit,  nunquam  erit  vilie  refitiluendus,  vnrum 
pznali  et  Krumnosa  morte  afTicieturfnani  proleclo 
miser  eet  Judicandua,  qui  hac  inrerna  jmpliculus 
kiperilia  fuerit,  per  quam  demersus  in  scmpitcr- 
■il  cruciutibus  permanebit);  si  ei^o  hoc  diceret, 
TUDin  diceret ;  sed  libru  huic  nom  solum  nullum 
«nciliaret  lectorem;  sed  omnes  in  quorum  manua 
incidiiset,  in  maxima  odia  concitarel.  QuHmobrem 
idroDsequentia  trHnseamua.  neo  noa  isladccipinnt 
^nc  poseunt  ease  bonis  et  malia.  doctis  et  indoctia 
nrba  cDmmuniH.  Quid  ergo  aequitur? 

13.  PcLD,  inquit,  Dei  inuitibilis.  et  verilaiis  tiolitia 
sU  «im  fralibut  sanctis  el  charissimit,  ijui  mandatit 
taleitibus  creilunt  parittr  utque  deserviunt.  Ila  ait,  ut 
dicit.  Nam  el  ista  benigna  et  acceptiaaima  optalio 
nt.  Taotum  memineiimusb.npc  etabonisdoctoribua 
tt  >  deceptoribus  dici  posse.Itaque  si  nuMa  niai  talia 
diceret,  omnibus  legendum  et  ampleclendum  case 
concederem.  Necilla  quje  adbuc  aequunlur,  impro- 
bavarim  :  adjungit  enim,  Sed  et  dexlera  lurninis  tuea- 
Itreleripiat  voiabomni  ineurMlionemaliijna^.rl  a 
itqmeu  mundi.  Et  omnino  quidquid  in  bujusopistolx 
priocipio  acriplum  eet,  donec  veniatur  ad  cuiisnm, 
■olo  reprebeadere,Dein  rebus  minoribus  multum 
opere  consumatur.  Jam  ergo  evideDtisaimam  poN 
UcitatioDcni  homJDis  videamus. 

CAPDTXIL—  14.  DelirttmenlaMaiiichxi.Prxlittm 


UNUS.  181 

ante  munili  contlilutionemeommtKWi.  —  Deeo  igitur 
ini|Uit,  Iniler  delertiisime  1'allici'  de  quo  mihi  tigni- 
ficmtiidieenii,  Hosse te  luyere  cujusmodi  tic  nativitat 
AdtV  ci  Evre,  utrum  verbo  tint  iiriem  prolatt,  an  pri- 
mogcnili  cje  eorpore  :  rcponriehitur  libi  ul  eongruil. 
•inmiiie  rie  hit  a  plcritqiie  in  variis  teripturii  reliiliO' 
nibuiqiie*  distimili  mmlo  iiiterlum  alque  commemora- 
lum  ett.  Quufropter  verilaa  ittiut  rei  ui  seie  kahet  ab 
ttiiiversis  /ere  gentil'ut  iynnratur,  el  ab  omnibus  qui 
eliam  ile  koc diu  mullumque  ditputaruiU.  Sienim  illii 
tuper  Adx  et  Eo.V  geiieralione  provenisset  manifetlo 
cognoieere ,nunqunm  eorruptionx  et  morli lubjacerent. 
MaDJrcalam  ergo  cogniiionem  bujus  rei  nobis  polli- 
cetur,  ne  corruptioni  ac  morti  subjiciamur.  El  sl 
adhuc  parum  csl,  vide  quid  sequalur  :  Neceiiario 
ergp,  in([uit,  plura  sunl  ant  commenwranda,  ul  ad 
istud  myslerium  sineiilla  potiil  amtiiguilatc  pervenirt. 
Hoc  cst  quud  dicebpim,  sic  mlhi  demonstrari  debere 
veritalum,  ut  ad  eamdom  sine  ulla  ambiguilate  per- 
Teniam.  Quod  si  ipse  non  polliceretur,  mo  tamen 
boc  exigi-re  et  tlagitare  opurlebat,  ut  taiita  mercede 
cngnitionia  evidenlis^iimiB  alquc  certiaaima)  ex  ca- 
tholico  cbrintiano  quibu^libet  contradicentibus  ma- 
nichfeum  me  fieri  nun  puderet.  Jam  igitur  audia* 
mus  quid  alTerat. 

15.  Vnde  li  til-i  vidclur,  inquit,  auiculta  prius  qux 
fuerinl  anle  conitilutionem  mundi,  et  quo  paclo  prx- 
tiuiH  sit  agitaitm,  ut  pottii  luminis  tejungere  naturam 
ac  lenebnirum.  Jaiii  incrrdibilla  et  1'alsa  omninopro- 
posuit.  Quis  euim  credat  ante  constitutionem  mundi 
ullum  prxlium  fuiisc  cummis?uin  7  Et  tnmeD  siest 
credibilc,  modo  nos  non  credere,  aed  cognoBcero  vo- 
nimuB.  Nani  qui  dlcitPersas  etScythasante  multot 
annoB  sccum  bRllussc,  rem  dicit  credibitem  ;  meam 
tHinen  quam  vcl  auditam  vel  lectam  poasumua  cre- 
dere,  non  pxpcrtamcomprehersamquocognoscore. 
Cum  crgo  ietuio  repuiliurem,  si  talo  aliquid  diceret; 
non  enini  ea  promiait,  quic  cogeret  credere,  aed  qun 
posncm  aineulla  ambiguitate  cognoscere  :quomodo 
eum  non  rcpudiubo,  quando  non  m»do  incerta  di- 
cit.  sed  ctiam  incredibilia?  Ssd  quid?  ai  aliquibua 
ralioiiilius  ca  pcrapicuaetcognitafacict?  Audiamus 
ergo,  si  poasuiiius,  cum  tola  patioDtia  et  lenitata 
quod  soquilur. 

CAPUT.XIII.—  10.  Dux  substantia;  coulrarix.  Re- 
gnum  luminis.  incerta  pro  eertis  Iradi  a  Manichxo. — 
fhee  qttippe,\nq\i\i.in  CTonlio  fuerunt.dux  jubitantix 
asesieriiviitV.EtluminisquvlemimperiumlenebatDeut 
Pater  in  suasancta  siirpe  perpelutts,  in  virlute  magni- 
ficui,  natiim  ipia  veriu,  xternitale  propria  temjier 
extultant,  conlincwi '  apud  se  sapenliam  et  teniui 
vitalei :  per  quot^  etiam  duodecim  memhra  luntinii 
tui  comprelientlit ,  regni  videlieet  proprii  diviliat  af- 
piientes.  /ii  wioquoque  aulem  membrorum  ejut  tunt 

>  EA'A\,ililet:tiHime  itvdiiliVetat  codei  CortiBinais  aute 
niille  BDDoa  te.ri\iliit.]oi!i),oudisti.ba.het,Patlici :  forta  no- 
nien  illius  cui  EpistuUoi  deiiit  HaDiehfoUB. 

'  Am.  fll  pliirrB  \i«i.,  rfvrtatinnilHuqiie. 

)  Siu  Mb«.  F.dili  Tero,  wtemUale  propria  extuUant, 
lemper  conlineni,  elc. 

*  Noanulll  Hu.,  fwr  ^tum. 


183 


CONTRA  EPISTOLAM  MANICHiEI,  S,  AUGUSTINI 


184 


recondita  miUia  innumerabilium  et  immcmorum  the- 
saurorum,  Ipse  vero  Pater  in  sua  laude  prsscipuus, 
magnitudine  incomprehensihiiiSy  copulata  hahet  sibi 
beata  et  gloriosa  sxcula^  neque  numero^  neque  proiixi' 
tate  xstimanda^  cum  quihus  idem  Sanctus  atque  illus' 
tris  Pater  et  genitor  degit^  nullo  in  regnis  ejus  insi- 
gnibus  aut  indigenie  aut  infirmo  constituto.  Ita  autem 
funduta  sunt  ejusdem  splendidissima  regna  supra  iw 
cidam  et  beatam  terram^  at  a  nullo  unquam  aut  mc 
veri  aut  coneiUi  possint, 

17.  Hsec  mihi  unde  probaturus  est,  aut  hffic  ipse 
unde  cognovil  ?  Noli  me  terrere  Paracleti  noraine. 
Primo,  quia  non  credore  incognita,  sedcertacogno- 
Bcere  accessi,  a  ▼obis  ipsi  factus  timidior.  Vos  enim 
nostis,  temcre  credentibus  quam  vehementer  in- 
Bultare  soleatis  :  prsesertim  cum  ipse,  qui  jam  coe- 
pit  incerta  narrare,  plenam  ac  flrmam  tcientiam 
paulo  anle  promiserit. 

CAPUT  XIY.—  Pollicebaturrerum  ceriarumcogni' 
tionem^  et  imperat  incertarum  fidem.  Deinde,  quo- 
niam  si  raihi  Odes  imperanda  est,magis  me  teneret 
illa  Scriptura,  ubi  lego,  venisseSpiritumsanctum, 
et  Apostolos  iospirasse  {Act.  ii,  1-4),  qaibus  eum 
Dominus  se  missurum  esse  promiserat  (Joan.  xiv, 
16,  26).  Qaapropter,  aut  ea  quas  dicit  proba  mihi 
vera  esse,  ut  ostendas  quae  non  possum  credere  ; 
aut  eum  qui  dicit,  proba  mihi  Spiritum  sanctum 
esse,  ut  credam  qu®  non  potes  ostendere.  Ego 
namque  catholicam  fldem  profiteor,  et  per  illam 
me  ad  certam  scientiam  perventurum  esse  prffisu- 
mo.:  tu  vero  qui  fidem  meam  latyefactere  conaris, 
oertam  scentiam  trade,  si  potes  ;  ut  id  quod  cre- 
didi,  temere  me  credidisse  convincas.  Duo  sunt 
qua  mihi  profers  :  unum  cum  dicisSpiritumsan- 
ctum  csse  qui  loquitur,  et  ailerum,cumdicismani- 
esta  cssc  quse  loquitur.  Utrumque  abs  te  sine  ulla 
dubitatione  cognoscere  debui :  sed  non  sum  avarus; 
ununi  horum  doce.  Ostende  h'mc  esse  Spiritum 
sanctum,  et  crodam  vera  esse  quae  dicit,  et  credam 
Bpiritum  sanrtnm  esse,  ctiamsi  nesciam.  Numquid 
nquius  aut  benevolentius  tecum  agi  potost?  Sedtu 
neo  hoc  nec  illud  vales  ostendere.  Nihii  aiiud  ele- 
gisti,  nisi  laudare  quod  credis,  et  irridere  quod 
credo.Gum  igitur  etiam  ego  vicissim  laudaveroquod 
credo,  et  quod  credis  irrisero ;  quid  putas  nobis 
eMC  judicandum,quidvefaciendum  nisi  ut  eos  re- 
linquamus,  qui  nos  invitant  certa  oognosoere,  et 
postea  imperant  ut  incerta  credamus ;  et  eos  sequa- 
mur,  qui  nos  invilant  prius  credere,  quod  nondum 
valemus  intueri,  ut  ipsa  flde  Talentiores  facti,  quod 
credimusinteiligere  moreainur,nonjam  hominibus. 
sed  ipso  Deo  iutrinsccus  menlem  nostram  illumi- 
nante  atque  Grmante  ? 

18.  Et  quoniam  quffisivi  unde  mihi  probet,  nunc 
qusro  unde  ipse  cognoverit.  8i  dicit  sibi  esse  reve- 
Utum  a  Spiritu  sancto,  suamque  mentem  divinitus 
illustratara,  ut  ea  qu»  dicit,  ccrta  et  manifesta  co- 
gnnsceret;  ipse  significat  quid  intersit  inter  cogno- 

netoredere.Ipseonim  cognsocit,  cui  apertissime 
onstrmniar :  eis  ftatem  qoibue  h«c  narrat,  non 


cognitionem  insinuat,  sed  credulilatem  suadet.Gui 
quisquis  temere  consenserit,  Manicheeus  efOcitur  ; 
non  ccrla  cognoscendo,  sedincerta  credendo;  qua- 
les  nos  imperitosadolescentulos  aliquandodecepit. 
Debuit  ergo  non  nobis  polliceri  scientiam,  neque 
manifestam  cognitionem,  neque  ad  id  quseritur 
sine  ulla  ambiguitate  perventionem ;  sed  dicere  po- 
tius  sibi  ista  esse  monstrata,  illos  autem  quibus 
narrantur  credere  sibi  debere  qu»  nesciunt.  Sed  si 
hoc  diceret,  quis  non  ei  responderet.  Si  ergo  inco- 
gnita  crediturus  sum,  cur  non  ea  potius  credam, 
quae  jam  consensionedoctorum  indoctorumque  ce- 
lebrantur,  per  omnes  populos  gravissima  auctori- 
tate  Ormata  sunt?  Hoc  ille  metuens  ne  sibi  dice- 
retur,  ofTundilnebuIasimperitis;  primum  poUicene 
rerum  certarum  cognitionem,  et  postea  incertarum 
imperans  fidem.  Cui  tamen  si  hoc  dicatur,  ut  sal- 
tem  vel  sibi  hsc  doceat  esse  monstrata,  similiter 
deficit,  et  hoc  quoqae  ut  credamus  jubet.  Quis  fe- 
rattantam  fallaciam  tantamque  superbiam? 

GAPUT  XV.  —  19.  Non  soium  incerta,  sed  etiam 
faisa  esse  quse  tradit.  Deiirameutum  de  terra  et  gente 
tenebrarum  jtixta  tatus  terrae  sanctx  ac  suhstantix^ 
DeiXonfutatur  primo,  tua  naturx  Dei  partes  et  latera 
tribuit  tanquam  sua  moie  per  iocorum  spatia  disten^ 
datur.  Quid  non  solum  incerta,  sed  etiam  falsa 
esse  qu»  dicit,  Deo  et  Domino  nostro  mihi  opitu- 
lante  monslravero?  Quid  infelicius  ista  supersti- 
tione  inveniri  potest,  quae  non  modo  non  exhibet 
scentiam  quam  promittit  atque  veritatem,  sed  ea 
dicit  qu«  vehementer  sunt  scientiffi  veritatique 
contraria  ?  Quod  in  sequentibus  manifestius  appa- 
rebit.  Ita  enim  dicit :  Juxta  unam  vero  partem  ac 
latus  iiiustris  iilius  ac  sanctx  terrse  erat  tenebrarum 
terra  profunda  et  immensa  magnitudine^in  qua  habi' 
tabant^  ignea  corpora,  genera  sciiicet  pestifera.  Ilic 
infinitx  tenebras,  ex  eadem  manantes  natura  inesti' 
mabiles,  cum  propriis  fetibus  :  uitra  quas  erant  aquse 
eoinosoe  acturbidx  cum  suis  inhabitatoribus ;  quarum 
interius  venti  horrihiies  ac  vehementes  cum  suo  prin^ 
cipe  et  genitoribus.  Rursum  regio  iynea  et  corrupti- 
biiis  cum  suis  ducibus,  Pari  more  introrsum  gens  ra- 
liginis  ac  fumi  piena,  in  qua  morahatur  immanis 
princeps  omnium  et  dux,  habens  circa  se  innumera" 
biles  principeSf  quorum  omnium  ipse  erat  mens  atgue 
origo :  honque  fuerunt  naiurse  quinque  terrx  pestiferoen 

'^O.  Si  aerium  vel  etiam  aetherium  corpus  diceret 
esse  naturam  Dei,  profecto  irrideretur  ab  omnibus, 
qui  sapientise  veritatisque  naturam  per  nulla  loco* 
rum  spatia  distentam  atquedifTusain,  sine  ulla  mole 
magnam  ct  magnilicam,  ncc  in  parte  minorem^  et 
in  parte  majorcm.  sed  per  omnia  a?qualem  summo 
Patri,  nec  aliud  habentem  hic  et  aliud  aiibi,  sed 
ubique  integram,  ubique  pra^sentem  qualicumque 
acie  jam  serenioris  mentis  intueri  valent. 

CAPUT  XVI.  —  Animam  ipsam,etsi  mutabitis  sitf 
per  spatia  locorum  non  distendi.  Nam  totasefititin  <tit- 
guii  partibus  corporis.  Sed  quiddicam  de  veritate  at- 
que  sapientia,  qujB  omnes  animae  potcntias  superat; 

t  EdiU,  kabaant.  AX  Mst.,  habUabani. 


185 


LIBER  UNUS. 


186 


CDzn  ipsins  animae  natura  quae  mutahilis  invenitnr, 

nDllo  modo  locorum  spatia  quadam  molesuaocou- 

pet?  Quidquid  enim  qualibct  crassitudine  est^non 

potest  niai  minui  per  partes,  habendo  aliud  hic  et 

aliud  aUbi.Minorestenimdigituaquam  totamanus; 

et  minor  est  digitus  unus  quam duo ,  et  ulibi  estiste 

digitus,  alibi  iile,  alibi  csetera  manus.Quod  non  so- 

lum  in  molihus  corporum  articuiatis' videmusised 

etiam  terrs  pars  ista  non  est  ibi  uhi  illa,  quia  suum 

locum  qusque  obtinet:  et  pars  humoris  minormi- 

nor»,  et  mcgor  majoreloco  est;  et  alia  parsestcirca 

foDd  am,  alia  circa  oras  poculi.  Similiter  aeris  partee 

Buos  quaeque  implcnt  locos;  nec  fieri  potest  ut  aer 

quo  i mplctur  hso  domus,  simul  secum  in eadem  do- 

mo  habere  possit  etiam  illum  acrem  quem  vicini  ha- 

bent  :  lucisque  ipsius  alia  pars  infimTiiturpcr  hanc 

fenestram,  alia  per  iliam;  et  major  per  majorem, 

per  minorem  autem  minor.  Ncc  omnino  potestesse 

aliquod  corpus,  sive  coclRste  sive  terrestre,  siveae- 

rium  sive  humidum,  quod  non  minus  sit  in  parte 

quam  in  toto :  neque  ullo  modo  possit  in  loco  hujus 

partia  simul  habere  aliam  partem;  sed  aliud  hic  et 

aliud  alibihabens  per  queelibet  spatia  locorum  dis- 

tanti  et  dividua,veIpotiu3,ut  ita  dicam,  sectili  mole 

dietenditur.Anima)  vero  natura,etiamsi  non  illa  ejus 

potentia  consideretur  qua  intelligitveritatem,8ed  illa 

inferior  qua  continet  corpus  et  sentit  in  corpore : 

nnllo  modo  invenitur  locorum  spatiis  aliqua  mole 

distendi.  Nam  singuiis  sui  corporis  particulis  tota 

praBSto  est,  cum  tota  sentit  in  singulis:  nec  minor 

pars  ejus  in  digito  est,  et  major  in  brachio,  sicut 

ipse  digitus  brachiominor  est^sed  ubiquetantaesl, 

qnia  ubique  totaest.Cumenim  tangiturdigitus,non 

per  totum  corpus  sentit,  et  tamen  tota  sentit.Totam 

enim  tactus  ille  non  latet;  quod  nnn  ficret,  nisi  tota 

prssto  esset.  Nec  sic  tota  prtesto  est,  cum  tangitur 

digitas  et  sentit  in  digito,ut  cmterum  deserat  corpus, 

et  sese  ad  unum  ilium  locum  in  quo  sentit  agglo- 

meret.  Sed  cum  tota  sentit  in  digito  manus,  si  alius 

locas  tangaturin  pede,  ncc  ibi  desinit  totasentire: 

•tque  ita  in  singulis  distantibus  locis  tota  simul 

ftdeet,  non  unum  deserens  ut  in  altero  tota  sit,  ne- 

qae  ita  utrumque  tencns  ut  aliam  partem  hic  ha- 

beat,  et  alibi  aliam  ;  sed  sufQciens  exhibere  se  sin- 

gnlis  locis  simnl  totam,  quoniamtota  sentit  in  sin- 

guli.s  satis  ostendit  se  locorum  spatiis  non  teneri. 

CAPUT  X  Vil.  —  Memoriacayitmaximorwn  locorum 

xmagines.  Quid.si  ejusmemoriamcogitemuB,nonre- 

mmintelligibilium,8edharumcorporoarum  quamet 

bestis  habere  8entiuntur(nam  et  perlocanotasine 

errore  Jumenta  pergunt.etcubiliasua  ^  bestis  repe- 

tnnt,  et  canes  dominorum  suorum  corpora  recogno- 

Bcnat,  et  dormientes  plerumque  immurmurant,etin 

latratumaliquandoerumpunt,quod  nullo  modo  pos- 

lent  nisi  in  eorum  memoria  visarum  rerum  vel  per 

corpas  utcumque  sensaruai  versarentur  imagines); 


I  lU  Mai.  At  edlti,  eroisitudine  distenriitur, 

*  Editl*  in   mobiHbu*  cwporum   articulis.  Castigantar 
uiUo  Teterii  manuacripti  Corbeiensis. 

*  Sditit  H  cubietUa  sua.  CatUgantur  ex  manuicripUi. 


quis  digne  cogitet,  ubi  capiantur  isiae  imaginep,ub 
gestentur,  vel  ubi  rormPntur?Si  cnim  non  pospent 
esse  majorcs  quam  nostri  corporis  quantitastenet, 
diceret  aliquis,intra  ipsa  dui  corporiB  spatia  quibus 
et  illa  ronciuditur,  has  imagincs  animam  figurare 
atquo  servare.Nuucverocum  perexiguam  terrfla  par- 
tem  occupet  corpus,  immensarum  regionumet  cocli 
ac  terra3  imogines  animns  voIvit,quibuscatervatim 
discedcntibus  acsucopdentibusnonilt  angustus:at- 
que  hinc  se  ostendit  non  difTusum  esse  per  locoS| 
quiamaximorum  iocorum  imaginibus  non  quasi  ca- 
pitur,  sed  potius  eas  capit ;  non  sinu  aliquo,  sed  vi 
potentiaque  inefTabili,  qua  licet  eis  et  addere  quoli- 
bet  et  detrahcrc,  et  in  angustum  cas  contrahere,  et 
per  immensa  expandere,  et  ordinaroutvelit,  etper- 
turbare,  et  multiplicarc,  ct  ad  paucilalem  singula* 
ritatemve  redigere. 

CA  PUT  XVIII.  —  IntelUgenili  potentia  de  rerum  ve- 
ritiite  dcquc  ipsa  cogitatione  judicat.Qmdjdimde  illa 
loquarpotentia.quaintelligiturvcritas^quaistisipsis 
qus  de  corporis  acnsu  haustsp  figurantur.imaginibus 
seso  pro  veritateopponcntibus  magnavivacitatere- 
sistitur?  Quavidetur  aliam,  verbi  gratia,  veram  esse 
Carthaginem,  aliam  quam  cogitansfingit,  et  pro  suo 
arbitrio  tota  facilitate  commutat :  ex  eadem  venire 
facilitate  innumerabilcs  mundos,  in  quibus  Epicuri 
cogitatio  innumerabiliter  peregrinata  est:  et,  ne 
multa  consecter,  ex  eadem  veniro  facilitate  istam 
terram  lucis  per  spatia  inflnita  diffusam,  et  quinque 
antra  gentis  tencbrarum  cum  habitatcribussuis,in 
quibus  Manichfleiphantasmata  veritatis  sibi  nomen 
ausa  sunt  usurparo.  Quid  estergohccc  potentia  qusB 
ista  discernit?  Profecto  quantacumque  sit,  et  his 
omnibue  majorest,  et  sine  ullatalircrum  imagina- 
tionc  cogitatur.  Huic  inveni  spatiu,  si  potes;  hanc 
diiTundeperlocoSjhancinOnitae  molistumoredisten- 
de.  Profecto  si  benc  cogitas,  non  potes.  Quidquid 
enim  tibi  tale  occurrerit,  Judicas  ipsa  cogitatione 
secari  posse  per  partes,  facisque  ibi  aliam  partem 
minorem,  aliam  majorem, quantum  placet ;  illud  au- 
tem  ipsum  quo  ista  judicas,  ccrnis  esse  supraista, 
non  loci  altitudine,  sed  potentiflB  dignitate, 

CAPUT  XIX.  —  21.  Si  anima  per  locos  non  exten- 
ditur,  multo  minus  Deus.  Quare,  si  animam  toties 
mutabilem,sivevariarum  voluntatumturba.siveaf- 
fectibus  pro  rerum  copia  vel  inopia  sese  flectentibus, 
siveipsisinnumerabilibusladisphantasmatum^Bive 
oblivionc  et  memoria,  sivc  doclrinact  imperitia;  si 
ergo  animam«ut  dixi,  hisatquehujusmodimotioni- 
bustoties  mut^ibilem.sentisnon  dilTundi  extendique 
per  locos«,sod  omniataliaspatiapotentifle  vivacitate 
superare:  quid  de  ipso  Deo  cogitandum  aut  existi- 
mandum  est,  qui  supra  omnes  rationalos  mentes  in- 
concussus  atque  incommutabilis  manens  ,  tribuit 
quod  cuique  tribuendumest?Quem  faciliuseloquiau- 
det  anima,quam  videre:et  quom  tanto  minuseloqui- 
tur,qudnto  sincerius  videropotuerit.Quitamen  si,ut 
Manirhaeorum  phantasmata  perstrepunt.locorumex 
una  parte  determinato^exaliis  immenso  spatio  ten- . 


I&7 


CONTRA  EPISTOLAH  MANIGHiEI,  S.  AUGUSTINI 


188 


.*• 


deretur:  quantffilibet  in  eo  particulfle,  et  innumera- 
bilia  Frusta  alia  majora,  alia  minora  pro  cogitantis 
arbitrio  metirentur ;  ut  bipcdalis  in  eo,  verbi  gratia, 
pars  octo  partibus  minoressetquam  decempodalis. 
Idenimnecesse  estcontingat  omnibns  naturis,qu8e 
pertaliaspatiadifTusdeubiquetotsesscnon  possunt: 
quod  in  ipsa  animanoninvcnitur,  etabeis  qui  con- 
Biderare  haec  non  yalent,  deformitcr  de  ilia  et  turpi- 
ter  creditur. 

CAPUT  XX.  —  22.  Deiiramentum  de  duplici  terra 

refellitur,  Verurotamen  cum  carnalibus  animisfor- 

tasse  non  sic  agendum  est,  sed  descendendum  est 

potius  ad  eorum  cogitationes,qui  naturara  incorpo  - 

ream  etspiritualem  cOgitandopotiuseequiSvelnon 

audent,  vei  nondum  valent;  ita  ut  necipsam  cogi- 

tationero  suam  eadem  cogitationeconsiderent,etin- 

veniant  eam  nullo  locorum  spatio  do  ipsislocorum 

spatiis  judicantem*.  Descendamus  ergo  ad  eorum 

senBuSy  et  queramus  ab  eis,  juxta  quam  partem  et 

Juzta  quod  latuSt  sicut  Manichacus  dicit,  illustris  t/- 

liusacsanctxterraeerat  tenebrarum  /^rra.  Dicitenim, 

fuxta  unam  partem  ac  latus;  uec  dicit  quam  partem, 

vel  quod  latus,  dextrum  an  sinistrum.  Sed  quodli- 

bet  eligant,  illud  certe  manifestum  est,  non  dici 

unum  latus,  nisi  ubi  est  et  alterum  latus.  Ubi  au- 

tem  vel  tria  vel  plura  sunt  latera,  aut  flgurs  ambi- 

tuB  intelligitur  undique  terminatus,  aut  si  ex  aliqua 

parte  in  immensum  patet,  ex  iis  tamen  qus  latera 

dicuntur,  necesse  est  flniatur.  Dicant  ergo,  ex  alio 

latere,  velex  aliis  lateribus,  quidadjungebatur  ter- 

ro  luciB,8i  ex  unolatere  eratgenstenebrarumVNon 

dicunt:  sed  cum  prffimuntur  ut  dicant,  infinita  di- 

eunt  esse  alia  latera  terre  illius  quam  lucis  vocant, 

id  eHt,  per  infinita  spatia  distendi,  et  nullo  flne  co- 

hiberi.  Nec  intelligunt  jam  non  esse  latera,  quod 

quibusvis  tardis  ingeniis  apertissimum  est.  Tunc 

enim  essent  latera,  si  flnibus  suis  terminarentur. 

Quid  ad  me,  Inquit,  si  non  sintlatera?  Sed  cumdi- 

cereB,  juxta  unam  partem  ac  latus^   aliam  quoque 

partem  sive  partes,  et  aliud  latus  sivc  latera  coge- 

bas  intelligi.  Nam  si  unum  tantum  latus  erat,  tan- 

tum  juxta  latus  dici  debuit,  non  juxta  unum  latus, 

Sicut  in  corpore  nostro  recte  dicimus  esse  aliquid 

Juxta  unum  oculum,  quiaestaIterocuIus;autjuxta 

unam  mamiIIam,quiaestaItera.Si  autem  dicamus 

Juxta  unum  nasum,  aut  juita  unum  umbilicum, 

cum  alius  non  sit.a  doctisetabindoctisridebimur. 

Sed  nonte  verbispremo:  fortasseenimunumquesi 

anicum  appellare  voluisti. 

CAPUT  XXI.  —  Eamdem  terram  luciSy  siterrxte- 
nebrarumjungitur,  esse  corpoream.  Figura  terrx  tene^ 
brarum  junctx  cum  terra  lucis.  Quid  ergo  eraljuxta 
illud  latuB  terrffi,  quam  illustrem  ac  ^anctnm  vocas? 
Terraf  inquis,  faieftrflrtim.Quid,  deislalerrasaltem 
eoncedis  quod  corporea  erat?  Necesse  est  te  boc 
dicerei;  quandoquidem  omnia  corpora  inde  asseris 
originem  ducere.  Quid  ergo,  qusBO,  quamviB  tardi, 

<  CorbeleDsis  vetus  codflz,  cogitando  persegui, 
s  Editi,  inveniant  eam  locorum  spatia  de  tpsii  locorum 
^^Msiudieontem,  Emendaator  «x  Corbeienai  codice. 


quam  vis  carnales  bomines,  ne  hoc  quidem  aliquando 
animadvertitis.quodlateribussibijungiutraqueista 
terra  non  possil,  nisi  esset  utraque  corporea?  Cur 
ergo  nobis  dicebatur  nescioqua^cfficitate  perverBis, 
tenebrarum  tantum  terram  fuisse  vel  esse  corpo- 
ream  ;  illaTi  veroquffilerraluminisdicereturincor- 
poream  et  spiritualem  credi  oportere?  Expergisca- 
mur  aliquando  bomines  boni,  et  saltem  admoniti 
quod  facillimum  est  attendamus,  duas  terras  sibi 
lateribu8nonposseconjungi,nisiutraque'8itcorpuB. 

23.  Aut  si  ad  ista  etiam  crassi  et  tardi  sumus, 
quffiro  utrum  et  ipsa  terra  tenebrarum  unum  latuB 
habuerit,  et  cffiterainflnita,  sicutterra  lucis.Nonita 
credunt;  timent  enim  ne  Deo  videatur  ffiqualis.  Di- 
cuntergoillam  perprofundum  immensam  etperlon- 
gun'i:  sursum  versus  autem  supraillam' spatiain* 
flnite  inanitatis  afflrmant.  Et  neipsa  vel  simplum, 
terraautem  luminis  duplum  tenere  videatur,  angu- 
stanteamaduobusetiamlateribus.TanquamBi  unuB 
panisfsic  enimquod  diciturfacilius  videri  pote8t)in 
quadras  quatuordecussatimformetur,inquibu8tre8 
sint  candidffi,  una  nigra:  modo  de  tribus  candidis 
tolle  distinctionem,  et  fac  illas  etsursum  versuset 
deorsum  versus,  et  undique  retro  inflnitas:  sic  ab 
eis  esse  creditur  terra  lucis.  lllam  vero  nigram  qua- 
dram  fac  deorsum  versus  et  retro  infinitam,  supra 
se  autem  immensam  inanitatem  habere :  sic  opi- 
nantur  terram  tenebrarum^.Sed  hsc  nimisattentis 
et  studiose  inquirentibus  quasi  secreta  demonstrant. 

CAPUT  XXII.  —  FigMraUrrxlucis foidior.Werum' 
tamen  si  itn  est,  apparet  terram  tenebrarum  a  terra 
lucis  duobus  lateribus tangi .Et utique si duobus  tan- 
gitur,  duobus  etiam  tangit.  Ceriejuxta  unum  latus 
erat  terra  tenehramm, 

24.  Deinde  quamfoBdaflguraterrffi^lucisapparet, 
tanquam  flssa  ungula  nigro  quodamcuneo  subter 
arctato,  illac  tantum  flnitaqua  flnditur,hian8  etiam 
et  patens  desuper  interposito  inani  quidquid  a  super- 
flcietcrrffitenebrarumsursumversusimmensumest. 
Quam  deinde  melioripsiusterraetenebrarum  flgura 
OBtenditur:  siquidemillaflndit,  hffic  finditur;illain- 
eeritur,  hffic  interpatet;  illa  in  se  nulli  inanitati  dat 
locum,  hffic  ab  inferiore  tantum  partelaxa  non  est, 
quobostili  cuneosubimpletur.  Indoctiergo  hominoB 
etavari  cummajorem  honoremtribuuntmultitudini 
partium  quamunitati,  utsexpartes  darentterraelu- 
ci8,trc8  deorsum  versus.treB  sursum  ver8us,malue- 
runt  penetrari  terrara  lucis  quam  penetrare.  Tali 


<  Er.  et  LoT.,  dicebatur  a  nescio  gua,  etc.  Prepositio, 
a,  ooD  est  apud  Am.  neque  in  Mbs. 
'  Mss.,  utrumgue, 

*  Editi  Yulgo  8ic,  per profundumimmemcm :  et  per  /lon- 
gurnsursum  versus  autsupra  tttam,  etc.  Caatigandi  ex  Mu. 
qui  pro,  aut,  habent,  autem ,  et  hoc  pacto  verba  distia- 
guont,  per  profundum  immensam  et  pertongum:  sursum 
versus  autem  supra  iliam,  etc.  Nam  infra  comparatur 
terra  iela  qoadrffi  nigrffi  deorsum  versus,  quod  est  per 
profundum,  et  retro,  qaod  eat  per  longum,  infinitm, 

*  Hic  editi  addunt,  sie  ab  eis  esse  creditur;  qaod  a 
M88.  abest. 

*  In  editi»  omitaa  erat  vox,  terrm;  qam  in  MiB.  repe- 
rilor. 


189 


LIBER  UNUS. 


490 


eDim  flgura  etsi  commixtam   negant,  penelratam 
tamen  negare  non  possunt. 

CAPUT  XXIII.  —25.  Levius  peccant  Manichxii  An- 
thropomorphitx. Confer  nuno,  non  spirituales  calho- 
licstldeiviroSyinquibusquantuminhacvitaanimus 
potest,cernit  substantiam  naturamque  divinam  nul- 
lis  locorum  spatiistendi,  nuliis  lineamentorumdi- 
meosionibus  figurari  ;8ed  confercarnaiesetparvulos 
nostros,  qui  soient  auditis  in  allegoria  membris  qui- 
busdam  corporis  no8tri,veiuteum  dicuntur  oculi  Oei 
etaurtis  Dei,8oIent  Deum  sibi  libertatephantasmatis 
corporis  humani  specie  (igurare :  hos  confer  jam  illis 
MaDich«i8,qui  soient  islas  nugas  intenlis  etcuriosis 
hominibusquasi  magna  secretajdescribere:  etcon- 
sidera  qui  tolerabilius  et  honestius  de  Dco  sentiant ; 
ntrumiiquieum  rormahumana,8ummadignitatein 
suo  genere  priedita,  cogitant,  an  ii  qui  eum  iniinita 
mole  diffusum,  non  tamen  undique,  sed  tribus  qua- 
dris  inGnitumatquecondensum,exuna  verotissum, 
patentem,hiantem,laxum  superius  inanitate^cunea- 
tum  inferius  terra  tenebrarum  ;  veiySi  ita  meliusest 
dicere,  apertumsuperius  natura  propria,  intratum  ^ 
inferius  aliena.  Ecce  ego  tecum  derideo  carnales  ho- 
mines,  quinondum  possuntspiritualia  cogitare,hu- 
mana  forma  Deum  existimantes  :deride  et  tu  mecum, 
81  potes  eos  qui  tam  deformem  turpemque  Hssuram 
Tel  scissuram  Dei,  tam  inanitersupra  hiulcam,  tam 
inhoneste  infraobturatam,  multum  miserabili  cogi- 
tatione  imaginantur.Gum  hocetiam  intersit,quod  isti 
carnales  qui  humanaDeum  forma  cogitant^  si  Eccle- 
sis  catholics  gremio  contenti,  cum  lacte  nutriendi 
sunt,  non  se  in  temerariasopiniones  preecipitentySed 
ibi  studiumpiumqu6erendinutriant,ibipetantutac- 
cipiant,  ibi  pulsent  ut  eis  aperiatur ;  incipiunt  spiri- 
tuaiiterallegoriasparabolasqueScripturarumintel- 
ligere,etpaulatimsaperedivina8potentia8,congruen- 
teralibiaurium,alibi  oculorum,  alibi  manuum  vel 
pedum,veIetiamalarumatquepennarum,8icutiquo- 
que et  gladii  et  gaIe«,C8eterarumquetalium innume- 
rabiliura  rerum  nomine  enuntiari.  Qua  intelligentia 
qaanto  magis  proficiunt,  tanto  magis  catholici  esse 
firmantur.Manichsei  veroquandofiguraeilliusimagi- 
natioDem  reliquerint.  Manichsei  esse  non  poterunt. 
Hoc  enim  quasi  proprium  atque  prsecipuum  ^aucto- 
rissui  laudibus  tribunnt.quod  dicuntilla  qus  ab  an- 
tiquis  figuratein  libris  divina  mysteriapositasunt', 
huic  qui  ultimus  venturus  erat,  solvenda  et  demon- 
etranda  esse  servata:  et  propterea  post  istum  jam 
neminem  doctorem  divinitus  esse  venturum,quia ni- 
hii  iste  per  allegorias  et  Rguras  dixerit,  oum  etanti- 
quorum  quae  talla  fuerant  aperiret,  et  sua  enodate 
manifesteque  monstraret.  Non  habent  ergo  isti  ad 
quas  interpretationes  revertantur,cum  illis  deaucto- 
re  Buo  iegitur,  Juxta  unam  vero  partem  ac  latus  illu- 

1  Editi,  inarciatum.  Unns  eVaticanis  Mss.,  o6fura/iim. 
Alter  Vaiicanus  cam  Victorino  et  aDtiquissimo  Corbein- 
•i,  tntraium,  Participium  usu  rarum,  ab  auctoribus 
cltMicis  tamen,  Livio,  OvidiOj  adhibitum. 

s  Nst.,  prMceisum, 

<  Se  UM»t  At  editi,  m  HMs  <k  divini*  myiterHi  pO' 
ittefMil. 


stris  illius  ac  sanctsetcrrx  erat  tenebrarum  terra.  Quo- 
cumque  se  verterint  necesse  est  at  phantasmatum 
suorum  miseria  coarctati,  in  scissuras  aut  abruptaa 
prdecisionesetjuncturaSyautfissurasHurpissimasin- 
cidant ;  quas  non  dicam  de  incommutabili  natura 
Dei,  sed  de  omni  natura  incorporea,  quamvismuta- 
bili,  sicuti  est  anima,mi8errimumestcredere.Etta- 
men  si  non  possem  mo  iniendere  ad  8uperiora,neque 
cogitationes  meas  a  falsisimaginationibusquas  per 
sensus  corporeos  memoria  fixas  gero,  in  libertatem 
ac  sinceritatem  naturae  spiritualis  evolvere ;  quanto 
meliu8humanicorporisformaDeumcogitarem,quam 
illum  nigrum  ouneum  scissura)  iofcriori  ejus  affige- 
rem,  superioremque  vastissimam  laxitatem,  non  in- 
veniensundeoppilarem,sicimmensainanitatepaten 
temethiantemreIinquerem?Quid  ista  opinione  fos- 
dius?q  u  id  tenebrosius  hoc  errore  dici  aut  Hngi  potest? 
GAPUT  XXIV.— 2  .  De  numero  naturarum  in  phan- 
tasmate Manichxi.  Deinde  volo  mihi  dicatur,  quando 
lego,Deum  Patrem,et  supralucidambeatamque  ter- 
ramfundataregnaejus.utrumuniusetejusdemsub- 
stantise  atque  naturae  sint,  et  Pater,et  regna  ejus,  et 
terra.Quod  si  ita  est,  jam  non  quasi  aliam  naturam; 
quffi  quasi  corpus  sit  Dei ',  cuneus  ille  gentis  tene- 
brarumdifQndit  et  penetrat;quod  quidemipsumes- 
set  ineffabili  deformitate  turpissimum  ;  sed  ipsam 
omnino  naturam  Dei  cuneus  ille  terrs  tenebrarum 
diffindit  et  penetrat.  Rogo,  cogitate  ista:  hominea 
esti8;rogo,  cogitateistaetfugite,  taliumque  phanta- 
smatum  sacrilegia,  dilaniatis,  si  fieri  potest.pectori- 
bus,defide  vestraeradieateatquepropellite.  An  di- 
cturi  estis,  non  unius  ejusdemque  nature  illa  iria 
esse,8ed  alterius  Patrem,alterius  regna,alteriu8  ter- 
ram,ut  suas  naturas  atque  substantias  habeant  sin- 
guIadiver8a8,etexcellenti9gradibusordinata8?Quod 
si  verum  est,  non  duas,  sed  quatuor  naturas  Mani- 
chseus  praedicare  debuerat.  Si  autem  unam  naturam 
habet  Pater  et  regna,  terra  vero  sola  diversam,  trea 
naturffi  fuerant  prsdicandffi.  Aut  si  propterea  duas 
dicere  maluit,  quiaterra  tenebrarumnon  pertinetad 
Deum,quffiroquomodoadDeumlucisterrapertineat. 
Si  enim  ct  naturam  habet  diversam,  et  non  eam  ge- 
nuit,  neque  fecit ;  non  ad  eum  pertinet,  et  in  alieno 
regna  ejus  locata  sunt.  Aut  si  propterea  pertinet  quia 
vicina  est.pertineat  et  terra  tenebrarum^quaeterram 
lucis  non  modovicinitatecontingit,sedetiam  pene- 
trationedissulcat.Si  antem  genuit  eam,non  eam  cre- 
di  oportet  diversam  habere  naturam.  Quodenim  ge- 
nuit  Deus,hocoportetcredie8se  quod  Deus  e8t,sicut 
de  unigenito  Filio  in  Catholica  creditur.Itaque  ad  il- 
lam  fugiendam  ot  detestandam  turpitudinem  vos* 
necessitas  revocat,  ut  non  terram  quasi  aliam  atque 
diversam,  sed  ipsam  Dei  naturam  niger  ille  cuneus 
difTmdat.  Quod  si  non  genuit,  sed  fecit  eam  DeuSf 
quifro  unde  feceritSide  peip80,quid  aliudestquam 
genuisse?Si  de  alienaaliquanatura,  qu»ro  utrum 


1  In  omnibuB  Mss.,  fklturas. 

s  Mes.,  quod  quasi  cornus  sit  Dti. 

•  EdiU  Tolgo,  nos.  At  Mm.,  vos. 


191 


CONTRA  EPISTOLAM  MANICHiEI,  S.  AUGUSTINI 


193 


bona  an  mala.Si  bona,  erat  ergo  aliquanaturabona, 
quffi  non  perlinebat  ad  Deum  :  quod  nullo  modo  di- 
cere  audebitis.  Si  autem  ma1a,non  ergo  illagens  te- 
nebrarum  sola  natura  maiaerat.  An  fortejam  inde 
asBumpserat  partem  aliquam  Deu9,  quam  in  terram 
lucis  convcrteret,et  super  illam  sua  regua  stabiliret? 
De  tota  ergo  id  fecisset,  ut  jam  olim  mala  natura 
nulla  esset.  Quod  si  non  de  aliena  substantia  fecit 
terram  lucis,  restat  ut  eam  de  nihilo  fecerit. 

CAPUT  XXV.  ~  27.  Ex  nihilo  creari  per  Omni- 
potentem  hona  aliaaliisinferioraJnfigurar.onjunctiO' 
nis  duarumterrarum.qualiscumque  fingatur,  semper 
inesse  deformitatem  aut  absurditatem.  Quare,  si  vobis 
Jam  persuadetur  posse  aliquid  boni  omnipotentem 
Deum  de  nihilo  facere,  veniteinCathoIicam  ;etdi- 
Bcite,  omncs  naturas  quas  fecit  Deus  et  condidit^ex- 
cellentiffigradibusordinataSiasummisusqueadinfl- 
roas,  omnes  bonas,  sed  alias  aliis  essepotiores :  eas- 
<iue  factas  esse  de  nihiio,  cum  Deus  artifex  per 
sapientiam  suam  potentiaIiter,ut  itadicam,operare- 
tar,  ut  posset  esse  quod  non  erat :  ot  in  quantum 
esset,  bonum  esset;  in  quantum  autem  deCceret,  se 
non  de  Deo  genitum,  sed  ab  ipso  de  nihilo  factum 
ostenderet.  Quid  enim  vos  teneat,  si  consideretis, 
non  invenitis  :cum  terram  luminis  quam  describitis, 
neque  hoc  esse  quod  Deus  est  possitisdicere,  ne  ip- 
sa  Dei  natura  fseditate  quadrs  illius  inarctetur;  ne- 
que  de  illo  genitam,  ne  nihilominus  hoc  quod  Deus 
est  cogatur  iutelligi,et  ad  eamdemdeformitatem  re- 
deat' ;  nec  alienam  ab  illo,  ne  in  alieno  regnaeum 
posuisse,  etnon  duas,sed  tres  naturasdicere  urgea- 
mini ;  neque  ab  codem  de  aliena  factam  substantia^ 
neaut  bonum  aliud  fuerit  praiter  Deum,  autmalum 
prffiter  gentem  tenebrarum.  Remanet  igitur  vobis, 
ut  de  nihilo  terram  luminis  Deum  fecisse  fateamini: 
et  non  vultis  oredere  quod  si  magnum  aliquod  bo- 
num,  quod  tamen  illo  ipso  esset  inferius.  Deus  ex 
nihilo  facere  potuit:  potuit  etiam,  quia  bonus  est. 
et  nulii  bono  invidet,  facere  alterum  bonum,  quod 
illo  priore  esset  inferius;  potuit  et  tertium,  cui  se- 
oundum  pr(eponeretur,et  deinde  usque  ad  infimum 
bonum  naturarum  factarum  ordinem  ducere,  donec 
nniversitas  earum,  non  numero  indeflnito  incerta 
difflueret,  sed  certo  terminata  consisteret.  Aut  si 
nec  de  nihilo  istam  luminis  terram  Deum  fecisse 
valtis  fateri,  non  erit  exitus  quo  tantas  turpitudi- 
nes  et  tam  sacrilegas  opiniones  evadatis. 

28.  Aut  videte  certe,  quoniam  liberum  est  carnali 
cogitationi  phantasmata  qualia  libuerit  opinari,  ne 
forte  possitis  aliam  formam  quacumque  huic  con- 
Janctioniduarum  terrarum  invenire  ne  tam  detesta- 
bilis  et  aversanda  rerum  facies  animo  occurrat :  ter- 
ram  scilicetDei,  sive  sit  ejusdem  naturs  cujus  est 
Deus,  sivediverss,  in  qua  tamen  Dei  regoafundata 
aint,  ita  ingenti  mcle  per  immensum  jacere,  ut  per 
inflnitum  porrectis  et  apertismembris  jaceat,quibu8 
foBdissimeatqueturpissimeabinferioriparterecipiat 
etiam  ipsum  immenss  magnitudinis  inarotatum 

<  Corbeiensi  Ms.,  redeoHi, 


illum  cunenm  torrstenebrarum.Sed  quidquid  aliud 
inveneritis  figuraB,  quo  duie  iste  terrs  sibioonjun- 
gantur,  delere  profecto  Manichsi  litteras  nonpotes- 
tis:  non  dico  alias  quibus  ezpressius  istadescripsit; 
fortassis  enim  quia  paucioribus  notae  sunt,  minus 
periculi  habere  videantur  :  sed  istas  ipsas  de  quibus 
nuncagitur,  Epistolae  Fundamenti,  quae  fere  omni- 
bus  qui  apud  vos  illuminati  vocantur  solet  esse  no- 
tisslma.  Hic  quippe  ita  scribitur:  Juxta  unam  vero 
partem  ac  tatus  itlius  itlustris  ac  sanctx  terrdByeratte' 
nebrarum  terra  profunda  et  immensa  magnitudine. 

CAPUT  XXVI.  —  Coraclantur  Manichsst,  sive  tor- 
tuoso  latere  conjunctionem  illamfieridicant^sivecurvo^ 
sive  recto.  In  hoc  tertio  genere  juncturssessetconcordia 
etpulchritudo  utrique  terrae  conveniens^iixxxA  exspecta- 
mus  amplius  ?  Tenemus  enim  quod  juxta  iatus  erat. 
Quomodo  libet  jam  fmgite  figuras,  et  qualialibet  li- 
neamenta  describite ;  moles  certe  illa  immensae  ter- 
ra  tenebrarum,  aut  recto  latere  adjungebatur  terre 
lucis,aut  curvo,  auttortuoso.  Sed  si  tortuoso  ;  etilla 
sancta  terra  tortuosum  habet  latus :  nam  si  ipsa  re- 
ctum  habet  latus,  et  tortuoso  hujus  latere  tangitur, 
interpatent  cavernae  quaedam  profundae  per  infinitum 
inanes,  nec  jam  supraterram  tantum  *  tenebrarum 
inanitaserat.sicutaudiresoIebamus.Quodsiitaesty 
quanto  melius  erat  ut  se  aliquanto  longius  terra  lu- 
minis  removeret,atque  ilia  inanitas  tantainteresset, 
ne  omnino  posset  a  tenebrarum  terra  ex  ulla  parte 
oqntingi  ?  imo  etiam  tantum  spatium  pateretinanis 
profunditatis,ut  si  quagentisilliusorireturimprobi- 
tas,  etiamsi  temere  transilire  in  iliam  vellent  princi- 
pestenebrarum  (quoniam  nec  volareposunt  corpora, 
nisi  aere  corporeo  supportentur),per  illud  inane  prae- 
cipitati,  et  quia  infinitum  deorsum  versus  esset,  ad 
nullam  aliquando  fundumpervenientes,etiamsi  sem- 
per  possent  vivere,  nunquam  tamen  dum  deorsum 
semper  feruntur,  possentnocere?6iautem  curvo  la- 
tere  adjungebatur,terraquoquelaciscurvoeam  sinu 
deformiter  recipiebat*  Autsiintrorsusista  quasi  spe- 
cie  theatri  curva  erat,  curvam  terrae  luminis  partem 
tali  sinu  receptam  non  minus  deformi  copulatione' 
amplectebatur.  Aut  si  ista  curvum  habebat  latus,  et 
illarectum,  non  extoto  eam  latereattingebat.  Et  uti- 
que  melius  erat,  sicut  supra  dixi,  ut  nulla  ex  parte 
contingeret,  tantumque  inane  interesset,  ut  et  justo 
intervallo  utramque  terramsejungeret^ettemerarios 
improbos  per  infinitum  praecipites  nihil  nocere  per- 
mitteret.  Quodsirectolatere  latusrectum  attingebat, 
non  video  quidem  aliqua  vel  receptacula  vel  hiatus : 
sed  plane  videotantam  pacem  tantamquesecum  ter- 
rae  utriusque  concordiam,  ut  msgor  conjunctio  esse 
non  possit.Quid  enim  speciosius,quid  convenientius, 
quam  rectum  recto  ita  copulari,  ut  nulla  ex  parte  si- 
nus  aliquisvel  flexus  disrumpatautdirimatnatura- 
lem  acstabilem  perinfinitumspatiumlocietabinfi- 
nita  aetemitate  juncturam  ?  Quae  recta  latera  utriai- 
qae  lerrae,  etiamsi  interposito  inani  separarentur. 


i  SoU  editio  Lov.,  ianta, 
s  CorbeienBis  Mt.t  ciirvafiafM. 


i03 


LIBER  UNUS. 


194 


non  solum  per se  ipsa  pulchra  e8sent,quia  tam  recta 
essent:  sed  :  sed  interjecto  quoque  intervalln  ita  si- 
bi  congruereuty  ut  binc  atque  illinc  pariles  rectitu- 
dines  etiam  sine  uUaconjunctione,  ipsa  tamen  si- 
militudine  in  unam  pulobritudiQem  *  conveniront. 
Cnm  autem  acceditistaconjuuctio,quid  concordius 
ac  pacatius  hac  utraque  terra;  quid  vcro  etiam  ip- 
■a  copulatione  duorum  rectorum  laterum  pulchrius 
dici  aut  cogitari  possit,  non  invenio. 

CAPUT  XXVII.  —  29.  Pulchriludo  recti  lateris 
posset  terrx  tenebrarum  detrahi  sine  ulla  dctraciione 
subslantix.  Sic  matum  animae  accidil  nullaadditade' 
tractave  substantia.  Latus  terrx  tenebrarum  in  quan- 
tum  rectum  esset,boni  aliquid  haberet  a  Deo  condilore. 
Quid  faciam  cum  errore'  perversis  et  consuctudine 
implicatis  miserrimis  animis  ?  Non  enim  sciunt  isti 
homines  quid  loquantur,  cum  hsc  ioquuntur:  non 
enim  attendunt.  Rogo,  nemo  vos  urget,  nemo  in 
certamenpromit,nemo  proiteritis  insuitaterroribus, 
nis*  quidivinammisericordiam  expertusnon  est,  ut 
careret  erroribus ;  tantum  id  agamus,utaliquando 
finiantur.  latuemini  paululum.sine  animosiiate  et 
amaritudine.Omnes  homines  sumus  ;  non  nos,  sed 
errores  et  falsitates  oderimus  >.  Quaeso,  intuemini 
paululum.Deus  misericordiarum,adjuva  intuentes, 
et  verum  qusrentibus  interius  lumen  accpnde.Quid 
eniminteJiigimus,sinon  intelligimus  rectum  meiius 
esse  quam  pravum  ?  Qusro  ergo  a  vobis,  si  placide 
modesteque  accipitis,  rectum  latus  terrs  tenebra- 
rum,  quod  recto  lateri  terrs  lucis  adjungitur,  si 
quispiam  depravaret,  nullamne  iliipulchritudinem 
adimeret?  Necesse  est  fateamini  si  latrare  nolitis, 
non  solum  ei,si  depravetur,  pulchritudinem  auferri, 
sed  eam  etiam  pulchritudinem  quam  cu  m  recto  latere 
terrffi  luminis  potuit  haberc  communem.llancergo 
auferens,et  de  recto  pravum  faciens^ut  discordaret 
quod  concordabat,  et  abhorreret  quod  congruebat, 
numquid  aliquamindeauferretsubstantiam? Sicer- 
go  discite,non  substantiam  malum  esse,sed  sicut  in 
corporecommutatione  form®  in  deterius,amitti  spe~ 
ciem,  vel  potius  minui,  et  fcedum  dici  quod  pul- 
chrum  antea  dicebatur,  et  displicere  corpus  quod 
ante  piacuerat:  sic  in  anirao  rectae  volimtatis  decua, 
quo  pie  justeque  vivitur,  commutata  in  dcterius 
voluntate  depravari ;  quo  peccato  efficianimam  mi- 
seram,  qus  honestate  rects  voluatatis  bcatitatem 
obtinebat,  nulla  addita  detractave  substantia. 

30.  Deinde  etiam  illud  cogitate,  quia  etsi  conce- 
damns  aliis  causis  latus  terroe  tenebrarum  malum 
esse.quod  obscurum,  quod  tencbrosum,  vel  si  quid 
aliud  dici  potest,  non  tamen  in  eo  quod  rcctum  est 
malum  est.  Sicut  ergo  concedo  in  ejus  colore  esse 
aliquid  mali,8ic  necesse  est  et  vos  concedatis  esse 
in  iju8  rectitudine  aliquid  boni.Nefas  estitaquo  hoc 
quantumcumque  boni  est^  alienare  abartiflceDeo, 

*  Has  voeet,  m  unam  pulehriiudinem,  addidimus  ex 
Teiere  eodice  CorbeienBi. 

s  Edili,  cum  errore  tmUo,  Abest,  tanto,  a  Mss. 

*  SiA  Mta.  At  editi,  mm  vos,  ted  erroret   et   fattitates 

*  In  odlUii  qwaiumcumque  bonum  ett. 


a  quo  essc  omno  bonum  quod  in  quacumque  natura 
est,  nisi  credimus,  perniciosissimo  erramus.  Quo- 
modo  ergo  ilie  et  summum  malum  esse  dicit  hano 
terram,in  cujusiatcris  rectitudine  invenio,quantum 
ad  corpus  utlinct,non  parvae  pulchritudinis  bonum ; 
et  ab  omnipolenlo  atquc  optimo  Deo  eam  vult  esse 
penitus  alienam,cum  id  ipsum  bonum  quod  in  illa 
invenimus,  cui  alii  tribuendum  sit,  nisi  auctori  bo- 
norum  omnium,non  inveniamus  ?  Sod  maium  erat| 
inquit,  etiam  illud  latus.  Puta  malum  esse  :  deterius 
essetcerte  si  non  rectum,sed  distortum  esset.Quo- 
modo  igitur  ost  summum  malum,quo  potest  aliquid 
cogitari  deterius  ?  Deinde  necessc  est  aliquid  boni 
sit,  quo  carendo  fit  res  quoscumque  dcterior.  Ca* 
rendo  autem  rectitudine  ileret  latus  iilud  deterius. 
Inest  ergo  illi  boni  aliquid  rectitudo.  Et  nunquam 
mihi  dices  unde  inest,  nisi  ad  eum  te  contuleris,  a 
quo  sive  magna  sive  parva,  omnia  tamen  booa  es- 
se  fateamur.  Sed  jam  a  lateris  hujus  consideratio- 
ne  transeamus  ad  alia. 

CAPUT  XXVIIL—  31.  M  terra  tencbrarum  naturas 
quinque  ponit  Maniclixus.  —  Habiiant^  inquit,  in  illa 
terra  ignea  corpora,  genera  scilicet  pestifera.  Cum 
A\c\iyhabiiabant ;  animata  utiquoatque  viventiavult 
intelligi.Sed  ne  de  verbo  calumniari  velle  videamur, 
attendamus  istos  omnes  habitatores  terro;  illius, 
quemadmodum  in  quinque  genera  viva  distribuat. 
Hic  infinitce,  inquit,  tenebrXy  ex  eadem  manantes 
natura  inxttimabiles^cum  proprns  fetibus:  ultraquas 
erant  aqux  ctenosx  ac  turbidse  cum  suis  inhabitaiori' 
bus;quarum  interiusventihorribileset  vahementescum 
suo  principe  et  genitoribus.  Rursum  regto  ignea  et  cor" 
ruptibilis  cum  suis  ducibus  et  nationibus.  Pari  more 
introrsum  gens  calignis  ac  fumi  plena^  in  qua  morabts^ 
tur  immanis  prijiceps  et  omnium  dux,  habens  circa  se 
innumirabilesprincipes,quonim  omnium  ipsceratmens 
el  origo:  hseque  fuerunt  natura;  quinque  terrae  pestife^ 
rse.  Animadvertimus  quinque  naturas  quasi  partes 
unius  naturae,quam  vocat  terram  pestiferam.Hos  sunt 
aulem  :  tenebroe,  uquae,  venti,  ignis,  fumus,  quas 
quinque  naturas  sic  ordinat,  ut  exteriores  caeteris 
sint  tenebrfle,a  quibus  numerare  incipit.Intra  tene- 
bras,  aquas  constituit ;  intra  aquas,  ventos ;  intra 
ventos,  ignem ;  intra  ignem,  fumum.  Et  habebant 
istae  quinque  naturae  sua  queequegenerainhabitato- 
rum  suorum,qu6e  nihilominusquinque  sunt.Quaero 
namque  utrum  genus  uoum  habitantium  fuerit  in 
omnibus  quinque  naturis,  an  divcrsa  genera,sicut 
naturs  ipss  divers®  sunt.  Diversa  fuisse  respon- 
dent,  et  de  aliis  libris  itadocent,  quod  tenebrffi  ha- 
buerunt  serpcntes  ;  seque,  natantes,  sicut  sunt  pis- 
ces  :  venti,  volantes,  sicut  sunt  avos  ;  ignis  qua- 
drupedes  S  sicut  sunt  cqui,  leones,  et  caetera  hu- 
jusmodi  ;  fumus,  bipedes,  sicut  sunt  homines. 

GAPUT  XXIX.  —  32.  Refeltitur  hoc  deliramentum 
Quis  igitur  ista  ordinavit  ?  quis  distribuit  atque  dis- 


1  Sic  Ms9.  At  ediU,  ten^bras  habitaverunt  terpentes  ; 
aquat  nataniet,  ticut  tunt  piscet ;  ventot  vo  es,  sieui 
sunt  avet ;  ignes  quadrupedes  etc. 


195 


CONTRA  EPISTOLAM  MANICHiEI,  S.  AUGUSTINI 


196 


tinxit?  quis  numerum,qualitates,rormae,vitamde- 
dit  ?  Hffic  enim  omnia  per  8e  ipaa  bona  sunt)  nec 
invenitur  unde  cuiquenaturs  niei  abomnium  bono- 
rum  Deo  auctore  tribnantur.  Nonenim  sicutchaos 
de8cribere,vel  quoquo  modo  insinuare  etiam  poeta 
Bolent,  informem  quamdam  matoriam  sine  specie, 
aine  qualitate,  sine  mensura,  sine  numero  et  pon- 
dere,  sine  ordine  ac  distioctione,  confusura  nescio 
quid,  atque  omnino  ezpers  omni  qualitate,  unde  il- 
lud  quidam  doctores  grajci  ai:oiov  vocant :  non  ergo 
sic  isti  hanc  quam  vooant  terram  tenebrarum  insi- 
nuare  conantur :  sed  omnino  aliter  longequediverse 
atque  contrarie  latus  lateri  adjungunt  atque  colli- 
niant* :  naturasquinquenumeraDt,dintinguunt,or- 
dinant,qua]itatibus  propriis  enuntiant ;  neceas  de- 
sertas  ac  infecundasesse  permittunt,sed  suis  inha- 
bitatoribus  complenteisqueipsisformascongruas  et 
Buis  habitationibus  accommodatas  attribuunt,  et, 
quod  anteceliit  omnibus,vitam.H6ec  tanta  bonaenu- 
merare,etab  auctore  omnium  bonorum  Deoali^na 
esse  dicere,  hoc  est  nec  in  rebus  agnoscere  tantum 
ordinis  bonum,  nec  in  se  tantum  errorum  malum. 
CAPUT  XXX.  —  33.  Quam  mulla  bona  in  iis  natu- 
ritf  guas  ponit  Manichxus  in  lerra  lenebrarum. — Sed 
ista^  inquit,  genera  quinque  illas  naiuras  inliabitan- 
(i*a,  S3Bva  erant  atque  pestifera.Qudisiegoiu  eisssevi- 
tiam  pestemque  laudaverim.Ecce  ego  tccum  vitupero 
quae  in  illis  mala  esse  criminaris  :  lauda  tu  mecum 
qus  in  illis  bona  ipse  commemoras^ita  videbis  bona 
mah's  permixta  te  velle  constituere  pro  summo  et  ex- 
tremo  malo.  Vitupero  ibi  tecum  pestem  :  lauda  ibi 
mecum  saiutem.  Monenim  genera  illa  vel  gigni,  vel 
nutriri,vel  inhabitare  terram  illam  sinesalutealiqua 
potuissent.  Vitupero  ibi  tecum  tenebras  :  lauda  ibi 
mecum  fecunditatem.Tenebrasenim  dic\9 insestima- 
(dles',ei  addis  tamen,cum  propriis  fagtibus.QnsiXiquBiin 
tenebrse  non  sunt  corporeae  ;  totumque  hoc  nomen 
lucis  absentia  est :  sicut  nuditas,  carere  vestitu  ;  et 
inanitas,  vacare  corporis  plenitudine  :  ac  propterea 
tenebrs  nihil  gigncre  potuerunt,  quamvis  terra  po- 
tuerit  tenebrosa,  id  est,  carens  luce,aliquid  gignere. 
Sed  interim  hoc  omittamusifetustamen  ubi  exoriun- 
tur,et  temperamentum  est  aptum  saluti  ',et  quaedam 
concordianumerosa  ordinat  atque  in  unitatem  coae- 
diflcat  membra  nascentium.sibimet  invicerii  mode- 
rationis  pace  congruentia.Quee  omniaquisnonintol- 
Hgat  majori  laude,quam  tenebras  vituperatione  dig- 
naiida  ?  Vitupero  ibi  tecum  coenum  turbidum  aqua- 
rum  :  laudaibimecum  et  ipsam  speciem  qualitatem- 
que  aquarum,  et  inhabitatorum  natantium  membra 
oongruentia.vitam  corpus  continentem  et  re^entem, 
et  omne  temperamentum  sui  generis  valetudini  ac- 
commodatum.Quantumvisenimaquas  coenosas  tur- 
bidasque  reprehendas,eo  tamen  quod  tales  aquas  di- 


*  Am  ,  colliniunt,  Er.  et  Lov.,  collinunt.  At  Mpb.  ha- 
bent,  colHniant ;  seu  quod  idem  est,  eoniiniant*  Forte 
pro,  coUineant, 

*  Iq  ante  excusis,  fcKtus  aptum  saluii  et  qumdam  etc. 
Redintegratur  locus  auxilio  Ms.  Sorbonici  el  antiquit- 
•tmi  Corbeieniis. 


cis  ut  animantia  sua  possent  et  gignere  etcontinere, 
speciem  illius  qualiscumque  corporis  et  partium  si- 
militudinem,  qua  in  unam  formantur  pacaoturque 
qualitatem,  auferre  non  potes ;  quia  si  abstuleria, 
nullum  erit  corpus  :  qus  omnia,si  es  homo»  sentis 
esse  laudanda.Et  quantumvis  illorum  inhabitatorum 
sffivitiam,et  inter  impetus  dilacerationes  etvastatio- 
nes  exaggeres,non  eis  tamen  adimis  numerosos  for- 
marum  terminos,quibus  sibi  singula  eorumcorpora 
membrorum  parilitate  pacata  8unl,et  temperamen- 
tum  8alutis,et  moderamen  animae*  partessuicorpo- 
ris  in  unitatem  amiciti»  concordiaeque  redigentis  : 
quffi  si  humano  sensu  intueris,  videsplusesselau* 
danda  quam  illa  vituperanda  quae  displicent  Vitu- 
pero  ibi  tecum  horrorem  ventosum  :  lauda  ibi  me- 
cumeorumdemventorum  spirabilem  nutricemque 
naturam,et  speciem  corporis  convenientia  partium 
continuati  atquedifTusi  :  quibusjrebus  omnibus  il- 
los  inhabitatores  suos  poterant  et  gignere,et  alere,et 
salubriter  continere ;  eorumque  inhabitatorum,cum 
cstera  quae  in  omnibus  animantibus  superiori  ratio- 
ne  laudata  sunt,  tum  proprie  impigros  et  faciles  un- 
de  velint  et  quo  velint  transitus,et  alarum  in  volatu 
concordem  nisum  et  non  imparem  motum.Vitupero 
ibi  tecum  corruptionem  ignis :  lauda  ibi  mecum  ge- 
nitabilem  ignem',et  vigentom  opportunamque  ejus 
temperationem  napcentibus,et  ut  coalescerent,et  ut 
8uisnumerislineamenti»quc  perncerentur,et  ut  vi- 
vere  atquc  habitare  ibi  possent :  quae  omnia  non  so- 
lum  in  ignis  habitatione,  sed  in  ipsis  quoque  habi- 
tantibusmirandaet  laudandaesse  cognoscis.  Vitu- 
pero  ibi  tecum  obscuritatem  fumi,  et  immanitatem 
principis  qui  in  eo,sicut  dicis,morabatur  :  lauda  ibi 
mecum  quod  vcl  in  ipso  fumo  nullam  partem  invenis 
dissimilem  caeteris;  ex  quo  in  gcnere  suo  partium  in- 
ter  se  suarum  congruentiam  modumque  custodit,ut 
quadam  unitate  sit  quod  est :  quae  nemo  sobrie  con- 
8idcrat,et  non  mirabiliter  laudat.  Quid,  quod  etiam 
fumo  addis  vim  potentiamquegenerandi,quando  ei- 
dem  quoque  inbabitatores  principes  tribuis^utquod 
hic  uunquam  vidimus,ibi  fumus  fecundussit,  et  sa- 
lubrem  suis  habitatoribus  praebeat  munsionem  ? 

CaPUT  XXXI.  —  34.  De  eodem  argumento.  Quod 
etiam  in  ipso  fumi  principe  immanitatem  solam  ad- 
vertisti  quam  vituperares,nonnedebuisti  attendere 
caetera  quaete  in  ejus  naturse  laudem  cogerent?  Ha- 
bebat  enim  animam  et  corpus ;  illam  viviGcantem, 
hoc  vita  inspiratum :  cum  ille  regeret,hoc  obtempe- 
raret;illa  praeiret,hoc  subsequeretur;illa  contineret, 
hocnondeflueret;illamoveretinnumeroshocnume- 
rosa  membrorum  compagineconstabiliretur.Nonne 
te  ad  laudem  movet  inhoc  uufi  principe,  vel  pax  or- 
dinata,vel  ordo  pacatus?  Quod  autem  de  uno  dictum 
est,hoc  de  caeteris  intelligi  licet.Sed  enim  erat  in  alios 
ferus  et  immanis  ?  Non  hoc  laudo,  sed  tanta  iila  quae 
non  vis  attendere.  Quae  si  vel  admonitus  intuetur  at- 


<  Ita  codex  Corbeiensis.Editi  vero,  moderamtn  formm, 
*  Sditi,  genitalem  ignem. 


IdT  LIBER 

qae  eonaiderat,quIflquis  MaDichteo  temere  credidit, 
siiiedubilttionecogD08cit,cumdeistisDatunaloqui- 

tur.deboQisquibusdam  se  loqrti.sednon  BUEnmiaet 
iDfabriciitiSiBicut  est  Deua  unaTrlnitas,Dcque  dchia 
fabricatis  qus  sublimitcr  ordinata  sunt.Biculi  eunt 
AngeliHanctietbSELtissimxpoteatatesised  deinfiiniB 
etpro  auigenerismoduloinimurerumordinatiabo- 
niB;qusdum  comparaiitur  Buperioribu9,vitupcran- 
dsab  imperitia  cxisliraantur;et  dum  coneiderantur 
quaotum  hiBdesitboDi,quodillisadeel,ejusderaboni 
■baeDtiamalinomentenet.  Etegoquidemproptcrea 
sicde  ielisnaturis  disputo,  quoniam  eanominantur 
qus  iahocmHadonotasuntnob.s.NovimusenimtB- 
iiebraa,aqua9,vento3,ignem,rumuni;  novimue  cliam 
aaimalia  serpeDtia,natanlia,  volantio,  quadrupedia, 
bipedia:iD  quibus  oraDibua,  exceptis  tonebris,  quEe, 
ut  ilisi,nihil  auat  aliud  quam  lucis  absenliu,  qute 
oculis  Qonvidendo  discernuntur.sicut  silentium  an- 
ribua  Don  audiendoi  noo  quia  tentfbrse  sunt  aliquid, 
sed  quia  lux  nonest  ;  aicut  non  quia  silentium  est 
aliquid.sed  quia  sonua  non  est:  cxccptiB  crgo  tcne- 
bria  in  hac  enumeratione,  ceetGne  naturs  aunt,  et 
omDibus  nots:quarum  Bpeciem,  quia  in  quanlum- 
cumqueeat,  laudabilis  et  bonaeat,  nemo  prudeuB 
abalienat  ab  auctore  omnium  booorum  Lieo. 

GAPUT  XXXII.  —  35.  Manicliseus  ex  iis  qux  hic 
tidil jOrdinavil  tuaphanlaimata.Tiam  ille  Munichfcua, 
BJcutvoIuit  nalurasquashicdidicifordinareinphan- 
tasmalibua  suiB,velut  ingente  tenebrarum,  omnino 
falsus  esse  convincitur.  Primo,  quia  [enebrx  nibil 
poanunt  gignere.ut  dictum  est.Scd  non  tales.inquit, 
enint  ill«  tenebrie,  quales  hic  nosti.  Unde  ergo  me 
de  illis  doces?AnfortclamverbosusdoctriniepoIIi- 
citator  cogis  ut  credam  ?  Sed  fac  mecredcre.  Illud 
tamen  ecio,quod  si  nnn  habebant  aliquam  i^pccieni*, 
aicut  iste  non  habent,nihil  gencrare  potucmnt  :si 
autem  habebant,melioree  erant.Tu  autem  cum  dicis 
non  fuiBsetalcs,  quaai  pejoros  hliquae  credi  cupis. 
Pgsses  dicerc  etiam  silentiuiu,quod  sic  eat  auribuB 
uttenebre|ocuIis,aIiqua  ibi  surda  vel  muta  aninialia 
genuiase:ut  cum  tibi  dicerctur  non  csse  aliquam  na- 
turamsilentium^reapondercs.Sednontalesilcntium, 
quale  hic  nostri ;  ul  omoino  qnod  vellee  diccree  eia 
quoa  semel.ut  tibi  crederpnt,decepiases.'Juanquam 
id  quod  eum  induxit,  ut  in  tenebris  serpcntia  nata 
ease  coonngeret.in  ipsis  quidem  primordiis  nascen- 
tium  potuitbeneanimadverti.SedeuntserpealeBqui 
tam  acute  vidcDt,et  sic  prssentia  lucie  ex9Liltant,ut 
gravisaimum  lestimoniumcontraeum  dicere  videaa* 
tur.Deindein  aquisnalantia  facile  fuit  hic  diacere,  et 
■d  illatransferrephantasmata;sic  etinventisvolan- 
tia,quoniam  hujus  craasioria  aeris  impulsusin  quo 
«res  volitant,  ventua  dicitur:  in  igne  vero  quadru- 
pedia  unde  illi  (Ingere  in  mentem  vonerit  neBcio.Et 
tamen  non  frustra  hoc  di:(it,  aed  porum  attendit,et 
errsvit  nimis.  Hanc  enim  ratioaem  solent  reddere, 

<  Editi  TQlao,9iMift((i(ftetf.EtpoalvlgiQtiqiiatLiorTer- 
wat,fheHe  /UU  hie  dieere.H  ed  itta  Iratuirt  fAanlatmata. 
Caatigantnr  ez  Hh. 

*  Ita  Hh.  SdiU  mo,  /bctem. 


JNUS.  198 

quodquadrupedescdacesBlnt.etiaconcubitummul- 
lum  rcrveanl.Suil  niulti  hqminescdacilute  Bua  BQpe* 
raDtqucmIibetquudrupedem,quioertebipedeBaunt, 

quos  non  ignis,»cd  fumi  ease  filioBdiclt.  Anseribus 
verononfucilcq'jidquampdaciusinvenitur:quoBBive 
in  rumo  ponat,quia  bipedca  Funt;sive  in  equis,  quia 
nalara  amant ;  sive  in  vcntia,  quia  pcanati  sunt,  at 
inlcrdum  volanl:ad  ignem  certe  sccundum  ejue  dia- 
tincUoncm  non  pcrlineut.  Quod  aulem  attinet  ad 
forvorem  concubilus,crcdo  eum  animadvertisse  hifl* 
nientea  equoa,et  axpe  moreia  frenia  raptos  in  femi- 
na9:quod  animadversum  dum  vullcito  acnbere,non 
atlendit  pasaercm  panelinuni,incujuacomparatione 
qnivisudmiesuriuslrigidissimus  invenitur.  BipedeB 
vcru  ln  fumo  cumabeisqufDritur  quare  ordinaverit, 
reepondcrJ  elatitmct  superbumeasebipedumgenufl: 
hinc  cnim  bomines  uriginem  trahere  dicunt:et  quo- 
niumruniusglobosuatt  quasi  tumidua  inauraaeri- 
gitur,supcrbisesseBimilemnonabsurdeatteadRrunt. 
Qu3!  animadverBio  auliicere  debuit  ad  aliquam  simi- 
litudinem  dandam  deauperbis  hominibu9,sive  alle- 
goriam  vel  formaudHm  vcl  inteIligendam:nontamen 
ut  ideo  bipedca  animantea  in  fumo  et  defumonati 
essecredantur.Nam  et  in  pulverc  nasci  debuerunt, 
quia  saipe  non  minorc  ambitu  et  elatione  eurgit  in 
cceluni  ;  et  in  ncbullH,  quia  plerumque  delerraita 
cxhalantur,ut  longe  intuentihus  incerlum  etiam  (a,- 
ciunl.fumiianranncbuIssint.PoalremOiCurinaquiB 
etventiedehabitandipatientiaadhabilatoresductum 
est argumcntu]n,quiavidcmusot  natantia  in  aquiB, 
ot  volantiu  inventis  vivere  :  ignis  voroet  fumusnoB 
detcrruithomincm  mentientem,ut  pudereteumtalea 
ibi  habilatorcs  constituere,quibusnihil  constituere- 
turabsurdius?  Namquadrupedemignis  incenditat- 
que  corrumpit.ethipedes  fumusofFocalatquenecat. 
Velliic  cfrlccogitur  fuleri^Bcnitilioreadicereingeate 
touebraruniiet  isluiseenuluras.ubivultomnia  p^o- 
racredi.  Siquidemibigignebatigni  quadrupedem  et 
Dutrieliat  ,et  continebat  innoxie  vel  etiem  commodie- 
simc.Similileret  rumusbipedessuosclcmentiaBimo 
sinu  editos,non  solum  sinc  molestia,  eed  vitaliter 
atqueindulgentvrcisqueinillumprincipatumedaca- 
verat  <  el  contincbal.llaoetcnduntur  ista  mendacla, 
animadvcrsione  rorum  quce  videnturin  mundo,sed 
niinus  diligenti  minusquosolerti  carnali  seneucon- 
ccpla,el  pbanlasmatibus  parturita,  et  temeriate  edi- 
ta  atqueconBcriptahferelicorum  numerum  auxisse. 
CaPUT  XXXIU.  —  30.  ffaturo  omni$.  u(  nalura 
est,  bona  est.  Sod  illo  genore  magis  urgendi  euat,nt 
intelligaDt.si  posBunt,  quam  vere  InCuthoIica  dica- 
lur.omnium  naturarum  esse  auclorem  Deum:  quo 
de  genere  "  superiu9agBbam,cum  dicerem,Vitupero 
tecum  pcstem,  ca:;citalem,  coenositatem  turbidam, 
horribilonivchenieDtiam,corruptibilitalem,immai^ 
tatem  principnm,cthiasimilia:Iaudatu  mecumspa- 
ciem,distiactionem,ordiiiatioDem,pacem,unitatem* 

1  Sic  Hm.  At  editio  Lov.,>ii7ue  ad  illum  priaeipatmit 


1  Verbam,  imilattm,  1 


s  noa  habent  Mh. 


199 


CONTRA  EPISTOLAM  MANICHiEI,  S.  AUGUSTINl 


200 


formarum^  membrorura  congruentiaset  numerosas 
parilitates,  vitalia  spirameuta  et  nutrimenta,  tem- 
peramentum  salutis,regimen  et  moderameoanimffi, 
famuIatusquecorporum,similitudiuemooncordiam- 
quepartiuminsingulisnaturis  vel  quae  habitubant, 
vel  qus  habitabantur,et  cfleterahujusmodi.Sicenim 
inteiliguntjSi  tamen  sine  pertinacia  velint  attendere, 
Jam  et  bona  et  malase  miscere,  cum  loquuntur  de 
illaterra.ubi  solam  etsummummalum  fuissecredi- 
derunt:itaque  si  tollantur  iliaquse  mala  enumerata 
Buntjbona  illa  qoae  laudatasunt  sine  uilavitupera- 
tione  remanere;si  autem  bona  ipsa  tollantur,nullam 
remanere  naturam.Ex  quo  jam  videt  qui  potest  vi- 
dere,omnem  naturam,in  quantum  naturaest,bonum 
esse  :  quiaexunaeademque  re,in  quaet  ego  quod 
laudarem,et  illequod  vituperaretinvcnit,si  toliantur 
ea quae  bona  sunt^naturanulla  erit ;  si  autem  tollan* 
tur  ea  quse  displiccnt,incorruptanatura  remanebit. 
Tolle  de  aquis  ut  non  sint  coenosaB  et  turbidae,  rema- 
nentaqu®  purae  atque  tranquillaeitoUe  deaquispar- 
tium  concordiam,  non  erunt  aquae.  Si   ergo  ^  malo 
illo  adempto  manet  natura  purgatior,  bono  autem  de- 
tracto  non  manet  ulla  natura  :  hocibi  facit  naturam 
quod  bonum  habet;quod  autem  malum.non  natura, 
aed  contra  naturam  est.ToUe  de  ventis  horrorem  et 
nimium  impetum  qui  tibi  displicet,  potes  cogilare 
ventoslenes  aique  moderatos  :  tolle  de  ventis  par- 
tium  simiiitudinem,  qua  eorum  corpus  in  unitatem 
continuaturetsibi  pacaturutcorpus  sit,nullasuberit 
natura  quam  cogites.Longum  est  persequi  cselera : 
sed  manifestum  estcis  qui  nullostudiopartiumju- 
dicant,cum  islae  naturas  commemorantur,adjungi  eis 
qusedam  quibus  displiceant  ;quae  cum  detrahimus, 
naturae  meliores  manent.  Unde  intelligitur  eas,  in 
quantum  naturae  sunt,bonas  esse  :quia  cum  eis  vi- 
cissim  omne  quod  bonumhabentdetraxerls^natura 
nullaa  erunt.  Animadvertite  etiam,  qui  recte  vultis 
Jadicare,iilum  quoque  principem  immanem  ;  :;ui  si 
auferatur  immanitas,attenditequanta  laudabilia  re- 
manebunt  :  compagocorporis,membrorumhinc  at- 
que  indecongruentia,formae  unitas,et  paxcontexta- 
rum  inter  so  partium,animaeregentiset  vegetantis, 
famulantisque  et  vegetati  corporis  ordo  et  disposi- 
tio.Quae  omnia  bona  si  auferantur,  et   si  qua  forte 
minus  enumeravi,  nulla  prorsus  natura  subsistet. 
CAPIIT  XXXIV.  —  37.  Natura  nunquam  sine  alL 
quo  bono.SolamalacansiderantManichasi.Sed  fortasse 
dicatis.illa  maladetalibusnaturisnonposse  auferri, 
et  ideo  uaturalia  debere  accipi.  Non  nunc  quaeritur 
quid  possit  vel  non  possitauferri:sed  certenonpar- 
vum  lumen  est  ad  intelligendum,omnes  naturas,in 
quantum  naturaa  sunt,bonas  esse,quod  sine  illis  ma- 
lis  cogitari  bona  illapossunt,sineboni9  autem  ilifs 
nulla  natura  cogitari  potest.Nam  sine  turbatione  cceni 
possum  aquas  cogitare:sine  pace  autem  continuata- 
rum  partium,hulla  species  corporieanimooccurritj 
aut  ullo  modosenliri  pote8t;ac  perhocnecillae  aquae 


*  lo  editis,  sic  ergo,  At  in  Mm.,  si  ergo. 


ccBnos®  sine  isto  bono  esse  potuerunt,  quo  bono 
flebat  ut  aliqua  natura  corpurea  posset  esse.  Nam 
quod  dicitis,quod  illa  mala  de  nataris  talibus  non 
possunt  auferri ;  respondetur,  quod  et  ilia  bona  de 
naturis  talibus  non  possunt  auferri.  Cur  ergo  istas 
res  propter  ii;alaquaeauferri  non  posse  arbitrami- 
ni,  mala  naturalia  vocare  vultis  ;  propter  ea  bona 
vero  quae  auferri  non  posse  convincimini,  bona 
naturalia  vocare  non  vultis  ? 

38.  Restat  ut  quaeratis(nam  ipsa  solet  esse  vox  ul- 
tima)unde  sint  illa  mala,quae  mihi  quoque  displioe- 
re  dicebam.Respondebo  fortasse^si  vos  prius  dixe- 
ritis  undesint  illabona,quae  vos  quoque  laudareco- 
giminiySi  absurdissimi  cordis  esse  non  vultis.  Sed 
quidegoistudqua3ram,cum  utrique  fateamur,omnia 
quaecumqueetquantacumque  bona8unt,abunoDeo 
esse,qui  summe  bonusest?ResistiteergovosipsiMa- 
nichaeo,qui  tot  et  tanta  bona  quae  commemoravi- 
mus  justeque  laudavimus,  pacem  concordiamque 
partiuminunaquaque,natura,salutemvalentiamque 
animantium.el  caetera  quae  repetere jam  piget,ita  in 
terra  commentitia  tenebrarum  esse  arbitratus  est,ut 
ab  illoDeo  quem  bonorum  omnium  fatetur  aucto- 
rem,  alienare  conaretur.Nonenimeabonavidit,dum 
hocsolumattenditquoddispliceret:tanquamsiquis- 
piam  leonis  fremitu  exterritus,e!  eumintuenstrahen- 
tem  ac  dilaniantem  pecorum  aut  hominum  corpora 
quaecumque  apprehendisset.puerili  quadam  inllrmi- 
tate  animitaototimore  percelleretur,ut  solam  feri- 
tatem  leonisintuensatquesa3vitiam,caeteraejus  ne- 
gligens  omnino  atqiie  practeriens,naturam  illius  ani- 
mantis,nontantummalum,sed  magnum  malumesse 
clamaret,  tanto  scilicetexaggeratius,qudnto  timidi- 
us.Atfii  edomila  feritateduci  ieonem  mnnsuetum  vi- 
deretSpraesertimsinunquamanteafuissetdeillabes- 
tia  territusjtunc  vacaret  securo  atque  intrepidoleonis 
pulchritudinemc(»nsiderareatquelaudare.Dequoego 
nihildicam,nisi  quod  adrem  maxime pertinet,  fieri 
posse  utaliquanatura  oiTendat  exaliquo,etintotam' 
nascatur  odium:cum  manifestum  sitmulto  melio- 
rem  esse  speciem  verae  ac  vivae  bestiae.etiam  cum  ter- 
retinsilvis,quam  imitatae  atque  simulataecum  in 
pariete  pictalaudatur.Hocergo  errore  ille  nos  non 
decipiat,  nec  caecos  faciat  ad  considerandas  natura- 
rum  species,cum  quaedamin  eisita  reprehendit,  ut 
omni  ex  partecogat  displicere^quod  omni  ex  parte 
reprehendere  non  potest :  atque  hoc  modo  animum 
ad  aequum  judicium  componentcs,  quaeramus  jam 
unde  sint  cum  illis  bonis  mala.quae  me  quoqueim- 
probare  '  dicebam.  Quod  facilius  videbimus,  si  ia 
unum  nomen  potuerimus  cuncta  conferre. 

CAPUT  XXXV.  —  39.  Malum  nihil  atiud  quam 
corruptio:ipsa'autem  corruptio  nonnaturaest^sedcon- 
tra  naturam,Ubicumquecorruptio,ibi  bonum  fuit, QuiB 


1  Ita  vetereB  libri.  Editi  vero  :  At  si  edomita  feritatt 
dulcem  leonem  mansuetumque  videret. 
s  Editi  vulgo,  tn  totum.  Kmendantur  ez  Mss. 
SEditi,  improbeiturum.  At  MtB.v<fnpro6are. 


10! 


LIBER  UNUS. 


203 


enim  dubitet  totum  illud  quod  dicitur  malum,  nihil 
ease  aliud  quam  corruptionem?  Possunt  quidem  aliis 
atque  aiiis  vocabulis  aliaatque  alia  maianominari : 
sed  quod  omnium  rerum  malum  8it,in  quibus  mali 
aliquid  animadverti  potest,corruptio  est.Sed  corru- 
ptio  peritffi  animae,imperitia  vocatur ;  corruptio  pru- 
dentisyimprudentia;  corruptio  justSfinjustitia;  cor- 
ruptio  fortis,  ignavia;  corruptio  quietae  alque  tran- 
quills,  cupiditas,  vel  metus,  vel  trislitia,  vel  jactan- 
tia.  Deinde  in  corpore  animato  corruptio  sanitatis, 
doior  et  morbus;  corruptio  virium,iassitudo;  corru- 
ptio  quietis,  iabor.  Deinde  in  ipso  solo  corpore  cor- 
ruptio  pulchritudinis,  fcBditas;  corruptio  rectitudi- 
nis,pravitas;corruptio  ordinis,perversitas;  corru  ptio 
integritatis,  discissio,  aut  fractura,  aut  diminutio. 
Longum  est  et  difficileet  barum  rerum  quas  comme- 
moravi,et  aliarum  innumerabilium  omnes  corruptio- 
nes  nominatim  enuntiare;  cum  etiam  mullSB  quaedi- 
euntur  in  corpore,  possint  et  in  anima  dici,  et  innu- 
merabilia  siot  in  quibus  propria  vocabula  corruptio 
teneat.Verumtamen  videre  jam  facile  est  nihil  noce- 
re  corruptionem,  nisi  quod  iabefacit  naturalem  sta- 
tum ;  et  ideo  eam  non  esse  naturam,  sed  contra  na- 
turam.  Quod  si  non  invenitur  in  rebus  malum  nisi- 
corruptioy  et  corruptio  non  est  natura ;  nuUa  uti- 
qoe  natura  malum  est. 

40.Sed  si  hoc  forte  intelligere  non  valetis,illud  at- 
tendite,  quod  omne  quod  corrumpitnr,  bono  aliquo 
minaitur :  quia  si  non  corrumperetur,  incorruptum 
flB9ei,Bi  vero  etiam  non  posset  omnino  corrumpi,in- 
cormptibile  esset.Necesse  est  autem  utsive  incorru- 
ptio  sive  incorruptibilitas  bonum  sit,  si  malum  est 
eorraptio.  Sed  nunc  de  natura  incorruptibili  nulla 
qneBtio  est :  de  his  agitur  quaB  possunt  corrumpi, 
qoe  dum  non  corrumpuntur,  incorrupta  dici  pos- 
ionl,iDCorniptibilia  non  possunt.  Illud  enim  sol  u  m  i  n- 
eorraptibile  proprie  dicitur,  quod  non  tantum  non 
eorrampitur,  sed  etiam  nulla  ex  parte  corrumpi  po- 
tB8t.lncorruptaergo  qufficumquesunt  ettantum  cor- 
rompi  po88Dnt,cum  corrumpi  coBperint,eo  ipso  bono 
minnunlar  quo  incorrupta  erant ;  et  magno  quidem 
bono,qniamagnummalumestcorruptio:etquamdiu 
in  eis  augeri  corruptio  potest,tamdiu  habent  bonum 
qno  minuantur.Quapropter  natursillae  quasin  tene- 
brarnmterrafuisse  confingit,aulpoterant  corrumpi, 
aut  non  poterant.Si  non  poterant,  incorruptibiles 
eran  t,quo  bono  superius  nibil  est  Si  poterant,aut  cor- 
nimpebantur,autnon  corrumpebantur :  si  non  cor- 
rampebantur,incorrumptaeerant,quodvidimus8ine 
Dagna  Uode  dici  non  posseisi  autem  corrumpeban- 
tor,  minnebantor  iilo  tam  magno  bono  ;  si  minue- 
bantnr  bono,  habebant  bonum  qno  minuerentur ; 
qaod  81  habebant  bonum,non  erant  naturae  illaB  sum- 
mnm  malam,et  omnis  Manichsi  fabula  falsa  est. 

CAPUT  XXXVI.  —  41.  Unde  malumy  sive  corruptio 
kmt.Sed  quoniam  quABsivimus  quid  esset  malum,ne- 
qne  hoo  naturam,  sed  contra  naturam  esse  cognovi- 
miiB ;  oonsequenter  qusrendum  est  unde  sit :  quod 
Qlo  wL  fiBciaMtyminus  fortasse  in  bas  tanti  erroris  an- 

Patml.  XLII. 


gusiias  laberetur.  Prffipropere  quippe  ao  prffiposlere 
quaesivit  unde  e8set,quod  primu  non  quassierat  quid 
esset:  et  ideo  nullo  modo  potuerunt  querenti  oocur- 
rere  nisi  vana  phantasmata,  quibus  difficile  animus 
carnalibus  sensibus  multum  pastus  exuitur.Dicet  er- 
go  aliquis,  nop  jam  ceriare,  sed  non  errare  deside- 
rans:Undeet  ista  corruptio,quod  quasi  generale  ma- 
lum  rerum  bonarum,  sed  tamen  corruptibilium  esse 
comperimusPQui  talis  qu8Brit,cito  invenit  magno  ar- 
doreverum  petens,et  constanti  perseverantiapiepul- 
Bans.Per  homines  enim  commemoraiio  aliqua  signis 
verborum  fieri  potestidocetautem  unus  verusMagis- 
ter  ipsa  incorruptibilis  Veritas,  solus  Magisterinte- 
rior:qui  etiam  ezierior  factus  est,ut  nos  ab  ezteriori- 
bus  ad  interiora  revocaret;  et  formam  servi  accipiens, 
utejus  sublimilasUurgentibus  innotcsceretjacenti- 
bus  humilis  apparere  dignatus  est.  In  ejus  nomine 
8uppliceBsimus,etper  eum  misericordiam  Patrisim- 
plorantes  ista  quffiramus.Primo  enim  brevissime  res- 
ponderi  potesi  qusrentibus  unde  corruptio  est,  cum 
dicitur,Ex  eo  quod  h»  naturs  qu»  corrumpi  possunt, 
nonde  Deo  genitffi,sed  abeo  denihilo  fact»  sunt:qua8 
quoniam  bonas  raiio  superior  demonstravit,  nemo 
potest  recte  dicere,  Non  fecisset  Deus  bona.Si  autem 
dizerit,Summe  bona  fecisset  *,  potest,oportei  intelli- 
gatsummum  bonum  ipsum  e8se,qui  fecithsBC  bona. 

GAPUT  XXXVII.  —  42.  Solus  Deus  summe  bonus. 
Quid  mali,  inquis,  fleret,  si  et  ista  flerent  summe 
bona?  £t  tamen  si  quis  ez  nobis  qusreret,  accepto 
et  credito  Deo  patre  summo  bono,  si  esset  aliud 
Bumme  bonum,unde  esse  nobis  pie  videretur,nuilo 
modo  recte  responderemus,  nisi  de  Deo  Patre  qui 
summe  bonus  est.  Quod  ergo  de  ilio  est,memineri- 
mus  natum  de  ilio  es8e,noa  ab  eo  factum  de  nihilo» 
et  ideo  et  hoc  summe,  id  est,  incorruptibiliter  bo- 
num  esse  :  videmusque  injuste  flagitari  ut  tam 
Bumme  bona  eint  que  fecitde  nihilo,  quam  Bumme 
bonuB  est  quem  de  se  genuit :  quem  nisi  unum  ge- 
nuisset,  non  id  quod  ipse  est  genuisset,  quia  ipse 
unus  est.Quapropter  unico  quidem  Filio,  per  quem 
facta  8uni  a  Patre  omnia  bona  de  nihilo,  imperite 
atque  impie  fratres  quaBruntur ',  nisi  ez  eo  quod  in 
homines  apparere  dignatus  est.Namideo  et  unigeni- 
tus  in  Scripturis  et  primogenitus  dicitur:  unigenitus 
a  Palre,  primogenitus  ez  mortuis.  El  vidimus^  in- 
quit,  gloriam  ejus  tanquam  unigeniti  a  Patre,  pleni  ^ 
gtatia  et  veritate  {Joan.i,  14, 18) :  et  Paulus  dicit.  Ut 
sit  ipse primogenitus  in multis fratribus {Rom,ym,29), 

43.  Quod  si  dizerimus,  Non  jam  essent  ista  bona 
qu»  de  nihilo  facta  sunt,8ed  iantummodoDei  natura 
esset*;  invidebimus  tantis  bonis;  et  voz  impia  est, 


f  Sola  editlo  Lov.,  suhtititas.  Minos  bene. 

*  Ediii,  nemo  podest  recte  dicere  non  Deum  bonafeeisse. 
Si  autem  dixeni  summe  bona  fecisse,  eic.  CaBtigantur 
auctoriiate  veterum  manuscriptorum. 

*  LoY.:  Qttapropter  de  unico  quidem  Fitio, hn» 

pie  fratres  queruntur.  Male. 

*  8ic  Ma8.  At  editi,  ptenum. 

B  Sic  M88.  Editi  autem  minus  recte  ferebaDt  :  Non 
jam  esse  ista  bona,  oum  de  nihiio  facta  sunt  sed  tantum' 
tnodo  Dei  naturam  honam  esse. 


203 


CONTRA  fiPISTOLAM  MANIGHiEI,  S.  AUGUSTINI  LIBER  UNUS. 


injuriam  putare  non  hoo  esse  quod  Deus  est,etideo 
nolle  esse  aliquod  bonam,  quoniam  ei  praeponitur 
Deus.  Quffiso,  patere^  natura  anim»  rationalis,  ali- 
quanto  minus  le  esse  quam  Deus  est^et  tanto  minus, 
ut  post  ipsum  te  melius  aliquid  non  sit.  Patere»in- 
quam,et  mitesce  illi ;  nete  adhuc  repellat  in  inflma, 
ubi  per  angustias  pcenalesetiam  atque  eliam  bonum 
quod  es  vilescat  tibi.  Superba  es  in  Deum,  si  indi* 
gnaris  quod  te  antecedit ;  et  nimis  contumeliose  de 
illo  sentis,  si  non  ineffabiliter  gratularis  tam  ma- 
gnum  bonum  esse  te,ut  solus  sit  ille  prsstantior.Quo 
constituto  atque  firmato,illud  ne  dixeris* :  Me  solam 
n&luram  Deus  facere  debuit ;  nollem  ut  post  me  ali- 
quid  boni  fieret.  Non  enim  quod  bonum  est  post 
Deum,  jam  debuitesse  novissimum.Et  hinc  maxime 
apparet  quantam  tibi  tribueritdignitatem^quod  Deus 
qui  solustibi  naturaliter  dominatur,  fecit  alia  bona 
quibus  tu  quoque  dominareris.  Nec  mireris  quod 
nunc  tibi  non  omni  modo  serviunti  et  te  aliquando 
etiam  cruciant :  quia  Dominus  tuus  majorem  pote- 
statem  habel  in  ea  qu»  tibi  serviunt,  quam  tu  in 
ipsa  ',  tanquam  in  servos  servorum  suorum.  Quid 
ergo  mirum  si  tibi  peccanti,id  est  non  obtemperanti 
Domino  tuo,  poenalia  quibus  dominabaris  efifecta 
sunt  ?  Quid  enim  tam  Justum,  et  quid  Justius  Deo? 
Hoc  namque  humana  natura  in  Adam  meruit,de  quo 
nunc  non  est  disputandi  locus^sed  tamen  dominator 
justus  et Justis  premiis  et Justis  suppliciis  approba- 
tur.beatitate  recte  viventium  poenaque  peccantium. 
Nec  tamen  sine  misericordia  derelicta  es,quffi  certis 
rerum  temporumque  mensuris  vocaris  ul  redeas.  Ita 
recto  moderamine  altissimi  Gonditorisusque'  ad  bo- 
na  terrena  perventum  est,quaB  corrumpuntur  et  re- 
formantur,  ut  haberes  supplicio  mixta  solatia ;  ut  et 
laudares  Deum  delectata  ordinc  bonorum,  et  refu- 
geres  in  eum  exercitata  experimentis  maloruiu.  Ita 
in  quantum  tibi  terrena  serviunt^docent  te  esse  do- 
minam  suam ;  in  quantum  autem  molesta  sunt, 
docent  ut  servias  Domino  tuo. 

GAPUT  XXXVIII.  —  44.  Natura  a  Deo,  corruplio 
exnihilo, QusL^ro^ier  quamvis  sit  malum  corraptiOy 
et  quamvis  non  sit  a  Gonditore  naturarum,  sed  ex 
eo  sit,  quod  de  nihilo  facts  sunt :  tamen  etiam  ipsa 
ilio  regente  et  gubernante  omnia  qu»  fecit,sic  ordi- 
nata  est,  ut  non  noceat,  nisi  naturis  infimis  ad  sup- 
plicium  damnatorum,et  exercilationemadmonitio- 
nemque  redeuntium,  ut  inhaereant  Deo  mcorrupti- 
bili,maneanlque  incorrupli^quod  unum  est  bonum 
noslrum ;  sicut  per  prophetam  dicitur,  Mihi  autem 
inhaerere  Deo  bonum  est  {PsaL  ixxii,  28).  Neque  il- 
lud  dixeris :  Non  faceretDeus  naturas  corruptibiles. 
In  quantum  enim  natur»  sunt,  Deus  fecit :  in  quan- 
tum  autem  corruptibiles,non  Deus  fecit ;  non  enim 
est  ab  illo  corruptio,  qui  solus  est  incorruptibilis.  Si 
hsc  capis,  graiias  age  Deo :  si  non  capis,  quiesce,  et 


304 

noli  temere  nondum  intellecta  damnare;  supplexque 
illi  qui  lumen  est  mentis  Sattende  utintelligas.Gum 
enim  dicitur,  natura  corruptibilis ;  non  unum,  sed 
duo  nomina  dicuntur.Item  cum  dicitur,  Deus  fecit 
de  nihilo  ,  non  unum,  sed  duo  nomina  audimus. 
Redde  ergo  islis  singulis  illa  singuia,  ut  cum  audis 
naturam,  ad  Deum  pertineat;  cum  audis  corrupti- 
bilem.ad  nihilum :  ita  tamen  ut  ips»  corruptioneSy 
quamvis  non  sint  ex  Dei  arte,  in  ejus  tamen  pote* 
state  sint  disponendaB,  pro  rerum  ordine  et  meritis 
animarum.Ideo  recte  dicimus  ab  illo  esse  prffimium 
atque  supplicium.  Ita  enim  non '  feeit  corruptionem* 
ut  possit  corruptioni  eum  dare  qui  corrumpi  me- 
ruerit,  id  esl ,  qui  se  ipse  ccBperit  peccando  corrum- 
pere,  ut  cruoiantem  sentiat  corruptionem  invitus, 
qui  blandientem  commisit  volens  '. 

GAPUT  XXXIX.  —  45.  Mala  quotnodo  tiniaDeo. 
Non  enim  in  Vetere  Testamento  tantum  scriptum 
est,  Bgo  (acio  bona,  et  condo  mala  (Itai.  xlv,  8) :  sed 
evidentius  in  Novo,ubi  Dominus  dicit,  Nolite  timere 
eot  qui  corpus  occidunt^et  amplius  non  habentquid  fa» 
ciant ;  sed  eum  timete,  qui  cum  corpus  occiierit^  habei 
potestatem  animam  mittere  in  gehennam  (Matth.  x,2S, 
et  Lue,  XII,  4).  VoIuntariaB  autem  corruptioni  addi 
Judicio  divino  pcBnalem  corruptionem,  raanifestissi* 
me  apostolus  Paulus  attestatur,  cum  dicit:  Templum 
enim  Dei  sanclum  est^quod  estis  vos:quisquis  templum 
Dei  carruperitf  corrumpet  illum  Deus  (I  Cor.  iii,  17). 
Quod  si  in  vetere  Lege  dictum  esset,  quibus  inve- 
ctionibus  isti  impetum  fecerent  accusantes  quasi 
corruptorem  Deum  I  Quod  verbum  metuentes  multi 
latini  interpretes,  noluerunt  dicere,  corroumpet;  sed 
dixerunt,  disperdet  illum  Deus :  et  non  deviantes  a  ra 
ipsa^ofTensionem  vocabuli  deviarunt.Quanquam  isti 
non  minus  inveherentur  in  perditorem  Deum,8i  hoo 
in  Lege  vetere  aut  Prophetis  invenirent.  Sed  graecis 
exemplaribus  convincuntur,  in  quibus  apertissime 
seriptum  est,  Quisquis  templum  Dei  corruperit^  cor- 
rumpet  illum  Deus.  Quod  sl  quis  ab  eis  quaBrat,quo- 
modo  dictum  sit :  ne  corruptor  putetur  Deus,expo- 
nunt  statim,corrumpft  dictum  esse,  corruptioni  tra- 
det ;  vel  si  quo  alio  modo  possunt.  Quo  animo  ri 
essent  in  veterem  Legem,et  multa  ibi  miranda  intel- 
ligerent,et  nondum  intellecta  non  cum  odio  lacera-* 
rent,  sed  cum  honore  difTerrent  *. 

GAPUT  XL.  —  46.  Corruptio  tendit  ad  non  esse,  Si 
quis  autem  non  creditex  nihilo  esse  corruptionem, 
proponat  sibi  hsc  duo,  esse  et  non  esse,  quasi  ex 
diversis  partibus ;  intelligendi  gratia,  ut  cum  tardis 
tardiusambulemus:deinde  velutin  medio  constituat 
aliquid,ut  puta  corpus  animantis,  et  quasrat  hoc  se- 
cum,  dum  formatur  illud  corpus  et  nascitur,  dum 
augetur  C(jus  species,  nutritur,  convalescit,  robora- 


^  Editi  hic  aJi]unt,o  anima  humana;  qnod  a  Msi.  abest. 
s  In  Mis.  de«ii,  in  ;  ut  vox,  i^sOf  rationalem  animam 
retpieiat. 
*  Sic  Mm.  At  editii  ^tKu^ tie. 


*  Ita  Mii.  Editi  aatem,  gui  lumen  mentit  acctndit, 
s  Id  edilii  male  hic  omiMa  erat  particula  negani. 

*  Ediii,  blandientem  ilUcita  oblectatione  concupifoe»- 
tiam  commisit  volens,  Expunximui  hac  verba,  idUcHm 
oblectatione  cvnct^isceniiamfinim  absant  a  manuscripliSb 

«  Editi,  deferrent.  veriot  lUi.,  differreiU. 


K» 


IN  8UBSBQUIENS  OPDS. 


tur,  decontor,  firmatar,  in  qusDtum  m&net,  et  in 
quantom  stBbilitur,iii  quam  partem  teDdat.utrum  ad 
CBae.an  non  esseiDondubitBbiteBsequidemaliquid 
in  ipBiB  etiam  primordits  ;  sed  quanto  majiie  forma 
at  specie  et  Talentia  constabilitur  atque  firmstur, 
tanto  magis  fleri  ut  sit,  et  in  eam  partem  tendat 
qua  positom  est  esBS.Nuiic  ergo  incipiat  corrumpi ; 
debilitetur  omnis  ille  status,  tnnguaflcaut  vires, 
marcescat  robur,  Torma  f<edetur,  disBiliat  compago 
fflembrorum,  contabeacat  et  deQuat  concordia  par- 
tium  :  qunrat  etiam  uudo  per  istam  corruptionem 
qno  tendat,  utrum  ad  eaep,  an  non  esse;  non  puto 
nsque  adeo  cscum  et  tardum,  ut  dubitet  quid  slbi 
ipae  re9pondeB.t,et  non  aentiat  quanlo  magis  quod- 
que  corrumpitur,  tanto  magis  ad  interitum  tende- 
re.  Omne  autem  quod  ad  interitum  tendit,  ad  non 
esBe  tendit.  Gum  ergo  Oeum  incommutabiliter  et 
iDCOrrtiptibiliter  esse  credendum  Bit,id  autem  quod 
dicitur  nihil,  penituB  non  esse  manifestum  Bit :  et 
com  ista  ttbi  proposueriB  eBse  et  aoa  esse,  slque 
eognoveris  qu&nto  magis  augetur  specieB,  taato 
qgjdque  tendere  ut  sit ;  quanto  magis  augetur  cor- 
mptio,  tanto  magis  tendere  ut  noa  sit  :  quid 
dabitas  dieere  in  unaquaque  natura  corruptibili 
qoid  in  ea  ait  ex  Deo,  quid  ait  ez  nibilo  ;  cum 
Bpecies  Becundum  naturam  sit,  oorruptio  coatra 
OBluram?  Qnia  species  aucta  cogitesse,  el  Deum 
fatemar  snmme  esBe  :  corruptio  vero  ancta  cogit 
non  esse,  at  constat  quod  non  est,nibil  esse.  Quid, 
iiqDam.dubitas  dicere,in  natura  corruptibill,quam 
et  nataFam  dicifl,et  corruptibilam  dicifl,  quid  sit  ez 
Du,  qnid  ex  nihilo  ?  Et  quld  queris  Deo  naturam 
aantnriam^quem  si  conflteris  Bumme  esse.videB  ei 
non  esBe  contrariam  ? 

CAPOT  XLI.  —  47.  Cormptio  pertnittu  Dei  a  no- 
Ki  Cft.Car  ergo,inquit,quod  natursDeusdedit.tol- 
UtcoTTnptioPNon  tollit,nisi  ubi  permittit  DeuB:ibi 
aat«m  permittit,ubiordinatiBBimumet  justiesimum 
JBdicatiprorerumgradibusetpromeritiBBnimarum. 
Nam  etflpeoies  vocis  emiBBn  prsterit.et  silentioper- 
JDiitiir  ;  et  tamen  BCrmo  noster  ez  prEeterountium 
Terborum  deceBsione  ac  sucoessione  peragitur.et  mo- 
deratia  silentiorum  intervalliB  decenter  auaTiterque 
distinguitur :  ita  seBe  babet  etiam  temporBlium  na- 
tnnram  ioGma  pulcbritudo,ut  rerum  transitu  per- 
•gaLnr.etdistingnaturmortensBcentium.Cujuspul- 
cfaritadioia  ordinem  et  modos  si  posset  capere  sen- 
BOB  noflter  atque  memoria,ita  nobis  plaoeret,ut  de- 


206 

fectua  quibuB  distiDBaitur^neo  corruptiones  voeare 
auderemuB.Quod  autem  in  ^us  putcbritudinis  par- 
te  laboramus,  oum  nos  fluentia  deeeruat  tempora- 
lia  que  diligimuB,  et  peccatorum  ptEnas  luimns,  et 
Bempiterna  diligere  commonemur. 

CAPUT  XLII.—  48.  Bortatur  ad  ittmmum  bonim, 
Non  ergo  in  bac  pulcbritudine  quBramns  quod  non 
Bccepit ;  qa»  ideo  iaflma  eet.quia  quod  qusrimus, 
non  accepit:et  in  eo  quod  accepit.laudemusDeum, 
quia  tantum  apeciei  bonum  etiam  huic  quamTis  in- 
fims  dedit.  Nec  ei  tamen  ut  amatoroB  ejus  inha- 
reamus  :  sed  ut  Dei  taudatoreB  eam  tranBgredia- 
mur,  ut  supra  eam  collocati  de  illa  judicemuB.non 
ei  cooac&i  in  itla  judicemur.  PeBtinemusque  ad  il- 
lud  bonum,  quod  nec  locis  graeaatur  *,  neo  tem- 
pore  Tolvitur,  et  unde  speoiem  formamqne  acci- 
piunt  omnea  locales  temporsleBque  naturm.Ad  quod 
videndum  mundemus  cor  per  fldem  Domini  noitri 
Jesu  ChriBti,  qui  ait  :  Beati  mwidicordet,  quo»iam 
ipti  Deum  videbunt  (Malth.  v.  8).Nod  enim  eos  oon- 
loa  ad  illud  bonam  ceraendum  preparari  oportet, 
quibus  ceruitur  luz  iata  dilfusa  per  loooB,  et  non 
ubique  integra,  sed  aliam  portem  bio  babene,  et 
alibi  aliam.  Verum  illum  aspectum  aciemque  puiv 
gemuB,  qua  cemitur,  quantum  in  hac  vita  licet, 
quid  ait  Justum,  quid  pium.qua  sit  flapientis  pul- 
cbritudo  :  qu»  quiequis  cernit.proponit  longeom- 
nium  locBlium  spatiorum  pleoitudini ;  et  eentit,  ut 
isla  oernat,  non  per  looorum  spatiB  diffundi  aciem 
mentis  suk,  sed  inoorporea  potentia  slabiliri. 

UAPUT  XLIII.—  49,  CoTtclutio.  Cui  aspeotui  quo- 
niam  multum  inimioa  suot  phantBBmBta,  qua  da 
oarnali  aensu  trocta  imaginarie  cogitaUo  nostra  ver- 
sat  et  continetgdeteBtemnr  iatam  h»reeim,qun  sno- 
rum  pbantasmatum  fldem  Becuta,etdivinam  subs- 
tantiam  per  locorum  spatia,  quamvifl  inflnita,  velut 
informem  m-jlem  difljecit  atque  difTudit,  et  eam  ez 
una  parte  truncavit.ut  tnvenirent  locum  malo -.quod 
videre  non  potuit  non  esse  Daturam,Bed  ooatra  ot- 
turam  :  et  ipBum  malum  tanta  epeoie  et  funnis  et 
pace  partium  In  singulla  nataris  vigente  decoravlt, 
quia  BiDehifl  bonia  nullam  poteratcogitare  naturam, 
ut  ea  mala  qu»  ibi  reprehendit,  ioaumerabiliam 
booorum  copiaaepeliantur.Sed  hi;jusvolumInis  iats 
flit  termiuus  :  in  csteris  c«tera  ejus  deliramenta 
Deo  permittenle  atque  adjuvaate  argnentur. 

■  NonnnUi  Hm.,  erafMbtr. 


IK  SUBSEQUENS  OPUS, 

VUe   Ub.  S,   cap.  7,  Retractatioaum,   (.   1,   eal.   633,  a  verbit  n,  1,   Gootra  Faastaiii  Mani- 

chttam Bcripsi  grande    opus  [a)    utque    ad  col.    6J3,   n.   'd,    verbu,    FanBtus    quidam 


fiitt. 


H. 


(«]  Und  opu«  Bnnm  ADguftiao*  nna  cum  epiitola  8S  mlilt  ad  Bleronfmum  ;  qni  tn  epltlola,  cap.  I,  n.  17,taa- 
tatar  ••  id  ojierii  dictOBW  diu  aale  acceptom  ab  Hieroojmo  eplitol&m  ordlne  7S,  qura  iUi  reddi  ante  anQum  106 
•ea  poUiit.  LocQK  vero  lo  Retrsct&Uooum  Bcrie  medium  Inter  ConreiiaiODum  libroi  in  primo  lomo  edit08,et  llbroB 
ds  M6m  eum  Felica  maoiohno  hic  poete*  tecuturuB,  luilgnat  aidem  operi ;  quod  proiode  «d  annam  circltar  iOB 
Nlbrri  drbeL  Freqnenter  lllud  cilat  \a  librii  de  Civitale  Dei  iS  tt  16  ;  \a  QutegtioDiLui  luiB  io  GanBiim,  qanoL 
M,  ct  in  Exodom,  qacit.  i:  \\x  libro  secundo  contra  AdTerurinm  Legis  et  Propbetarum,  cap.  \%\  iii  iibro  i.rimo 
daCOBaeosn  Uvnugelleliiruu],  cap.  5  ;  et  tn  libro  ds  Bono  Viduilatii,i:ap.lS.Deeo  CauiodoniB  tn  Inititul.  Jiviaar. 
Mar.  esp,  1  :  Strnuit  ettam  A*guttiKia  (iniuit]  wntra  Fa\i*t»m  MMtcAciun  Irigiata  tru  libroi,  ubi  et  ejut  iw- 
yimimnm  fratHmUm  mmifitta  ratione  eonvKil,  el  de  Ubro  Geneiit  ittrum  mavbUHer  di^tatil. 


S.  AURELII  AUGUSTINI 


HIPPONENSIS  EPISGOPI 


GONTRA  FAUSTUM  MANIGHiEUM 


LIBRI  TRIGINTA  TRES  (») 


LIBER  PRIMUS. 


GAPUT  PHIIiUM.  —  Paastas  quidam  fuit,  gente 
Afer,  oivitate  MilevitanuB,  eloquio  suavis,  ingenio 
callidu8,8ecta  inanichffiU8,ac  per  hoc  nefando  errore 
perversue.  Noveram  ipse  hominem,quemadraodum 
eum  commemoravi  in  libris  Gonfessionum  mearum 
{Lib.  5,  aipp.3, 6).Hic  quoddam  volumen  ediditad- 
versus  rectam  christianam  *  fidem,  et  catholicam 
veritatem.Quod  cum  venisset  in  manuB  no8tra8,Iec- 
tumque  esset  a  fratribus ;  desideraverunt,  et  jure 
olaritatis  per  quam  eis  servimusflagitaverunt,utei 
responderemus.  Hoc  aggrediar  nunc  in  nomine  at* 
queadjutorioDominietSalvatoris  nostri  Jesu  Chris- 
ti,  ul  omnes  qui  hsc  legent,  intelligant  quam  nihil 
sit  acutum  ingenium  et  lingua  expolita,  nisi  a  Do- 
mino  gressus  hominis  dirigantur  (PsaL  xzxvi,  23). 
Quod  multis  etiam  tardioribus  et  invalidioribus  oc- 
oulta  squitate  divinaB  misericordiaB  prestitum  est, 
cum  multi  acerrimi  et  facundissimi,  doserti  adju- 
torio  Dei,  ad  hoc  velociter  et  pertina  citer  curre- 
rent,  ut  a  verilatis  via  longius  aberrarent.  Commo- 
dum  autem  arbilror,  sub  ejus  nomine  verba  ejus 
ponere,et  sub  meo  responsionem  meam. 

GAPUT  IL  —  Paustus  dixit ;  Satis  superque  in 
lucem  Jam  traductis  erroribus,ac  Judaics  supersti- 
tionis  simul  et  semichristianorum  abunde  detecta 
fal)acia,a  doctissimo  soiiicet  et  solo  nobis  post  bea- 
tum  patrem  nostrum  Manichsum  studendo  '  Adi- 
manto ;  non  ab  re  visum  est,fratre8  charissimiyhaec 
quoque  brevia  vobis  et  concinna  responsa,  propter 
callidas  et  astutas  conferentium  nobiscum  proposi- 
tiones,8cribere,quo  cum  iidem  vos  ex  more  paren- 
tJB  sui  serpentis  captiosis  circumvenire  quaBstiun- 
culis  voluerint,et  ipsi  ad  respondendum  vigilanter 
eis  sitis  instructi.  Ita  enim  fiet  ut  ad  ea  ipsa  qusB 
proposuerint  religati,ulterius  hucatqueillucvagari 
non  possint.  Ac  ne  profusa  confusave  oratione  le- 


gentium  inundarontur  ingenia,  tam  breviter  quam 
distincte  ex  adverso  sibiyipsorum  atque  nostrorum 
verba  constitui. 

CAPUT  in.  —  AuGUSTiNUS  respondit  :  Tu  semi- 
chrislianos  cavendos  putas^quod  nos  esse  dicis :  no8 
autem  pseudochristianos  cavemus,  quod  vos  esse 
ostendimus.Nam  quod  semis  est  ^,ex  quadam  parte 
imperfectum,ex  nulla  tamen  falsum  est.Quid  ergo? 
si  aliquid  deest  Gdei  eorum  quoscircumvenire  cona- 
mini.numquid  ideo  id  quod  eis  adest  destruendumy 
ac  non  potius  id  quod  deest  astruendum  est  ?  Sicut 
ad  quosdam  imperfectos  loquens  Apoetolus  ait:6ai^ 
dens  et  vidensvestramcanversationemfeiid  quaddeest 
fidei  vestrx  in  Christo  {Coloss.  ii,5).Cernebat  utique 
quamdam  fabricam  8piritualem,8icut  alibi  dicM^Dei 
sedificatio  estis  (I  CorAiifi):  et  in  eacernebat  utrum* 
que  ;  et  unde  gauderet,et  unde  satageret.  Gaudebat 
ex  eo  quod  jam  aediflcatum  videbat ;  satagebat  ex  eo 
quod  usque  ad  culmen  perfectionisadhuc«difican« 
dum  esse  sentiebat.Itaque  nosreveracatholicosnon- 
dum  perfectos,  sed  quodam  modo,  ut  dixistiySemi- 
christianos  quos  fallatiset  seducatis  vestraperversi* 
tate,insectamini.Sed  siquidadhucetiamtales  sunt, 
si  vos  pseudochristianos  esse  intellexerint,quamvia 
captiosis  quaestionum  vestrarum  propositionibuSy 
propterid  quod  eorum  fldei  deest,  respondere  non 
possint ;  non  tamen  sequendos,  sed  devitandos  vos 
esse  cognoscunt.  Sicut  ergo  vestra  intentio  est  semi- 
christianos  quos  decipiatis  inquirere,8ic  nostra  in- 
tentio  est  pseudochristianos  vos  ostendere:  ut  non 
solumchristianiperitioresvos  convincendoprodant, 
sedet  imperitiores  voscavendo  proficiant.Gurautem 
serpentem  patrem  nostrum  dixisti  ?  An  excidit  tibi 
quemadmodum  soleatis  vituperareDeumquihomini 
praBceptum  in  paradiso  dedit  {Gen.  ii,  16,  17),  et 
laudare  serpentem  quod  ei  per  suum  consilium  oculof 


ADJIOinTIO  PP.   BIIIXDICTUIORUM. 

Contra  Faaitum  libri  trigiDta  tres  recogoiti  sunt  denuo  ad  manuBcripta  exemplaria  sex  VaticaDa.  et  octadecim 
Gallicana,  Remigfiauum,  Corbeieaie,  AudoeDense,  MichaeliDam,  Pratelleuse,  LyreDse,  SagieD^e,  ViDaocioeD8e,Flo- 
riacenie,  BeDigDiaDum,  CasaliDum,  CiatercieDse,  Bigotianum,  VictoriDam,  DomiDicanorom  Pariiieosiam  via  Jaco- 
biea  dao,  coUe^ii  Beruardioorum,  Pdrii.  ooam,  abbatiiB  8.  Petri  Carnoteniii  uoum ;  ad  edikiooei  Am.  Er.  et  Lot. 
necooQ  ad  lectiooei  varias  Belgicorom  lex  maouscriptorum  apud  Lov. 

Compuravimus  prxterea  eas  omnes  editiones  mitio  Retr.  et  Confess.,  1. 1,  memoratas. 

I  Editio  LoY.^chriitianamgue,  Abe8t,9tie,ab  edltionibui         *  Am.  et  fere  omnet  Mm.,  semum  est. 
alilB  ei  IIm. 
>  Sie  Am.  Er.  et  Mm.  At  Lov.,  stupendo. 
(a)  8cripti  eireiter  annnm  400. 


i09 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI,  LIBER  SECUNDUS. 


210 


apeniit  (Gftt.  iii,7)  ?Pato  justum  esse  ut  serpentem      parcntem  tuum.Nam  ille  te  fllium  etiam  modo  Titu- 
illum  diabolum  a  vobis  laudatum,tu  potius  agnoscas      peratus  agnoscit. 


LIRER  SECUNDUS. 


CAPUT  PRIMUM.— Faustus  dixit ;  Accipis  Evan- 

gelium?  Et  maxime.  Proiude  ergo  et  natum  acoipis 

Christum  ?  Non  ita  est.  Neque  enim  sequitur  ut  si 

Evangelium  accipio,idcirco  etnatum  accipiam  Ghri- 

Btum.  Cur?  QuiaEvangelium  quidem  a  prsBdicatione 

Christi  et  esse  coepit  et  nominari ;  in  quo  tamen  ipse 

nusquam  se  natum  ex  hominibus  dicit.  At  veroge- 

nealogia  adeo  non  est  Evangelium,  ut  nec  ipse  ejus 

tcriptor  ausus  fueriteam  Evangelium  nominare.Quid 

enim  soripsit?  LibergenerationisJesu  ChristifiliiDa' 

rid  {MaUh,  i,l).  Non  crgo^  iiber  Evangelii  Jesu  Ghri- 

ati ;  sed,  liber  generaUonis  :  quippe  ubi  '  et  stella 

indacitur  qus  confirmat  genesim  (Id.  ii,2} ;  ut  rccte 

Genesidium  hoc  magis  nuncupari  possit  quam  Evan- 

gelium.  At  deni({ue  Marcus,  qui  generationem  scri- 

bere  non  curavit,  sed  prsedicationem  tantum  Filii 

Dei  qood  eet  Evangelium,vide  quam  sit  competenter 

exorsus  :  Evangelium^  inquit,  Jesu  Christi  Fillit  Dei 

{Harc,  1»  1).  Ut  binc  satis  abundequo  appareat  genea- 

logiam  non  esse  Evangelium.Nam  etin  ipsoMatthaeo 

post  inclusum  Joannem  in  carcerem,  tunc  legitur 

Jesum  ccepisse  prsdicare  Evangelium  regni  {Matih. 

iTy  12,  17}.  Ergo  quidquid  ante  hoc  narratum  est, 

geDealogiam  esse  conBtat,non  Evangelium.Alioquin 

foid  impediebat  et  Mattheffium  ponere.  Evangelium 

Jesu  ChrisU  filii  Dei;  nisi  quia  improbum  putavit 

genealogiam  vocare  Evangelmm?  Quapropter^si  jam 

tibi  distinctum  satis  est^quod  usque  nunc  ignorasti, 

longe  aliod  esse  Evangelium  quam  genealogiam  ; 

■eias  me,ut  dixi,accipere  Evangelium,  id  est,  predi- 

eatioDemChristi.De  quo  quidquid  jam  perrogare  vo- 

loeris,  omissis  generationibus  qusre.  Aut  si  et  de 

iptia  conferre  est  animus,  non  equidem  recuso,cum 

■it  mihi  magna  et  de  his  ad  respondendum  copia  :  ' 

aed  lu  disce  interrogare  quod  primum  est.  Videris 

ecim  mihi  nunc  scire  velle,  non  utrum  Evangelium 

aecipiam,  sed  utnim  generationes. 

CAPUT  II.  —  AuGusTiNus  respondit :  Gerte  in- 
terrogasti  teipsum  velut  ex  persona  nostra,  utrum 
aeciperes  Evangelium ;  et  re8pondisti,ifaarzm^.Rur- 
losque  interrogasti,  utrum  acciperes  Gbristum  na- 
inm ;  etrespondi8ti,iVon  itaest:  hancscilicet  causam 
anbjiciens,  quia  generatio  Christi  non  pertinet  ad 
ETangelinm.Quid  ergo  respondebisApostolodicenti. 
Memor  esto  Christum  Jesum  reswrexisse  a  martuis  ex 
smnne  David,secundum  Evangelium  meum  (II  7tm.ii, 
9ft  Videa  certe  qnam  ne»cias,  vel  te  nescire  fingas^ 
qnid  sit  Evangelium ;  nec  ex  doctrina  apostolica, 
sed  ezTestro  errorenomines  Evangelium.  At  si  hoc 
appellas  Evangelium,  quod  Apostoli  appollaverunt; 
aberras  ab  EvaogeliOy  qui  non  credis  Ghristum  ex 

>  Ipnd  Er«  tagd*  Ven  Lot.,  ibi,  M. 


semineDavid:quodApostoIussecundum6uumEvan- 
gelium  prsedicari  testatas  est.  Quod  autem  erat  apo- 
stoli  PauIiEvangelium,hoc  etiam  csterorum  Aposto- 
lorum,  et  omnium  fidelium  dispensatorum  tanti 
sacramenti.  IIoc  enim  alibi  dicit :  Sive  ergo  egOf  sive 
illi;  sicprxdicamusy  et  sic  credidistis  (I  Cor,  xv,  11). 
Non  enim  omnesilli  Evangelium  conscripserunt,8ed 
tamen  omnesEvangelium  praedicaverunt.Narratorcs 
quippe  originis,  factorum,dictorum,pas8ionum  Do- 
mini  nostri  Jesu  Ghristi,proprie  dicti  sunt  Evangeli- 
stffi.  Num  in  ipsum  nomen  si  queramus  quid  latine 
interpretetur,  Bonum  nuntium  dioitnr  Evangelium, 
veI,Bona  annuntiatio.Quod  quidem  cum  alitiuid  bo- 
num  annuntiatur,  semper  dici  potest :  proprie  tamen 
hoc  vocabulum  obtinuit  illa  quam  dixi  annuntiatio 
Salvatoris.  Si  autem  vos  aliud  annuntiatis,  extra 
Evangelium  vos  esse  manifestum  est.  Utique  sunt 
adTersusvosparvuliquosappellatissemichristianos» 
si  matris  charitatis  vocem  sibi  ex  ore  apostolico  per- 
sonantem  audiant*Si  quis  nobis  annuntiaverit  pnBter- 
quam  quod  annuntiavimus  vobis^anathema  sit{Galat.if 
8,9).  Cum  ergo  ipse  Paulus  secandum  Evangelium 
suum  annuntiaverit  Ghristum  ex  semine  David,vos 
qui  hoc  negatis,et  aliud  annuntiatis,anathema  sitis. 
Quis  autem  non  videat  quanta  caBcitate  dicatur,quod 
nusquam  se  Ghristus  natum  ex  hominibus  dioat, 
cum  pene  nunquam  se  filium  hominis  taoeat  ? 

GAPUT  III.  —  Sed  videlicet  doctissimi  hominos, 
profertis  nobis  ex  armario  vestro,  necio  quem  pri- 
mum  hominem,  qui  ad  gentem  tenebrarum  debel- 
landam  de  I  ucis  gen  te  descendit,  armatu  m  aquis  suis, 
contra  inimicorum  aquas ;  et  igne  suo,  contra  ini* 
micorum  ignem ;  et  ventis  suis,contra  inimicorum 
ventos.  Gur  non  ergo  et  fumo  suo,  contra  inimico- 
rum  fumum ;  et  tenebris  suis,  contra  inimicorum 
tenebras  :  sed  contra  fumum  aere,  ut  dicitis,arma- 
batur  ;  et  contra  tenebras  luce  ?  An  quia  mala  sunt 
fumuset  tenebrae,non  ea  potuit  habere  bonitas  ejus? 
Bona  ergo  sunt  illa  tria,  aqua,  ventus,  ignis.  Gur 
ergo  ea  potult  habere  malitia  gentis  adversae  ?  Hio 
respondetis :  Sed  aqua  illa  gentis  tenebrarum  mala 
erat ;  quam  vero  primus  homo  attulit,bona  erat:et 
ventus  illius  malus^hyjus  autem  bonus;  ita  et  bigus 
ignis  bonus  contra  malum  ignem  illius  dimicavit. 
Gurergo  et  contra  malum  fumum  non  potuit  alferre 
fumum  bonum  ?  An  in  fumo  vestra  mendacia,  tan- 
quam  fumus  ipse,evanescunt  atque  deficiunt?  Gerte 
primus-homo  vestercontra  naturam  contrariam  bel- 
lum  gessit.Gur  quinque  illis  elementis  qus  in  con- 
traria  gente  conflngiti8,unum  allatum  est  de  divinis 
regnis  contrarium,  lux  contra  tenebras  ?  Gatera 
enim  quatuor  non  sunt  contraria.  Nam  neo  aer  fumo 


Sll 


CONTRA  FAnSTUU  MANICHiBCM,  S.  AUGUSTINI 


219 


> 


est  ooDtrarius,  multo  minus  aque  aqua,  et  ventus 
vento,  et  ignis  igni. 

GAPUT  IV.  —  Jamvero  iila  sacrilega  deliramenta 
quisaudiat,quod  primum  hominem  vestrum  dicitis, 
secundum  tiostium  voluntatem,  quo  eos  caperet, 
clementa  qua  portabat  mutasse  atque  vertisse,  ut 
regnum  quod  dicitis  faisitatiSyin  sua  naturamamens, 
non  fallaciterdimicaret.etsubstantiaveritatis  mata- 
bilis  appareret,  ut  falleret?  Higus  primi  bominis 
filium  credi  vultis  Dominum  Jesum  Christum.Hujus 
commentitiffi  fabuls  flliam  dicitis  veritatem.  Hunc 
primum  hominem, quem  Iaudatis,quia  mutabilibus 
et  mendacibus  formis  cum  adversagentepugnavit; 
d  verum  diciti8,non  imitamini:  si  autem  imitamini, 
et  vos  mentimini.  Quapropter  Dominus  et  Salvator 
noster  Jesus  Ghristus,  verus  et  verax  Dei  Pilias, 
verus  et  verax  hominis  fllius,quod  utrumque  de  se 
ipse  testatur»  et  de  vero  Deo  divinitatis  ffitemitatem, 
et  de  vero  homine  camis  originem  duxit.  Non  novit 
apostolica  dootrina  primum  hominemvestram.Au- 
dite  Apostolum  Paulum  :  Primus  homo  inquit,  dt 
terra,  terrenus;  secundtu  homo  de  cmlo^  cmleiiU. 
Qualis  terrenus,  tales  et  terreni ;  qualis  cmlestis^  tales 
et  ccclestes.  Sicut  portavimus  imaginem  terreni.porte" 
mus  et  imaginem  ejus  qui  de  cado  est  (I  Cor.  xv,47-49). 
PrimuB  itaque  homo  de  terra  terrenus,ille  Adam  de 
limo  formatus  ;  seoundus  autem  homo  deccelooGBle- 
Btis,  Dominus  Jesus  Ghristus  :  qui  Pilius  Dei  venit 
ad  oamem,  qua  suscepta  et  homo  exterius  fieret,  et 
Dens  interius  permaneret ;  ut  et  Filius  Dei  verus 
esset  per  quem  facti  8umu8,et  hominis  (llius  verus 
fieret  per  quem  refecti  sumus.  Gur  ergo  primum 
hominem  vestrum  commentitium  ncBcio  unde  pro- 
duciti8,et  primum  hominem  quem  doctrinaaposto- 
lioa  docet  non  vultis  agnosoere  ?  An  ut  compleatur 
in  vobis  quod  ipse  Apostolus  ait :  A  veritate  guidem 
auditum  suum  avertentes^ad  fabulas  autem  converten- 
tur(\l  Tim.  xv,  4)  ?  Paulus  annuntiat  primum  homi- 
nem  de  terra  terrenum :  Manichffius  annuntiat  pri- 
mum  hominem  non  terrenum,  nesoio  quibus  fal- 
laoibuB  elementis  quinque  vestitum.  Et  Paulus  dicit, 
Si  quis  vobis  annuntiaverit  prseterquam  qtu>d  annun- 
tiavimus  vobit  anathema  sit.  Ergo  ne  Paulua  mendax 
8it,  Manichsus  anathema  sit. 

CAPUD  V.—  Quod  autem  etiam  stellaa  calumnia- 
mini,  qua  Magi  ad  Ghristum  infantem  adorandum 
perducti  8unt,non  erubescitis,  oum  vos  commenti- 
tium  Christum  vestrum,  filium  commentitii  primi 
hominis  ve8tri,non  sub  stellffi  testificatione  ponatis, 
sed  in  stellis  omnibus  colligatum  essedicatis  :  quia 
videlicet  principibus  tenebrarum  oommixtum  esse 
oreditis  in  illo  bello^  quo  ipse  primus  homo  vester 
oumtenebrarum  gentepugnavit,ut  deipsis  principi- 
bus  tenebrarum  tali  commixtione  captis  mundus 
fabricaretur.  Unde  et  ista  saorilega  deliramenta  vos 
cogunlynon  solum  in  ccBloatquein  omnibusstellis, 
sed  etiam  in  terra,atque  in  omnibus  qae  nascantur 
in  ea,confixum  etoolligatum  atqae  oonoretum  Chri- 
etam  dioere,  non  Jam  Salvatorem  vestram,  sed  a 


vobis  salvandum  oum  ea  *  manduoatis  atque  ru- 
otatis. 

Nam  et  ista  impia  vanitate  seducti.sedaotis  Aadi- 
tores  veetroSjUt  vobis  cibos  afi^erantjquo  possit  ligato 
in  eisChristo  subveniri  per  vestrosdenteset  ventres. 
Talibus  enim  auxiliis  eum  solvi  et  iiberari  prsdica- 
tis ;  nec  saltem  totum,sed  adhuc  Hcet  exiguas  sordi- 
dasque  reliquias  cjus  in  stercoribus  remanere  con- 
tenditis,  ut  in  aliis  atque  aliis  rerum  corporalium 
formis  iterum  atque  iterum  implexae  implicataque 
teneantur :  et  si  mundo  stante  solvi  et  purgari  non 
potuerint  Jam  illo  igne  ultimo  quo  ipse  mundus  arde 
bit  (II  Petr.  iii,  10-12),  solvantur  atque  purgentur. 
Neo  tamen  etiam  tuno  totum  Ghristum  dicitis  posse 
liberari,Bed  ejusbon»  divinsque  natar»  novissimas 
residuasque  particulas,  qum  ita  sorditatffi  sunt,  ut 
nullo  modo  diiui  valeant,  damnari  in  ffitemum  con- 
fixas  globo  horrido  tenebramm.Ecce  qui  se  fingunt 
indignari  quod  Filio  Dei  fiat  ii\|uria,quia  eum  natm 
stella  demonstrasse  dioatur,  tanquam  gvnesis  ejus 
8ub  fatali  constellatione  8itconstituta;cum  eum  ipsi 
non  tantum  sub  stellarum  connexione,8ed  in  vincu- 
lis  omnium  terrenorum,et  in  succis  omnium  herba- 
rum,  et  in  putredine  omnium  carnium,  et  in  corrop- 
tione  omnium  ciboram,  ita  ligatum  pollutumque 
oonstituant,  ut  ex  magna,  non  tamen  ex  tota  parte, 
solvi  purgarique  non  possit,  nisi  et  ab  hominibus, 
Electis  videlicet  Manichffiorum,  etiam  in  porris  ra- 
diculisqoe  ructetur. 

Et  nos  quidem  sub  fato  stellaram  nuUius  hominis 
genesim  ponimus,ut  liberam  arbitrium  voluntatis, 
quo  vel  bene  vel  male  vivitur,propter  justum  Judi- 
oium  Dei  ab  omni  necessitatis  vinculo  vindioemus  : 
quanto  minus  illius  temporalem  generationem  sub 
astroram  conditione  oredimus  factam,qui  est  ffiter- 
nu8  universorum  Greator  et  Dominus  ?  Itaque  illa 
steIlaquamvideruntMagi,Christosecundumcarnem 
nato,  non  ad  decrelum  dominabalur,  sed  ad  testi- 
monium  famulabatur;  nec  eum  subjiciebatimperio, 
8ed  indicabat  obsequio.Proinde  non  ex  illis  erat  bee 
stellis,  quaR  ab  initio  creaturae  itinerum  suorum  or- 
dinem  sub  Creatoris  legecustodiunt ;  sed  novo  Vir- 
ginispartu.novum  8idusapparuit,quod  ministerium 
ofQcii  suietiam  ipsis  Magis  qusrentibus  Christum^ 
cum  ante  faciem  prffiiret.exhibuit,  doneo  eos  usque 
ad  ipsum  locum  ubi  Dei  Verbu^  infans  erat,  pm- 
eundo  perdoceret.  Qui  tandem  astrologi  ita  consti- 
tuerant  hominum  nasoentium  fata  sub  stelli8,ut  aii- 
quam  stellarum,  homine  aliquo  nato,  cirouitus  sai 
ordinem  reliquisse,  et  ad  eum  qui  natus  est  perre- 
xisse,asseverent?8ortem  quippe  nascentis  astroram 
ordini  colligari  arbitrantur,  non  astrorum  ordinem 
ob  '  hominiB  nati  diem  posse  mutari.Quapropter,8l 
stella  illa  ex  iis  erat  qu»  in  coelo  peragunt  ordines 
8U08,  quomodo  poterat  decemere  quod  natus  Chri- 
8tu8  acturus  erat,  que  nato  Ghristo  Jussa  est  relin- 
quere  quod  agebat  ?  Si  autem,at  probabilius  oredi- 

<  Editi,  eum.  CondnniiiB  qoidam  Mbb.,  ta. 
*  In  plaribOB  Mm.,  ad^ 


IIS 


LIBER  TBRTIUS. 


214 


tur,  ad  demonstrandam  Ghristum,  quas  non  erat 
exorta  eet;  non  ideo  Ghristus  natus  est  quia  illa 
esBtitit.sed  ideo  ilia  exstititquiaChristusnatusest. 
Unde,  si  dici  oporteret,  non  stellam   Christo,  sed 
Cbristum    stells   fatum    fuisse    diceremus.    Ipse 
quippe  illi,  non  ilia  huic  nascendi  attulit  causam. 
Bi  ergo  sunt  fata  qus  a  fando,  id  est,  a  dicendo 
ftppeilata  sunt :  quoniam  Ghristus  Verbum  Dei  est, 
in  quo  anteqam  essentydicta  sunt  omnia ;  non  con- 
lortium  siderum  fatum  Ghristi  est,  sed  fatum  eliam 
■iderum  Ghristus  est :  qui  et  ipsam  carnem   sub 
ccalo  creatam  ea  voluntate  assumpsit,  qua  etiam 
ccslum  creavit ;  ea  potestate  deposuit  et  recepit, 
qaa  etiam  sideribus  imperavit. 

CAPUT  VI.  —  Gur  ergo  non  sit  Evangelium  quod 
de  ista  generatione  narratur,  cum  tam  bona  nobis 
tnnuntietur,  ut  per  ipsam^  nostra  sanetur  inflrmi- 
tas?  An  quiaMattheus  non  est  ita  exorsus,  ut  dice- 
ret,  Inilium  Evangelii  Jesu  Chrisli,  sicut  ait  Marcus; 
led,  Liber  generationis  Jesu  Christi  ?  Hoc  modo  nec 
Joannes  Evangelium  scripsisse  dicatur,  quia  neo 
ipse  ait,  initium  £vangelii,aut  Liber  Evangeiii;sed, 
M  ffrineipio  erat  Yerbum  {Joan.  i,  i).  Nisi  forte  tam 

<  Tres  MM.,7uotf  ista  degenerationenarranturfeumtam 
hmanobis  annuntienturfUt  per  tpM.Am.etEr.,  cum  tam 
nobis  annuntieniur,  ut  per  ipsum. 


elegans  vocabulorum  fabrioator  Faustus  fuit,  ut  et 
hoc  Joannis  exordium,  Verbidiumnominaverit,pro- 
pler  Verbum;  sicut  illud,  propter  gcnesim,  Genesi- 
dium  ausus  est  appellare.  Sed  cur  non  potius  cogi- 
tatis,  quanta  impudentia  prorixas  illas  et  impias 
fabulas  vestras  Evangelium  nominetis?  Quid  enim 
illic  boni  annuntialur,  ubi  dicitur  Deus  adversus 
rebellem  ncscio  quam  contrariam  alienamque  na- 
turam  non  aliter  regno  suo  potuisse   prospiscere 
atque  consulere,  nisi  partem  su®  naturae  illius  avi- 
dasfauces  devorandam  mitteret,  atque  itapoiluen- 
dam,  ut  post  tantos  labores  atque  cruciatua  uon 
posset  saltem  tota  purgari?  Itane  tam  malus  nun- 
tius  Evangelium  est?  Gerte  omnes  qui  graece  vel  te- 
nuiternoverunt,  Evangelium,  Bonumnuntium,  aut 
Bonam  annuntiationem  interpretantur.Quomoducst 
autem  iste  bonus  nuntius,  quandoquidem  ipsc  Deus 
vobis.velosibi  opposito,  lugerenuntiatusest,  doneo 
sua  membra  ab  illa  vastatione  etcontaminatione  re- 
parentur  atque  purgentur?  qui  si  aliquando  luc- 
tum  flnierit,  crudelis  erit  Quid  enim  do  illo  mule 
meruit  pars  illaejus  quas  in  globo  ligabitur?  qua 
utique  in  sternum  lugenda  est,  quia  in  sternum 
damnabitur.  Sed  evasimus,  quod  istum  nuntium 
quisquis  diligenter  adverterit,  non  cegitur  lugere, 
quia  maluB  est ;  sed  ridere,  quia  falsus  est. 


LIBER   TERTIUS. 


CAPUT  PRIMUM.—  Faustus  dixit :  Accipis  ergo 
geDerationem  ?  Equidem  conatus  diu  sum  hoc  ipsum 
qualecumque  est  pesuadeie  mihi,  quia  sit  natus 
Deus :  sed  offensus  duorum  maxime  evangelista- 
ram  disseosione,  qui  genealogiam  ejus  scribunt, 
Lucs  et  U9LilhiBi(Matlh.  i,4-17  el  Luc.  iii,23-38),hssi 
iocertus  quemnam  potissimumsequerer.Fieri  enim 
posaeputabam,utquiaprffisciusnonsum,quemmen- 
tih  existimarem,  ipse  diceret  verum;  et  quem  vera 
loquiy  ipse  forsitan  mentiritur.  Infinitaergoeorum 
prslermisssa  lite,  etinterminabili  mihi,adJoannem 
Marcamque  me  contuli :  nec  impariter  a  duobus  ad 
daos,  et  ab  Evangelistis  ad  ejusdem  nominis  pro- 
lessorea.  Quorum  mihi  principia  interim  non  im- 
merito  placuerunt,  quia  nec  David,  nec  Mariam  in- 
dicunt,  necJoseph;  sed  Joannes  quidem  in  prioci- 
pio  fulsse  Verbum  dicit,et  Verbum  fuisse  apud  Deum, 
it  Oeum  fuisse  Verbum  [Joan.  i,  I),  Ghristum  signi- 
fieana  :  Marcus  vero,  Evangelium,  ioquit,  Jesu  Chri- 
sti  filii  Dei  (Marc.  i,  1) :  tanquam  Matthaeum  expro- 
brans,  qui  posueritfilium  David.  Nisi  forte  alterum 
hic,  et  aiterum  ille  annuntiat  Jesum.  Haec  ergo  ratio 
eit^qaa  ego  non  accipio  Ghristum  natum.  Tu  vero, 
ii  tantna  es  uthanc  mihi  adimas  oirensionem,eflice 
nt  inter  se  ipsi  conveniant;  et  utcumque  succum- 
bam  ;  quamvis  neo  sio  quidem  dignum  erit  ex  utero 
natom  credere  Deum,  et  Deum  Ghristianorum. 

CAPOT 11.  —  AuGusTiNiis  respondit :  0  si  piostu- 
iio  lagiuoe  Evangelium^  et  ea  qu8B  te  in  Evangeli- 


etis  tanquam  repugnantia  movissent,  diiigente  qus 
rere.  quam  temere  damnare  maluisses:  ut  saltem 
propter  ipsam ,  qua3  quasi  prima  fronte  occurri  t,  aper- 
tissimam  repugnantiam,cogitares,nisi  aliquid  illic 
magnum  latcrct,  ditficile  fieri  potuisse  ut  tanta  eis 
auctoritas  in  terrarum  orbe  prsberetur,  qua  sibi  tot 
hominum  doctissimorumingenia  subjugarent.Quid 
enim  magnum  est  videre  quod  vidistis,  aliosGhristi 
secundum  carnem  progeneratores  commemorari  a 
Luca,  alios  a  Matthso,  cum  ambo  Joseph  consti- 
tuant,  Matthffirus  ad  quem  terminet,  Lucas  a  quo 
incipiat :  qui  propter  quoddam  cum  ejus  matre 
sanctum  et  virginale  conjugium,  etiam  ipse  parens 
Ghristi  meruit  appellari ;  ut  propter  virilem  digni- 
tatem,  ab  ipso,  vel  usque  ab  ipsum,  generationes 
contexerentur  ?  Quid  ergo  magnum  est  quod  vi- 
distis,  quod  alium  patrem  habeat  Joseph  secun- 
dum  Matthffium,  dium  secundum  Lucam  ;  et 
aliam  avum  secundum  istum,  alium  secundum  il- 
lum,  et  deinceps  sursum  versus  usque  ad  David, 
per  tam  multas  generationesaliosparentesejusab 
isto,alios  ab  iilo  enumerari  ?  Itane  tam  apertam  ma- 
nifestamque  diversitatem,tot  acuti  et  docti  viri,divi- 
narum  Scripturarum  pertractatores  diligentissimi, 
non  Tiderent?  qui  quidem  in  latinalingua  perpauci 
8unt ;  eos  autem  in  grssco  quis  numeret?  Viderunt 
eam  plane.  Quid  enim  faoilius,  aut  quis  paululum 
intuens,  ista  non  videat?  Sed  pie  cogitantes  tanta 
auotoritatis  eminentiamy  latere  ibi  aliquid  credide« 


91 S 


CONTRA  PAnSTUM  MANICHiGUM,  S.  AUGUSTINI 


216 


'  I 


ront,  quod  petentibus  daretur,  oblatrantibus  nega- 
retur;  a  qusrentibus  inveniretur,reprebeudentibus 
Bubtraberetur  ;  pulsantibus  aperiretur  (Matth,  vi,  7), 
oppugnantibus  clauderetur;  petierunt,  quaesierunt, 
pulsaverunt,  acceperunt,  invenerunt,  intraverunt. 

GAPUT  III.—Nempe  tota  in  hoc  quaetio  est,  quo- 
modo  potuerit  duos  patresbabere  Joseph.  Hoo  enim 
si  potuisse  fleri  demonstratur,  nuUa  omnino  causa 
estyCur  quisquam  istorum  evangeHstarum^  in  diver- 
sis  generationibus  enumerandiSi  faisum  dixisse  cre- 
datur.  A  duobusenim  patribus,  jam  non  erit  mirum 
neque  contrarium,  quod  et  avi  duo  et  atavi  et  proavi 
esse  potuerunt,  et  quidquid  supra  est  usque  ad  Da- 
Tid  cujus  erant  ambo  fllii,  et  Salomon  qui  pertinet 
ad  ordinem  quem  Mattbaeua  secutus  est|  et  Natban 
qui  est  in  serie  quam  Lucas  ezposuit.  Attendunt 
enim  ista  nonnulli,  et  vident  non  posse  a  duobus 
viris  per  commixitionem  carnis  bominen  gigni,  et 
ideo  putantistam  qusestionem  non  posse  disolvi  (a): 
nec  intuentur,  quod  usitatissimum  atque  facilli- 
mum  estS  patrem  cujusquam,  non  eum  tantum 
dici  a  quo  genitus,  sed  etiam  eum  a  quo  fuerit 
adoptatus  (b). 

Neque  enim  adoptionis  vinculum  apud  antiquos 
alienum  ab  eorum  moribus  fuit,  cum  etiam  feminas 
inveniamus  adoptasse  sibi  flHos,  non  ex  utero  suo 
natos :  sicut  Sara  ex  Agar  (Gen.  xvi,  2),et  Lia  ex  an- 
cilla  sua  (Id.  zxx,  9-13),  et  filia  Pbraraonis  Moysen 
adoptavit  (Exod,  ii,  9, 10).  Ipse  autem  Jacob,nepo« 
tes  suos,  filios  Joseph  adoptavit(G^.  xlviii,  5).  Ip- 
sumVero  adoptionis  ncmen  plurimum  valere  in  nos- 
tr®  fidei  sacramento,  apostoiioa  doctrina  testatur. 
Unde  apostolus  Paulus  cum  de  Judsorum  meritis 
loqueretur :  Quorum  est,  inquit,  adoplio,  et  gloria^  et 
Testamenta,  et  Legislatio;  qvorum  patreSy  et  ex  quibus 
Christus  secundum  camem,  qui  est  super  omnia  Deus 
benedictus  in  saecula  (Rom.  ix,  4,  5).  Item  dicit :  Et 
ipsi  in  nobismetipsis  ingemisdmus,  adoptianem  exspe- 
ctantes  filiorum  Dei*  redemptionem  corporis  nostri 
(Id.  viii,  23).  Item  alio  loco  :  Cum  autem  venitpleni- 
tudo  temporis,  misit  Deus  Filium  suum  factum  ex  mu- 
liere,  factum  sub  Lege,  ut  eos  qui  sub  Lege  erant  redi- 
meret,  ut  adoptionem  filiorum  reciperemus  (Galat.  iv, 
4.  5),  Hffic  igitur  adoptio  quanti  sacramenti  sit,  bis 
atque  hujusraodi  testimoniis  satis  apparet.  Unicum 
enim  Filium  Deus  babet,  quemgenuit  de  substantia 
8ua,  de  quo  dicitur  :  Cum  in  forma  Dei  esset,  non  ra- 
pinam  arbitratus  est  esse  gqualis  Deo  (Phitipp.  ii,  6). 
Nos  autem  non  subtantia  sua  genuit;  creatura  enim 
sumus,  quam  non  genuit,  sed  fecit  :  et  ideo,  ut 
firatres  Ghristi  secundum  modum  suum'  faceret, 
adoptavit.Iste  itaque  modus  quo  nos  Deus,cum  jam 
esBemus  ab  ipso  non  nati,  sed  conditi  et  instituti, 
verboBuo  et  gratiasuagenuitutfilii  ejus  essemus, 


*  Aliqnot  Uu.,usitatisimumatquefrequentissimumest. 

*  AhaUfitiorumDei,  a  Mss.  et  ab  antiqaioribnteditio- 
nibni  Am.  £r. 

*  Ita  in  M88.  At  in  editii,  nosirum. 

'4)  Euseb.  Ecdei.  Hiit  iib.  1,  cap.  7. 
b)  II  Retract.,  cap.  7,  n.  2. 


« 


adoptio  vocatur.  Unde  Joannes  dicit :  Dedit  eispote-^ 
statem  filios  Dei  fieri  (Joan.  i,  12).  Gum  igitur  jus 
adoptionis  filiorum  apud  patres  nostros  et  in  Scri- 
pturis  sanctis  usitatum  sit;  quaB  impietatis  domen- 
tia  prscipitat^  priusEvangelistasfalsitatisarguere, 
quod  diversas  generationes  commemoraverunt, 
tanquam  utraeque  vere  esse  non  possint ;  quam 
cogitare  et  attendere  et  viderequodfacillimumest, 
quam  crebra  consuetudine  generis  humani,  unua 
homo  duos  patres  habere  potuerit;  unum  ctgus 
carne  homo  sit  genitus,  alterum  cujus  voluntate, 
cum  jam  homo  esset,  filius  sit  adoptatus  ?  Qui  si 
non  recte  dicitur  pater,  nec  nos  recte  dicimus,Pa^^ 
noster,  qui  es  in  costis  (Matth.  vi,  9),  ei  de  cujus  sub- 
stantia  nati  non  sumus,  sed  cujus  gratia  et  mise- 
ricordissima  voluntate  adoptati  secundum  doctri- 
nam  apostolicam  et  fidelissimamveritatemsumus. 
Ipsum  quippe  habemus  et  Deum,  et  Dominum,  et 
Patrem  :  Deum,  quod  ab  ipso,  etiam  ex  hominibus 
parentibus,  conditi  sumus  ;  Dominum,  quod  ei  su- 
bditi  sumus ;  Patrem,  quod  cgus  adoptione  reuati 
sumus. 

Facilefuitergo  religiosis  perscrutatoribus  divina- 
rum  Litterarum,aliquantulum  considerare,et  videre 
in  diversis  Gbristi  generationibus  aduobus  evangeli- 
Btis  commemoratis,quomododuo8  patres  potuit  ha- 
bere  Joseph,  quorum  progenitores  diversi  enume-> 
rentur.Hoc  et  vos,  si  studium  contentionis  non  excae- 
caret,facilevidere  possetis.Sed  abiliis  viris  SLliaetiam 
quffisita  et  inventa  sunt,cum  omnes  harum  narratio- 
num  partes  periractarent :  hsc  autem  a  vestro  intel  - 
leotu  longissime  remota  sunl.  Itaqueetiam  inMani- 
chaBi  errore  constituti»  id  quod  in  rebus  bumants 
fieri  solet,  utaiius  carne  generet  filium,  aliuseum 
voluntate  adoptet^  ac  sic  unus  duos  patres  habeat, 
si  non  adverso  animo  legeretis,  cogitando  videre 
possetis. 

GAPUT  IV.  —  Gur  autem  Matthaeus  ab  Abraham 
coeperit,  descendens  usquead  Josepb;  Lucas  autem 
a  Joseph  CGeperit,ascendens,non  usque  ad  Abraham, 
sed  usque  ad  Deum  qui  fecit  hominem,  etdato  prs- 
cepto  potestatem  dedit  ut  credens  filius  Dei  fieret  : 
et  cur  ille  in  capite  libri  generationes  ipsas  enume- 
ravit ;  ille  autem,  cum  Dominus  Salvator  a  Joanne 
baptizatus  fuisset :  et  quid  sibi  velit  numerus  gene- 
rationun  secundum  Matthsum,  ut  ter  quatordecim 
digerantur,  quibus  in  summam  computatis,  tan- 
quam '  una  minus  appareat;  numerus  autem  gene- 
rationum  secundum  Lucam,  qui  in  baptismo  Do- 
mini  commemoratur,  ad  septuaginta  et  septem  per- 
veniat :  quem  numerum  ipse  Dominus  in  peocato- 
rum  remissionem  commendat  dicens,  Nontantum 
septies,  sed  usque  septuagies  septies  (Id.  xvin,  22)  : 
nuilo  pacto  indagare  possetis,  nisi  aut  ab  aliquo 
catholico  id  audiretis,  non  quolil>et,  sed  divinarum 
Scripturarum  studioso,  et  quantum  posset,  perito; 
aut  ipsi  ab  errore  correctiy  pietate  catholica  pete- 
retis  ut  acciperotis,  qusBreretis  ut  inveniretis^  pul- 
saretia  ut  intraretis. 

>  Sditi,  tamen.  At  Mss.,  tanqumn. 


»7 


LIBER  QDARTUS. 


318 


CAPDT  V.  —  Quapropter,  quoniam  id  quod  Fau- 

stQm  de  generationum  diversitate  permovit,  quiain 

duobas  patribus  intelligendis  hic  nod us erat,  inteiie- 

cta  natura  et  adoptione  aolutum  est,  frustra  se  voluit 

ad  duos   evangeiistas  conferre,  et  ab  aliis  duobus 

auferre  :  magis  ofTensurus  ad  quos  se  contulisset, 

qaam  eos  a  quibus  abstulisset.  Non  enim  aroant  san- 

eti  suos  electoreSySisuorumsociorumeosinvenerint 

desertores.  Unitate  enim  gaudent,etin  Ghristo  unum 

sant:  et  ei  aliusaliud,  etaJiu8aliud;autaliusaliter, 

et  alias  aliter ;  vera  tamen  omnes  dicunt,  nec  sibi 

allo  modo  contraria,  si  pius  lector  accedat,  si  mitis 

legat,  si  non  haeretico  animo  underixetur,  sed  fideli 

corde  onde  sdiflcetur,  inquirat.  Jam  ergo,  quoniam 

aingulorum '  patrum  generationes,  quos  ut  unus 

horoo  duoshaberet,  non  est  ad  humano  genere  alie- 

nam,  singulos  Evangelistas  narrandas  suscepisse 

eredidimus,  non  est  a  veritate  nostra  fides  aliena. 

Qaocirca,  intersejam  Evangelistis  convenientibus, 

Bicot  Faustus  promisit,  utcumquc  succumbite. 

GAPUT  VI.  — An  illud  quod  adjunxit,  vos  raovet 
adhnc  ?  Quamvis  nec  sic  quidem,  inquit,  diQnum  erit^ 
exuieronatum  credere  Deum,  et  Deum  Ckristianorum, 
Qaasi  non  ipsam  divinam  naturam  ex  femins  utero 
ezstitisse  oredamus.Nonnemodo  commemoravi  Apo* 
ftoli  testimonium,  ubi  aitdeJudsBis :  Quorumpaires, 
ei  ex  quibus  Christus  secundum  carnem,  gui  esi  super 
omnia  Deus  benedicius  in  ssecula?  ChnBiun  ergo  Domi- 

'  Apud  Er.  Lugd.  et  Ven.,  Jam  ergo  in  singuiarum.  M. 


nus  ct  Salvator  nostcr  filius  Dei  verus  secundum 
divinitatem,  et  fllius  hominis  verus  secundum  car- 
nem,  non  ex  eo  quod  est  supcr  omnia  Deus  bene- 
dictus  in  sancula  ex  femina  natus  est;  sed  ex  ilia 
infirmitate  quam  susccpit  ex  nobis,  ut  in  ea  morere- 
tur  pro  nobis,  et  eam^sanaret  in  nobis ;  non  ex  forma 
Dei,  in  qua  cum  esset,  non  rapinam  arbitratta  est  esse 
35qualis  Deo,  [natus  ex  femina  est ;  sed  ex  forma 
servi,  quam  accipiendo,  semetipsam  exinanivit  (Phi- 
lipp,  11, 6).  Neque  enim  ob  aliud  exinanissesedictus 
est,  nisi  accipiendo  formam  servi,  non  amittendo 
formam  Dei.  Illa  enim  natura,  qua  in  forma  Dci 
sequalis  est  Patri,  incommulabiliter  permanente, 
suscepit  mutabilem  nostram,  per  quam  de  virgine 
nasceretur.  Vos  autem,  cum  carnem  Christi  virgi- 
nali  utero  committere  horretis,  ipsam  divinitatem 
Dei,  non  tantum  hominum,  sed  et  canum  porco- 
rumquc  uteris  commisistis  1  semel  conceptam  in 
utcro  virginis  Christi  carnem  non  vultis  credere,  in 
quo  ^  non  solum  non  ligatus,  sed  nec  mutatus  est 
Deus;  et  ipsam  Dei  partem,  divinamquenaturam, 
in  omnium  hominum,  ac  bestiarum  masculinis  se- 
minibus  et  femininis  uteri8,in  omnibusconceptibuSy 
per  omnes  terras,  et  per  omnes  aquas,  et  per  om- 
nes  horas'  ligari,  opprimi,  coinquinari,  et  nec  to- 
tam  postea  liberari,  posse  prsdicatisl 

1  Am.  et  plerique  Mss.  in  qua, 

s  Forte  legendam,  aurat,  ut  suadere  videtur  orationii 
leries.  Hflec  est  etiam  gententia  Morel,  qui  Element,  Cri- 
iic,  pag.  309,  prope  eimilia  commemorat  verba  libri  6, 
cap.  8  :  in  terra^  m  aqua,  in  aere.         M. 


LIBER  QUARTUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Fadstus  dixit :  Aocipis  Te- 
stao^entum  Vetus  ?  Si  est  mihi  in  eo  hsreditas,  acci- 
pio  ;  si  non  est,  non  accipio.  Improbitas  enim  hsc 
quidem  nimia  est,  usurpare  tabulas  quae  testentur 
ezhflBredatum.  An  ignoras  Testamentum  VetusCha- 
naoseorum  terram  repromittere  (Gen.  xv,  18,  ei 
zvii,  8) ;  sed  eam  tamen  Judseis,  id  est,  circumcisis, 
et  sacrificantibus,  et  abstinentibu8aporcina,acreli- 
quiscarnibus.quasimmundasMoysesappellatySab- 
bata  observantibus,  et  azymorum  solemnitatem,  ac 
reliqua  higusmodi,  quae  ejus  ipse  testator  eis  obser- 
vanda  mandavit  (Levii,  xi,  7,  etBxod.  xii,  ^/xx,8)  ? 
Qae  qaia  Christianorum  placuere  nemini ;  neque 
enim  quisquam  nostrorum  ea  custodit;  dignum  est 
at  com  refusa  hsreditate  reddamus  et  tabulas.  H«o 
ergo  prima  causa  est  cur  ego  Testamentum  Vetus 
abjiciendum  puto :  nisi  le  me  prudentius  aliquid 
doeeae.  Secunda  vero  causa  est,  quod  tam  etiam 
misera  csjus,  et  corporalis,  ac  longe  ab  anime  com- 
modis  hareditas  est,  ut  post  beatam  illam  Novi 
Tettamenti  pollicitationem,  que  coelorum  mihi 
ragnDm,  et  vitam  perpetnam  repromittit,  etiam  si 
gratie  eam  mibi  testator  suus  ingeret,  fastidirem. 

GAPUT  II.  —  AuGUSTiNUS  respondit :  Tompora- 
linm  qnidem  remm  promissiones  Testamento  Veteri 
eontineriy  et  ideo  Vetae  Teetamentum  appellari. 


nemo  nostrum  ambigit;et  quod  ffiternffi  vitae  promis- 
missio  regnumque  ccelorum  ad  Novum  pertinet  Te- 
stamcntum  ;  sed  in  illis  temporalibus  (i^uras  fuisse 
futarorum^  qus  implerentur  in  nobis,  inquosfinis 
saeculorum  obvenit,  non  suspicio  mea,  sed  apostoli- 
cus  intellectus  est,  dicente  Paulo,  cum  de  talibus 
loqueretur,  Hxc  omnia  figurx  nostrx '  fuerunt ;  et 
iterum,  Hxc  omnia  infigura  coniingehant  illis;  scripla 
sunt  autem  propternos^  in  quosfinissaeculorumobvenii 
(I  Cor.  X,  6, 1 1 ) .  Non  ergo  Vetus  Testamentu  m  ad  con- 
sequendas  illaspromissiones^sed  adintolligendasin 
eis  Novi  Testamenti  praenuntiationesacoipimus :  Ve- 
teris  quippe  testificatio,  fidem  Novo  conciliat.  Unde 
Dominusposteaquamresurrexitamortuis,sequenon 
Bolum  intuendum  discipulorum  oculis^sed  etiamcon- 
trectandummanibusobtulit.nequidtamencumsuis 
mortalibus  et  carnalibus  sensibus  fallaciteragi  arbi- 
trarentur,  magis  eos  de  veterum  Librorum  testifica- 
tione  firmavit  dicens :  Oporlebat  impleri  omnia  qum 
scripta  sunt  in  Lege  Moysi,  et  Prophetis,  et  Psalmis  ds 
me  (Luc.  xxiv,  44).  Non  itaque  spes  nostra  in  tempo- 
ralium  rerum  promissione  defixa  est ;  quandoqui- 
dem  nec  ipsos  illius  temporis  sanctos  et  spirituales 
virosy  Patriarchas  et  Prophetas,  his  terrenis  rebas 

<  Er.  et  KoY.,  ftgurm  nostri,  Omnes  fere  Mis.  eum 
Am.,  figurm  nastrm;  et  lic  Infira  passim. 


S19 


CONTRA  PAUSTUM   MANICHiEDM,  S.  AUGUSTINI 


930 


faisse  deditos  credimas  :  intelligebant  enim,  reve- 
laatesibi  SpirituDei,  quid  tempori  iliicongruerei,  et 
quibus  modis  Deus  per  illas  omnes  res  gestas  et  di- 
otas,  futura  Hguranda  et  praenuntianda  dccerneret; 
magisque  desiderium  eorum  de  Novo  Testameoto 
erat:  sed  prssens*  functio  corporalis,  ad  significan- 
da  nova  ventura,  pollicitationibus  veteribus  prflsbe- 
batur.  Ita illorum  bominum  non  tantum  lingua,  sed 
et  vita  prophetica  fuit.  Camalis  autem  populus, 
promissis  vite  prssentis  inbwrebat.  De  quo  tamen 
etiam  populo  nibilominusj  significabantar  futura. 
8ed  vos  ita  non  intelligitis ;  quia,  sicut  propbeta 
dixit,  Nisi  credideritis^  non  intelligeiis  [Isai,  vii,  9). 
Non  enim  estis  eruditi  in  regno  coelorum,  id  cst,  in 
ficclesia  Christi  veracatholica.  Quodsiessetis,  dedi- 
vitiissanctorum  Scripturarum,  non  solum  nova,  sed 
etiam  vetera  proferretis.  Ipse  quippe  Dominusdicit: 
Propterea  oinnis  scriba  eruditus  in  regno  ccelorum,  si- 
milis  est  homini  patrifamilias,  proferenti  de  Ihesauro 
iuonova  el  vetera  {Matlh,  xiii,  52).  Et  ideo,  dum  sola 
promissa  Dei  nova  tenere  vos  arbitramini,  reman- 
flistis  in  vetustate  carnis,  et  novitatem  induxistis  er- 

*  Editio  LoT.,  ted  ticutprmsens,  Particala,  ticut^  abest 
ab  ediUonibuB  aliis  et  plerisque  Mss. 


roris.  De  qua  novitate  Apostolus  dicit :  Profanas  au- 
tem  verborum  novitates  evita ;  muUum  emm  proftciunt 
ad  impietatem,  et  sermo  eorum  sicut  cancer  serpU.  Ex 
quibus  est  Hymenseus,  et  Philetus,  qui  circa  veritatem 
aberraverunt,  dicentes  resurrectionemjamlactam  esse, 
et  pdem  quorumdam  subverterunt  (II  Tim,  ii,  16-18). 
Ex  qua  vena  falsitatis  vos  manare  cognoscite,  quidi- 
citis,  nunc  esse  resurrectionem  tantummodo  anima- 
rum  per  prsdicationem  veritatis ;  corporum  autem, 
quamprffidicaveruntApostoliyfuturamnegatis.Quid 
autem  spiritualiter,  secundumbominem  interiorem, 
qui  renovatur  in  agnilione  Dei  [Coloss,  iii,  10),  po- 
testis  cogitare  ;  cum  per  vetustatem  carnis,  et  per 
carnalium  rerum  imagines,  quibus  totus  error  ves- 
ter  involvitur,  res  corporeas,  non  posseBsionetenea- 
tis,  sed  pbantasmale  sapiatis  ?  Terram  enim  Cba- 
nanffiorum,qu8e  manifesta  erat,et  manifeste  illi  po- 
pulo  data  est,  contemuere  vos,  et  fastidire  gloria- 
mioi ;  quasi  non  ita  terram  luminis  describatis  ex 
una  parte,  a  terra  gcntis  tenebrarum,  tanquam  cu- 
neo  coarctato  disissam,  ut  neque  in  rerum  veritate 
inveniatur,  et  in  cogitationum  vestrarum  falsitate 
credatur :  et  ideo  nec  vitam  vestram  data  sustineat, 
et  mentem  vestram  desiderata  corrumpat. 


LIBER  QUINTUS. 


9 


GAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit:  AccipisEvan- 

geliam  ?tu  me  interrogas  utrum  accipiam,  in  quoid- 

ipsum  accipere  apparet,  quia  quffi  Jubet  observo.  An 

ego  de  te  quasrere  debeo,  utrum  accipias,  in  quo  nul- 

laaccipientisEvangelium  videntur  indicia?  Ego  pa- 

trem  dimisi,  et  matrem,  uxorem,  filios,  et  caetera 

qu8B  Evangelium  jubet  {Matth,  xix,  29) ;  et  interro- 

gas  utrum  accipiam  Evangelium?  Nisi  adhuc  nescis 

quid  sitquod  Evangelium  nuncupatur.  Est  enim  ni- 

hil  aliud  quam  prsdicatio,  et  mandatum  Christi.Ego 

argentum  et  aurum  rejeci,  et  ss  in  zonis  haberc  de- 

stiti,  quotidiano  contentus  cibo,  nec  de  crastino  cu- 

rans,  nec  unde  venter  impleatur,  aut  corpus  operia- 

tur,  sollicitudinem   gerens    {Id,  x,  9,  10,  ^  vi,  25- 

34j ;  et  qusrip  a  me  utrum  accipiam  Kvangelium  ? 

Vides  in  me  Christi  beatitudines  illas  qus  Evange- 

lium  faciunt  {Id.  v,  3-11) ;  et  interrogas  utrum  illud 

accipiam?  Vides  paaperem,  vides  mitem,  vides  pa- 

cificum,  puro^^corde,  lugentem,  esurientem,  sitien- 

tem  persecutiones  et  odia  sustinentem  propter  ju- 

stitiam  ;et  dubitasatrum  accipiaraRvangelium?Noa 

ergo  jam  mirum  est  JoannemBaptistam  vido  Jesu,et 

ejas  item  auditis  operibu8,quaerere  adhuc  utrum  ipse 

esset  Gbristus  :  cui  digne  et  merito  Jesus  nec  digna- 

tus  quidem  est  renuntiarequod  ipseesset^sedopera 

rursus  eadem  illi,  qu»  jamjudum  audierat,  reman- 

davit,  Cxci  vident,  surdi  audiuntf  mortui  resurgunt 

(Id,  XI,  2-6),  etc.  Quod  ego  quoque  circa  te  non  im- 

merito  fecerim,  si  perroganti  utrum  accipiam  Evan- 

gelium  dixero,  Omnia  mea  dimisi,  patrem,  matremy 

uxorem,  filioe,  aurumi  argentumi  mandaoarei  bl- 


bere,  deliciasi  voluptates ;  hoc  tibi  ad  interrogata 
Batis  responsum  puta,  et  beatum  te  futurum,  si  in 
me  non  fueris  scandalizatus. 

CAPUT  II.  —  Sed  non,  inquis,  accipere  Evange- 
lium  hoc  solum  est,  si  quod  prscepit,  facias;  sed  ut 
etium  credas  omnibus  que  in  eodeni  scripta  sunt, 
quorum  primum  est  illud,  quia  sit  natus  Deus^Sed 
nec  item  est  solum  illud,  Evangelium  accipere,  ut 
credas  quia  natus  est  Jesus  ;9ed  utfaciasetiam  quod 
prscepit.  At  si  me  idcirco  Evangelium  non  accipere 
putas,  quia  ccenerationem  prstermitto,  nec  tu  ergo 
accipis  ;  et  multo  magis  non  accipis,  quia  praecepta 
contemnis.  Ac  per  hoc  interim  pares  sumus,  donec 
discutiamus  et  partes:  autsitibi  nonprsjudicatpre- 
ceptorum  ista  contemptio  ad  profitendum  quia'  ac- 
cipias  Evangelium,  mibi  quare  ad  hoc  prsjudicetge- 
nealogia  damnata  ?Quod  si  Evangelium  accipere,  in 
duobue  his  constat,  ut  dicis,  genealogias  oredere,  et 
servare,mandataquidergoimperfectu8imperfectom 
Jodicas  ?  Uterque  nostrum  eget  alterutro.  Sin,  quod 
certius  est,  accipereEvangeliuminsolaobservatione 
oonstatccelestium  mandatorumyduplici  modo  impro- 
bus  es,  qui,  ut  dici  solet,  desertor  arguas  militem. 
Et  tamen  age,  ponamus,  quia  ita  vis,  duo  hsc  par- 
tes  esse  fidei  perfectn,  quarum  una  quidem  constet 
in  verbo,  id  est  fateri  Christum  natum  ;  altera  voro 
in  opere,  quod  e^t  observatio  prsceptorum :  vide  er- 
goquamarduam  egoetdifBciliorem  mibipartem  ele- 
gerim  ;  tu  vide  quam  levissimam  etfaciiiorem.Neo 

i  Am.  Er.  et  Mst.,  quia  natut  tit  Jetut.  ^  Lov.»  Deut ; 
■ad  ad  marginem,  Jetut.     M. 
s  LoT.,  quod.  M. 


:\' 


191 


LIBER  QUINTUS. 


immerito  plebs  ad  te  confluit,a  me  refbgit^QCsciens 
atiqne  qaia  regnam  Dei  non  sit  in  verbo,  sed  in  vir- 
tute.  Quid  ergo  est  quod  me  lacesflis,8i  difflciliorem 
fidei  aggressus  partem,  tibi  ut  inflrmo  reliqui  faci- 
liorem?  Sed  ego  ad  tribuendam,  inquis,  salutem 
animiSfbanc  partem  fldei  efflcaoiorem  puto,  ac  ma- 
gis  idoneam,  quam  tu  reliquisti,  id  est,  Cbristum 
fateri  natum. 

GAPUT  III.  —  Age  ergo,  ipsom  eumdem  interro- 

gemus  Cbristum,  et  unde  potissimum  nobis  salutis 

oriaturoccasio,ex  ejusorediscamus.Quis  hominum 

intrabit  inregnumtuum,Christe?(2m  /<?cenY,inquit, 

volunlatem  Patris  mei  qui  inccelis  est  {Ma(th.yii,2i). 

Non  diiit:  Qui  meprofessusfuerit  natum.Etalibi  ad 

discipulos:  Ite^  doeete  omnes  gentes^  baptizanies  eos 

ni  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti^  et  docentes 

eos  servare  omnia  qu3S  mandavi  vohis  (Id  zxviii,  19, 

20).  Non  dixit:  Docentes  eos  quia  sim  natus,  sed  ut 

mandata  conscrvenl.  Item  alibi:  Amicimei  eritis,si 

feceritis  quie  priecipio  vobis.  Non  dixit,  Si  natumme 

credideritis.  Rursum:  Si  feceritis  mandata  mea^ma' 

nebitis  in  mea  charitale  {Joan.  xv,  14,  10).  Et  alia 

molta.  Necnon  et  in  monte  cum  doceret,  Beatipau- 

peres  spiritu^,  dicGnB,bealimites,beatipacificitbeaii 

puro  corde,  beati  qui  lugent,  beaii  qui  esuriunt,  beati 

quiperucutionempatiuntur  propier  justitiam{Matth,  v, 

3-10);  nusquam  dizit,  Beati  qui  me  confessi  fuerint 

Datum.Etin  discretione  agnorum  ab  bsdis  in  judicio, 

dicturum  se  dicit  iis  quiad  dextram  erunt:  Esurivi^ 

ei  dbastis  me:  sitivi^  et  potastu  me^  et  cstera:  pro- 

pterea  percipite  regnum  {Id.  xxv,  35,  34).  Non  dixit: 

Quia  natum  me  eredidistis,  regnum  percipite. Nec- 

non  et  diviti  quaereati  vitam  aelcrnam:  Vade/inqmi^ 

vende  omnia  quae  habes,  et  sequere  me  (Id.  xix,  21). 

Non  dixit:  Grede  me  natum,  ut  in  letemum  vivas. 

£cce  igitur  portionimeae,quammibi  de  gemina,  ut 

vultis,  fide  delegi,  ubique  regnam,  vita,  beatitudo 

promittitur;  vostrae  vero  nusquam.  Autdocete  sicubi 

scriptum  est,  beatum  esse,  regnumve  percepturam, 

%ut  aetemam  babiturum  vitam,  qui  eum  confessus 

(oerit  natum  ez  femina.  Interim  tametsi  et  becpars 

est  fldei,  beatitudinem  non  habet.  Cumvero  eam  neo 

partem  fidei  probaverimus',  quid  fietPNempe  eritis 

vos  inanes,  quod  etipsum  utique  monstrabitur.Sed 

interim  boc  satis  nobisest  ad  propositum,  quiapor- 

tio  hcc  nostrabeatitudinibus  ooronatasit.Cui  tamen 

accedit  et  illaaliabeatitudo,  ex  confessione  quoque 

sermonis,  quia  Jesum  confitemur  esse  Christum  Fi- 

lium  Dei  vivi :  quod  sque  ipse  ore  suo  testatur  Je- 

ins  dicens  ad  Petrum,  Beatus  es,  Simon  Bar^Jana^ 

quia  non  Hbi  hoc  caro  et  sanguis  revelavitf  sed  Pater 

meus  qui  in  ccetis  est  {Id.  xvi,  17).  Quapropter  non 

jam,  ut  putabatis,  unam,  sed  duas  easdemque  ra- 

tas  fidei  partes  tenemus,  et  in  utraque  pariter  beati 

appeliamara  CbristOyquiaaiteram  earum  operibus 

ezercentes,  alteram  sine  blasphemia  prsdicamus. 

CAPUT  IV,  —  AuousTiNus  respondit :  Jam  supra 

1  Yoz,  spbritu,  abest  ab  omnibas  fere  Msi. 
*  LoT.,  nmkert  proba^erimus.  Editi  alli  et  Mst.  carent 
TviNS  Aa6<rf . 


commemoravi,quamsepeseDomlnu8JesusChristuB 
fllium  hominis  dicat,et  quanta  vsnitale  Manicbsei  fa- 
bulamnefandisuierrorisinducantdenescioquocon:- 
mentitio  primohomine,quem  non  terrenum,sed  fal- 
lacibus  elementisindutum,  contra  Apostolum  prsdi- 
cant  dicentem, Prtmui  homo  de  terra  terrenus  (I  Cor. 
zv,  47) :  et  quanta  cura  nos  idem  monuerit  apostolus 
dlcenSfSiquis  vobis  annuntiaveritprasterquamquodan- 
nuntiavimus  vobis,  anathema  sit  [Galat.  i,  8,  0).Qua- 
propter  restat  utfllium  bominisChristam  itacreda- 
mus,  sicut  apostolica  veritate  predicatur,non  sicut 
Manichseorum  falsitateconflngitur.Cum  igitur  eum 
EvangelistsannuntientnatumexfeminadedomoDa- 
vid,  boc  est,  de  familia  David;  Paulusque  ad  Timo- 
theum  scribat  dicens,itfemor  esto  Chistum  Jesumre* 
surrexisse  a  mortuis  exsemine  David^secwidum  Evan- 
gelium  meum  (II  Tim  ii,  8):  satis  apparet  quemad- 
modum  Christum  fllium  hominiscrederedebeamus. 
qui  Filius  Uei  perquemfacti8umu8,etiam  flliusbo- 
minis  pcr  assumptionem  carnis  factusest,utmore- 
rotur  propter  deIiotanostra,et  resurgeretpropter  ju- 
stiflcationcmnostram(Aot?i.iv,25)Ideoqueutrumque 
se  dicit,  et  Filium  Dei,  et  fllium  hominis.  Unde  ne 

pergamperpIurima,unoIocoinEvangeliosecundum 
Joannem  ita  scriptum  est:  Amen^  amen  dico  vobis, 
quia  venil  hora^et  nuncest,  quandomorlui  audientvo* 
cem  Filii  Dei;  elquiaudierint^  vivent.Sicut  enim  Pa^ 
ter  habet  viiam  insemetipso^sic  dedii  et  Filiovitam  hO' 
bere  in  semetipso;etpotesiatem  dedit  eijudiciumfacere, 
quia  filius  hominis  est  {Joan.  v,  25-27).  Dizit,  Vocem 
Fitii  Dei  audient:  et  dixit,  Quia  filius  hominis  est.  Se- 
cundumhocenimquod  flliushominisest^accepitpo- 
testatemjudicium  faciendi,quiain  ipsaforma  ventu- 
rus  estad  judicium,  ut et  a  bonis  et  a  malis  videatur. 
In  quaiorma  etiamascenditia  coelum.etvox  illadi- 
scipulis  sonuit:  Sic  veniet,  quemadmodum  eum  vidi- 
ttis  eumtem  in  ccetum{Act.  i,  11).  Nam secundum  id 
quod  Fiiius  Dei,  Deusecqualis  estPatri,  et  cumPa- 
tre  unum,  non  videbitur  a  malis:  BeaJti^mm  mundo 
eorde,  quia  ipsi  Deum  videbunt  {Matth. Y,S).Cum  er- 
go  credentibus  in  se  promittat  vitam  sternam,  neo 
aliud  sit  credore in  eum,quam  credere  in  verum  Chri- 
8tum,qualemseipse  prsdicat,  et  ab  Apostolis  pra)- 
dicatur,  hoc  est,  et  vcrum  Dei  Filium  ct  verum  bo- 
minis  fllium;  vos,  Manicbaei,  qui  credilis  in  falsum 
et  fallacem,  faisi  et  fallacis  bominis  fliium,cum  *■  et 
ipsum  Deum^  gentis  adverss  tumultu  perterritum, 
membra  suamisissecrucianda^nec  postea  tota  pur- 
gandadocetis,videtis  quamsitisalienia  vitaffitema, 
quam  promitlit  Christus  iiiisquicredunt  ineum.At 
enim  dixit  Petro  confitenti  eum  Fiiium  Dei :  Beatus 
eSf  Simon  Bar-Jona  {Id.  xvi,  17).  Numquid  ideo  ni- 
bil  promittit  eis  qui  in  eum  fllium  hominis  crederent, 
cum  idem  ipse  sit  et  FiliusDeietfllius  hominisPHa- 
besetiam  aperte  vitam  eternam  promissam  creden- 
tibus  infliium  honunia.Sicutexaltavitfinqmi^Moyses 
serpentem  in  eremo,sicoportet  exaltariFilium  hominis, 

>  PlnrsB  Mss.  omittnnt  etparticalaio,  cum,  et  qaod  in- 
fra  est  verbam,  docetis. 


323 


CONTRA  FAUSTDM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


2M 


ut  omnis  qui  C7'edideril  in  eum  non  pereatt  sed  habeat 
vitam«temam{Joan.iu,  14,15),  Quidvultisamplius? 
Oredite  ergo  in  filium  hominis,  ut  habeatis  vitam 
sternam;  quia  ipse  est  et  FiliusDeiqulpotestdare 
vitam  aBlemam ;  quieiipse  est  verus  Deus  et  vita  seter* 
Ra,8icut  idem  Joannes  ait  in  Epistola  sua.Ubi  etiam 
dicit  antichristum  esse,qui  negat  Christum  in  came 
venisse  (I  Joan.  v,  20,  et  iv,  3). 

CAPUT  V.  —Quid  ergo  vos  tanquam  do  mandato- 
rum  ejus  perfectione  jactatis,  quod  ea  quae  in  Evan- 
gelio  praBceptasuntoperamini?Quidenim  illaprod- 
essent,  ubi  non  est  fldes  vera,  etiamsi  vere  imple- 
rentar  a  vobis^NonneaudistisApostolum  dicentem- 
Si\distrihuamomniamea  pauperibus.et  tradam  corpu^i 
meum  ut  ardeam^  charitatem  autem  non  habeam^nihi 
mihi  pjodest  (I  Cor,  xiii,  3)?  Quid  ergo  vos  tanquam 
dechristianapaupertatejactatiSjCumchristianacha* 
ritate  careatis?  Habent  enim  inter  se,  quam  charita" 
tem  vocant,  etiam  latrones,  sibi  debentes  facinoro- 
Bamflagitiosamque'conscientiam,sed  non  charitatem 
quam  commendatApostoIus.Etuteama  caeterisim- 
probandis  repudiandisque  secerneret,  ait  alio  loco  • 
Finis  auiem  prseceptiestcharitas  de  corde  puro^eicon- 
sdentia  bona,  et  fidenan  /icta  (I  7tm.  i,  5).  Unde  ergo 
babere  potestis  veram  charitatem  ex  fide  ficta  surgen- 
tem*?  Aut  quando  vos  pigebitfidem  vestram  fucare 
mendaciis',  quando  et  primum  hominem  vestrum, 
oum  suis  hostibus  in  suae  nature  veritate  manentibus, 
mutabilifalJaciadimicasdeprffidicatis;etipsumChri- 
Btum  qui  dicit,  Ego  sum  veritas  {Joan.  xiv,  6)  spe- 
ciem  carnis,  mortem  crucis,  vulnera  passionis,  ci- 
catrices  resurrectionis,  mentitura  esse  suadetis? 
Proinde  vos  Christo  vestro  anteponi  vultis,  si  illo 
mentiente,vos  annuntiatis  veritatcm.Si  autera  Chris- 
tum  vestrum  sectari  vultis,  quis  non  in  vobis  caveat 
falsitatem,  ut  in  his  quoque  mandatis  quae  vos  im- 
plere  dicitis,  non  sit  nisi  sola  fallacia?  Quippecum 
ausussit  Faustus  dicere  quod  aesinzonisnon  porte- 
tis:  nisi  forteideoverumdixit,quia  non  aes  in  zonis, 
sed  et  aurura  in  arcellisetinsacculishabeatis:  nec 
reprehenderentur  istainvobis,nisiquia  profitemini 
aliud,  et  aliter  vivitis.  Adhuc  in  rebus  humanis  est 
ille  Constantius,  modo  jam  frater  noster  catholicus 
christianus,  qui  multos  vestrum  Romas  in  domum 
Buam  congregaverat,propterimplendapraBcepta  Ma- 
nichaei,  satis  quidem  vana  et  inepta,  sed  tamen  quae 
magna  existimatis  :  quibus  cum  vestra  infirmitas  ce- 
deret,  dispersi  estis  quisque  in  viamsuam.UndeilH 
qui  in  eis  perdurare  voluerunt,  a  vestra  societate 
Bchisma  fecerunt ;  etquiain  mattisdormiant,Matta- 
rii  appellantunaquorum  stratislongedissimiles  fue- 
runt  plumae  Fausti,  et  caprinae  lodices,  qua  delicia- 
rum  affluentia  non  solum  Mattariosfastidiebat,  sed 
etiam  domum  patris  sui  hominis  pauperis  Milevitani. 


<  In  manuBcriptifl,  ex  fide  non  ficta  surgentem. 

«  Aiiquot  Mbs.,  fidem  vettram  fuscare  mendadii.  Aiii 
qaidaai  cutn  editis  Am.  et  Er.,  fidem  vestram  puynare 
atm  mendaciis.  CiBtercienses  dao  codices,  ob  fidem  ves- 
iretm  puffnare  mendadis. 


Auferte  ergo  pcrditara  siraulalionem,  si  demoribus 
non  vultis,sallem  de  litteris  vestris :  nelingaa  vestra 
cum  vita  vestra,  tanquam  ille  primus  homo  cum 
gente  tenebrarum,  mendacibus,  non  elementis»  sed 
verbis  pugnare  videatur. 

CAPUT  VI.  —  Sed  ne  in  homines  potius  non  im- 
plentes  ea  que  sibi  praBcipiuntur,  quam  in  ipsam 
sectam  vanissimierroris  me  istadicere  quisquam  re- 
prehendat,  hoc  dico :  Talia  sunt  ipsa  praecepta  Ma«^ 
nichaei,  ut  si  ea  non  faciatis,  deceptores  ;  si  autem 
faciatis,decepti  sitis.Neque  enim  Christus  vobis  pras- 
cepitutherbam  nonevelIatis,nehomicidium  perpe- 
tretis,  qui  discipulos  suos  per  segetem  transeuntes 
et  esurientes,  vellere  spicas  sabbato  non  prohibuit 
(Matth.  xn,  1),  unde  convinceret  et  praesentes  Ju« 
daeos,  et  futuros  Manichaos:  illos,  quia  sabbato 
fiebat  ;i8to8  vero,  quia  fiebat.  Sed  plane  ManichaeuB 
prfficepitutotiosis  manibusvestris^  de  homicidiis  vi- 
vatis  alienis:  et  illa  quidem  falsa  sunthomicidia,8ed 
vestra  suntvera,  eum  tali  dsBmoniorum  doctrina  mi- 
Bcras  animas  trucidatis. 

CAPUT  VII.  —  Inesttamen  ille  haereticus  typhus, 
intolerabilisque  superbia.  F{(/^«,inquit,t9i  me  Christi 
beatiiudines  illas  quse  Bvangelium  faeiunt;  et  inter- 
rogas  utrum  illud  accipiam?  Vides  pauperem,  vides 
milemj  vides  pacifi£um,  puro  corde,  lugentem^  esu" 
rientem,  sitientem,  persecutiones  et  odia  sustinentem 
propter  jnstUiam;  etdubitas  utrum  accipiam  Evange- 
tium^f  Si  hoc  essel  justum  esse,  justificareseipsum, 
verbis  suis  volasset  in  CGelum  homo  iste,  cum  haeo 
loqueretur.  Sed  ego  in  delicias  Fausti  non  invehor, 
notas  omnibuB  Auditoribus  Manichaeorum,  et  eia 
maxime  qui  sunt  Romae :  talem  propono  manichaeum , 
qualem  Gonstantius  requirebat,  cum  illa  praeoepta 
exigebatimpIeri,non  qualemvideri  nolebat.Etillum 
tamen  quomodo  video  pauperem  spiritu,  qui  tam  su- 
perbus  est,  ut  animam  suam  Deum  credat,nec  cap- 
tivum  erubescat  ^?Quomodo  mitem,  qui  tantn  auc- 
toritati  evangelicse  mavult  insultare,  quam  credere 
Quomodo  pacificum,  qui  naturam  ipsam  divinam, 
qua  Deus  est  quidquid  est,  qui  solus  vere  est,  per- 
petuam  pacem  habere  non  potuisse  putat?  Quomodo 
puro  corde,  in  quo  tumultuantur  tam  sacrilega  et 
tam  multafigmenta  ?QuomodoIugentem,  nisi  Deum 
suum  captum  et  Hgatum  ;  donecsolvaturetevadat, 
ex  quadam  tamen  parte  decurtatus,  quae  in  globo 
tenebrarum  a  Patre  ligabitur,  et  non  Iugebitur?Quo- 
modo  esurientem  et  sitientem  justitiam.quam  Faus- 
tu8  in  scriptis  suis  non  addidit,  credo  ne  sibi  deeBse 
videretur,  si  eam  se  adhuo  esurire  ac  sitire  fatere- 
tur  ?  Sed  quam  jusiitiam  isti  esuriunt  et  sitiunt, 
quibus  perfecta  justitia  erit,  damnatis  in  globo  fra- 
tribus  qui  nihil  suo  vitio  peccaverunt,  sed  hostili 
tabe,  contra  quam  eos  Pater  misit ',  inexpiabiliter 
infccti  sunt,  insuper  triumphare  ? 

CAPUT  VIII.— Quomodojpersecutiones  etodiaBus- 
tinetispropter  justitiam,quibus  haeo  sacrilegia  pras- 
dicare  et  persuadere  justitia  est?  Pro  qua  impia  per- 

^  Am.  Er.  et  plerique  Mbi.,  nec  captivus  erubescat. 
>  Am.  £r.  et  Mst.,  quo  eos  Pater  misit. 


.  4 
■.■ti« 


3iS 


LIBER  QUINTUS. 


326 


versitate,  propter  christiaDorum  temporum  man- 
suetudinemyquam  parva  et  prope  nulla  patiamini, 
cur  noQ  cogitatis  ?  Sed^  tanquam  cecis  fatuisque 
loquamini  ^,  justitise  vestraB  velut  magnum  esse 
vultis  indicium,quod  opprobria  sustinetis.persecu- 
tionemque  patimini.Porro  si  tanto  est  quisque  jus- 
tior,  quanto  graviora  perpetitur,omitto  dicere,quod 
videre  facilliraum  est,  quam  multo  graviora  vobis 
patiantnr  aliis  atque  aiiis  quibusque  facinoribua 
flagitiisque  poliuti.  Illud  dico,si  pro  nomine  Chris- 
ti  quoquo  modo  usurpato  atque  suscepto,  quisquis 
patitnr  per8ecationem,jam  etiam  veram  fidem  jus- 
titiamque  lenere  dicendus  est ;  concedite  ut  ille  sit 
fidei  verioris,  msjorisquejustitiffi,  quem  multo  vo- 
bis  graviora  perpessum  potuerimus  ostendere  :  et 
miilia  jam  vobis  nostrorum  martyrum  occurrant, 
atque  ipse  praBcipue  Gyprianus,cuju8  etiam  litteris 
edocetur  quod  in  Ghristum  crediderit  natum  ex 
virgine  Maria.  Pro  hac  ille  flde,  quam  vos  detesta- 
mini,  usque  ab  gladium  mortemque  pervenit,cum 
gregibua  christianorum  tunc  ita  credentibus,atque 
ita  graviusque  morientibus.Faustus  autem  convic- 
tus  vel  confessus  quod  manicbsus  esset,  cum  aliis 
nonnullis  secum  ad  judicium  proconsulare  perduc- 
lis,  eis  ipsis  christianis  a  quibus  perducti  sunt  in- 
tercedentibus,  levissima  posna,  si  lamon  ilia  posna 
dicenda  est.in  insulam  relegatus  est  :  quod  sua 
sponte  quotidie  servi  Dei  faciunt,  se  a  turbulento 
strepitu  populorum  removere  cupientes ;  et  unde 
publica  terrenorum  principura  vota  per  indulgen- 
tiam  solent  relaxare  damnatos.Deoique  non  multo 
post  inde  omnes  eadem  solemni  sorte  dimissi  sunt. 
Fatemini  ergo  illos  fidem  tenuisse  verior6m,justio- 
remque  vitam,qui  pro  ea  multo  quam  vos  atrociora 
suetinere  meruerunt;aut  desinite  vos  inde  jactare, 
qaod  maltis  detestabiles  sitis  :  sed  discernite  quid 
rit  persecutionem  pati  pro  blasphemia,et  persecu- 
tionera  pati  pro  justitia ;  et  pro  qua  istarum  patia- 
mini,  in  vestrie  libris  etiam  atque  etiam  diligenter 
advertite. 

GAPUT  IX.  —  Quam  multi  autem  in  nostra  com- 
munione  veraciter  faciunt  istasublimiora  prscepta 
evangelica,dequorum  specie  fallitisimperitos^Quam 
malti  homines  utriusque  sexus  ab  omni  concubitu 
pnri  atque  integri,  quam  multi  experti,  et  postea 
coatinentes,  quam  multi  rerum  suarum  distributo- 
res  et  reliotore8,quem  multi  jejuniis  vel  crebris,vel 
quotidiani3,vel  etiam  incredibiliter  continuatis,cor- 
pusservituti  8ubjicientes?Quammult«fratern» con- 
gregationes  nihil  habentes  proprium,  sed  omnia 
communia,et  baec  nonnisi  ad  victum  et  tegumentum 
necessaria ;  unam  aniraam  et  cor  unum  in  Deum, 
charitatis  igne  conflantes  ?  Atque  in  his  omnibus 
professionibus  quam  multi  falJaceset  perditi  depre- 
hendantur,  quam  multi  eliam  latent,  quam  multi 
primo  recte  ambulantes,  perveri>a  voluntate  citu  de- 
fidunt;  quam  multi  in  tentationibus  inveniuntur, 
qaod  alio  animo  talem  vitam  adumbrata  specie  sus- 
ceperanty  et  quam  multi  humiliter  et  fideliter  sanc- 

*  Apnd  fir.  Logd.  ei  Yen.,  ioquimwim     M« 


tum  custodientes  propositum  usque  ad  flnem  per- 
severant,  et  salvi  fiunt?  In  quorum  societate  quasi 
dispares  apparent :  sed  tamen  eadem  charitate  co- 
pulantur,  qui  propter  aliquam  nocessitudinem,  se- 
cundum  Aposloli  cxhortationom  habent  uxores  tan- 
quam  non  babentes.et  emunt  tanqu&m  non  tenen- 
tes,  et  utuntur  hoc  mundo  tanquam  non  utentes. 
His  subjunguntur  secundum  abundantes  divitiaa 
misericordiaa  Dei,  etiam  illi  quibus  dicitur  :  Nolite 
fraudare  invicem,  nisi  ex  comensu  ad  tempus,  tU  ro- 
cetis  orationi;et  iterum  ad  idipsum  estote,ne  vos  ten- 
tet  Sutanas  propter  intemperantiam  vestram :  hoc  att- 
tem  dico  secundum  veniam,  non  secundum  imperium 
(I  Cor,  VII,  29,  30,  31,  5,  G).  Qualibus  etiam  idem 
apostolus  dicit :  Jam  quidem  omnino  delictum  est  in 
vobis,quiajHdicia  habetis  ro^Mcum.  Eteorumportana 
infirrTiitatem,paulo  post  dicit  :  Sxcularia  igitur  JU" 
dicia  si  habueritis,  eos  qui  contemptibiles  sunt  in  E> 
clesia,  hos  collocate  (Id.  vi,  7,  A).  Neque  enim  iili 
soli,qui  ut  sint  perfecti,vendunt  vel  dimitlunt  om- 
nia  sua,  et  sequuntur  Dominum,  pertinent  ad  re- 
gnum  cffilorum  ;  sed  huic  militi»  christian»  prop- 
ter  quoddam  quasi  commercium  charitatis  sub- 
jungitur  etiam  quaBdarn  stipendiaria  muUitudo,cui 
dicetur  in  iine  :  Esujivi,  et  dedUtis  mihi  manducare 
(Matth.  XXV,  35),et  caBtera.Alioquin  daranandi  erunt 
illi,  quorum  domos  tam  diiigenti  et  solliciu  cura 
componit  Apostolus.monens  mulieres  subditas  esse 
viris  suis,  viros  diligere  uxores  suas  ;  llliosobtem- 
perare  parentibus,  parentes  fllios  nutrire  in  disci- 
plina  et  correptione  Domini ;  servos  obedire  cum 
metu  dominis  carna]ibus,dominos  quod  justum  est 
et  ajquum  servis  praestare  (Coloss.  iii,  18-iv,l).Sed 
absit  ut  istos  a  mandatis  evangelicis  alienos,  et  a 
vitaajterna  separandosjudicet  Apoatolus  :quia  ubi 
ait  Dominus,5i  quis  non  tulerit  crucem  suam.et  seculue 
me  fuerit,  non  potest  esse  disciputus  meus,  exhor- 
tans  firmiores  ad  perfectionem  ;  ibi  statim  et  istoa 
consolatus  est  dicens,  (Jtti  receperit  justum  in  no- 
mine  justi,  mercedem  justi  accipiet :  et  qui  receperit 
prophelam  iu  nomine  prophetx,  mercedem  prophetx 
arc/pit/.Unde  non  tantum  qui  modicum  vini  Timo- 
theo  dederit  propterstomachumetfrequentes  infir- 
mittttes  eju8(I  lim.  v,23),  sed  etiam  qui  saniori 
atque  fortiori  calicem  aqux  /rigidx  porrexerit  tan^ 
tum  in  nominediscipuli  sicut  ibi  sequitur,  non  per- 
det  mercedem  suam  (Matth.  x,  38-42). 
CAPUT  X.— Quid  autem  fallitis  Auditores  vestroe, 

quicumsuisuxoribus,etriliis,etfamiliis,etdomibu8, 
etagris vobis  serviunt^si  quisquis  ista  omnia  non  di- 
mi8erit,non  accipit  Evangelium?  Sed  quia  eis  non  re- 
surrectionem,  sed  revolutionem  ad  istam  mortaiita- 

tempromittiti8,utrursusnascantur,etvitaEIectorum 
vestrorum  vivanl,  tam  vana,et  inepta,  et  sacrilega, 
quam  fos  vivitis,quando  valde  laudamini  » ;  aut  ai 
meiioris  meriti  sunt,  in  melones  et  cucuraeres,  vel 
in  alios  aliquos  cibos  veniant,  quos  vos  manduca- 

turi  estis,utve8trisructatibuscitopurgentur :  merito 

eos  a  mandatis  evangelicis  alienati8;sed  et  vos  ipsoa 

talia  scntientes  alque  suadente8,maxime  inde  sepa- 

i  Piurea  Mss.,  qua  vo$  vivitts,  qua  valde  iaudaminu 


S27 


CONTHA  FAUSTDM  HANlCHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


SS8 


rare  debetis.Si  enimbsec  vanitasad  fldem  evangeli- 
cam  pertineret,non  debuit  dicere  Dominu8,£jurtt;i, 
et  dedUiU  mihi  manducare:  8ed,E8uri8tis,et  mandu- 
oastisme;  aut,Esurivi,et  manducavi  vos.Neque  enim 
ex  illo  jam  ministrationis  merito,8ecundum  vestra 
deliramenta,  quisquam  recipietur  in  regnum  Dei, 
quia  manducare  sanctis  dedit ;  sed  quia  vel  mandu- 
cavit  quos  aobelaret,  vel  manducatus  est  a  quibuB 
anhelaretur  in  coelum.  Nec  illi  dicerent,  Domtnet 
quando  te  vidimtu  esurieniemjet  dedimus  tibi  mandu' 
care?  Sed  dicerent,  Quando  te  vidimus  esurientem, 
et  manducasti  nos  ?  quibus  ilie  non  responderet, 
Cum  uniexminimis  msis  dedistis^miki  dedistis  {Matth, 
zxv,  35,  40;  :  sed,  Gum  unus  ez  minimis  meis  vob 
manducavit,  ego  vos  manducavi, 

GAPUT  XI.—  Haec  portenta  senlientes  etdocentes, 
et  secundum  hffic  vivente8,audeti8  vos  et  dicere  evan- 


gelica  prflBcepta  8ervare,et  catbolice  EcclesiaB  dero- 
gare,  in  qua  sunt  tam  multi  pusilli  cum  magnis, 
quo8  utrosque  Dominusbenedicit^prosuisgradibus 
evangelica  mandata  servante8,etevangeIicapromi8- 
sa  sperantes.  Sed  vestrum  oculum  malevolus  error 
in  solam  paleam  noBtre  segetis  ducit :  nam  ettri- 
ticum  ibi  cito  videretis,  si  et  eese  veiletis.  In  vobis 
autem,et  qui  manicbffii  flcti  8unt,maii  sunt ;  et  qui 
fioti  non  aunt,  vani  sunt.  Ubi  enim  fides  ipsa  ficta 
estyet  qui  ea  simulate  uUtur,  fallit ;  et  qui  eam  ve-> 
ram  existimat,  fallitur  :  nec  ex  ea  potest  existere 
bona  vita ;  quia  ex  amore  suo  quisque  vivit,  vel  bene 
vel  male.  Vos  autem  si  spiritualis  atque  inteliigibiliB 
boni  charitate,  ac  non  corporalium  phaDtasmatum 
cupiditate  ardereti8,ut  cito  dicam  quod  de  vobis  no* 
ti88iroumest,8olem  istum  corporeum,non  pro  divina 
Bubstantia,  et  pro  sapientiffi  luce  coleretis. 


LIBER  SEXTUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit  :  Accipis 
Vetus  Testamentum  7Quomodo,cuJu8  prscepta  non 
servo?  Puto  quidem  quia  nec  tu  :  nam  peritomen 
ego  ut  pudendam  despui ;  ac,  si  non  fallor,  et  tu. 
Cessationem  sabbatorum,  ut  supervacuam  ;  credo 
quod  el  tu.  Sacriflcia,  ut  idololatriam ;  non  dubito 
quod  et  tu.Porcina  certe  non  ego  sola  abstineo ;  tu 
item  non  solam  comedis.Ego  quidem,quia  omnem 
oarnem  immundam  existimem ;  tu  vero,  quia  nihil 
immundum  :  quo  utroque,ab  utroqne  no8trum,Ve- 
tus  destruitur  Testamentum.  Azimopbagi®  hebdo- 
madas  ',  scenopegiam,  uterque  nostrum  tanquam 
inutilia  et  vana  contempsit.  Lineis  vestibus  non  in- 
serere  purpuras.In  adulteriis  ponere  vestem  linos- 
timam  '.  Bovem  et  asinum  jungere,  si  necesse  sit, 
in  sacrilegiis  numerare.  Galvum  ac  reburrum,et8i- 
milis  notffi  hominem  non  constituere  sacerdotem, 
quia  sunt  hujusmodi  apud  Deum  immundi,  uter- 
que  contempsimus,  risiraus,  nec  in  lecundis  ha- 
buimus,  nec  in  primis  :  qus  omnia  prscepta  sunt 
et  juBtiflcationes  Veteris  Testamenti.Quod  ergo  ob- 
Jici8,tibi  mecum  commune  est,  sive  crimen  putan- 
dum,  sive  recte  factum  :  uterque  enim  nostrum 
Vetus  respuit  Testamentum.  Ergo  si  quid  intersit 
inter  meam  fldem  quseris  et  tuam  ;  hoc,  quia  tibi 
mentiri  libet,  et  liberaliter  agere,  ut  quod  mente 
oderis,verbo  collaudes :  ego  fallere  non  didici,quod 
Bentio  loquor,  tam  turpium  odisse  me  (ateor  pre- 
ceptores,  quam  ipsa  precepta. 

CAPUT  il.— AuGUSTiNus  respondit :  Quemadmo- 
dum  et  quare  accipiaturTestamentum  Vetus  ab  he- 
redibus  Testamenti  Novigam  supra  diximus(Lt^.4. 
Mp.2).Sedquia  paulo  ante  de  promissiseJusFaustus 
egit,nunc  autem  de  prieoeptis  agere  voIuit;re8pon- 

*  Editio  Lov.,  Azimorum  ftsta^  hebdomudas.  Am.  Er. 
et  aliquot  Mss.,  Azima  facta  hebdomadas.  Ubc  verior 
leclio. 

»  Am.  et  Er.,  linistemam.  Lov.,/m««mflm.Multi  Mm., 
iWMtimam* 


deo  istoB  omnino  nescirequid  intersit  inter  priBce* 
pta  vitae  agenda?,  et  prscepta  vit»  signiflcandffi. 
Exempli  gratia  :  Non  concupisces  {Exod,  xx,  17), 
preceptum  est  agendae  vits ;  Circumcides  omnem 
masculum  octavo  die  [Gen,  xvii,  10-12),  prsceptum 
est  signiflcandffi  vitffi.  Ex  hac  quippe  imperitia  Ma- 
nicbsi,  et  omnes  quibus  displicent  litterffi  VetesiB 
Teetamenti,  quidquid  Deus  mandavit  priori  po- 
pulo  ad  celebrandum,  umbram  fUturorum  non  in- 
telligentes,  et  ea  modo  non  observari  animadver- 
tentes,  ex  niore  prffisentis  temporis  illa  reprehen- 
dunt,  quffi  utique  illi  tempori  congruebant,  quo 
ista  quffi  nunc  manifesta  sunt,  ventura  significa- 
rentur.  Sed  quid  dicturi  sunt  adversus  ApostoJum, 
qui  ait  :  11  xc  omnta  in  figura  contingebant  illis ; 
scripta  sunt  autem  propter  nos^  in  quos  finis  ssecuUh 
rum  obvenit  (I  Cor,  x,  6,  11)?  Ecce  ipse  apemit 
cur  illffi  Litters  accipiantur  a  nobis,  et  cur  illa  re- 
rum  signa  jam  necesse  non  sit  ut  observentui  a 
nobis.  Gum  enim  dicit«  Scripta  sunt  propter  n^w, 
procul  dubio  demonstrat  quanta  nobis  cura  legen- 
daet  intelligenda,et  in  quanta  auctoritate  habenda 
sint,  quia  propter  nos  utique  scripta  sunt  :  cum 
vero  dicit,  Figurse  nostrx  fuerunt  ;  et,  In  flgura  con* 
tingebant  illis  ^,ostendit  Jam  non  opus  esse  ut  cum 
res  ipsas  manifestatas  agimus,  figurarum  prsnun- 
tiantium  celebrationi  serviamus.  Unde  dicit  alio 
loco  :  Nemo  ergo  vos  judicet  in  dbo^  aut  tn  potu,  aut 
in  parte  diei  festi^  aut  neomeniss,  aut  sabbatorum ; 
quse  sunt  umbra  futurorum  {Coloss.  ii,  16,  17).  Hinc 
etiam  cum  dicit,  Nemo  vos  in  eis  judicet^  declarat 
quam  non  eit  necesse  ut  Jam  hsec  observentur  : 
cum  autem  d\cii,Quaf  sunt  umbra  /ti/urorum, osten- 
dit  quam  oportuerit  ut  illo  tempore  observarentur, 
quo  ista  quffi  nobis  jam  manifestata  eluxerunt,  per 
tales  umbras  flgurarum  futura  prsdicebantur. 
GAPUT  III.  —  Proinde  si  Maniohei  reeurrectione 

i  Plurea  maimsoripti  paiBim,  contmgtbant  t»  UUs. 


d 


LIBER  SEXTUS. 


230 


Domlni  Jastiflcarentur,  oujas  resurrectionie  die9,ex 
die  qaidem  passionis  tertius,  post  diem  tamen  sab- 
bati,  hoc  eat  post  septimum,  octavus  fuit :  profecto 
spoliarenturcarnali  Telamentomortalium  desiderio- 
rum :  et  cordis  oircumcisione  gaudentes,  non  eam  in 
cameadambratamflguratamquederiderenttempore 
VeterisTestamentijquamvisjamtemporeNoviTesta- 
menti  fieri  observarique  non  cogerent.  In  quo  enim 
membro  cong^entiusexpoliatiocarnaliset  mortalis 
concupiscentie  flguratur,quam  unde  carnalis  et  mor- 
talis  fetus  exoritar?  Sed,   sicut  dicit  Apostolus, 
Omniamunda mundis ;  immundis  aulem  ei  infidelibus 
nihil  est  mundum ;  sed  poUuta  sunt  eorum  ei  mens  ef 
eonscientia  (Tit.  i,  15).  Itaque  isti,  qui  nimis  mundi 
■ibi  videntur,  quia  illa  membra  tanquam  immunda 
aTer8antur,aut  aversari  8efingunt,ia  easinfidelitatis 
et  errorisimmunditiasinciderunt^utcum  detesten- 
tur  circumcisionem  carnis,  quam  dixit  Apostolus 
signaeulum  jusiitix  fidei  {Rom.  iv,  11),  in  ipsis  ta- 
men  carnalibus  membris  divina  Dei  sui  membracre* 
dant  colligata  et  inquinatadetineri :  utcum  camem 
immandam  dicunt,  et  Deum  illic  ex  parte,  qua  ibi 
teQetar»  immundum  factum  dicere  compellantur ; 
quippe  quemmundari  oportereas8erunt:quod  donec 
fiat,  quantnm  fieri  potuerit,  interim  nunceum  per- 
peti  omnia  quae  carnes  patiuntur,  non  tantum  in  la« 
bore  et  dolore  affiictionum,  eed  etiam  in  voluptate 
corraptelarum.  Ei  namque  se  dicunt  parcere,  quod 
non  concumbunty  ne  nodis  carneis  arctiuaimplice- 
tnr,  ei  sordidius  inquinetur.  Gum  ergo  Apostolus  di- 
cat«  Omnia  munda  mundis,  utique  hominibus  qu! 
poBBunt  in  deterius  voluntatis  perversitate  mutari ; 
qoanto  magis  omnia  mundasuntDeo,qui  semperin- 
commutabilis  et  incontaminabilis  permanet?  Decu- 
Ju8  sapientia  divina  dictura  est  in  eis  Libris.quosre- 
prebendendovehementiasinquinamini,quodmAi7m- 
quinaium  in  eam  incurrit,  et  aitingii  ubique  propter 
suam  munditiam  (Sap.  vii,  25,  24).  Quapropter,  o 
immnndissimavanitaSyitanedisplicet  tibi  in  membro 
hamano,andehumanageneratiopropagatur,signum 
regenerationishamanae^illumcui  munda  suntomnia 
Deam  jussisse  constitui ;  et  placet  tibi  etiam  in  flagi- 
tii8,qaa  illo  membro  ab  impudicis  hominibus  perpe- 
traatur,  ipsum  Deum  vestrum,  cui  nibil  est  mun- 
dam,  ex  parte  sue  naturffi  commaculari  atque  cor- 
rnmpi?Quidenimpatiturinvariisturpibuscorrupte- 
lia.  quem  coojugaliquoqueconcubitucreditisinqui- 
nari  ?  Adid  etiam  quod  dicere  soletis  S  Ergone  dee- 
rat,  nbi  DeasprefiguraretsignaculumjuBtitiffifidei, 
niei  in  illo  membro  ?  respondetur,  Gur  enim  non  et 
ibi?  PrimOy  quia  omniamunda  mundis,  quanto  ma- 
gie  Deo  ?  Deinde  qnia  hoc  Apostolus  dixit,  signacu- 
lam  datnm  Abrahejustitis  fidei,  in  tali  circumci- 
sione.  Vos  antem  nolite  erabescere,  si  potestis,  cum 
vobiB  dieitur:  Ergone  deerat  Deovestro  quid  ageret, 
ne  saenatorflB  partem  istis  membris.qus  sic  despui- 
ti8,implicaret7  Padendaquidem  istadicuutarhomi- 


nibus  propler  nostre  morlalitatis  cormptibilem 
pcEnalemque  propaginem,  qu»  inde  subsistit : 
quibus  casti  adhibent  verecundiam,  impudici  petu- 
lantiam,  Deus  justitiam. 

CAPUT  IV.  —  Cessationem  vero  sabbatorum  jam 
quidem  supervacuam  ducimus  ad  observandum,ex 
qiio  spes  revelata  est  nostraB  quietis  etern©;  non  ta- 
men  ad  iegendum  etintelligendura  iquiapropheticis 
temporibus  cum  essent  ista  que  nobis  hoc  tempore 
patefactasunt^non  tantura  sermonibus,sed  et  actio- 
nibuspraefigurandaet  prenuntianda  ;illo  signoquod 
legimus,  res  ista  prenotata  est  quam  tencmus.  Vos 
auiem  volo  mihi  dicatis,  cur  vestram  cessationem 
nolitis  implere  ?  Judaei  quippe  sabbato  8uo,quod  ad- 
huo  carnaliter  sapiunt,  non  solum  in  agro  fructam 
nullum  decerpunt,sednec  in  domoconcidunt  autco- 
quunt.  Vos  autem  cessantes  quidem  expectatis  quis 

Auditorum  vestrorumproptervospascendoscultello 
vel  fascicula  armatusin  bortum  prosiliat,  homicida 
cucurbitarum,  quarum  vobis  afTerat,  mirum  dictu, 
viva  cadavera.  Nam  si  nen  eas  occidit,  quid  vos  in 
talifacto  metuistis?Siautemoccidunlur  cum  decer- 
puntur,  quomodo  eis  inest  vita,  cui  purgande  atque 
recreande  manducando  atque  ructandovosasseritia 
subvenire?  Accipitis  ergo  viventescucurbitas,  quas, 
si  possctis,  deglutire  deberetis :  utpostillud  unum 
vuinus,  in  quo  eas  cum  decerpsit  vester  Auditor, 
reus  factusestjvestraindulgentia  liberandus;saltem 
deinceps  ad  ofTicinam  aqualiculivestri,ubiDeum  ve- 
strum  illo  prelio  confractum,  reformare  possetis, 
illaes»  atque  integre  pervenirent.  Nunc  autem  ante- 
quam  eis  conterendis  dentesincumbant,minutatim, 
si  hoc  palato  placuerit,  condduntur  a  vobis  :quibu8 
tam  crebris  vulneribus  earum,  quomodo  vos  non 
estis  rei  ?  Videte  qucmadmodum  vobis  expediret  ut 
quod  uoo  inseptemdiobus  faciunt  Judei,  vosquoti- 
die  faceretis,et  atali  etiam  domestico  opere  cessare- 
tis.  Jam  quid  igne  cucurbite  patiuntur,  ubi  certe 
non  reformatur  vita,  que  in  eis  est  ?  Non  enim  fer- 
vens  olla  sancto  ventri  compararipotest:  ettamen 
irridetis,  tanquamsuperfluam  sabbali  cessationem. 
Quanto  utique  sanius,  non  solum  eam  non  repre- 
henderetis  in  Patribus,  quando  superfluanon  Aiit; 
sed  etiam  nunc,  quando  jam  superflua  est,  ipsam 
potius  teneretis,  quam  istam  vestram  non  significa- 
tione  acceptabilem,  sed  erroredamnabilem  ;  qnam 
etiam  non  implendo  rei  estis  secundum  opinionem 
vestre  vanitatis,  et  implendo  vani*  secundum  Judi- 
cium  veritatis?dicitis  enimdolorem  sentire  fruotum, 
oura  de  arbore  carpitur,  sentire  cum  conciditur, 
cum  teritur,  cum  coquitur,  cum  manditur.  Non 
ergo  debuistis  vesoi,  nisi  eis  que  cruda  et  illaesa 
possunt  Iransvorari,  ut  unum  saltem  dolorem  cum 
decerpuntur,  non  a  vobis,  sed  avestris  Auditoribua 
paterentur. 

8ed  dicitis:Quomodo  subvenimustante  vite,  ai 


1  Godieea  Mse.  non  pand,  Audeie  jam  dicere  quod 


i  Am.  Rr.  et  pleriqae  Msb.,  et  vani;  omisio  verbOf 
implenJo. 


23i 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUM,  8.  AUGUSTINI 


233 


ea  tantam  absuminusyqus  incocta  etmollia  possunt 
absorberi?Slergo  istacompensatiooetammultos  ci- 
bis  vestris  dolores  infligitis;cur  ab  lllo  solo  abstinetis^ 
ad  quem  maxime  ista  necessitascogit?  Nam  fructus 
potestetcruduscomediysicutsenonnuilivestriexer- 
cuerunt,  ut  hoc  non  tantum  de  pomis,  verum  etiam 
de  omnibus  oleribus  facerent.Si  autem  nonvellatur, 
aut  decidatur,aut  quoquo  modo  dematurcz  terravel 
arbore,  venire  ad  escam  nuUo  pacto  potest.Hocergo 
faoile  debuit  esse  veniale,  sine  quo  ei  subvenire  non 
valeretis,  non  illi  tam  multi  cruciatus,  quos  in  pr»- 
parandis escis,  membrisDei  vestri  non  dubitatisin- 
ferre.  At  enim  plorat  arbor,  cum  fructus  carpitur : 
hoc  quippe  dicere  non  erubescitis.Certe  novit  omnia 
vita  quae  ibi  est,  et  prssentit  quis  ad   eam  veniat. 
VenientibusergoElectis,  et  pomacarpentibu8,gau« 
dere  debuit,non  pIorare:iilum  transitoriumdolorem 
tanta  felicitate  compendans,  et  tantam  evadens  mi- 
seriam,  si  in  alios  incidisset.  Guritaque  pomum  non 
decerpitis,  cum  decerpto  tam  multasplagasdolores- 
que  ingerati  B?Be8pondete,6i  poteslis.  Nec  ipsa  jej  u  oia 
vobis  competunt :  nonenimoportetvacarefornacem, 
in  qua  spirituale  aurum  de  stercoris  commixtione 
purgatur,  et  a  miserandis  nexibus  divina  membra 
solvuntur.  Quapropterille  est    misericordior  inter 
▼09,  qui  se  potuerit  ita  exercere,  utnihil  ejus  vale- 
tudini  obsit,  saspe  crubos  cibos  sumere,   et  multa 
consumere.  Vos  autem  et  tantas  poenas  escffi  vestre 
irrogando  crudeliter  manducatis,  et  a  membrorum 
divinorum  purgatione  cessandocrudeliter  Jejunatis. 
CAPUT  V.  — -Etaudetistamen  etiam  sacrificia  Te- 
stamenli  Veteris  exsecrari,etidololatriam  nominare, 
et  in  higusmodi  sacrilegiumnos  quoquesociare.Un- 
de  pro  nobis  prius  respondemus,  sic  illa  jam  non 
esse  in  operibus  nostris,  ut  ea  famen  in  mysteriis 
divinarum  Scripturarum,  ad  intelligenda  qu»  his 
prsnuntiata  8unt,amplectamur :  quiaetipsa  figuraB 
nostrae  ruerunt,et  omnia  talia  multis  et  variis  modis 
anum8acriflcium,cujusnuncmcmoriamceIebramu8 
signiflcaverunt.  Unde  isto  revelato,  et  sao  tempore 
oblato,  illa  de  agendi  celebritate  sublatasunt,sed  in 
signiflcandi  auctoritate  man8erunt,5mpto  ^un^enim 
propter  nos,  in  quos  fims  sKculorum  obvenit  (I  Cor.  x, 
11).  Sed  ineis  videlicet  interfectio  vos  movet  anima- 
lium,cum  ista  omniscreaturausibus  hominumquo- 
dam  modo  conditionaliter  serviat.  Sed  vos,  qui  ho- 
mini  mendico  esurienti  panem  non  porrigitis,mise- 
ricordes  estis  in  pecora,  quibus  animas  humanas 
inesse  credilis.  Domious  autem  Jesus  in  ea  crudelis 
fuit,  cum  dsmones  in  gregem  porcorum,cum  id  ab 
eo  peterent,  ire  permisit  {Siatth,  viii,  32).  Qui  etiam 
nondum  demonstratoperpassionem  sacriflciocorpo- 
ris  8ui,  cuidam  leproso,   quem   mundaverat,  ait : 
Vade,  ostende  te  sacerdoti,  et  ofler  munus  tuum,  quod 
frxcepit  Moyses^,  in  testimonium  itlis  {Luc,  v,  14), 
Ma^s  enim,  quia  et  per  Propbetas  Deus  saepe  testa- 
tur,  nuUius  se  talis  muneris  indigere,  et  facile  est 

<  Er.  omnesque  prope  Mss»,  et  o/fer  pro  te  quod  pr4r- 
eepit  Moyses, 


ratione  perspicere  quod  nec  ejus  rei  egeat,  qui  nul- 
lius  eget;compellitur  animus  humanus  inquirere 
quid  nos  perhaec  docere  voluerit,qui  utiquenon  frus- 
tra  ea,quibus  non  indiget,sibijuberetofrerri,nisiali- 
quid  in  eisostenderet,quod  nobis  et  nosse  prodesset, 
et  talibus  signis  prsflgurari  oporteret.  Vos  autem 
quantomelius  et  honestius  isti8,quamvisjam  nostro 
tempori  non  necessariis,  tamen  signiflcantibus  ali- 
quid  etdocentibus,sacriflciis  8ubderemini,quam  vo- 
bis  ab  Auditoribus  vestris  vivas  eecarum  viotimas  of- 
fern  juberetis  et  crederetis?  Nam  cum  apostolus  Pau- 
lusdequibusdam,  propter  epulas,  Evangelium  pras- 
dicantibus,  congruentissime  dixerit,  Quorum  Deus 
venter  est  {Phitipp.  iii.  19) ;  quanto  vos  arrogantiore 
impietate  Jactatis ;  qui  ventrem  vestrum  non  Deum, 
sed  quod  sceleratoris  audaciseest,  Dei  mundatorem 
dicere  non  timetis?Cujusporrodementise  est,  pios 
se  videri  velle,  quod  ab  animalium  interfectione 
se  temperent,  cum  omnes  suas  escas  easdem  animaa 
habere  dicant;  quibus,  ut  putant,  viventibus,  tan- 
ta  vulnera  et  manibus  etdentibus  ingerunt? 

CAPUTVL— Gurautem,  sicarnibusvesci  non  vul- 
tis,  non  ipsa  aniraalia  Deo  vestro  oblata  mactatis,ut 
animaB  illaa,  quas  non  solum  putatis  humanas,  sed 
ita  divina8,ut  ipsaDeimembra  essecredatis^a  carnis 
carcere  dimittantur,  et  ne  iterum  redeant,  vestris 
orationibuBCommendentur?  An  amplius  eas  adjuva- 
tisventre  quam  mente,etiIIapotiusDei  naturasalva- 
tur,  qu8B  vestris  visceribus  exhalari  meruerit,  quam 
qu8B  vestris  precibus  commendari  ?  Propterea  ergo 
ventri  vestro  pecora  non  sacriflcatis,  quia  ea  viva 
absumere  non  potestis,  ut  eorum  animas  inter- 
cessione  vestri  stomachi  liberetis.O  beata  olera,  qui- 
bus  etmanu  evulsis.et  ferro  concisis^etigne  crucia- 
tis,  et  dente  contritis,  concessum  est  tamen  ut  ad 
vestrum  intestinorum  aras,  viva  perveniant !  et  o 
misera  pecora,quae  cumcitius  de  corporesuoexeunt, 
in  vestra  corpora  intrare  non  possunt  1  Ita  delirantee 
adhuc  putatis  quodideosumusinimiciVeteriBTesta- 
menti,  qula  nullam  camemimmundam  ducimu8,t6- 
nentes  Apostoli  sententiam,  dicentis,  Omniamtmda 
mundis  (Jit,  i,  15) ;  et  illud  ubi  Dominus  ait,  Non 
guod  intrat  inos  vestrum,  voscoinquinat^  sed  quod  exU 
(Matth,  XV,  1  ).  Quod  non  ad  solas  turbas  Dominus 
dixit,sicutvesterAdimantus,quem  post  Manichasum 
FaustuB  praBcipue  laudat,  cum  Veteri  Testamento 
calumniaretur,  voluit  intelligi ;  sed  etiam  remotusa 
turbis,hoc  idem  discipulis  suis  evidentius  et  expree- 
Bius  elocutuB  eet  (a).  Cum  enim  hanc  Domini  senten- 
tiamTestamentoVeteri  opposuisset  AdimantuB,quia 
in  illo  scripta  sunt  quaedam  immunda  carnium,  a 
quibus  ille  populus  jussus  est  abstinere,  timuit  ne 
eibi  diceretur :  Cur  ergo  vosnon  quasdam,  sedomnea 
carnesimmundasexistimatis.atqueabedendisomni- 
bus  temperatis;  cum  tu  ipse  proferas  evangelicum 
testimonium,non  coinquinari  hominemexiis  quas  in 
08  ingrediuntur,  etin  ventrem  vadunt,atque  in  latri- 
nam  emittuntur?  ItaquehaB  arct]8Bima8,etfallaciam 

(a)  Contra  AdimaDtam,  capp.  14, 15. 


233 


LIBER  SEXTUS. 


234 


aaam  manifeBtissimaveritate  praBfocantes  angusiias 
coDatus  evadere,ail  hoc  Dominum  ad  turbasdixisse, 
quasi  paucis  ille  in  secreto  vera  diceret,  in  turbas 
autemfaJsa  jactaret :  cum  et  boc  de  Domino  credere 
sacriiegum  sit ;  et  omnes  qui  legunt,  noverint,  hoo 
et  remotisturbis'  eum  planiusdixissediscipulis.Qua- 
propter  quia  in  ezordio  harum  litterarum  suarum 
FaustussicmiraturAdimantumyUteisolumprffiferat 
Manicfaaum,  compendio  requiro  utrum  ista  Domini 
8ententia,qua  dixit  non  inquinari  bominem  iis  qua 
in  08  ejus  intrant,  vera  an  falsa  sit.  Si  ftlsam  di- 
cont,  cur  eam  tantus  eorum  doctor  Adimantus  a 
Chrisio  prolatam  dicens,  ad  expugnandum  Testa- 
mentum  Vetus  objecit  ?  Si  autem  vera  e3t,curadfer- 
8U8  eam  credunt  8ecoinquinan,si  quacumque  carne 
vescantnr  ?  nisi  forte  verum  respondere  veiint,et  di- 
cereyApo8tolumnondixisse,Omniamundah8eretici8 
BedfOmnia  munda  tnundis.  Gur  enim  non  sint'  istis 
hcc  munda,idem  apostolus  sequitur,  et  dicit :  /m- 
mundis  autem  et  infidelihui  nihil  est  mundum  ;  sed 
jtoUuta  sutU  eorum  et  mens  et  conscientia  {Tit,  i,  15). 
Unde  revera  Manichsis  omnino  nihil  est  mundum, 
qnandoquidem  etiam  ipsam  Dei  substantiam  vel  na- 
turam.non  solum  coinquinari  potui8se,sed  etiam  ex 
parte  coinquioatam  esse  contendunt ;  nec  solum 
coinqainatam  es8e,verum  etiam  ex  omni  parte  recu- 
perari  mundarique  non  posse.Unde  mirum  est  quod 
itasedicunt  immundas  omnes  cames  existimare,  et 
obhoc  ab  eisabstinere^quasialiquid  existiment  esse 
mandum.non  8olamescarum,8ed  omnium  creatura- 
raoLNam  et  ipsa  olera,et  poma,  et  omnes  fruges,  et 
totam  terram,  et  coslum,  commixtione  gentis  tene- 
brarnin  perhibent  inquinata.  Utinamergoet  in  cae- 
teris  oibis  errori  suo  congruerent,atque  ab  ii8,qua 
immanda  dicunt,  omnibus  ab8tinendo,fame  potius 
morerentur,  qa8Lm  tales  blasphemias  pertinaciter 
loqaerentur!  nam  se  corrigere  atque  emendare 
nolentibas,  hoc  esse  utilius  quis  non  intelligat  ? 

GAPUT  VII.  —  Testamento  autem  Veteri,  ubi 
qaidam  cibi  camium  prohibentur,cur  non  sil  con- 
traria  ista  sententia,  qua  dicit  Apostolus,  Omnia 
mnmda  mundis;  eiflmnis  creatura  Dei  bona  est  (I  Tim, 
2V,4) :  si  po88unt,inte]liganthoc  Apostolum  de  ipsis 
dixisse  naturi8;illasautem  Litteraspropterquasdam 
praeBgarationes  temporicongruentes,animalia  quae- 
dam,non  natura,8ed  signifioationeimmunda  dixisse. 
Itaque^verbi  gratia,  si  de  porco  et  agno  rcquiratur, 
atrumque  natura  mnndum  est,quiaomnis  creatura 
Dei  bona  est^quedam  vero  signiflcationeagnusmun- 
das.porcus  immundas  est :  tanquam  si  stultum  et 
Mpientem  dieeres,utmmque  hoc  verbum  naturavo- 
cia  etlitteraram  et8yUabarumquibusconstat,utique 
mundam  est^significatione  autem  unum  horum  ver- 
bam,qaod  *  dicitur  stultus,  immundum  dici  potest, 
Aon  natora  sui,  sed  quoniam  quiddam  immundum 


1  \jorr,,  ad  turbas  hoe,  et  remoiis  turbis.  Edlti  vero  alli 
d  Mm.  Don  habeni,  ad  iurbas, 
■  In  B.  Abett»  nn/.  Er.  Lagd.  Ven.  Lov,  secuti  la- 


*  Er.  Lngd.  Ven.  Lov..  quo     M. 
Patbol.  XLIl. 


significat.  Et  fortasse  quod  est  in  rerum  flguris  por- 
cu8,hoc  est  in  rerum  genere  8tultus;ettam  iliud  ani- 
mal,  quam  ists  dus  syllabaB,  quod  dicitur  stultus, 
quiddam  unum  idemque  signiflcat.  Immundum 
quippe  illud  animal  in  Legepositum  est,eoquod  non 
ruminet :  non  autemhoc  ejns  vitium,sed  naturaest. 
Sunt  autem  homines  qui  per  hoc  animal  significan- 
tur,immundi  proprio  vitio,non  natura :  qui  cum  \i^ 
benter  audiant  verba  sapientiaB,  postea  de  bis  om- 
nino  noncogitant.  Quod  enim  utile  audieri8,velut  ab 
intestino  memorias,  tanquam  ad  os  cogitationis,  re- 
cordandi  dulcedine  revocare,  quid  est  aliud,  quam 
spiritualiter  quodam  modo  ruminare?  Quod  qui  non 
faciunt,iIlorum  animalium  genere  figurantur.  Unde 
et  ipsa  a talibas  carnibus  abstinentia,tale  vitium  nos 
cavere  prflemonuit.Cum  enim  tbesauris  desiderabilis 
sit  ipsa  sapientia,  de  hac  munditia  ruminandi  et  im- 
munditia  non  ruminandi  ab  alio  loco  scriptum  est : 
Thesaurus  desiderabilis  requiescit  in  oresapienHs ;  vir 
autem  stultus  glutiit  ilium  {Prov.  xxi,  20).  HaB  autem 
similitudines  rerum  in  locutionibus  vel  observatio- 
nibus  figurati8,propter  qusrendi  et  comparandi  ex- 
ercitationem,  rationales  mentes  utiliter  etsuaviter 
movent.  Sed  priori  populo  multa  talia  non  tantum 
audienda,  verum  etiam  observanda  prscepta  sunt. 
Tempus  enim  erat  quo  nontantumdiotis.sedetiam 
factis  prophetari  oporteret  ea  qus  posteriori  tempore 
fuerant  revelanda.  Quibus  per  Christum  atque  in 
Christo  revelatis,  fidei  gentium  onera  observatio- 
num  non  sunt  imposita,  prophetis  tamen  auctori- 
tas  commendata.  Ecce  nos  diximus  qua  causa^cum 
secundum  Domini  Apostolique  eententiam  nullas 
animalium  carnes  immundas  habeamus,  Veteri  ta- 
men  Testamento,  ubi  quaedam  immundQ^  dicta 
sunt,  non  adversemur ;  vos  Jam  dicite,  quare  im- 
mundas  carnes  existimetis. 

CAPUT  Vlli.  —  Si  secundum  errorem  veslrum, 
propter  commixtionem  gentis  tenebrarum ;  non  car- 
nes,  sed  ipse  Deus  vester  immundus  est  in  ea  parte, 
quam  velut  debellandis  et  captivandis  bostibus  ab- 
sorbendamet  inquinandam  misit  et  miscuit  :deinde 
propteripsam  commixtionem,eliam  quidquid  aliud 
manducatis,immundumest.  Sed  dicitis:Mu]toam- 
piius  immunds  sunt  carnes.  Et  quare  amplius  im- 
munds  sint  carnesjongum  est  eorom  de  hac  re  de- 
liramentacommemorare;  sed  breviter  attingam  quod 
sat  e8t,ut  inspiciantur  reprehensores  Veteris  Testa- 
menti,  tanta  stultitis  vetustate  confecti,  at  carnis 
accusatores  sine  ullaspiri  tuali  veritate  solam  carnem 
sapere  convincantur.  Fortasse  enim  pauloprolixior 
ista  responsio  sic  adversus  eos  lectorem  instroet^ut 
in  cffiteris  responsionibus  non  a  nobis  tam  multa 
verba  requirantur.Dicunt  enim  isti  vaniloqui  et  mem- 
tisseductoreSyin  illa  pugna,  quando  primus  eorum 
homo,tenebrarum  gentem  elementis  fallacibus  irre- 
tivit,  utriusque  sexus  principibus  indidem  captis  *, 
oum  ex  eis  mundus  oonstrueretur,  plerosque  eorum 


1  Sola  fere  editio  Lov.  addit,  vel  mundm. 
*  Sic  pierique  Mbb.  At  editi,  Ibidem  captis» 


8 


335 


GONTRA  PAUSTUM  MANICfl^UM,  S.  AUGUSTINI 


236 


in  coelestibus  fabricis  colligatos,  ia  quibus  erant 
etiam  feminiB  aliqus  prsegnantes  :quffi  cum  coelum 
rotari  coepisset,  eamdem  vertiginem  ferre  non  va- 
lenteSyConceptus  suos  abortu  excus&isse^eoedemque 
abortivos  fetus  et  masculos  et  feminasde  cgdIo  in  ter« 
ram  cecidisse,  vizi88e,orevisse,concubuis8e,genui8- 
80.  Hino  esse  dicunt  originem  carnium  omnium, 
qufls  moventur  in  terra^in  aqua,  in  aere.  Ergo  si  de 
ccelo  est  origo  carnium,ab8urdis8imum  est  propter 
boc  eas  immundiores  putare:  prsesertim  quiainipsa 
structura  mundi,  eosdem  principes  tenebrarum,ita 
per  omnes  contextiones  a  Bummis  usque  ad  ima  col- 
ligatos  dicunt,  ut  quanto  quique  amplius  haberent 
commixti  boni^tanto  subtimius  collocarimererentur 
acper  hoc  mundiores  carnes  esse  deberent,quarum 
origo  de  ccelo  est,quam  fruges  qu®  oriuntur  ex  ter- 
ra.  Deinde,  quid  tam  insanum  dici  potest,  quam 
conceptos  fetus  ^  ante  vitae  commixtionem  tanto  vi- 
vaciores  fuisse,  ut  et  abortivi  et  de  coelo  in  terram 
ruentes  viverent ;  commizta  autem  vita  nisi  tempo- 
re  maturo  editi,  vivere  non  possint,  et  si  de  paulo 
altiore  loco  cadant,  continuo  moriantur  ?  Utique  si 
regnum  vitacontra  regnum  mortis  belligeravityCom- 
mixta  vita  vivaciores  facere  debuit,  non  corrupiibi- 
liores.Quod  si  in  sua  natura  quaeque  res  magis  suam 
retinet  incorruptionem,non  duas  naturas  bonam  et 
ma1am,seddua8bonas,quarum8it  una  meIior,pra- 
dicare  debuerunt.Unde  igitur  assernntimmundiores 
carnes,  quas  de  ccelo  genus  ducere  aHirmant,  istas 
duntaxat  omnibus  notas  ?  Nam  ipsa  prima  corpora 
principum  tenebrarum,  ex  arboribus  ibidem  natis 
tanquam  vermiculos  opinantur  exorta;ip8as  autem 
arbores  ex  quinque  iilis  elementis.  Proinde  si  ani- 
malium  corporaprimam  originem  habent  ex  arbori- 
buBySecundam  de  ccelo  ;  quid  causs  est  ut  immun- 
diora  quam  fructus  arborum  existimentur  ?  Si  pro- 
ptereaquiacum  moriuntur,amittunt  animam,utjam 
immundum  sit  quidquid  vita  deseronte  remanserit; 
our  eodem  pacto  non  sunt  immunda  olera  vel  poma, 
qaae  utique,sicut  supra  dictura  est,  cum  decerpun- 
tur  vel  aveIluntur,moriuntur  ?Horum  quippe  homi- 
oidiorum  rei  esse  nolunt,dum  nihil  vei  ex  terra  vel 
ex  arbore  decerpunt.  Deinde,cum  duas  animas  esse 
in  uno  animantis  corpore  atfirment,  unam  bonam 
de  gente  lucis^alteram  malam  de  gente  tenebrarum 
Dumquid,cum  occiditur  animal,  bona  anima  fugit, 
etmalaremanet?  Si  enim  hoc  esset,  si  viveret  ani- 
mal  occisum,quomodovivebatin  gente  tenebrarum 
quando  soiamsuflegenlis  habebataoimlLm,quaetiam 
rebellaverat  adversum  regna  divina.Gumergoin  mo- 
rtec^JuslibetanimaiiSyUtraqueanimaetbonaetma- 
lade8eratcarnem:curimmunda  caro  dicitur,  quasi 
a  sola  bona  anima  deseratur  ?  Quia  etsi  aliquae  vita 
reliquifie  remanent,ex  utraque  remanent :  nec  ipsum 
quippe  fimum  dicunt  remanere  8ine  aliquibus  exi- 
guis  reliquiis  membrorum  Dei.  Nullam  igitur  cau- 
lam  reperiunt,  our  asseverent  carnes  frugibus  im- 

<  LoTaDienses  Belgicorum  codicnm  auctoritate  posue- 
mnt,  coneeptus  factos,  Melius  Am.  £r.  et  nounufii  Gal- 
lioaoi  Ms8.,  conceptos  fetus. 


mundiores.  Sed  videlicet  fallacem  castitatem  suam 
ostentare  conantes,eo  putant  immundiorem  carnem 
quod  de  concubitu  existat:quasi  non  tantovehemen- 
tius  cogantur  membro  ilii  divino  manducando  suc- 
currere,pquanto  iliicarctius  coliigatum  putant.Pos- 
tremo,8i  istacausaest  majoris  immunditiffi  camium 
ea  comedant  animali  um  corpora,quffi  non  de  concubi- 
tu  oriuntur,  sicut  sunt  innumerabilia  genera  ver- 
mium,quorum  nonnullos  vulgo  edunt  quaedam  Ve- 
neticsB  regiones  ex  arboribus  natos.  Ranas  etiam 
quas  repente  ex  uDapluviaterragenerat,  in  escam 
isli  assumere  debuerunt,  ut  Dei  sui  membratalibus 
formis  commixtaliberarent,si  eam  carnem  detestan- 
tur,qu<e  concubitu  propagatur  ;  et  genus  humanum 
erroris  arguerent,quod  gallinis  coiumbisque  vescan- 
tur,ex  masculorum  femiDarumque  coitu  procreatis, 
et  mundiores  coeli  etterrse  fliias  ranas  abjiciant.Nam 
secundum  istorum  fabulam  mundiores  sunt  primi 
prinoipes  tenebrarum,quorum  parentesarboresftie- 
runt,quam  ipse  Manichaeus,  quem  pater  et  mater 
concumbenbogenuerunt:  mundioresetiam  perdicu- 
li  eorum,qui  sine  concubitu,8udore  carois  vel  cor- 
poris  exaltatione  nascuntur,  quam  isti  ipsi  miseri, 
qui  de  parentibus  concumbentibus  nati  sunt.  Aut 
8i  jam  quidquid  ex  carne  etiam  sineconcubitu  naa- 
citur,  propterea  putant  immundum,  quia  ipsa  caro 
ex  concubitu  est ;  immunda  erunt  olera  et  frugest 
quae  de  stercoribus  fertilius  uberiusque  surrexerint. 
Ubi  videant  quid  faciant,  vel  quid  respondeant,  qui 
frugee  dicunt  mundiores  esse  quam  carnes.  Nam 
stercore  quid  immundius  ex  carne  proJicitur,et  quid 
frugibus  feracius  adbibetur  ?  Gerte  ipsi  dicunt  per 
attritiones  et  digestiones  ciborum,  fugere  inde  vi- 
fam,et  exiguum  quiddam  in  stercore  remanere.Gur 
ergo  ubi  exigua  vita  remanet,  inde  cibi  vestri,  hoo 
est  fruotus  terrse,  de  stercore  et  meliores  et  majo- 
res  et  plures  existunt  ?  Garo  non  purgamentis  terrs 
scd  fetibus  pascitur :  terra  vero  purgamentis  carnis, 
non  fetibus  fecundatur.Eligant  quid  sit  mundius:aut 
Jam  correcti  desinant  esse  immundi  et  infideles  qui- 
bu8  nihil  sit  mundum,  et  nobiscum  amplectantur 
Apostolum  diceatem.  Omnia  munda  mundis  (TiL  I, 
15).  Domini  est  terra  et  plenitudo  ejus  {PsaL  xxxii, 
1).  Omnis  creatura  Dei  bona  esl  (I  Tim.  iv,  4).  Om- 
nia  quippe  quse  naturaliter  sunt,  in  ordine  suo  bo- 
na  sunt ;  et  nemo  in  eis  peccat ;  nisi  qui  ordinem 
suum  in  Dei  obedientia  non  custodien8,eorum  quo- 
que  ordinem  male  utendo  perturbat. 

GAPUT  IX.  —  Patres  autem  nostri  qui  Deo  pla- 
cuerunt^tenueruntordinemsuum  in  ipsa  obedientia, 
ut  quidquid  Deus  temporibus  congruis  Jubendo  dis- 
tribuit,sicob8ervarent,quemadmodumilledi8tribuit 
Itaque  non  solumcarnes  ad  cibum  datas,cum  omnes 
natura  mundae  es8dot,quasdam  tamen  nonnulla  si- 
gniflcatione  immundas  illo  tempore  non  ederunt, 
quo  eas  ^  non  edi  praeceptum  erat,uttalibu8  signifi- 
cationibusfuturarerummanifestatiopraeflguraretur: 
8edetazymumpanem,etc8etera  hujusmodi,  in  qui- 
busfuisse  umbram  futurorumdicitApoBtoluB(^«^, 

*  Er.  Lugd.  Ven.,  quod  mu,     M« 


137 


LIBER  SEPTIIIDS. 


338 


X,  t),  tam  rei  essent  illius  temporis  et  illiue  popull 
homines,  ei  observare  contemnereDty  quando  sic  illa 
fieri,  isla  quae  nunc  revelata  sunt,  tunc  sic  prsnun- 
tiari  oportebat;  quam  nos  desipientes  essemus,  sl 
nunc  jam  maniresto  No? o  Testamento,  ilias  prae- 
nuntiativa8ob8ervationes,aliquid  nobis  prodesse  pu- 
taremus.  Sicut  sacdlegi  et  impii,  si  eosdem  Libros 
qni  propter  nos  scripti  sunt,  ut  ea  qufls  Jam  nobis 
revelata  et  in  manifestatione  annuntiata  sunt,  taoto 
ante  illis  figuris  praenuntiata  cognoscentes,  fideliter 
et  firmiter  teneremus,  ideo  putaremus  abjiciendos, 
qaia  ea  quie  ibi  scripta  sunt,  non  jam  observare  oor- 
poraliter,  eed  intelligere  et  facere  spiritualiter  nos 
Dominus  Jubet.  Scripta  sunt  enim  propter  nos,  in  quos 
finis  s3eculorum  obvenitf  sicut  item  dicit  idem  aposto- 
laa  (I  Cor,  x,  11).  Omnia  enim  quae  ante  scripta 
Bunt,  ut  nos  doceremur  scripta  sunt  {Rom.  zv,  4), 
Quapropter,non  mandncareazymum  per  statutos  se- 
ptem  diee  (Exod.  xir,  15),  tempore  Veteris  Testa- 
menti  peccatum  fu]t;tempore  autem  Novi  Testamenti 
noD  est  peccatum :  sed  in  spe  futuri  sfficuii  quam  ha- 
bemus  in  Christo,  qui  et  animam  nostram  induens 
juBtitia,  et  corpus  nostnim  induens  immortalitate, 
tatos  no8  innovat,  credere  aliquid  ex  veteris  corru- 
ptionis  necessitate  atque  indigentia  nos  passuros  vel 
aeturos,  semper  peccatum  est,  quamdiu  volvuntur 
isti  septem  dies  quibus  peragitur  tempus :  sed  hoc 
Veteris  ToRtamenti  temporibus  in  figura  occultatum, 
a  quibusdam  sanctis  intelligebatur ;  tempore  autem 
NoviTestamenti  in  manifestatione  revelatum,populi8 
praedicatur.Unde  Seripturailla  tunc  erat  prsceptum, 
nanc  testimonium.  Scenopegiam  non  celebrare  ali- 
qnando  peccatum  fuit  (Lev.  xxiii,  34) ;  nunc  non  est 
peccatam  :  tabemaculo  autem  Dei  quod  est  Ecclesia 
3on  compaginari,  semper  peccatum  est ;  sed  tunc 
Bgebatar  sub  praecepto  figurato,  nunc  legitur  in  testi- 
monio  revelato.  Nam  et  illud  quod  tunc  faotum  est, 
non  dioeretur  tabernaculum  testimonii,  nisi  alicui 
veritati  qas  buo  tempore  declaranda  erat,  quadam 
coograentiasignincationis  attestaretur.  Lineis  vesti- 
bns  miscere  purpuram,  et  linostima  veste  indui  ali- 
qnando  peccatum  fuit  (Ikut.  xxii,  11) ;  nunc  non  est 
peecatum:  inordinate  vivere,  et  diversi  generis 
professiones  velle  miscere^  utvelsanctimoniaiis  ha- 
beatomamenta  nuptarum,  vel  ea  qus  se  non  conti- 
nens  napsit,  speciem  virginis  gerat,  omni  modo  pec- 
catum  est ;  et  si  quid  inconvenienter  ex  diverso  ge- 


nere  in  vita  cojusque  contexitur.  Veram  illud  tuno 
flgurabaturin  vestibus,  quod  nuncdeclaraturin  mo- 
ribus.  Illud  enim  crattempusBignificandi,hocmani- 
festandi.  Ergo  ipsa  Scriptura,  qu»  tunc  fuit  exao- 
trix  operum  signiOcantium,  nunc  testis  est  rerum 
Bignincatarum;et  qu®  tunc  observabatur  ad  prsnun- 
tiationem,  nunc  recitaturadconfirmationem.  Bovem 
et  asinum  ad  operandum  jungere  tune  non  licebat 
{Dsut.  XXII,  10) ;  nunc  licel.  Oeclaratum  est  enim 
per  Apostolum,  cum  de  bove  triturante  non  infre« 
nando  Scripturam  recoleret,  dicentem  :  Numquidde 
bobus  euraestDeo  f  Quare  ergo  nuno  legitur,  quando 
id  quod  prohibuitjam  licet?Quiaidem  ipseibi  secu- 
tus  Apostolus  ait :  Propternos  Scriptura dicit (I  Cor» 
IX,  9,  10).  Et  utique  impium  est  ut  non  legamus  nos 
quod  Bcriptum  est  propter  nos :  magis  enim  propter 
no8,  quibus  manifestatur,  quampropterUlosinqui- 
buB  flgurabatur.  Bovem  quippe  et  asinum,  si  necesse 
sit,  unusquisque  sine  detrimenlo  operis  Jungit :  sa- 
pienlem  vero  et  stultum,  non  ut  unus  praBcipiat,  et 
alter  obtemperet,  sed  pariter  ex  flequali  potestate,  ut 
annuntient  verbum  Dei,  non  sine  scandalo  quisquam 
comites  facit.  Itaque  eamdem  Scripturam  tenemus^ 
et  tunc  potestate  praBcipientem  umbris  4egendum, 
quod  nunc  aperiretur ;  et  nunc  auctoritate  attes- 
tantem  luce  apertum,  quod  tunc  tegebatur. 

De  calvo  autem  et  reburro  (Levit.  xiii,  40),  quod 
eos  immundosLexdixerit,parumFaustu8  attenderati 
autin  mendosnmcodiceminciderat.Sed  utinamipse 
calvam  frontem  habere  voluissetS  atque  in  ea  cru- 
cem  Ghristi  flgere  non  erubuisset :  profecto  Ghristum 
clamantem,  Ego  sum  veritas  (Joan.  xrv,  6),  nec  cum 
falsis  vulneribus  occubuisse,  oec  cum  falsis  cica* 
tricibus  resurrexisse  credidisset.  Quin  etiam  dicit : 
Ego  fallerenon  didici;  quod  sentio  loquor.  Non  est 
ergo  discipulus  Ghristi  sui,  quem  falsas  cicatrices 
dubitantibus  discipulis  demonstrasse  insanus  opi- 
natur,  et  non  solum  de  caeteris  vanitatibus  suis,  sed 
etiam  de  ipsaGhristi  fallacia  sibi  tanquam  non  fal- 
lenti  vult  credi :  utrum  Ghristo  melior*,  quo  fallen- 
te  ipse  non  fallit ;  an  eo  ipso  non  veracis  Ghristi» 
sed  fallacis  Manichaei  discipulus,  cumetinhocfal- 
lit,  in  quo  se  non  didicisse  fallere  gloriatur. 

i  Editi  valgo  ftic  ferunt  Plaret  tamen  veteres  Mm., 
Sed  utinam  tpse  calvam  frentem  habere  notuiuet. 

•  SicAm.  Er.  et  Dleriqae  Msn.  At.  Lov.,  vuU  credi. 
Viderifquis  utrum  Chriito  sit  tnetior. 


LIBER  SEPTIMUS. 


QAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Quare  non 
eredie  in  genealogiam  Jesu  ?  Multa  quidem  sunt 
cau8«y  sed  palmaris  illa,  quia  nec  ipse  ore  suo  us- 
qoam  se  fatetur  patrem  habere,  aut  genus  in  terra : 
ted  e  contra,quia  non  sit  de  hoc  modo,  quia  a  Patre 
Deoproceeserit,  quia  descenderit  de  coelo,  quia  non 
aibi  sint  mater  etfratres,  nisiquifecerintvoluntatem 
Patris  sni,  qui  in  ooBlis  eet.  Ad  hflsc^illiipBiquihas  ei 
gfoealogias  aaoiibant,  non  eum  ante  nativitatem  oo- 


gnovisse  videntur:  sedneque8tatimulnatu8e8t,quo 
crederentur  ea  scripsisse,  qu»  erga  eum  oculis  suis 
viderint  gesta ;  sed  Juveni  jam  et  maturo  coiy unoti 
sunt  ei,  id  est,  annorum  ferme  triginta :  siquidem  et 
aetas  ascribi  divinis  potest'  sine  blasphemia.  Quare 
cum  in  omni  testimonio  verilalis  hoc  semper  quari 
ioleat,  utromne  quis  audierit,  a^  viderit ;  isti  vero 

1  Sola  ex  omnibai  Amerbaohiana  editio,  mn  pdeei. 


t39 


CONTRA  PADSTDM  MANICHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


240 


nec  audisse  se  fateantur  ab  ipso  generationis  buno 
ordinera,  aut  quia  omnino  sit  natus ;  nec  vidisse  oou- 
lis,  quia  longo  post  tempore,  id  est,  postBaptismum 
cognoverint  eum :  mibi  et  omni  recte  judicanti, 
tam  stultum  videtur  boo  credere,  quam  si  quis  o»« 
cum  et  Burdum  testem  in  judicium  vocet. 

GAPUT  II.  —  AuausTiNUS  respondit :  Quam  dicit 
palmarem  causam,  cur  non  accipiat  genealogiam 
Jesu  Gbristi,  ibi  apertissime  victus  ostenditur,  le* 
gentibus  qum  supra  diximus  de  Filio  bominis,  quod 
tam  crebro  se  Gbristus  esse  testatur  (MaUh,  xiii,  10), 
et  ^e  Filio  Dei,  quomodo  idem  ipse  sitetfiliusbomi- 
nis  (Id.  IX,  6) ;  quomodo  secundum  divinitatem  non 
habeat  genus  in  terra,  secundum  carnem  autem  sit 
ex  semine  David,  sicut  apostolica  doctrina  testatur 
(Rom.  1^3,  etU.  Tim.  ii, 8).  Unde  oportet cum credi 
et  intelligi,  et  a  Patre  exisse  (Joan.  xvi,  28),  et  de 
coslo  venisie  (Id.  vi,  41),  et  bio  tamen  Verbum  car- 
nem  factum  inter  bomines  babitasse  (Id,  i,  1 4).  Quod 
si  propterea  putant  eum  non  babuisse  in  terra  ma- 
trem  vel  genus,  quia  dixit,  Quss  mihi  mater^  vel  qui 
fratres  (Maith,  xii,  48)?superestutetiamdiscipulos 
ejus,  quibus  boo  exemplum  in  se  ipso  prsbuit,  ut 
terreni  generis  necessitudinem  propter  rcgnum  cob- 
lorum  contemnerent,  affirment  non  babuisse  patres, 
quia  dixit  eis,  Ne  vobis  dicatis  patrem  in  terra ;  unus 
enim  est  Pater  vesler  Deus  (Id.  xxui,  9).  Quod  ergo 
ifltos  de  patribus  docuit,  hoc  ipse  de  matre  et  fratri- 
bus  prior  fecit,  sicut  et  alia  muita,  in  quibus  se 
nobis,  ut  eum  imitaremur,  prsbere,  et,  ut  sequere- 
mur,  prsire  dignatus  est.  Quapropter  iste  qui  in  eo 
quod  putat,  palmare  sic  vincitur,  quam  jaceat  et  in- 
Tolvatur  in  caeteris  animadvertendum  est.  Quippe 
qui  propterea  dicit  non  credendum  esse  Apostolis, 
qui  ejuB  non  solnm  divinam,  sed  etiam  bumanam 


nativitatem  annuntiaverunt,  quiaposteajuveniad- 
bffiserunty  et  nec  viderunt  eum  natum,  nec  se  boc  ab 
illo  audisse  dixerunt.  Gur  ergo  credunt  Joanni  di- 
centi,  In  principio  erat  Verbumf  et  Verbum  erat  apud 
Deum^  et  Deus  erat  Verbum  ;  hoc  erat  in  principio 
apud  Deum ;  omnia  per  ipsum  facta  sunt^  et  sine  ipso 
factum  est  nihil  (Joan.  i,  1-3),  et  catera  qu»  iUis 
quamvis  non  intelligentibus  tamen  placent  ?  Dicant 
ubi  boc  Joannes  viderit,  aut  ubi  se  boo  ab  ipso  Do- 
mino  audisse  dixerit.  Quidquid  enim  dixerint,  unde 
boc  Joannes  scire  potuerit,  inde  credimus  etiam 
omnes  annuntiatores  nativitatis  Cbristi,  id  quod  an- 
nuntiaveruntscirepotuisse.Deindequffiro.undecre- 
dant  dixisse  Dominum,  Qussmihi  mater,  aut  quifra- 
tres  ?  Si  quia  boc  Evangelista  narravit,  cur  ei  non 
credunt  et  illud,  Quia  mater  ejus  et  fratres  qusre- 
bant  eum  (Matth.  xii,  48, 46)^?  Si  autem  boc  mentitui 
estquodnoluot  credere,  quomodo  ei  credunt  Gbri- 
stum  dixissequod  noIuntintelligere?DeindesiGhri- 
stum  natum,  quiajam  Juveni  adhsserat,  non  potuit 
nosse  Matthsus,  unde  potuit  Gbristum  non  natum, 
posttotannos  natus  nosse  Manicbapus^Dicturi  sunt: 
Spiritus  eanctus  hoc  sciebat  qui  erat  in  Manicbno. 
Ille  sane  si  Spiritus  sanctus  esset,  vera  dixisset.  8ed 
cur  non  potius  de  Christo  discipulis  ejus,  qui  etiam 
corporaliter  ei  adbffiserunt,  credimus ;  qui  non  solum 
per  Spiritum  sanctum  ab  ipso  impertitum  scire  po- 
tuerunt,  si  quid  lateret  in  rebus  bumanis,  sed  tam 
recenti  et  praBsenti  memoria,  etiam  solo  humano 
sensu,  genus  Ghristi  secundum  carnem  et  totam  ori- 
ginem  collegerunt  ?  Et  tamen  caeci  et  surdi  testes 
dicuntur  Apostoli.  Utinam  tu  non  tantum  cscus  et 
surdus  fuisses,  ne  tam  vana  et  sacrilega  disceres  ; 
sed  etiam  mutus,  ne  talia  diceres  1 


LIBER  OGTAVUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustcb  dixit :  Quare  non 
accipis  Testamentum  Vetus  ?  Quia  jam  prcventus 
ium  Novo :  veteri  autem  et  novo  non  convenit,  ut 
Scriptura  lestatur.  Nam,  Pannum,  inquit,  novum 
nemoassuit  vestiniento  veteri,  alioquin  major  scissura 
fiet  (Matth.  ix,  16,  etLuc.  v,  36).  Quia  ergo  mjgorem, 
sicuti  vos,  scissuram  facere  caveo,  Cbristianam  novi- 
tatem  Hebraicx  vetustati  non  misceo^  Quis  enim 
non  etiam  sordidum  Judicet,  novis  vestibus  indutis, 
non  donare  inferioribus  vetera'?  Quapropter,  ego 
etiamsi  natusessem  Judsus,  ut  fuerunt  Apostoli,  di- 
gnnm  tamen  erat  me,  Novo  accepto  lestamento, 
VetuBrepudiare,utfeceruntip8i.NuncveroetNatur» 
benefiicio  consecutus  ut  sub  servitutis  jugo  non  na- 
Bcerer,  et  Cbristo  mibi  protinus  occurrente  cum 
pleno  munere  libertatis ;  quam  miser  et  stultus  et  in- 
superingratuB  ero,  si  me  ultra  addixero  servituti? 

»  8ola  fere  editio  Lov..  sicuti  vos  scUis,  scUswam  fa- 
ceret,  caveo  Christianam  novitatem  BebraicM  vetus(ati 
commiscere. 

*  Apud  Er.  Lngd.,  veteres.  M. 


Quippe  Paulus  inde  Galatas  arguit,  quod  in  cireum- 
cisionem  relabentes,  ad  inflrma  repedarent  et  ege- 
na  elementa,  quibus  denuo  servire  vellent  (Galat. 
IV  et  v).  Quomodo  ergo  id  ego  admittam,  in  quo 
alium  videam  reprehendi  ?  Turpe  est  redire  in  ser- 
vitutem,  sed  turpius  ire. 

CAPUT  II.  —  AuGUSTiNUS  respondit:  Jam  quidem 
satis  superius  ostendimus,  quare  et  quomodo  tenea- 
mus  auctoritatem  Veteris  Testamenti,  non  ad  Ju- 
daics  servitutis  imitationem,  sed  ad  Ghristians  )i- 
bertatis  testiOcationem.  Neque  enim  mea,  sed  Apo- 
stoli  vox  est,  Quia  omnia  hxc  in  figura  contingebant 
illis  ;  scripta  autem  sunt  propter  nos^  in  guos  finis  <a?- 
culomm  obvenii  (I  Cor.  x,  11).  Quapropter  non  in 
servitute  facimus  quie  Jussa  suntad  nospraenuntian- 
dos,  sed  in  libertate  legimus  qu»  scriptasunt  ad  noB 
confirmandos.  Quis  itaque  Jam  non  inteliigat,  unda 
Galatas  revocat  Apostolus,  non  rcligiose  Scripturam 
oircumcisioniB  legentes,  sed  Jam  superstitioBe  cir- 
oumcidi  volentes  (Galat.  iv  ef  v)  ?  Unde  nonpannum 


noTum  vestEmento  Teteri  iafluimDe;aed  erudimur  in 
regna  ccBlorum,ad  eimilitudiDemilliuBp&triBramni- 
u.quem  commemorBt  OoDiinuBpraferentemda  the- 
Huro  suo  Dova  et  vetera(iVaUA.xiii,52).llle  autem  ae- 
■uit  paDaum  novumvBBtimeutoveteri,qui  coQtinen- 
titm  uul  habere  epiritualem,  et  Dondum  deposuit 
spem  carnalem.  Nam  legile  diligenter,  et  videta  de 
j^IuuioDominum  interrogatum,  respondiaee,  Nemo 
atsuit  pannum  novum  veitimeuto  veleri  [Id.  a,  16). 
AdfaucenimdiecipuliDominumcarQaliterdiligebaDt, 
quandoquidem  etiam  ne  oociBum  amittercnt,formi- 
d&bant.Dnde  Pelrum  revocantem  bb  a  pBSsione,  sa- 
tanam  appellat,  quod  non  eaperet  quteDei  eunt,  eed 
qashominnm(rfI.  zvi,  23).  Proinde attendite  in  illa 
phftntasia  veetrade  regnoDei,  unde  istam  lucem  eo- 
lis  carni  conapiouam  taaquam  adesemplnm  vobie 
propoeitam  diligiUs  etadoratit),quam  oaraalcm  epem 


O.NUS.  S4S 

geratifi :  et  inventetis  jejunia  veatra  quomodo  pru- 
deDtiaRcarnis,  tanquamveetimeQloveteriassDBntur. 
VerumtitmeQOum  pannug   novus  veBtimento  veteri 

Qon  coQveniatjUnde  potuerunl  principibuB  tenebra- 
rum  mcmbraDei  vestri.non  sdjuncta  atque  coDButa, 
Bcd,  quod  est  vehomentiuB,  commixta  et  ooncreta 
cohccrere  ?  An  utrumque  vetus  est,  qnia  utrumque 
fal8um,et  utrumque  de  prudentia  carnis  est  ?  Nisi 
forteindevultisprobareunumfuissenDvum,  alterum 
vetus,quia  major  Bciasura  racta  est ;  ut  miserabilis 
pannus  de  reguo  lucis  Bbscinderetur.et  globo  tene- 
brarum  sterna  pcena  conflgeretur.Et  tamen  arguta 
sibi  videtur  velut  acu  lingux  divinarum  Scriptua- 
rum  flrmamenta  compungere  ',  talium  fabularum 
Bordibue  eartor,  aut  meQdicua  indator. 

t  Sic  Am.  et  Msi.  At  Er.  et  Lov.,  eompin^tre. 


LIBER  NONUS. 


CAPDT  PRIMUM.  —  FAnSTDS  dizit  :  Quare  noa 
Kcipie  Vetus  Testamentum  ?SI  Apostolis  liouit  snb 
eodem  natia  ab  eo  diecedere,  mihi  quaro  qoq  lice- 
at  id  in  quo  natue  aoa  sum,  aon  usurpare  ?  omaea 
qnippe  Gentilee  nascimur,  non  Judsi.non  denique 
Christiani :  eed  alios  ad  se  ex  eadem  Geatilitate 
TestamentDm  Vetue  adducit,  facitque  Judteos; 
alios  Novum,et  iDitiat  Cbristianos :  tanquam  si 
dnK  arboree,  dulcis  et  amara,  radicibus  suis  UDius 
terrs  in  se  vim  transferant,  immutandam  qualita- 
tibus  auia.  Apostolie  ergo  in  dulcem  traDeeuntibuB 
ex  amaro,  qusm  demeDS  ero  ego,  ai  in  amaram 
convertar  ei  dulci  ? 

CAPUT  II.—  AuGCSTiNos  respondit :  Cur  ergo 
Apoatolua,  quem  dicia  relicto  Judaiamo  ez  amaritu- 
diae  transisse  in  dulcediDem^magis  inde  lyactoe  ra- 
mos  dicil,qui  ex  ipao  populo  iaCbristum  credera  no- 
Inerunt  ;et  in  ipBa  oJen  radice.id  eet  origine  eancto- 
ramUebrsornm.tanqDBmoleaBtrumgenteBinsertaS' 
otflerflDtparticipespinguedinieoletB^Nam  oum  de 
Jadnomm  lapsu  admoneret  Gentea  na  superbirent, 
ita  lueutus  est :  Yobit  enim,  inquit,  dieo  Gentibiu, 
qiiairKliu  qtiidtm  ego iwn  Geniiam  Apostol\u,minitU- 
ritmmewngloTi(ico,tiqwmodoai  amulatiottem  pro- 
tocarepoteroeamem  meam,iittalvostaciam  aliquos  ex 
ilUt.Si  rejectio  illorvm  reconcilialio  ett  mttndi,qumeTit 
aaumptio,niti  tiita  ex  mortuisfSi  auiem  dcUbalio  san- 
{laetl,ei  contpersio.ettiradix  sancta  ett,  et  rami : 
^uod  ti  atiqui  ex  ramis  [racti  sunt,tu  autem  cum  ettes 
eteatteT,interlut  ei  in  itlit,  el  sociui  radicit  factus  es 
^pifiqutdinitolex,noligU>tiariadversutramoi.Quod 
tigta*ioTU,  tion  tu  radicem  portas,  ted  radix  te.  Dicit 
ergo:  Praett  tunt  rami  ttt  egoimerar.  Bene.  Incredu- 
Utats  frmeU  tunt.  Tu  aulem  fide  tla.noU  allum  tapere, 
n  liDmtnaluralibus  ramis  non  pepercit, 
t  tibi  parcet.  Viia  ergo  bonitalem  et  leveritatem 
Dei:  »  «u  quidmi  qui  ceciderunt,  seueritatem  ;  in  le 
«■tan  bomtaum,ri  ptrmamerit  in  bmibtie :  alioquin 


I        uittme 

MfWti 

I       Dei: » 
I      ulamt 


a  tu  exciderU.  Et  illi  li  non  permanterint  in  inere- 
dulitate,  inserentur:  potens  est  enim  Deus  iterum 
inserere  iltos.  Nam  li  lu  ex  naturali  excisus  oleastro 
et  contra  naluram  intertui  et  in  bonam  olit>am;quanto 
magit  illi  qui  tecundum  naturam  tunt,inserenlttr  sum 
olivK  ?  Nolo  enim  vosignarare,  fratret,  sacramenlum 
hoc,  ul  non  sitis  vobU  snptentes,  quia  cxcitas  exparte 
hrael  lacla  esl,  donec  plenitudo  Ceritium  inlraret,  et 
tic  omnU  Israel  salvus  fieret  [Rom.  zi,  13-26).  Vide- 
Us  ergo  voe,  qui  in  iata  insori  radice  non  vuItis,Qoii 
quidem  fractis  ramie  eBse  similes.aicuteet  carnalis 
etimpiuB  populu3Judteorum,Bed  in  oleaatri  amari- 
tudineremansiS3e.NBmquid,nisioleBstrumGeatium 
sopit.adorare  eolem  et  lunsm  1  Niei  forte  propterea 
voa  jam  non  putstis  esse  in  oleeetro  Gentium,  quia 
Bpiaae  novi  geQeria  sddidiatia,  et  falBum  Cbrietum, 
qnem  cum  eoleet  luna  coleretis,  non  mann  fabrili, 
eed  perverBO  corde  flDziatiB?IiieerimiDi  ergo  in  radi- 
cem  olen,  quo  se  redditam  gaudet  Apostolue,  qnl 
inter  fractoe  ramoe  per  incredulitatem  f\iit.  Inde  se 
quippe  liberatum  dioit.cum  eeaJudaiemoad  Chri- 
etum  traneisse  lBtatur,quia  Christus  semperinillK 
radice,atquein  illa  arborB,prBdicatus  est:  in  qnem 
venientem  qui  non  crediderunt,fracti  eunt  fnde;at 
qui  credidBrunt.inBerti  sunt  ibi ;  quibus  ne  supe^ 
biant,  dicitur,  Noli  allum  sapere,  ted  time  :  nam  li 
Deusnataraiibusramis  non  pepercit,neque  tihi  parcet. 
Sed  ne  de  ipais  fractis  de8peretur,paulo  post  dioit : 
Bt  ipsisinonpermanterintin  incredulilale,interetttun 
polens  est  enim  Deut  iterum  interereillos.  Nam  li  tu 
ex  naturali  eaxUui  oleattro,et  contra  natwam  iniertui 
es  inbonamotivam  ',qttantomagitilliquisecttndiimna- 
turam  sunt,  tnserentur  lute  olivx  ?  Bcce  unde  etiam 
ipes  gloriatur,a  fractura  liberatus.et  radicis  pingue- 
diai  redditus.Qui  ergo  in  vobiB  Bunt,quoa  inde  fre- 
git  impietaB,redeant,et  mraus  inserantur.Qui  autem 
nunquam  ibi  fuerunt,  veniant  a  aatnrali  sterilitats 
pTBoisi,  parttoipe  feoanditatis  I^itiiri. 


943 


GONTRA  FADSTUM  MANICHiEDM,  S.  ADQDSTINI 


344 


LIBER  DEGIMUS. 


GAPUT  PRIMUM.  —  FAUrrus  dixit :  Gur  non  ao- 
oipiB  Testamentum  Vetus  ?  Quia  et  ab  ipso  hoc,  et 
ex  Novo  didicimus,  aliena  non  concupiscere.  Quid 
autem,  inquis,  alienum  habet  Testamentum  Ve- 
tu8  ?  Imo  quid  habet  non  alienum  ?  Divitias  promit- 
tit,  ei^entris  8aturitatem,et  fiiios  et  nepotesyvitam- 
que  longam,  el  cum  his  Ghananitidis  regnum  :  sed 
omnia  bsc  circumcisis  et  ohservantibus  sabbata^et 
immolantibua  8ibi,et  abstinentibus  aporcina,et  bu- 
Jusmodi  caeteris  :qu89  quia  ego  negligo,  et  Ghristia- 
nu8  omnis,  ut  inepta  scilicet,  et  ad  salutem  animi 
minime  pertinentia,idcirco  necquspromittit,ad  me 
Jam  spectare  oognosco :  memorque  quia  sit  manda- 
tum,  tion  concupucet  aliena  (Exod.  xx,  47 ;  Rom.Yii^ 
7),  JudaBis  bona  sua  habere,  iibens  volensqae  per- 
miBiySolo  Bcilicet  Evangelio  et  regni  coelorum  splen- 
dida  hsreditate  contentus.  Nam  ut  Judso,  si  sibi- 
Evangelium  usurparet,  Jure  increpitans  dicerem, 
Improbe,  quid  tibi  cum  eo  est,  cujus  precepta  non 
Bervas?  siovereor  ne  mihi  eadem  Judsus  increpi- 
tet,  tenenti  ToBtamentum  Vetus,  cujus  mandata 
contemnam. 

GAPUT  II.  — AuousnNUs  respondit  :Eadem  siepe 
Tana  repetere  istum  non  pudet,  sed  eadem  sspe, 
quamvis  vera,  respondere  me  piget.Quisquis  itaque 
etiam  adversus  ista  responsionem  qusrit,quffi  su- 
perius  a  nobis  dicta  sunt,  legat  {Lib,  6,  cap,  2). 
Judseo  autem  dicenti  mihi,Gur  tenes  Vetus  Testa- 
mentum,ci:Ju8  prscepta  non  servas^respondeo^ser- 
▼ari  a  Ghristianis  etiam  ez  ipsis  Libris  precepta vit« 
agend0;pr0cepta  vero  vits  Bignificand»  tunc  recte 
observata^cum  prsnuntiabantur  i8ta,qus  nunc  re- 
velata  sunt.Quapropter  etiam  ipsa  sic  non  observo 
ad  religionem,ut  teneam  tamen  ad  testificationem: 
sicut  et  promissa  carnalia,qu»  ibi  continentur,unde 
proprie  Velus  dicitur  Testamentum.  Quamvis  enim 
mihi  sterna  speranda  revelata  sint ;  et  illa  tamen 
attestantia  lego,  qus  iu  figura  contingebant  iUis  ; 
seripta  sunt  autem  propter  nos^  in  quos  finis  sxculo- 
rum  obvenit  {l  Cor.  j,^  U).  Itaque  bI  audistis  quid 
respondeamus  Judsis,  audite  et  quid  obJiciamuB 
Manicb«is. 

CAPUT I II .— GerteFaustus  dizit,turbari  nos  posse, 
■i  nobis  Judsi  dizerint:  Qoare  tenetis  Vetus  Testa- 
mentom,ci]Ju8  precepta  non  obBervatisTQuibus  nos. 


eJusdemScripturs  venerata  atque  servata  auctoritate 

respondemus.Vos  quid  respondetiB,cum  vobis  dici- 

tur:Quare  tenetis  evangelicoe  Libros,  quorum  vob 

ad  decipiendos  iroperitos  confingitis  sectatores  ;  et 

qus  ibi  scripta  Bunt,  non  solum  non  creditiB,  sed 

etiam  quantis  potestis  viribus  oppugnati8?Certe  vi 

detis  voB  potius  de  Novo  Testamento,  qoam  nos  de 

Vetere  objectis  rcBpondere  non  posse.  Omnia  enim 

qus  inVetere  scripta  8unt,noB  et  vera  eBse  dicimus, 

etdivinituB  mandata,et  congruis  temporibuB  distri- 

buta.  Vos  autem  cum  vobis  objecta  f uerint,  qus  in 

librisNoviTestamenti  scripta  sunt,  nec  accipiuntur 

a  vobis,  deficientes  in  respondendo,  et  manifesta 

veritate  faocibus  pre88i8,anhelitusauciodiciti8e8se 

falsata.Quid  aliud  possent  ezspirare  prsfocata  ora 

faliacium?vel  potius  quid  aliud  possent  puterecon- 

fossa  cadavera  mortuorum?Et  tamen  confessus  est 

Faustus,  non  concupiscere  aliena,  non  solam  se  ez 

Novo  Testamento,  sed  etiam  ez  Vetere  didicisBe  : 

quod  certe  asuo  Deononpossetdiscere.Ille  quippe, 

si  non  concupivit  alienum,quaresuperterram  tene- 

brarum,  ubi  nunquam  fuerunt,  nova  ssoula  con- 

Btruzit?An  dicturus  est  :Prior  ipsa  gens  tenebrarum 

regnum  meum  concupivit^quod  ab  illa  erat  aUenum? 

Ergo  imitatuB  est  gentem  tenebrarum,  ut  et  ipse 

concupisceret  aliena?An   aug^stum  antea  fuerat 

regnnm  luci8?0ptandum  igitur  erat  bellum,ut  ao- 

quireretur   de  victoria  latiludo  regnandi.Quod  si 

bonum  est,et  ante  potuit  concupisci:sod  ezBpeota- 

batur  ut  gens  hostilis  in  bellum  prior  erumperet, 

quo  quaeiJustiusezpugnaretur.Siautem  nonestbo^ 

num,quare  inimico  victo,Buperalienamterram  cres- 

cere  voluit  regnum  suum.cum  prius  oontentuB  suis 

finibus,plenafelicitate  vixis8et?Sed  utinam  vere  isti 

hsc  ipsaprscepta  vits  agends,quorum  est  unum,ne 

conoupiscamus  alienum,vellent  ez  illis  Litteris  dis- 

cere:profecto  mansuescerent^et  mites  intelligerent 

etiam  illa  prscepta  vits  significands,  quibus  eorom 

oblatrat  offensio^et  illi  tunc  tempori  observanda  eon- 

gruisse.  Nos  autem  quomodo  Vetus  Testamentnm 

tanquam  alienum  ooncupiscimus,cumea  legamus 

qus  in  figura  contingebant  iUu  ;  scripta  sunt  auUm 

ptopter  nos,  in  quos  finis  s3Sculorum  obvenit  f  Puto 

quod  non  concupiscit  alienum,  qui  hoo  legit  quod 

Bcriptum  est  propter  ipsum. 


LIBER  UNDEGIMUS. 


GAPUT  PRIMUM.—  Faustub  dizit:ApoBtolom  ac. 
oipisPEt  mazime.Gur  ergo  non  credis  Filiom  Dei  ez 
semine  David  natum  Becundum  carnem(ikwi.  i,  4)? 
Non  equidem  crediderim  Apostolum  Dei  contraria 
•ibi  Boribere  potQi88e,et  modo  hano,  modo  iUam  de 


Domino  nostro  habuiBBO  Bententiam.Sedquia  vobis 
ita  placet,qui  nunquam  aine  stomacho  auditis  aliquid 
esBC  inApoBtolo  cauponatum,  ne  hoc  quidem  nobia 
BciatiB  8880  contrarium.Si  quidem  hso  vetOB  videa- 
tur  0888  et  antiqoa  opinioPaaii  doJesHi  onm  enm  at 


943 


LIBEa  DNDEGIMUS. 


946 


ipse  David  filium  putaret,ut  cmteri :  quod  tamen  ubi 

faleum  didicit,interpolat  ct  inflrmat>scribeD8que  ad 

Corinthios  :  NoSj  inquit,  neminem  novimus  secumlum 

carnem :  et  si  cognovimus  secundum  camem  Chnstum, 

sed  nunc  jam  non  novimus.  Quare  consideres  oportet, 

quantum  intersit  inter  haec  duo  capitula,  e  quibus 

Dnam  perhibet  Jesum  fllium  David  secundum  car- 

nein,alterum  verojam  se  neminem  nosse  eecundum 

earnem.  Quas  si  utraque  sunt  Pauli,  aut  hac  ratione 

erunt,  qua  dizi ;  aut  unum  ipsorum  non  erit  Pauli. 

Prosequitur  denique :  ltaque,iikqu\i^siquaest  in  Cftri- 

sto  nova  creatura;vetera  transierunt:eccefacta  sunt  om- 

nia  niwa^ll  (^or.v,16 17).Vides  ergo  eum  veterem  ap- 

pellare  et  transitoriam  fldem  illam  priorcm,id  est^Je- 

Bum  credidisse  ex  semine  David  secundum  carnem : 

novam  vero  hanc  secundam  et  permanentem,qua  ne- 

minem  jam  noverit  secundum  carnem.  Quapropter 

et  alibi :  Qum  essem^  inqniifparvuluSfUtparvulus  lo^ 

gMebar^ut  parvuius  sapiebam^  ut  parvulus  cogitabam : 

cumautem  factus  sum  vir^  quxparvulierant  deposui  ^ 

(1 6or.  xiiiy  11).  Quod  si  ita  e8t,quid  ergo  et  nos  in- 

dignam  facimus^si  novam  et  meliorem  Pauli  tenen- 

tes  confe88ionem,veterem  iliam  ac  deteriorem  proji- 

eimns  ?  Aut  si  vobis  secundum  quod  ad  Romanos 

■cribit,  credere  cordi  esl  :  nobis  quare  lioitum  non 

sit,  eecundum  quod  ad  Gorinthios  dogmatizare  ? 

Qaamvisethocad  duritiam  vestramita  responderim. 

Alioquin  absit  Apostolum  Dei,  quod  8edificavit,un- 

qnam  destraere,  ne  se  ipse  prsvaricatorem  consti- 

tnat,  ut  conteBtatas  est  {Galat.  ii,  18).  Verumtamen 

11  ejas  est  prior  illa  sententia,  nuno  emendata  est : 

sin  faa  non  est  Paulum  inemendatum  dizisse  ali- 

qaid  unquam,  ipsius  non  est. 

GAPUT  II. — AnousTiNUs  respondit :  Hoo  est  quod 
pauio  ante  dizi,  quia  ubi  sic  manifesta  veritate  isti 
praBfocanlur,  ut  obsessi  dilucidis  verbis  sanctarum 
Scriptararum,ezitum  in  eis  fallaciffi  sus  reperire  non 
poasint,  id  lestimonium  quod  prolatum  est^falsum 
ease  respondent.  0  vocem  a  veritate  fugacem,  in 
amentia  pertinacem  I  Usque  adeo  invicta  sunt,qu(B 
adversuavosde  divinis  codicibusproferuutur,ut  non 
iit  alind  quod  dciatiSyUisi  eos  esse  faisatos,Qu6B  jam 
auotoritas  litterarum  aperiri,quis  sacer  liber  evolvi, 
quod  docamentum  c^juslibet  scripturaead  convincen- 
doB  errores  vestros  ezseri  potest,  si  haec  voz  admit- 
titar,8i  alicigus  ponderis  aestimatur?  Aliud  est  ipsos 
libros  non  accipere,et  nullo  eorum  vinculo  detineri, 
quod  Pagani  de  omnibus  Libris  nostris^  quod  Judsi 
de  Novo  Testamento  faciunt,  quod  denique  nos  ipsi 
de  vestris  et  aliorum  hsreticorum,  si  quos  suos  et 
proprios  habent,  vel  de  iis  qui  appellantur  apocry- 
phi :  non  quod  habendi  sint  in  aliqua  auctoritate 
secreta,  sed  quia  nulla  testiflcationis  luce  declarati, 
de  nescio  quo  secretOyUescio  quorum  prsBsumptione 
prolatisunt :  aliud  estergo  auctoritate  aliquorum  vel 
librorom  vei  homioam  non  teneri,et  aliud  est  dicere» 
late  quidem  vir  sanotos  omnia  vera  scripsityetista 


epistola  ip8iusest,sed  in  eaipsahocejusest.hoc  non 
est  ejus.  Ubi  cum  ez  adverso  audieris,  Proba ;  non 
confugias  ad  ezemplaria  veriora,vel  plurimum  codi- 
cum,vel  antiquorum,  vol  linguie  praecedentis  unde 
hoc  in  aliam  linguam  interpretatum  est :  sed  dicas, 
Inde  probo  hoc  iilius  esse,  illud  non  esse^quia  hoc 
pro  me  sonat,  iliud  contra  me.  Tu  es  ergo  regula 
veritatis  ?  quidquid  contra  te  fuerit,non  est  verum  ? 
Quid,8ialius8imiliin8ania,sedtamenquatuaduritia 
confringatur,  ezistat  et  dicat,  Imo  illud  quo  pro  te 
Bonat,  falsum  est ;  hoc  autem  quod  contra  te  est, 
verum  est?  quid  acturus  e8,nisi  forte  alium  librum 
prolaturu8,ubi  quidquid  legeris.secundum  tuam  sen- 
tentiara  possitinteliigi?  Hocsi  feceris^non  de  aliqua 
ejus  particula,8ed  de  toto  audies  contradicentem  et 
ciamantem,Fal8U8  est.Quid  ages?  quo  te  convertes? 
quani  libri  ate  prolati  originem,quam  vestutatemi 
quam  seriem  successionis  testem  citabis?Nam  si  hoo 
facere  oonaberis^et  nihil  vaiebis  :  et  vides  in  hac  re 
quid  Ecclesiae  catholicfls  valeat  auctoritas,  qu»  ab 
ipsis  fundatissimis  sedibus  Apostolorum  usque  ad 
hodiernum  diem  succedentium  Bibimetepiscoporum 
8erie,et  tot  populorum  consensione  firmatur.Itaque 
si  de  flde  ezemplarium  qusestio  verteretur^sicat  in 
nonnuHs,  qu»  et  pauce  sunt,  et  sacrarum  Littera- 
rum  studiosisnotissimae  sententiarum  varietates;  vel 
ez  aliarum  regionum  codicibus,unde  ipsa  doctrina 
commeavit,no8tra  dubitatiodijudicaretar,vel  si  sibi 
quoque  codices  variarent,  plures  paucioribus,  aut 
vetustiores  recentioribus  pncferrentur :  et  si  adhuo 
esset  incerta  varietas,  preecedens  lingua,  unde  illud 
interpretatum  estjConsuleretur.Hoc  modoquarunt, 
qui  quodeos  movet  inScripturisBanctis,tanta  aucto- 
ritate  ilrmatis,  invenire  volunt,  ut  habeant  unde 
instruantur,  non  unde  rizentur, 

GAPUT  III.—  Uoc  autem  quod  adversus  impieta- 
tem  vestram  ez  apostoli  Pauli  Epistola  profertur, 
Filium  Dei  ez  semine  David  esse  secundum  carnem 
{Rom,  I,  3),  omnes  codices  et  novi  et  veteres  ha- 
bentjomnes  Ecclesis  legunt,  omnes  lingu»  consen- 
tiunt.Ezuimini  ergo  pallio  fallaci»,  quo  Faustus  in- 
dutus,cum  sibi  propoBuisset  tanquam  interrogantem 
el  dicentem,  Accipis  apostoium  Pauiumf  respondit, 
Et  maxime.  Gur  enim  non  potius  respondit,  Et  mi- 
nime ;  nisi  quia  fallaz,  aliud  quam  id  quod  falsum 
erat  respondere  non  potuit  ?  Quid  enim  accepit  apo- 
Btoli  Pauli?  Non  primumhominem,  quem  ille  dicit 
de  terra  terrenum  :  de  quo  item  dicit,  Factus  est  prt- 
mus  homo  Adam  in  animam  viventemMe  autem  an- 
nuntiat  nescio  quem  primum  hominem,nec  de  terra 
terrenum,  nec  factum  in  animam  viventem,8ed  de 
substantiaDei,  idipsum  ezistentem  quod  Deusest, 
membra  aua,  vel  vestimenta  sua,  vel  arma  sua,  id 
est  quinque  elementa,  cum  et  ipsa  nihil  aliud  essent 
quam  substantia  Dei,in  tenebrarum  gente  mersisse, 
ut  iniquinata  caperentur.Non  seoundum  hominem» 
quem  Paulus  dicit  de  ccbIo  ^qaem  dicit  etiam  novis- 


>  Apnd  Sr.  et  Lot.,  evaeuavi.  Logd.,  qum parvuli  erani 
{iepoem  ff)  fMcnoW.   M. 


A  Lov„  de  Ccelo  cceiestem.  Abest,  eadestem^  ab  editiB 
aUis  et  a  Mss. 


947 


GONTRA  FAUSTDM  MANIGHiGUM,  S.  AUGUSTINI 


248 


«. 
I 


simum  Adam  in  spiritum  vivinoantem  (I  Cor.  zv, 
47,  45),quem  diccit  factumez  semiue  David  secun- 
dum  carnem,  factum  ez  muliere,factum  sub  Lege, 
ut  eo8  qui  sub  Lege  erant,  redimeret  (Gato^iv,  4,5); 
de  quo  ad  Timotheum  dicit,ilfdmor  esto  ChrUtum  Je- 
snm  resurrexisse  a  mortuis  ez  semine  David^secundum 
Evangelium  meum  (II  Tim.  ii,  8) ;  in  cujus  ezemplo 
etiam  resurreotionem  nostram  prsdicat  dicen8,rra- 
didi  enim  nobis  in  primis  quod  et  accepi :  quia  Christta 
mortuus  estpro  peccatis  nostris;  secundum  Scripturas; 
et  quia  sepultus  est  et  quia  resurexit  tertia  die  secundum 
ScripturasMt  paulo  poat  infert  qaare  hoc  dizerit :  Si 
autem  Christu^  prssdicatur  quia  resurexit  a  mortuiSf 
quomodo  dicunt  quidam  in  nobis  quia  resurredio  mor~ 
tuofum  non  est  (I  Cor,  zz,  3, 4, 12)  ?  Iste  autem,qui 
interrogalue  utrum  accipiat  apoetoium  Paulum,re8- 
pondet,  Et  maxime^Yimc  omnia  negat :  nec  Jesum  ez 
semine  David  vult  accipere,  nec  factum  ez  muliere, 
qaam,non  quod  fuerit  velconcumbendo  vel  pariendo 
oorrupta,  mulierem  Paulus  appellat ;  sed  more  Sori* 
pturarum  loquitur,  qus  ipsum  8ezum  eio  appellare 
conaueverunt :  sicut  in  Geneai  de  Eva  8oriptum  eat, 
Formavit  eam  in  mulierem  {Gen.  ii,  22) ;  cum  com- 
mizta  vero  non  fuiaaet.Necipeam  mortem  Ghriatiyet 
sepulturam»  et  reaurrectionem  accipit;  quandoqui- 
dem  Ghriatum  dicit.nec  mortaie  corpus  habuiBee.ubi 
iUa  vera  mors  eseet ;  neo  illas  cicatrices  veras  fuisse, 
quaa  post  resurrectionem  discipulis  ostendit,  cum 
ei8,quod  et  PauluB  commemorat,vivu8  apparuit(Ltu;. 
zziv,  39,  40,  et  I  Cort  zv,  5)  :  nec  ipsam  carnem 
nostram  resurrecturam,  in  oorpus  spirituale  muta- 
tam  ^,  sicut  apertissime  idem  apostolus  dicit,5^/it- 
natur  corpus  animalCf  surgit  corpus  spirituale.  Unde 
discernens  inter  corpus  animale  et  spirituaie,  con- 
tezuit  quod  Jam  commemoravi  de  primo  Adam  et  de 
Doviesimo  Adam.  Deinde  intulit  :  Hoc  autem  dico^ 
fratres,  quaniam  caro  et  sanguis  regnum  Deipossidere 
non  posmnt.^i  ne  quisquam  ipsam  speciem  carnisi 
et  ipsam  substantiam  non  posse  resurgere  credidis- 
Bet,ezprimere  volens  quid  nunc  appellaverit  carnem 
et  8anguinem,quia  ipsam  corruptionem  intelligi  vo- 
lait,qu8e  tuncin  resurrectione  justorumnonerit,con- 
tinuo  oontezuit  ^iVe^ti^  corruptio  incorruptelam  possi- 
dehit.  Et  ne  adhuc  quisquam  putaret,non  illud  quod 
Bepultum  ftierit  re88urecturum,8ed  tanquam  alia  tu- 
nica  ponatur,et  alia  melior  accipiatur,volens  aper- 
Ussime  declararc  quia  hoo  ipsum  in  melius  commu- 
tabitur :  sicut  vestimenta  Ghristi  in  monte  non  sunt 
po8ita>  et  alia  sumpta,  sed  ipsa  qu8B  fuerant,  in  me- 
lius  clarificatasunt  (Matth,  zvii,  2) :  sequitur  et  con- 
tezit  dicens,  Ecce  mysterium  vobis  dieo :  omnes  qui- 
demresurgemus^  non  tamen  omnes  immutabimur.  Et  oe 
adhuo  esset  incertum,qui  sint  qui  immutabuntur,/n 
atomOf  inquit,  in  ictu  ocuti,  in  novissima  tuba :  canet 
enim  luba,et  mortui  resurgent  incorrupti,et  nos  tmmu- 
tabimur.  Adhao  forte  dicant,  non  secundum  hoo 
mortale  et  corruptibile  corpus  nos  in  resurrectiono 
immutari,  sed  secundum  animam :  cum  Apostolus 

<  Sola  feie  editio  Lovaniensiam,  mutandam* 


hoc  non  proposuerit  unde  diceret^sed  de  corpore  ab 
ipsiusquffistionis  initio  locutus  fuerit,8icut  ipsa  ejus 
idicat  propositio,  Sed  dicet  aliquts,  inquit,  Quomodo 
resurguntmortuif  quo  autem  corpore  veniuntf  Hio  jam 
oonBoquentertanquam  digito  ostenditunde  loquere- 
tur,  et  subjecit  dioens.Oportet  enim  corruptibile  hoc 
induere  incorruptelam^etmorlale  hoc  induere  tmmor- 
talitatem  (I  Cor.  z? ,  35-53).  Hsc  ergo  cum  iste  neget, 
cumqueipsum  Deum,de  quoPaulus  dic  ii,lmmortaliy 
incoruptibiti^soti  Deo  honor  et  gloria  (I  TYm.i,  17),  iste 
corruptibllemprffidicet;  quandoquidem  substantiam 
cjas  atque  naturam  et  totam  timuisse  ne  a  tenebra- 
rum  gente  corrumperetur,et  ut  cffiterffi  consuleretur, 
ez  parte  corrumptam,dete8tanda  et  abominanda  eo- 
rum  fabula  somniat ;  quid  est  quod  etiam  in  hoc  co- 
natur  fallere  imperito8,et  in  divinisScripturis  minus 
eruditos,  ut  interrogatus  utrum  accipiat  apoatolum 
Paulum,re8pondeat,lf (uctme  ;et  inveniatur,minime  ? 

GAPUT  IV.  —  8ed  oerU,  inquit,  ratio  eet,  qua 
ostendamPauIum  apostolum  autproficiendo  mutas- 
80  sententiam^et  scribentem  adGorinthio8,emenda8- 
se  qood  soripseratad  Romanos ;  automnino  non  scri- 
psissoyquod  tanquam  ejus  profertur,  Filium  Dei  ex 
semineDavid  secundum  carnem.Qua  tandem  ratione 
id  ostendit  ?  Quia  non  potest,  inquit,  utrumque  ve- 
rum  esse,  et  quod  in  Epistola  est  ad  Romanos,  De 
Fitio  iuo,  qui  factus  est  ex  semine  David  secundum 
camem  (Rom.  i,  3) ;  et  quod  ait  ad  Connibiosjtaqfie 
nos  amodo  neminem  novimus  secundum  camem  ;  et  si 
noveramus  secundum  camem  Christum,  sed  nune  jam 
non  novimus  (II  Cor.  v,16).Re8tat  ergo  ut  nos  demon- 
Btremus  quam  posBitutrumque  verum  e8se,et  quam 
sibi  hffic  duo  non  sint  contraria.Unum  quippe  eorum 
non  esse  PauIi,nulIo  modo  poesumus  dioere;  quia 
nulla  in  eo  variat  oodicum  aucturitas.  Etsi  enim  in 
quibusdam  latinis  ezemplaribus  non  legitur,  factus 
sedy  natus  ex  semme  David,  oum  grffioa  factus  ha- 
beant,  unde  non  ad  verbum,  sed  ad  sententiam 
transferre  voluit  dicendo,  natum,  laiinus  interpres: 
tamen  Ghristumez  semineDavid  osBesecundum  car- 
nem  ,omnium  librorum  atque  linguarum  conoordat 
auctoritas.In  hoo  autem  Paulum  aliquando  errasse, 
et  profidendo  mutasse  sententiam^absit  utdioamus. 
Quod  etiam  ipse  Fauftus  sensit  quam  improbe  atque 
impie  dioeretur ;  maluitque  dicere,  Pauli  Epistolam 
aiiorum  falsitate  corraptam,  quam  ipsius  errore  vi- 
tiosam. 

GAPUT  V.  —  De  his  enim  libria  dici  potest,  ali- 
quid  eos  habere  non  oonsonum  fortasse  occultiori,et 
ad  dignoscendum  difficiliori  veritati,  quod  aut  sic  re- 
manserit,aut  in  posterioribus  correctum8it,qui  non 
prfficipiendi  auctoritate,8ed  proficiendi  ezercitaiione 
scribuntur  a  nobis.  Inter  hos  enim  sumus,  quibos 
idem  apostolus  dicit :  Et  si  quid  atiter  sapitis^id  quo^ 
que  vobis  Deus  revelabit  (Philipp.  ui,  15).Quod  genua 
litterarum  non  oumcredendineceBsitate.sedcamju- 
dicandi  libertate  legendum  est.Gai  tamen  ne  inter- 
cluderetur  loca8,et  adimiretur  posteris  ad  quffistiones 
diffioiles  tractandas  atque  versandas  lingua  ao  stili 
BalaberrimuBlabor^  diBtinotaeittpoBteriorumUbiti 


149 


LIBER  UNDEGIMDS. 


350 


exoellentia  canonicie  auctoritatis  Veteris  et  Novi  Te- 
stameoti,  quae  Apostolorum  confirmata  temporibus 
per  successiones  episcoporum  et  propagationes  Ec- 
clcaiarum,  tanquam  in  sede  quadam  sublimiter  con- 
BtitutaeBtyCuiserviatomnisfldeiisetpiusintellectus. 
Ibi  si  quid  velut  absurdum  moverit,non  licet  dicere» 
Auctor  hujus  libri  non  tenuit  veritatem;  sed,autco' 
dex  mendosus  est,  aut  interpres  erravit,  aut  tu  non 
intelligis.Inopuscuiis  autem  posteriorum,quac  libris 
innumerabilibus  continentur^sed  nulio  modo  ill«  sa" 
cratissims  canonicarum  Scripturarum  excellentis 
co«quantur,etiam  in  quibuscunque  eorum  invenitur 
eadem  veritas,  longe  tamen  est  impar  auctoritas. 
Itaquein  eis,  si  qua  forte  propterea  dissonare  putan- 
tur  a  vero,  quia  nonut  dictasunt  intcliiguntur,ta- 
men  liberum  ibi  habet  iector  audltorve  Judicium, 
quo  vel  approbet  quod  placuerit,  vel  improbet  quod 
offenderit:  et  ideo  cunctaejusmodinisiveicertara- 
tione,velex  illa  canonicaauctoritatedefendanturut 
demonstretur  sive  omnino  itaesse,  sive  fieri  potuisse 
quod  vel  disputatum  ibi  est,  vel  narratum;  si  cui  dis- 
plicuerit,  aut  credere  noluerit,  non  reprehenditur. 
In  illa  vero  canonicaeminentiasacrarumLitterarum, 
etiamsi  unus  propheta,  seu  apostolus,  aut  evange- 
liata  aliquid  in  suis  Lilteris  posuisse  ipsa  canonis 
confirmatione  declaratur,non  licet  dubitare  quod  ve* 
rum  sit :  alioquin  nulla  erit  pagina,  qua  humans 
imperitis  regatur  infirmitas,  si  Librorum  canonico- 
rum  saluberrima  auctoritas,  aut  contempta  penitus 
aboletur,  aut  interminata  confunditur. 

C.\PUT  VI.  —  Quapropter  quisquis  es,quem  velut 
repugnantia  ista  moverunt.quod  alibi  scriptum  est, 
FUium  Dei  ex  semine  David,  alibi  autem,  Et  si  noi^e- 
ramus  Christum  secundum  camem,  sed  jam  nunc  non 
novimus:  etsi  non  utrumqueex  unius  ApostoliLit- 
leris  proferretur,  sed  unum  eorum  Paulus  dixisset, 
aiteram  Petrus,aut  Isaias,  aut  alius  quisquam  Apo- 
stolorum,  sive  Prophetarum ;  quia  ita  sibi  omnia  in 
canonicaauctoritate  concordant,ut  tanquam  uno  ore 
dicta  Justissima  et  prudentissima  pietate  credantur, 
et  serenissimo  intellectu  inveniantur,etsoIerlissima 
diligenlia  demonstrentur ;  non  liccret  de  alterutro 
dubitare.  Proinde,  quia  ex  apostoli  Pauli  canonicis, 
id  est,  vere  Pauli  Epistolis.utrumque  profertur,  et 
non  posBuraus  dicere,  aut  mendosum  esse  codicem, 
omnes  enim  latini  emendati  sic  habent;  antinter- 
pretem  errasse,  omnes  enim  grsci  emendati  sic  ba- 
bent:  restat  uttu  non  intelligas,  a  me  autem  ratio 
flagitetur,quomodoneutrumab  altcro  dissonet,8ed 
in  eadem  sanse  fidei  regula  utrumque  concordet.  Si 
enim  ta  quoque  pie  quereresy  posses  invenire  quo- 
modo  ista  persorutata  dilucescant. 

GAPUT  VIL— Nam  quodFilius  Dei  exsemincDavid 
bomo  factus  est^necidemapostolus  unoloco  dicit,et 
alia  aancteScripturflB  apertissimeprsedicant.Quod  ve- 
TodiciX^EtsinoveramusChristumsecundumyCamemsed 
jamnunemm  novimus;  eaipsa  oircumstantia  Scriptu- 
ne  locifltjua  satia  oatendit  quid  ioquatur  Apostolus. 
fiooqiiippe  more  vitam  nottram  faturam,  qa»  Jam  in 


ipso  homine  mediatore  Christo  Jesu  capite  nostro  re- 
surgcnte  completa  est,  ita  spe  certa  meditatur , 
tanquam  jam  adsit.praesensquc  tenoatunqu»  utique 
vita  non  erit  secundum  carnom,  sicut  jam  Christi 
vitanon  est  secundum  carnem.  Garnem  namque  hoc 
loco  non  ipsam  corporis  nostri  substantiam,  quam 
Dominus  etiam  post  resurreclionem  suam  carnem 
appellat,  dicene,  Palpate  et  videtCj  quia  spiritui  ossa 
et  carnem  non  habet,  sicut  mevidetis  habere  (Luc,  xxiv, 
39) ;  sed  corruptionemmortalitatemquo  carnis  vult 
intelligi,  qus  tunc  non  erit  in  nobis,  sicut  jam  in 
Christo  nonest.Ilanc  enim  proprie  carnem  nomina- 
bat,  etiam  cum  deipsu  resurrectione  satis  evidenter 
loqueretur,et  diceret,quod  jam  supracommemoravi, 
Caro  etsanguis  regnum  Deipossidere  nonpossunt,neque 
corruptio  incorruptionem  possidebit,  Cumergo  factum 
fuerit,  quod  ibi  conscqucnter  dicit,  Ecce  mysterium 
vobis  dico:  omnesquidem  resurgemus^non  tamen  omnes 
immutabimur,  In  atomo,  id  est,  in  momento,  in  ictu 
oculi^  in  ncmssima  tuba,  canet  enim  tuba,  et  mortui 
resurgent  incorrupti,et  nos  immufabimur:  oportetenim 
corruptibile  hoc  induere  incorruptionem,  et  mortale  hoc 
iuduere  tmmortalitatem  (I  Cor,  xv,  50-&3):  jam  secun- 
dumidquodcarnem,nonipsamcorporissubstantiam 
sed  ipsam  corruptionem  mortalitatis  appellat,  non 
erit  utique  caro,  quia  corruptionem  mortalitatis  mu- 
tatanon  habebit ;  secundumautem  ipsius  substantis 
corporisque  originem  eadem  caroerit,  quia  ipsa  re- 
Burget  ct  ipsa  mutabitur,  quia  et  illud  verum  est 
quod  ait  Dominus,  posteaqutm  TeBUTrex\i,Palpate et 
vidctCf  quia  spirilus  camemetossanon  habetySicutme 
vidctis  habere;ei  hoo  verum  est  quod  ait  Apostolus, 
Caro  et  sanguis  regnum  Dei  possiderenon  possunt, IWud 
enim  dictumestsecundum  ipsam  substanliam,quaa 
etiam  tunc  erit,  quia  ipsa  mutabitur  :  hoc  autem 
dictum  est  secundum  carnalem  *  corruptiunis  quali- 
tatem,  qus  tunc  jam  non  erit,  quia  mutata  caro 
non  corrumpetur.iYo«;^ramuj  ergo  Christum  secundum 
carnemy  id  est,  secundum  carnis  mortalitatcm  ante- 
quam  re8urgeret:5ed  nuncjamnon  9iot;tmtt5;quia  sicut 
idem  dicit  apostoIus,C/irtj/tt5  resurgens  a  martuisjam 
non  moritur,  et  mors  ei  ultra  non  dominabitur  {Rom* 

Nani  si  te  ad  verborum  proprietatem  teneas,men- 
tituB  est  cum  Biii,Noveramus  Christum  secundumcar^ 
nem,  si  Christus  nunquam  fuit  secundum  camem : 
nemo  enim  noverat  quod  non  erat.Non  autem  dixit, 
Putabamus  Ghristum  secundum  carnem;  sed,  Nove" 
ramus.  Verumtamen  ut  verbo  non  premam,ne  quis 
affirmet  per  abusionem  locutum  Apostolum,ut  pro 
eo  quod  est,  putabamus,  diceret,  Noveramus :  illud 
miror  non  attendere  homines  caecos,  vel  potius 
non  miror  non  videre  cscos,  quia  si  Christus  ideo 
non  habuit  carnem,  quia  dixit  Apostolus,  nuno 
Jam  non  se  nosseChristumsecundum  carnem;  nec 
illi  habueruntcarnem,dequibusineodem  locodicit, 
Itaque  nos  amodo  neminem  novimus  secundum  carnem, 
Neque  enim  de  8oloGhristoidvoien8inteliigi,po88et 
dicere,  Neminem  novimus  secundum  camem:  sed  quia 

1  Aliquot  Afii.,  camalis. 


S51 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiGUM,  S.  AU6USTINI 


253 


illoram  secum  vitam  fiituram  tanquam  praBsenlem 
meditabatur,qui  resurgentescommutabuntur,  Amo^ 
do,  inquit,n^tn€m  novimus sectmdutn  camem]\d  est, 
tam  certam  spem  tenemus  futuras  nostr«  incorrup- 
tionis  et  immortalitatis,  ut  amodo  jam  in  ipsa  noti- 
tia  gaudeamus.  Unde  alio  loco  dicit :  Si  aulem  resur- 
rexistis  cum  Christo^  quse  sursum  sunt  quxrite^  ubi 
Chrisius  est  ad  dexteram  Dei  sedens:  quse  sursum  sunt 
sajrite,  non  qux  superterram  {Coloss.  lu,  1,  2).  Non- 
dum  utique  resurreximus  sicut  Christus ;  sed  tamen 
Becundum  spem,  qu®  nobisin  ilio  est^  jam  nos  cum 
iilo  resurrexisse  testatus  est.  Unde  etiam  dicit :  Se- 
cundum  suam  misericordiam  salvos  nos  fecit  per  lava- 
crum  regenerationis  {TU.  iii,  5).  Quis  autem  non  in- 
leliigat  in  lavacro  regenerationis  spem  nobis  datam 
salutis  futurse,  non  jam  salutem  ipsam,  qus  pro- 
mittitur?et  tamen  quia  certa  spes  est,tanquam  jam 
data  esset  eadem  salus,  salvos  no5,inquit,  fecit.  Alio 
quippe  loco  dilucidi8simedicit:iVo5tnno^ts  ipsisin" 
gemiscimuSf  adoptionem  exspedantes,  redemptionem 
carporis  nostri,  Spe  enim  salvi  facti  sumus.  Spes  au- 
tem  quse  videturf  non  est  spes:quod  enim  videt  quis^ 
quid  sperat  ?  Si  autem  quod  non  videmus,  spef*amuSf 
per  patientiam  exspectamus  {Rom,  viii,  23-25).  Sicut 
ergo  hic  non  dizit,  Salvi  futurisumus;  sed,  Amodo 
Jam  salvi  facti  sumus,  nondum  tamen  in  re,  sed  in 
spe,  Spe  enim,  inquit,  salvi  facti  sumus :  sic  et  quod 
ibi  dictum  est^  Amodo  neminem  novimus  secundum 
camem ;  nondum  in  re,  sed  in  spe  inteliigitur:quia 
Bpes '  nobis  in  Christo  est,  quia  in  illo  jam  compla- 
tum  estquod nobispromissum  speramus.Ille  quippe 
Jam  resurrexit,  et  mors  ei  ultra  non  dominabitur. 
Qaem  et  si  noveramus  secundum  camem,  cumadhuc 
moriturus  esset;  inerat  quippe  in  ejus  corpore  ilia 
mortalitas,  quam  proprie  carnem  appellat  Aposto- 
lus :  sedjam  nunc  non  novimus  ;  illud  enim  ejus  mor- 
talejam  induit  immortalitatem,  unde  secundum 
pristinam  mortalitatem  jam  caro  appeilari  non  pos' 
8it. 

CAPUT  VIII.— Itaqueipsiusloci  contextionem,ubi 
bflBC  sententia  e8t,de  quaistioalumoiantur,con8ide- 
romus,  ut  hoo  quod  dico,  magis  eluceat.  Charitas^ 
inquit,  Christi  compeltit  nos-Judicanteshocquoniamsi 
unuspro  omnibus  mortuus  est^ergo  omnes  moriui  %unt\ 
et  pto  omntbus  moriuus  est,  ut  qui  vivunty  jam  non 
tibi  vivantfSedeiquipro  ipsis  mortuusest  et  resurrexit, 
Itaque  nos  amodo  neminem  novimus  secundum  camem: 
et  si  noveramus  secundum  camem  Christum^  sed  jam 
nunc  non  novimus.  Certe  jam  nunc  cuivis  apparet 
propter  reeurrectionem  Christi  hoc  dixisse  Aposto- 
lum;quandoquidemi8taverbaillud  praecessit,  Utqui 
vivuntjam  non  sibi  vivant,sed  ei  qui  pro  tpsis  mortuus 
est  et  resurrexit.  Quid  est  enim  aliud  ,non  sibi,sedei 
vivanty  nisi  ut  secundum  carnem  non  vivant  in  spe 
terrenorum  etcorruptibilium  bonorum,  sed  secun- 
dum  spiritumin  spe  resurrectionis^quae  jam  exipsis 
in  Ghristo  factaest?  Itaque  eorum  pro  quibus  Qiri- 
stusmortuus  estet  re8urrexit,elqui  jamnon  sibi,8ed 

1  In  doobut  llit.,  qum  spes. 


illi  vivunt^neminem  secundum  carnemApostolusno- 
verat,  propter  spem  futurseimmortalitatis,  in  cujus 
exspectatione  vivebant,quffi  in  Christojam  non  spes, 
sed  res  erat :  quem  et  si  noverat  secundum  carnem, 
cum  adhuc  moriturus  essetjamtamen  non  noverat ; 
quia  eum  resurrexisse  noverat,et  ultra  ei  mortem  non 
dominaturam.  Et  quia  omnes  in  illo,  etsi  nondum 
in  re,  jam  tamen  spe  hoc  sumus,  sequitur  et  dicit : 
Si  qua  igitur  in  Christo  nova  creatura,  vetera  transie' 
mnt :  ecce  facta  sunt  omnia  nova,  Omnia  autem  ex 
Deo,  qui  reconcitiavit  nos  sibi  per  Ctiristum  (II  Cor,  v, 
14-i8).  Omnis  ergo  nova  creatura,  id  est,  populus 
innovatus  per  fidem,  ut  habeat  interim  in  spe,  quod 
in  reposteaperficiatur,in  Christohabetjam  quod  in 
se  sperat.  Itaque  nunc  vetera  transiemnt  eecundum 
8pem,quia  modo  jam  non  esttempus  Veteris  Testa- 
menti,quo  temporale  atque  carnale  regnum  exspec- 
tetura  Deo:et  facta  sunt  omnia  nova  secundum  eam- 
dem  spem,  ut  regnum  coBlorum,ubi  nulla  erit  mors 
atque  corruptio,  promissum  teneamus.  In  resurre- 
ctione  autem  mortuorum  jam  non  secundum  spem, 
sed  secundum  rem,etvetera  transibunt,cum  inimica 
Dovissima  destruetur  mors :  et  fient  omnia  nova, 
cum  corruptibile  hoc  induerit  incorruptionem,  et 
mortale  hoc  induerit  immortatitatem  (I  Cor.  xv,  26, 
53):quod  Jam  factum  est  in  Chri8to,quem  secuudum 
remgam  non  noverat  Paulus  secundum  carnem:eo- 
rum  vero  pro  quibus  mortuus  est  et  resurrexit,non- 
dum  secundum  rem,8ed  secundum  8pem,neminem 
noverat  secundum  carnem;quia  illius  gratia,  sicut 
idem  adBphesios  dicit,sumus8alvi  facti.Namet  ipse 
locus  huic  sententiffi  sio  attestatur:D^5  autemj  in- 
quit,  quidives  estinmi5ericordia,proptermultamdi' 
lectionem  qua  dilexit  nos,  etcum  essemus  mortui  peccatis 
conviuificavit  no$  Christo\cujus  gratia  sumussalvt  facti. 
Quod  enim  hic  dixit,  Convivificavii  nos  Christo,  hoo 
dixit  ad  Corinthios,!//  quivivuntjam  non  sibi  vivant^ 
sedeiquipro  ipsis  mortuus  est  etresurrexit.VJ.  quod  hic 
dicit,  Cujus  gralia  salvi  sumus  /ioMJtt/Jam  velut  per- 
fectum  sit  ioquitur,  quod  in  spe  tenet.  Nam  quod 
pauio  ante  commemoravi,  apertissime  alibi  dicit : 
Spe  enim  5a/t;t/a(;/tJfimu«.ldeoqueethiosequitur,et 
tanquam  perfeotum  enumerat  quod  futurum  est:  Et 
simul,  inquit,  excitavit^eisimutsederefecitincatesti' 
bus inChristo  Jesu.CeTie enim in coelestibus Christus 
Jam  sedet,  nondum  autem  nos :  sed  quia  spe  certa, 
quod  futurum  eet,  jam  tenemus,  simul  sedere  nos 
dixitin  coBlestibus,nondum  in  nobis,  sed  jam  in  ilio. 
Namque  ne  putares  jam  nunc  esse  perfectum.quod 
in  spe  ita  dicitur,  tanquam  perfectum  sit,  atque  at 
intelligas  adhuc  fulurum,  sequituret  dicii  lUtostef^ 
deret  insupervenientibus  siLCulissuperabundantes  divt- 
tiasgraiixsuxin  benignitate  super  nosin  Christo  Jesu 
(Ephes.  II,  4-7).  Hinc  est  et  illud :  Cumenim  essemut 
in  came,  passiones  peccatomm^  quae  per  legem  sunt, 
operabantur  in  membris  nostriSf  ut  fmctum  ferreni 
morti  {Rom.  vii,  5).  Ita  enim  dixit,  Cum  essemus  m 
eamef  quasi  Jam  non  essent  in  oarne :  quod  ita  in- 
telligitur,  Gum  essemus  in  spe  rerum  camalium : 
quando  lez,  qiuB  implori  non  potest  iiifi  per  oharitt- 


»3 


LIBER  DUODEGIMUS. 


254 


tem  spiritaaiemy  ad  hoc  super  eos  erat,  ut  per 
praBvaricationem  abundaret  deliotum ;  ut  postea  reve- 
lato  Novo  Te8tamento,perindulgentiamy8uperabun- 
daret  gratia  (Aom. vii,v,20).Hinc  similiter  aHbi  dicit: 
Qui  autem  in  carne  surU,  Deo  placere  non  possuni.  Et 
ne  putaret  quisquam  eos  dioto8,qui  nondum  mortui 
8unt,8tatim  subjecit:  Vos  autemnonestisincame^sed 
in  spiritu  {Id,  vm,  8y9).Id  est^qui  in  spe  carnalium 
bonorum  8unt,Deo  placere  non  possunt ;  vos  autem 
noa  estis  in  spe  oarna]ium,sed  in  spe  spiritualium» 
id  e8t,regni  o€8lorum,ubi  et  ipsum  corpus  per  illam 
matationem  in  suo  quodam  genere  spirituale  erit, 
quod  modo  animale  est.Seminatur  enim  corpus  ani^ 
male,Bicui  ad  Corinthios  idem  dicit,  resurgei  corpus 
spirituale{l  (7or.w,44).Si  ergo  neminem  eorumjam 
Doverat  secundum  c«mem  Apostolus,qui  proplerea 
dicebantur  non  esse  in  carne,qQia  non  erant  inspe 


rerum  carnalium,  quamvis  adhuc  oorruptibilem 
oarnem  mortalemque  portarent ;  quanto  expressius 
de  Christo  diceret  quod  eum  jam  non  noverat  80« 
cundum  camem,in  cujus  corporeetiam  reipsajam 
perfectum  erat,quod  ilii  in  spe  promissum  tenebant? 
QuantoergomeliuB,  quanto  religiosiusdivinaBScrip- 
turae  ita  tractantur,  ut  discusBis  omnibus  concor- 
dare  inveniantur,quam  deficiente  homine  in  quaee- 
tione  quara  solvere  non  potest,  tanquam  ver»  in 
parteacceptentur,ettanquam  falsae  inpartedamnen- 
tur?Quia  et  cum-«ssetparvulu8  Aposlolus,et  ea  qu» 
parvuli  erant,saperet  (I  Cor,  xiii,ll),quanquam  hoo 
ad  similitudinem  dixerit,  nondum  erat  tamen  spiri- 
tualis,  qualis  jam  erat  cum  scriberet  quas  ad  Eccle« 
siarum  8edificationem,non  profioiendi  excitatione  in 
studioBorum  manibus  versarentur,  sed  precipiendi 
auctoritate  in  ecclesiastico  canone  legerentur. 


LIBER  DUODEGIMUS. 


CAPUT  PAIMUM.  ^  Faustus  dixit :  Gur  non  ao- 
eipitis  Propbetas  ?  Imo  tu  dic  potius^si  quid  habes, 
eurdebeamas  Prophetas  accipere.  Propter  testimo* 
nia,  inquis,  qu8B  de  Ghristo  praBfati  sunt.  Ego  qui- 
dem  auUm  inveni,  quamvis  attentius  eos  et  curio- 
aissime  iegerim.  Sed  tamen  et  hoo  enervis  Odei  * 
eonfesBio  est,  in  Christum  sine  teste  et  argumento 
non  credere.  Nempe  ipsi  vos  docere  soletis^  idcirco 
nibil  esse  curiosius  exquirendum,  quia  simplex  sit 
et  absoluta  christiana  credulitas.  Quomodo  ergo 
nonc  fidei  simplicitatem  destruitis,  indiciis  eam 
ac  testibus  fulciendo,  et  hoc  Judsis  ?  Aut  si  prima 
vobis  sententia  displicety  idcircoque  transitis  in 
aJteram ;  quis  fldelior  vobis  esse  testis  debet,quam 
Deas  ipse  de  Filio  suo,  qui  non  per  vatem,  neo 
per  interpretem,8ed  ultro  coBlitus  erupta  voee,cum 
eam  mitteret  ad  terram  dixit :  Hic  est  Filius  meus 
dilectuiimusycredite  illi  {Matth.  xii,17,  et  Luc,  ix,35). 
Necnon  et  ipse  de  se^  A  Patre  meo  processi,  et  veni 
<•  hunc  mundum  {Joan,  xvi.  28)  :  atque  multa  aiia 
h^jasmodi.  Ad  quAB  Hngentes  *  Jud8Bi,ru  de  te  tes* 
It/fairu.dioebant  :  testimonium  tuum  non  est  verum, 
OoibuB  ipse,  Etii  ego  testificor  de  me,  testimonium 
meum  verum  esi,quia  non  sum  solus.  Nam  et  in  Lege 
vestra  teriptum  est,  Duorum  hominum  testimonium 
verum  est.  Ego  sum  qui  testificor  de  me^  et  testificor 
Usr  deme  qnime  misit  Pater  {Id.  viii,  13-18) :  non 
dizit,  Prophet».  Ad  hsc  et  opera  ipsa  sua  sibi  in 
testimonium  vooat,  Si  mihi  non  creditis,  dicenBi 
^eribus  credite  {Id.  x,  38).  Non  dixit,  Si  mihi  non 
mditis,  Propbetis  credite.  Quapropter  nos  testi- 
moniia  da  Salvatore  nostro  nuUis  egemus  :  exem- 
pla  taatam  vit»  honestflB,  et  prudentiam  ao  vir- 
tntem  in  Prophetis  quaBrimus,  quorum  nihil  in 
Jadeornm  faisse  vatibus,  quia  te  non  latuerit  sen- 
tio  :  aiqaidem  consulente  me,  cur  eos  accipiendoa 
pataresy  non  improvide^  neo  inurbaniter  silentio  eo- 

*  We.,  fnerHs  fdeL 

*  Ir.»  rmptmoenies^     M. 


rum  mandatis  operibu8,in  sola  transiluisti  praBsa- 
gia ;  oblitus  utique  scriptum  esse,  nunquam  vin- 
demiar  uvam  de  8pinis,nec  de  tribulis  ficus  {Matth, 
VII.  46).  Quapropter  haBc  strictim  interim  et  caati- 
gate  ad  interrogationem  tuam  responderim,  qua 
quacris  cur  non  accipiamus  Prophetas.Alioquin  ni- 
hil  608  de  Ghristo  prophetasse,  abunde  jam  paren- 
tum  nostrorum  libris  ostensum  est.  Ego  vero  illud 
adjiciam,  quia  si  Hebraici  vates  Ghristum  scientes 
et  prffidicantes,  tam  llagitiosa  vixerunt,  jure  et  in 
ipsos  dici  poterit,  id  quod  Paulus  de  Gentium  sa-* 
pientibus  contestatur:  Quiacum  cognovissent  Deum, 
non  ut  Deum  clarificaverunt^aut  gratias  egerunt ;  sed 
evanuerunt  in  cogitationibus  suis^  et  inienebratum 
est  infiipiens  cor  eorum  (Aom.  i,  21).Vide8  ergo  non 
esse  magnum  maG^na  cognovisse,  nisi  ex  eorum 
vixeris  dignitate. 

GAPUT  11.  —  AuousTiNUS  respondit :  Nempe  his 
omnibus  verbis  id  agit  Faustus,  ut  Prophetas  He- 
breos  neque  quidquam  de  Ghristo  prenuntiavisse, 
neque  si  pr8Bnuntiaverunt,eorum  testimonia  nobis 
prodesse,  neque  illos  ipsos  ex  eorumdem  testimo- 
niorum  dignitate  vixisse  credamus.  Nos  itaque  de- 
monstrabimus  et  eorum  de  Ghristo  presagia,  et 
quantum  per  ea  nobis  ad  fidei  veritatem  flrmitatem- 
que  consultum  8it,et  eos  suab  propheti»  congruen- 
ter  apteque  vixisse.  In  hac  tripartita  disputatione, 
illud  quod  prirao  posuiylongumestsic  probare,utde 
illisomnibus  Libris  testimoniaproferam^quibus  os- 
tendamGhristum  esse  prsdictum:sedhuju8homini8 
levitatem  gravissimo  auotoritatis  pondere  oonteram. 
Itaquippenon  accipitpropbetas  HebraB08,ut  accipera 
setamen  proflteatur  Apostolos.Apostolusautem  Pau- 
lus,  de  quo  cum  se  ipse  tanquam  ex  adversa  voce 
interrogasset,  utrum  eum  acciperet,  respondit, 
Et  maxime  {Supra,  lib,  ll),quid  de  illorum  prophe- 
imdxcBX^mdi&mus.PauluStmqmifServusJesuChristi 
vocatus  apostolus,segregatus  in  Evangelium  Dei^quod 
ante  promiserat  per  Propheias  suos  tn  Scripturis  saneii 


5155 


CONTRA  FAUSTUH  MANIGHiGUM,  S.  AUGUSTINI 


256 


de  Filio  iuo^  qui  fadus  est  ei  ex  semine  David  secun- 
dum  camem  {Rom.  i,  1-3).  Quid  vuit  amplius  ?  Nisi 
forte  boc  de  aliis  aiiquibus  Prophetis,  non  de  nos- 
tris  HebrsDis  dictum  velit  intelligi?  Sed  quanquam 
per  quoslibet  dictum  sit,  de  illo  tamen  Filio  Dei 
promissum  est  Evangelium,qui  factus  est  ei  exse- 
mine  Oavid  secundum  carnem  ;  in  quod  Evange- 
lium  segregatum  se  dicit  Apostolus  :  istorum  au- 
tem  perfidiaB  hoc  sit  contrarium,  quod  secundum 
hoc  Evangeiium  credimas  Fiiium  Dei  factum  ex  se« 
mine  David  secundum  carncm  ;  tamen  apertiora 
oognoscant,  quibus  evidentissimum  Prophetis  He- 
brffiis  testimonium  perhibetur  per  eum  Apostolum, 
oujus  auctoritate  superborum  istorum  colla  fran- 
gantur. 

GAPUT  III.  —  Veritatem,  inquit,  dico  in  Christo^ 

nonmentior^eontestantemihi  conscientia  mea  inSpiri' 

tu  sancto^quia  tristitia  est  mihi  magna^et  continuus  do- 

tor  cordi  meo.Optabam  enim  ego  ipse  anathema  esse  a 

Christo  pro  fratribus  meis^cognatis  secundum  camem^ 

gui  sunt  Israelitse^  quorum  est  adoptio,  et  gloria,  et 

Teitamentay  $t  Legis  constUutiOfet  obsequium,  et  pro- 

missiones  ;quorumpatres  et  ex  quibus  Christus  secun" 

dum  camem,  qui  est  super  omnia  Deus  benedictus  in 

ssecula  {Id,  ix,  1-5).  Quid  potest  abundantiua  dici, 

quid  expressius  declarari^quid  sanctiuscommenda- 

ri?Qus  estenimadoptio  Israelitarum,nisi  per  Filium 

Dei?  unde  ad  Galatas  dlcit :  Cumautem  venitpleni' 

tstdo  temporis.misit  DeusFHium  suum  facfumex  mu- 

liere,  factum  sub  Lege.ut  eos  qui  sub  Lege  erani,  red' 

imeret,  ut  adoptionem  fiUorum  reciperemus  {Galat.ify 

4,5). Et  qu9B  gloria  eorum  nisi  precipue  iila,dequa 

idem  Paulus  ad  eosdem  Romanos  dicit  :  Quid  ergo 

amplius  est  Judxo  f  aut  qux  utititas  circumcisionis  f 

Multum  per  omnem  modum,  Primum  quidem,  quia 

eredita  sunt  illis  eloquia  Dei  {Rom.  iii,l,  2).Qusrant 

isti  quesinteloquiaDei  creditaJuddeis,et  ostendant 

Qobisaliapreter  Uebrseorum  Prophetarum.Jam  vero 

Testamenta  cur  dixit  adlsraelitas  prscipue  portine- 

re,nisi  quiaet  Vetus Testaroentum  illis  datumest,et 

Novu  m  in  Vetere  Gguratum?Legi8  autem  constitutio- 

nem,  qus  Israelitis  data  est,  non  intelligentes  ejus 

dispensationem,quia  jam  non  vultnosDeus  esse  sub 

LegCjSed  sub  gratia,  reprehendere  isti  solent  impe- 

ritia  furiosa.Cedant  ergo  auctoritati  apostolicffi,qua 

laudans  atque  commendans  Israelitarum  excellen- 

tiam,  etiam  hoc  enumeravit,  quod  eorum  sit  Legis 

conslitutio.Quffi  si  mala  esset,non  utique  in  eorum 

laade  poneretur.Siautem  Ghristum  non  pradicaret, 

Don  ipse  Douiinus    diceret,  Si  crederetis  Moysi^ 

erederetis  et  mihi;  de  me  enim  ille  scripsit  {Joan,  v, 

46):  nec  post  resurrectionem  sic  ei  attestataretur,di- 

oenStOportebal  impteri  omnia  quae  scriptasunt  in  Lege 

Moysi.et  Prophetis,et  Psalmis  de  me  {Luc.  xxiv,  44). 

GAPUT  IV.— Sed  quiaManichei  alium  Christum 

prflBdicant,  non  eum  quem  praBdicaverunt  Apostoli, 

sed  suum  propriumfallacemfallaciter,cuJuB  falsita- 

tis  sectalores  congruonter  et  ipsi  mentiuntur ;  nisi 

qaod  impadenter  sibi  credi  volunt,cum  se  mentien- 

tii  diaoipalos  ease  profitAantur ;  oontigit  eis  quodde 


ipsis  inGdelibus  Judsis  dicit  Apostolus,  Cum  legi» 
tw*  MoyseSfVelamen  est  super  cor  eorum:  neque  enim 
aufertur  hoc  velamen,  per  quod  non  intelligunt 
Moysen,nisi  transierint  ad  Christum  :  non  qualem 
ipsi  Onxerunt,  sed  qualem  Palres  Hebrffii  prophe- 
taverunL  Sic  enim  idem  apostolus  ait :  Cumautem 
transieris  ad  Dominum,  auferetur  velamen  (II  Cor. 
III,  15,  16).  Neque  enim  mirum  est  quod  resar- 
genti  Ghristo,  et  dicenti,  Oportebat  tmpleri  omnia 
qux  scripta  sunt  in  Lege  Moysi^et  Prophetis,  et  Psat- 
mis  de  t7ie,noluntisti  credere:quandoquidem  Ghris- 
tus  ipse  narravit,  quid  Abraham  dixerit  immiseri- 
cordi  coidam  diviti,cum  apud  inferos  torqueretur, 
et  peteret  inde  mitti  aliquem  ad  fratres  6uos,a  qao 
docerentur,  ne  et  ipsi  venirent  in  illum  locum  tor* 
mentorum.Hoc  enim  ei  dictum  MiiHabent  ibi  Moy^ 
sen  et  Prophetas,  audiant  illos.  Et  oum  ille  dixisset 
non  eos  credituros,nisi  aliquis  resurrexisset  a  mor- 
tuis,  veriBsime  responsum  est :  Si  Moysen  et  PrO" 
phetas  non  audiunt,  neque  si  quis  a  mortuis  resurre- 
xerit,  credent  {Luc.  xvi,  27-31  ).Quapropter  isti  non 
aadieates  Moysen  et  Prophetas,  non  solum  a  mor- 
tuis  resurgenti  Ghri8to,8ed  omnino  GhriBtum  a  mor- 
tuis  resurrexisse  noncredunt.Quomodo  enim  resur* 
rexissecredunt,quem  mortunm  fuissenoncredant? 
Nam  quomodo  mortuum  fuisse  credunt,  quem 
mortale  corpus  habuisse  non  credunt? 

GAPUTV.— NosautemillisnontanquamejaBGhri- 
sti  qui  /allax  fuit.sed  ejus  qui  omnino  non  fuit,falla- 
cibus  prsdicatoribus  non  credimus.Habemus  enim 
Ghristum  verum  atque  veracam,  prsdictum  a  Pro- 
phetis,  predictum  ab  Apostolis,  prsdicationis  suo 
testimonia  ex  Lege  et  Prophetis  adhibentibus,sicut 
innamerabilibus  locis  ostendunt.Quod  Paulus  bre- 
vissime  verissimeque  compiexus  est,  dicens  :  Nunc 
autem  sine  Lege  justitia  Deimanifestata  est^testificata 
per  Legem  et  Prophetas  {Rom.  iii,  2l).Quo8  Prophe- 
ta8,nisi  Israelitaii,quorum  esse  apertissime  dixit,  et 
Testamenta,  et  Legis  constitutionem,et  promissio- 
nes  {Id.  ix,4)  ?  De  quo  promissiones,  nisi  de  Ghris- 
to?  Quod  breviter  alio  loco  determinat,  cum  de 
Ghristo  loquitur  dicens  :  Quolquot  enim  sunt  pro- 
missiones  Dei,  in  itto  etiam  (II  Cor.  i,  20).  Dicit  mi- 
hi  Paulus,  Israelitarum  esse  Legis  constitutionem. 
Dicit  etiam  :  Finis  enim  Legis  Christus,  adjustitiam 
omni  credenti  {Rom.  x,  4).  Dicit  etiam  de  Ghristo 
loqnens,  Quotquot  enim  snnt  promissiones  Dei,  in 
itio  ettam  :  et  tu  mihi  dicis,  Israclitas  de  Christo 
nihil  prffidixisse  Prophetas  I  Quid  igitur  restat,  nisi 
ut  eligam  atrum  Manichso  credam,  fabulam  vanam 
etlongam  contraPaulum  narranti ;  an  Pauloprsmo- 
nenti,  Si  quis  vobis  evangelizaverit  prseterquam  quod 
evangelizavimus  vobis,  anathemasit  {3alat.  i,  8,  9)? 

GAPUT  VI.  —  Hic  forte  dicant,  Ostende  nobis  ubi 
BitChristus  ablsraelitisProphetis  prsnuntiatus.Qua- 
si  parvasitista  auctoritiB,  qua  dicuntApostolieaqu» 
in  Hebrasorum  Prophetarumlitterislegimu8,iaGhri- 
Bto  esse  completa  :  vel  quod  dicit  ipse  Dominus,  de 
Beillaesseconsoripta.ProindequiBqaiBhocoBtendere 
non  potaeriti  ipBO  non  intaUigit ;  non  ApoiioU  tat 


'  ^  4 


357 


LIBER  DUODECIMDS. 


258 


Christusautsancti  codicee  mentiuntur.Ycrumtameii 
ntmulta  non  colligam,et  hoc  unum  commemorem, 
qaod  eodem  locoApostolusconsequenterdioit^iVon 
potesi  autem  excidere  verbum  Dei,  Non  enim  amncs  qui 
es  Israel  hi  suni  Israelitx; neque  quisunt  semen  Abra- 
kae^  omnes  filii :  sed  Isaac  vocabilur  tibi  semen :  lioc 
eU^  non  hi  qui  fUii  camis,  hi  fiUi  Dei;  sed  filii  pro^ 
missionis  deputantur  in  semen  (Rom,  ix,  6-8).  Quid 
ad  hffic  responsuri  sunt,  cum  aperte  alio  loco   de 
hoc  semine  ad  Abraham  dicatur :  /n  semine   tuo 
benedieentur  omnes  gentes  terrie  (Gen,  ixxi,  4)  ? 
Nam    si    eo    tempore  hinc    disputaremus,   quo 
lempora  hoc  exponebat  Apostolus  dicens,  AbraliX 
diciae  sunt  promissiones  et  semini  eju%  :  non  dicit^  Ei 
seminibus,  tanquam  in  muUis;  sed  ianquam  in  uno, 
Et  semini  tuo,  quod  est  Chrtsius  {Galat,  iii,  16);  for- 
taase  aliquis  non  tam  impudenter  nollet  hoc  crede- 
re.  antequam  videret  omnes  gentes  credere  in  Ghri- 
fltum,  qui  praedicatur  ex  semine  Abraham.Nunc  vero 
cum  hoc  impleri  videamus,  quodtanto  ante  pranun* 
tiatum  legimus,  cum  omnes  gentes  jam  benedi- 
eantur  in  semine  Abrahs,  cui  dictum  est  ante  an- 
nonim  mil!ia,/n  semine  iuo  benediceniur  omnes  gen- 
ies  :  quia  tam  pertinaciter  insaniat^  ut  vel  alium 
Ghriatam,  qui  non  sit  ex  semine  Abrahae,  conetur 
indacere;  vol  de  isto  vero  Christo  prophctias  He- 
braeas  cujuagentis  pater  est  Abraham,  [nihil  exis- 
timet  prsnuntiasse  ? 

CAPUT  VII.  —  Quis  autem  potest,  non  dico  una 
brevi  responsione,  quales*  in  hoc  operehabere  coar- 
ctamur,8ed  quolibetingenti  volumine  omnia  com- 
memorare  prflBconia  Prophetarum  Hebreorum,  de 
Domino  et  Salvatore  nostro  Jesu  Christo?  quan- 
doquidem  omnia  quas  illis  continentur  Libris,  vel 
da  ipso  dicta  sunt,  vel  propter  ipsum  exercitatio- 
nem  querentis,  et  delectationem  invenientis,  mul- 
to  plura  ibi  per  allegorias  et  senigmata,  partim  ver- 
bis  Bolia  insinuantar.partim  etiam  facta  narrantur. 
Veramtamen  nisi  aliqua  ibi  manifesta  essent,  non 
comprehenderetur  sensus,  quo  etiam  obscura  cla- 
fMeerent.Quanquam  et  ex  iliis  quao  flguris  involuta 
■ant,  ai  qu»dam  velut  sub  uno  aspectu  quasi  con- 
taxta  ponantur,  ita  conjungunt  in  contestatione 
Gbriati  voces  suaa,  ut  cujusvis  obtusi  surditas  eru- 
bescat. 

CAPUT  Vin.  — Sex  diebus  in  Genesi  consumma- 

vit  Deua  omnia  opera  sua,  aeptimo  requievit  (Gen. 

n,  1,  2).  Sex  «tatibus  humanum  genus  hoc  sseculo 

per  Boeceaaionea  temporum,  Dei  upera  insigniunt : 

quaram  prima  est  ab  Adam  usque  ad  Noe ;  secunda 

aNoe  uaque  ad  Abraham;  tertia,  ab  Abraham  usque 

ad  David;quarta,  a  David  usque  ad  transmigratio- 

nem  in  Babyloniam ;  quinta  inde  usque  ad  humilem 

adventam  Dumini  nostri  Jesu  Ghristi ;  sexta,  qus 

nanc  agitar,  donec  Excelsua  veniat  ad  judicium ; 

septimavero  intelligitur  in  requie  sanctorum,  non 

in  bao  vila,  sed  in  alia,  ubi  vidit  requiescentem  pau- 

pereni  dives  ille,  cum  apud  inferos  torqueretur 

(Iw.  z?i,  23);  ubi  non  fit  vespera,  quia  nullus  ibi 

nram  defactaa  eat.  Sezto  die  in  Genesi  formatur 

homo  ad  imaginem  Dei  ifimi.  i,  27) :  aezta  «tata 

*  8ola  aditto  Lov.,  quadem. 


saeculi  manisfestatar  reformatio  nostra  in  novitate 
mentis,  secundum  imaginem  ejus  qui  creavit  nos, 
sicut  dicit  ApostoluB(Co/oi5.  iii,  10).  Fit  viro  dor- 
mienti  conjux  de  latere  (Gen,  ii,  22)  :  fit  Christo 
morienti  Ecclcsia  de  sacramento  sanguinis,  qui  de 
latcre  morlui  profluxit  (Joan,  xix,  34).  Vocatur  Heva 
vita  et  mater  vivorum,  quas  de  viri  sui  latere  facta 
est:et  dicit  dominusin  Evangelio,  Siquis  nonman" 
ducaverit  camem  meam^et  biberii  sanguinetn  meum, 
habebit  in  se  viiam  {Id.  \i,  53).  Et  omnia  qusa  illio 
legunturienucleato  minutatimque  tractata,  Chris- 
stum  et  Ecclesiam  prffiloquuntur,  sive  in  bonis  Chri- 
tianis,  sive  in  malis.  Nequeenimfrustradixit  Apoa- 
tolus,  Adam  qui  est  forma  futuri  [Rom,  v,  15);  et 
illud,  Relinquet  homo  pairem  ei  mairem,  et  adhsere^ 
bii  uxori  sux:  ei  eruni  duo  in  came  una,  Sacramen- 
tum,  inqnit,/toc magnum  esi  egoauiem  dico  in  Christo 
ei  m  Ecclesia  (Ephes.  v,   31,   33).  Quis  euim  non 
agDoscat  Christum  eo  modo  reliquisse  Patrem,  qui 
cum  in  forma  Dei  essel,  non  rapinam  arbiiraius  est 
esse  (equalis  Deo,  sed  semepiisum  exinanivii,  formam 
servi  accipiens  (  Philipp.  ii,  6,  7)  :  reliquisse  etiam 
matrem  synagogam  Judeorum,  Veteri  Testamento 
carnalater  inhaerentem,et  adhssisse  uxori  suffi  san- 
cts  Ecclesiae,  ut  in  pace  Novi  Testaroenti  *  essent 
duo  in  carne  una?Quiacum  sitDeusapud  Patrem, 
per  quem  facti  sumus,  factus  est  per  carnem  par- 
ticeps  nostri,utill]U8  capitis corpus  esse  possemua. 
CAPUT  IX.  —  Sicut  Cain  aacriOcium  ex  terrs 
fructibus  reprobatur,  Abel  autem  sacriOcium  ez 
ovibus  et  earum  adipe  suscipltur  ;  ita  Novi  Testa- 
menti  fides  ex  innocentia  grati»  Deum  laudans, 
Veteris  Testamenti  terrenis  operibus  anteponitur  : 
quia  etsi  ante  Judsei  recte  illa  fecerunt ;  in   eo  ta- 
men  infidelitatis  rei  sunt,  quia  Chriato  veniente 
jam  tempus  Novi  Testamenti   a  temporo  Veteria 
Testamenti  non  distinxerunt.  Dixit  enim  Deus  ad 
Cain  :  Si  recie  offeras,  recie  auiem  non  dividas,  peC" 
casti.  Qui  si  optemperasset  Deo  dicenti,  Quiesce\  ad 
ie  enim  conversio  ejus,  ei  iu  dominaberis  iliius;  ad 
se  convertisset  peccatum  suum,  sibi  hoc  tribuens, 
et  conRtcns  Deo  :  ac  sic  adjutus  indulgentiaa  gratia, 
ipse  peccato  suo  dominaretur  ;  non  illo  sibi  domi- 
nante  servus  peccati,fratremoccideretinnocentem 
{G€n.  IV.  3-8).  Sic  et  Judci,  in  quorum  baec  figura 
gerebantur,  si  quiescerent  a  sua  pertubatione,  et 
tempus  salutispergratiam  in  peccatorum  remissio- 
nem   agnoscentes,  audirent  Christum  discentem. 
Non  esl  opus  sanis  medicus,  sed  male  habentibus  : 
non    veni  vocare  jusios,   sed  peccatores  in  poeni" 
neniiam  {Matih.uL^  12,  13);  et  Omnis  qui  facii  peC" 
caium,  servus  est  peccaii;  et,  Si  vos  filius  iiberaverit^ 
iunc  vere  liberi  eritis  (Joan.  viii,  34,  36) :  ad  se  con- 
vertissent  peccatum  suum  in  confessione,  sicut  in 
Psalmo  scriptum  est,  medico  dicentes,  Ego  dixi,  Do* 
mine,miserere  mei;  sana  animam  meam,  quia  peccavi 
tibi  (Psal.  XI,  5);  et  eidem  peccato,  quamdiu  easet 
adhuc  in  eorum  mortali  corpore,  per  spem  gratia 
liberi  dominarentur.  Nunc  autem  ignorantesDei  ja« 


I  Am.  Er.  Msa.,  intstligutUur, 

* Viu.,utpaee Novi Tettamenti;  omisso,  <n, 


Forla  me^A^. 


259 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


260 


stitiaro,  et  suam  volentea  constituere  (Bom,  x,  3), 
elati  de  operibus  Legis,  non  humiliati  de  peccatis 
BQis,  DOQ  quieverunt;  et  regnante  peccato  in  eorum 
mortaii  corporead  obediendum  desideriis  ejas  (Id, 
vi|  12),  offenderunt  in  iapidem  oiTensioniB  {Id,  iv, 
32),  et  ezarBerunt  odio  adverauB  eum,  cujus  opera 
videntes  Deo  aocepta  esse,  doluerunt,  illo  qui  cffi- 
cus  natus  Jam  videbat,  sibi  dicente,  Scimtis  quia 
peccatores  Deus  non  exaudii;  sed  qui  eum  coluerit^ 
0t  volurUaiem  ejus  fecerit.hunc  exaudU(Joan,  ix,31) : 
tanquam  boc  eis  diceret,  super  sacrincium  Cain 
Don  reBpioity  ped  super  BacriOcium  Abel  reepicit, 
Bed  super  sacrificium  Abei  respicit.  Ilaque  occidi- 
tur  Abei  minor  natu  a  fratre  majore  natu :  occidi- 
tur  ChriBtuB  caput  populi  minoris  natu  a  populo 
JudflBorum  majore  natu  :  iile  in  campo,  iste  in  Cai- 
varieB  loco. 

GAPUT  X.  —  Interrogat  Deus  Cain,  nontanquam 
ignarus  eum  a  quo  discat,  sed  tanquam  Judex  reum 
quem  puniat,  ubi  sit  frater  ejus.  Respondet  ille  ne- 
Boire  se  nec  ejus  se  esse  cuslodem.  Usque  adhuo 
quid  nobis  respondent  JudaBi,  cum  eos  Dei  voce  hoo 
eat,  sanctarum  Scripturarum  voce  interrogamus  de 
Christo,  nisi  nescire  se  Christum  quem  dicimus  ? 
Fallax  enim  Cain  ignoratio,  Judsorum  est  falsa  ne- 
gatio.  Essent  autem  quodam  modo  Christi  ouBtodes, 
Bi  chriBtianam  fldem  accipere  et  custodire  voluis- 
Bent.  Nam  qui  custodit  in  corde  buo  Ghristum,  non 
dicit  quod  Gain,  Numquid  ego  cusUfs  sum  fratris 
meif  Dicit  Deus  Cain :  Quid  fecistif  Vox  sanguinis 
fratris  tui  clamat  admede  terra.  Sio  arguit  in  Scci- 
pturis  sanctis  vox  divina  Judaoos.  Habet  enim  ma- 
gnam  vocem  Christi  sanguis  in  terra,  cum  eo  acce- 
pto  ab  omnibus  gentibus  respoadeturiAmen.  Hao 
CBt  clara  vox  aftnguinis,  quam  sanguinis,  ipse  expri- 
mitexorefidelium  eodem  sanguine  redemptorum. 

CAPUT  XI.  —  Dicit  Deus  ad  Cain:Etnunc  male- 
dieius  tu  a  terra,  guse  aperuii  os  suum  excipere  san» 
guinem  fratris  iui  de  manu  tua;  qtwniam  operaberis 
imram,  et  non  adjiciet  virtutem  suam  dare  titi :  ge» 
memt  et  iremens  eris  in  terra  (Gen,  nr,  9-12).  Non 
dixit,  Maledicta  terra;  sed,  Maledictus  tu  a  terra^ 
quae  aperuit  ot  suum  accipere  sanguinem  fratris  tui 
de  manu  tua.  MaledictuBestenim  populus  JudaicuB 
iDOdelis  a  terra,  id  est,  ab  Ecclesia,  qun  apuerit  ob 
Buum  in  confeBsione  peccatorum  accipere  sang^i- 
Dem  Christi,  qui  fusus  estin  remissionem  pecca- 
torum,  de  manu  perBecutoris  nolentis  esse  sub  grap 
tia,  BedBub  Lege;  ut  esset  ab  Ecciesia  maledictust 
id  est,  ut  eum  intelligeret  et  ostenderet  Ecdesia 
maledictum,  discente  Apostolo,  Quimque  enim  ex 
ex  operibus  Legis  snnt,  sub  maledicto  sunt  Legis  (Gor 
lat.  III,  10).  Deinde  cum  dixisset,  Maledictus  tu  a 
terra^qux  aperuit  os  suum  excipere  sanguinem  fratris 
tui  de  manu  tua ;  noD  dixit,  Quoniam  operaberiB 
eam  sed  ait.  Quoniam  operaberis  ierram^et  non  adji- 
ciei  virtutem  suam  dare  tibi,  Unde  non  necceBBa 
Bamdf  m  terram  iDtelligere  operari  Gaio,  qus  ape- 
rait  OB  accipere  BaDgaioem  fratris  de  maDU  cjaB  : 
Bed  ideo  maledictus  iDtelligitur  ab  bao  terra,  quo- 
niam  operator  terram  qiuB  dod  adjioiet  virtatem 


dare  illi ;  id  est,  ideo  populum  Judsorum  maledio- 
tura  agnofcit  et  ostendit  Ecclesia,  quoniam  occiso 
Christo  adhuc  operatur  terrenam  oircumcisionem, 
terrenum  sabbatum,  terrenum  azynum,  terrenum 
pascha  :  qus  omnis  terrena  operatio  habet  occul- 
tam  virtutem  intelligendae  grati»  Ghristi,  quas  dod 
datur  Judsis  in  impietate  et  iDfldelitate  perBOve- 
rantibus,quia  Novo^  Testamento  revelata  est;  et  non 
transeuntibus  ad  Dominum,  non  eis  aufcrtur  vela- 
men,  quod  in  lectione  Veteris  Testamenti  manet, 
quia  in  boIo  Ghristo  evncuatur,  non  ipsa  lectio  Ve- 
terisTestamenti,  qus  habet  absconditam  virtutem 
Bed  velamen  quo  absconditur  (II  Cor,  iix,  14-16). 
UDde^Christo  in  Cruce  passo  *  veium  templi  con- 
BcisBum  est  (Maith,  xxvii,  51),  ut  per  Christi  paa- 
flionem  revelentur  Bccreta  sacramentorum  OdelibuB, 
ad  bibendum  eJuB  sanguinem  ore  aperto  in  confes- 
Bione  transeuntibuB,  Propterea  populus  ille,  sicut 
Cain,  adhuc  operatur  terram  adhuo  exercet  opera- 
tionem  Legis  carnaliter,  qus  non  ei  dat  virtutem 
suam,  quiaineanonintelligitgratiam  Christi.  Pro- 
pterea  ei  in  ipsa  terra  quam  GhriBtus  portavit,  id 
est,  in  ejus  caroe,  ipsi  operati  sunt  salutem  nostram 
cruciOgendo  Christum,qui  mortuus  est  propter  de- 
licta  nostra.  Nec  eis  dedit  eadem  terra  virtutem  su- 
am,  quia  non  Justificati  sunt  virtute  reBurrectionts 
ejus^  qui  resurrexit  propter  Justificationem  nostram 
(Rom.  IV,  25):  quiae/ii  crucifixus  est  ex  infirmitaU, 
sed  vivU ex  viriute  Dei,  sicut  dicit  Apostolus  (llCor. 
XII,  4).  Haec  ergo  ex  virtus  terrae  iliius,  quam  noD 
ostendit  impiis  et  incredulis.  Unde  nec  reBurgena, 
eis  a  quibuB  erat  cruxiflxus  apparuit;  tanquam  Caia 
operanti  terram,  ut  granum  iilud  seminaretur,  non 
ostendens^eadem  terra  fructum  virtutis  bus  :  Quo- 
niam  operaberis,  inquit,terram,«/ won  adjicUe  virtutem 

suam  dare  tibi. 

CAPUT  Xll.^Gemens  et  tremens  eris  in  terra.  Nudc 
ecce  quis  Donvideat,  quis  nonagnocat  in  tota  terra, 
quacumque  dispersuB  est  ille  populus,  quomodo 
gemat  moerore  amissi  regni,  et  tremat  timore  sub 
innumerabilibuB  populis  Gbristianis?  IdeoquereB- 
pondit.Cain  et  dixit  :  Major  est  causa  mea,  si  ejicU 
me  hodie  a  facie  terrx,  et  a  facie  tua  abscondar^  et 
ero  gemens  ei  tremetis  super  ierram;  et  erU^  omnit 
qui  invenerii  me,  occidei  me.  Vere  indegemit  et  tre- 
mlt,  ne  regno  etiam  terreno  perdito,  ista  visibiU 
morte  occidatur.  Hanc  dicit  majorem  causam^quam 
illam  quod  ei  terra  noDdatvirtutem  Buam,ne  spiri- 
tualiter  moriatur  .Carnaliter  eoim  sapit,  et  abacoDdi 
afacieDei,  id  eat,  iratum  habere  Deum,  grava 
DODpuUt,  Disi  De  iDVCDiatur  et  occidatur.  Car- 
Daliter  aapit  tanquam  operana  terram.  cujus  vir- 
tutem  Don  accipit.  Sapere  autem  Becundum  car- 
Dem,  mors  est  (Kom.  viii,  6).  Quam  ille  dod 
iDtelligeDB,  amisso  regDo  gcmit,  et  corporalem 
mortem  tremit.  Sed  quid  ei  respoDdet  Deaa  ? 
iVoji  «tc,  inquit;  sed  omnit  qui  occideril  Cain, 
septem  vindictas  exsolvet :  id  est,  dod  bIo  quomodo 
dicis;  dod  corporali  morte  iateribit  geDUB  impiom 

i  Trea  Mss.,  qutt  a  Novo. 

t  Dao  Msa.,  m  crueepottto. 

*  VatieanoB  eodex,  non  ottendeme* 


.j 


261 


LIBER  DUODECIMDS. 


2(» 


carnaliom  Judffiorum.Quicumque  enimeosita  per- 
diderit,8eptem  viDdictas  exsolvet  ;id  est,  auferet  ab 
eia  septem  vindictas,  quibus  alligati  sunt  propter 
reatum  occisi  Ghristi :  ut  hoc  toto  tempore  quod 
septenario  dierum  numero  voIvitur,quia'non  intcrit 
gensJadflBa,  satis  appareat  fidelibus  Ghristianis, 
quam  sabjectionem  meruerint,  qui  superbo  regno* 
Dominam  interfecerunt. 

CAPUT  Xni.  —  Et  posuit  Dominus  Deus  Cain  «t- 

gnum,  ne  eum  occidat  omnis  qui  invenerit  {Gen,  iv, 

13-15).  Doc  revera  multum  mirabile  est,  quemad- 

modumomnesgentesquaeaRomanissubjugatffisnnt, 

in  ritnm  Romanorum   sacrorum  tansierint,  eaque 

flacrilegia  observanda  et  celebranda  susceperint;gens 

autemJudsa,sive  subPaganis  regibus,sive  subGhri- 

8tiani8,non  amiserit  siguumLegis  susB,quo  a  caBteris 

gentibas  populisque  distinguitur:et  omnis  impera- 

lor  yel  rez  qui  eos  in  rcgno  suo  invenit,  cum  ipso 

signo  808  invenit,nec  oc3idit;id  est,  non  efficit  at 

non  8intJudsi,certo  quodam  et  proprio  soae  obser- 

TaUonis  signo  a  caBterarum  gentium  communione 

discretiinisi  quicumque  eorum  ad  Ghristum  trans- 

ierit,at  jam  non  inveniatur  Gain^nec  exeat  a  facie 

Dei,nec  habitet  in  terra  Naid  *,  quod  dicitur  inter- 

pretariCommotio.  Contra  quod  malum,  Deus  roga- 

tur  in  Psalmo,  Ne  dederis  inmotumpedes  meos{Psal, 

Lzv.9);  ei.Manus  peccalorum  non  moveant  me  (Psat. 

zzxv,  12),  et,  Qui  tribulant  me,exsultubuntfSi  motus 

fuero  {Psat.xii,  5) ;  ei,Dominus  a  dextris  est  mihi^  ne 

commavear  {Psal.Tv.  8);etinnuroerabilia  taiiarquod 

patiuntur  omnes  qui  exeunt  a  facie  Dei,  id  est,  a 

misericordia  dilectionis  ejus.  Unde  dicitur  in  quo- 

dam  psalmo :  Egodixi  in  abundanfia  mea^Non  mo-' 

vebor  in  3stemum.Bed  vide  quid  sequitur :  Domine^ 

m  voluntate  tua  praestitisti  decorimeo  virtutem  iaver- 

tisti  autem  faciem  tuam,et  factussum  conturbatus{Psal. 

zziz  7,  8).  Unde  intelligitur  omnem  acimam  par- 

ticipatione  lucis  Dei,non  per  se  ipsam,  esse  pulch- 

ram,  et  decoram,  et  virtute  pollentem.  Quod  et  isti 

Manlchsi  si  considerarent  et  intelligerent,  non  in 

tantam  blasphemiam  caderent,   putando   se  esse 

nataram  et  substantiamDei.Sed  ideo  non  possunt, 

qoia  non  quiescunt ;  sabbatum  enim  cordis  non  in- 

teliiguntrnam  si  quiescerent,  sicut  dictum  est  ad 

Cain^  peccatum  suum  ad  se  converterent,id  est,sibi 

tribuerent,non  genti  nescio  cui  tenebrarum;  atque 

ita  per  gratiam  Dei  eidem  peccata  dominarentur. 

Nnnc  vero  et  ipsi  et  omnes  qui  diversis  erroribus 

eontomaces,  reeistendo  veritati  ezeunt  a  facie  Dei, 

Bicot  Cain,  sioot  Jad»i  perditi,   habitant  in  terra 

eommotionis.id  est,  in  perturbatione  carnaliycontra 

jacooditatftmDei,hoo  est  contra  Bden  {Gen,  iv,  16), 

qoofl  interpretaturEpuIatio,ubiestplantatus  para- 

disos.Jam  cstera  pauca  de  multis  breviterque  per- 

striogam,  ne  propositum  operis  hujus  et  responsi- 

oni8  mem  nimia  longitudine  sermonis  impediam. 


<  Bdlti,  maaii  quia.  Abett,  magis,  a  Mfls. 
*  Allqaot  Hm.,  sujaerbi  re$no, 
s  Manoieriptl,  in  terra  Naim, 


CAPUT  XIV.  — Quem  enim  non  moveat  ad  qu6Bren- 
dumet  iutelligendumChristum  in  illisLibriSyUt  ea 
omittam  quae  quamvis  tantosuavius  contemplentur, 
quanto  ez  abditioribus  locis  enucleantur,tamen  ezi- 
gunt  prolixitatemdissertationi8,quiapIuribus  attes* 
tationibusindigent:utomittam  ergotaIia;quem  non 
moveantabsalubrem  Odem^quodEnochseptimus  ab 
Adcm,Deo  placuit.et  translatus  est(G^.v,24);et8ep- 
lima  requies  prsBdicatur,  ad  quam  transfertur  omnia 
qui  tanquam  sezto  die  sexta  aetate  sseculi,  Ghristi 
adventu  formaturtQuodNoe  cum  suis  peraquam  et 
lignum  liberatur(/(/.vii,23);  sicut  familia  Ghristi  per 
Baptismum  crucis  passionesignatuH.Quoddelignis 
quadralis  eadem  arca  fabricatur ;  sicut  Ecclesia  de 
sanctis  construitur,  ad  omne  opus  bonum  semper 
paratis  (II  Tim.  ii,  21).  Quadratum  enim,  qnacum- 
que  verteris,nrmiter  stat.Quod  sezies  longa  ad  lati- 
tudinem  suam,et  decies  ad  altitudinem  suam,  ba- 
mani  corporis  instar,  ostendit  quia  in  corpore  ha- 
mano  Christus  apparuit.  Quod  cubitis  quinquaginta 
lalitudo  ejus  ezpanditur  ;  sicut  dicitApostoIus,  Cor 
nostrum  dilatatum  est  {II  Cor.  vi,U).Unde,ni8i  chari- 
tate  8pirituali?Propter  quod  ipse  item  dicit.C/iarito* 
Dei  diffusa  est  in  cordibus  nostris  perSpirttum  sanclum 
qui  datus  tfst  nobis{Rom.  v,  5).  Quinquagesimoenim 

diepostresurrectionemsuamGhristussanctumSpiri- 
tum  misit,quo  corda  credentium  dilatavit(i4c/.ii,l  4). 
Quod  trecentis  cubitis  longa  est,  ut  sezies  quinqoa- 
ginta  compleantur:  eicut  sez  ffitatibus  omne  hujaa 

88ecu1itempu8eztenditur,inquibusomnibasGhri8tu8 
nunquam  destitit  pr«dicari;in  quinque'perProphe- 
tiam  pr%nuntiatus,in  sexta  perEvangelium  dilTama- 
tus.Quod  ejusaItitudotrigintacubitis,quem  nume- 
rum  decieshabet  intrecentis  cubitis  Iongitudo:quia 
Christus  est  altitudo  nostra,  qui  triginta  annorum 
©tatem  gereD8,doctrinam  evangelioam  consecraviti 
contestaosLegem  non  se  venisse  soiv6re,8ed  implere 
(Malth.  V,  17).  Legisautem  corin  decem  prsceptia 
agnoscitur:unde  deoies  tricenis  arcs  longitudo  per- 
f)citur;unde  et  ipseNoe  ab  Adam  decimuscomputa- 
tur  {Gen.  v.  et  Luc.  iii  36-38).  Quod  bitumine  gloti- 
nantur  arcs  ligna  intrinsecuseteztrinsecus^G^.vi 
14,  45):ut  in  compage  unitatissignificeturtoleran- 
tiacharitatis,ne  scandalisEccIesiam  tentantibu8,8ive 
ab  eis  qui  intu8,sive  ab  eis  qui  foris  sunt,  oedat 
fraterna  junctura,  et  soivatur  vinculom  pacis.  Est 
enim  bitumen  ferventissimum  et  violentissimum 
gluten,  significans  dilectionis  ardorem,  vi  magna 
fortitudinis  ad  tenendum  societatem  *  spiritoalem 
omnia  tolerantem. 

CAPUTXV.  —  Quod  canctaanimaliomgenera  in 
arca  clauduntur  :  sicut  omnes  gentes,  quas  etiam 
Petro  demonstratus  disous  ille  singniGcat,  Ecclesia 
continet.Quodet  mundaet  immundaibi  suntanima- 
lia  {Act.  X,  11, 12)  :  sicut  in  Ecciesiae  Sacramentis 

<  In  B.,  iignatum.  Er.  Lugd.  Ven.  flecutl  flamus.  M. 
s  Editi,  in  quinta.  MeliuB  Mss„  in  quinque  :  flubaudi. 
mtatibus, 

•  Am.  et  Kr.,  afdortm^in  magna  fbrtitudine  ad  tenen- 
dam  iocietatem. 


363 


CONTRA  PAUSTDM  MANICBiEDM,  S.  ADGDSTINI 


264 


et  boni  et  mali  versantur.Quod  scptena  sunt  munda, 
et  bina  immunda  (Gcn,  vii,  2) :  non  quia  pauciores 
Buntmali  quamboni^sed  quiaboni  servantunitatem 
spiritus  in  vinculo  pacis.  Sanctum  autem  Spiritum 
divinaScriptura  in  septiformioperatione  commcndat 
eapientiaeet  intellectus^consilii  et  fortitudinis^scien. 
ti(B  et  pietati8,et  timorisDei  [Isai,  xi,2,3).Unde  et  ille 
numerus  quinquaginta  dierum  ad  adventum  sancti 
Spiritus  pcrtinen8,in  septiesseptenis.quifiuntqua- 
draginta  novem,uno  addito  consummatur;  propter 
quod  dictum  esUSiudentes  servare  unitatem  spiritus 
in  vinculo  pacis  [Ephes,  iv,  3).  Mali  autem  in  bina« 
rio  numero  ad  schismata  faciles,  et  quodam  modo 
divisibilds  ostenduntur.  Quod  ipse  Noe  cum  suis 
octavus  numeratur:quia  inChristo  spes  resurreotio- 
nis  nostrs  apparuit,qui  octavo  die,id  est.post  sab- 
bati  septimum  primo,a  mortuis  re8urrezit;qui  dies 
a  passione  terlius.in  numero  autem  dierum  qui  per 
orone  tempus  volvuntur,  et  octavus  et  primus  est 

CAPUT  XVI.  —  Quod  arca  collecta  ad  unum  cubi- 
tum  desuper  consummatur  :  sicut  Ecclesia  corpus 
ChristiinunitatemcollectasublimaturetperficiturS 
Unde  dicit  in  Evangelio  :  Quimecum  non  colligit, 
spargit  {Maith,  xii,  30).  Quod  aditus  ei  fit  a  latere  ; 
nemo  quippe  intrat  inEccl6siam,nisi  perSacramen- 
tum  remissionis  peccatorum ;  hoc  autem  de  Christi 
iaiere  aperto  manavit.Quod  inferiora  arc»  bicame- 
rata  et  tricamerata  construuntur  {Gen.  vi,16]:  sicut 
ez  omnibus  gentibus  vel  bipartitam  multitudinem 
congregatEoclesia,  propter  ciroumcisionem  etprs- 
pulium  ;  vel  tripartitam,  propter  tres  filios  Noe, 
quorum  progenie  repletus  est  orbis.  Et  ideo  arc» 
inferiora  ista  dicta  sunt,quia  in  hac  terrena  vitaest 
diversitas  gentium,  in  summo  autem  omnes  in  unum 
consummamur.Et  non  est  ista  varietas:  quia  omnia 
et  in  omnibus  Christus  e8t,tanquam  noB  in  uno 
eubito  desuperooslesti  unitate  consummanB. 

CAPUT  XVII.  —  Quod  post  septem  dies  ez  quo 
ingressus  est  Noe  in  arcam,  factum  est  diluvium  : 
quiain  spefutura  quietis,  qu8B  eeptimo  die  signifi- 
cataest,  baptizamur.  Quod  prster  arcam  omniB 
caro,  quam  terra  sustentabat,  diluvio  consumpta 
e8t:quia  praeter  Ecclesia  societatem,aqua  Baptismi 
quamvis  eadem  sit,nonsoIumnonvaletad8alutem. 
sed  valet  potius  ad  perniciem.  Quod  quadraginta 
diebas  et  quadraginta  noctibus  pluit(/(/.  vii.  17-23); 
quia  omnis  reatus  peccatorum,qui  in  decem  prsce- 
ptisLegis  admittitur,  per  universum  orbem  terra- 
rum,qui  quatuor  partibus  continetur;  decem  qoip- 
po  quater  ducta,  quadraginta  fiunt;sive  ille  reatus, 
quod  ad  dies  pertinet,ez  rerum  prosperitate,  sive, 
quod  ad  nocte8,ez  rerum  adversitatecontractus  sit, 
sacramento  Baptismi  coclestisabluitur. 

CAPUT  XVIII.  —  Quod  Noe  quingentorum  erat 
annorum  cum  ei  locutus  estDominus  ut  arcam  sibi 
faceret^et  sezcentos  agebat  annos  cum  in  eam  esset 

1  Vaticani  dno  et  Gallicani  prope  omnet  Mm..  Sieui 
Eeeleiiam  corput  Chriiti  m  wiitatem  coUectam  tublimat 
etperfieit. 


ingressus  (Gen.v,31,vii,  9),unde  intelligitur  percen- 
tum  annos  arca  fabricata  ;  quid  aliud  hic  videntur 
centum  anni  significaro.nisi  aetates  singulas  sseculi? 
Unde  ista  sezta  »ta8,qus  completis  quingentis  usque 
ad  sezcentos  significatur,  in  manifestatione  evange- 
lioaEcclesiam  construit;et  ideo  qui  sibi  ad  vitam  con- 
sulit,  8it  velut  quadratum  lignum,  paratus  ad  omne 
opus  bonum,et  intret  in  fabricam  sanctam  :  quia  et 
secundus  mensisanni  8ezcentesimi,quo  intratNoein 
arcam,eamdem  senariam  sBtatem  significat.Duoenim 
menses  sexagenario  numero  concludunlur;a  sena- 
rio  autem  numero  et  sezaginta  cognominantur,  et 
Bezcenti,et  sex  miilia,  et  sezagmta  miliia,  et  sex- 
centa  millia,  et  sezcenties,  et  quiquid  deinoeps  in 
majoribus  summis  per  eumdem  articulum  nume- 
ru8  in  infinita  incrementa  consurgit. 

CAPUT  XIX.  —  Et  quod  vigesimus  et  septimus 
dies  mensis  commemoratur;adeJu8dem  quadraturn 
significationem  pertinet,qu»  jam  in  quadratislignis 
ezposita  est.  Sed  hic  evidentius,  quia  nos  ad  omne 
opus  bonum  paratos,id  est,  quodam  modo  conqua* 
dratos  trinifas  perficit:in  memoria,qua  Deum  reco- 
limu8;in  intelligentia,qua  cognoscimus  ;  in  volan- 
tate,  qua  diligimud.  Tria  enimter,  et  hoc  ter,  fiunt 
viginti  septem,  qui  est  numeri  ternarii  quadratus. 
Quod  septimo  mense  arca  sedit,  hoc  est,  requievit 
(/d,  viii,4,  14);  ad  illam  septimam  requiem  aignifl- 
catio  recurrit.Et  quia  perfecti  requiesount,  ibi  qao- 
queillius  quadratursnumerus  iteratur:nam  vigesi- 
maseptimadiesecundimensiscommendatumesthoc 
sacramentum;  et  rursus  vigesima  et  septima  diesep- 
timi  mensis  eadem  commendatio  confirmataest^cum 
arca  requievit:quod  enim  promittitur  in  8pe,hoo  ez- 
hibetur  in  re.  Porro  quia  ipsa  septima  requies  cum 
octava  resurrectione  conjungitur:neque  enim  reddi- 
to  corpore  finitur  requies  que  post  hano  vitam  ez- 
cipit  sanctos^sed  potius  totum  hominem  non  adhae 
8pe,8ed  jam  tpaa  re,omni  ex  parte,et  spiritus  et  cor- 
pori  perfecta  immorialitatis  «alute  renovatum,  in 
setern»  vit»  munus  adsumit :  quia  ergo  septima  re. 
quies  cumoctava  resurrectione  conjungitur;et  hoc  in 
Sacramento  regenerationis  nostr»,ide8t,inBapti8mo 
altum  profundumque  mysterium  est.Quindecim  cu- 
bitis  supercrcvit  aqua  excedens  altitudinem  montium 
(/d.vii,20)  :id  est,hoc  Sacramentum  transoendit  om- 
nem  sapientiam  superborum.  Septem  quippeet  octo 
conjuncti,quindecimflunt.Et  quiaseptuagiota  a  sep 
tem,  et  octoginta  ab  octo  denominantur,  conjuncto 
utroque  numero,centum  quinquaginta  diebus  exal- 
tata  est  aqua,  eamdem  commendans  nobis  atque 
confirmans  altitudinemBaptismi  in  consecrando  novo 
homine  ad  tenendamquietis  et  resurrectionisfidem* 

CAPUT  XX.  —  Quod  post  dies  quadraginta  emis- 
sus  corvus  non  est  reversus,  aut  aquis  utique  inter. 
ceptu8,aut  aliquo  snpernatante  cadavere  illectus ;  ai- 
gnificat  hominesimmunditia  cupiditatisteterrimoa, 
et  ob  hoc  ad  ea  que  foris  sunt  in  hoc  mundo  nimis 
int6nt08,aut  rebaptizari,aut  ab  his  quos  prater  ar* 
oam,id  e8t,pr»terEccle8iam  BaptismaB  occidit,  le- 


•3 


365 


LIBCK  DUODfiCIMUS. 


266 


duci  etteneri,Quod  oolumbaemissa.non  inventare- 
quie  reversaest ;  ostenditper  Novum  Testamentum 
requiem  sanctis  in  hoc  mundo  non  essepromissam. 
Post  quadragintaenim  dies  emissa  est;qui  nunierus 
vilam,qu8B  in  hoc  mundo  agitur^significat.Denique 
post  septem  dies  dimi88a,propter  illamseptenariam 
operationem  spiritualem,  oliv®  fructuosum  surcu- 
lam  retulit :  quo  significaret  nonnullos  etiam  eztra 
Eecleaiam  baptizatos,  si  eis  pinguedo  non  defuerit 
Gharitatis,  posteriore  tempore  quasi  vespere,in  ore 
columbe  tanquam  in  osculo  paois^ad  unitatis  socie- 
tatem  posse  perduci.Quod  postalios  septem  dies  di- 
i!!i8sa9rever8anonest(Gen.viii,6-12);signiricat  Qnem 
Bsculi,  quando  erit  sanctorum  requies  non  adhuc 
in  sacramento  8pci,quo  in  hoc  tempore  consociatur 
Ecclesia,  quamdiu  bibitur  quod  de  Christi  latere 
manavit ;  sed  jam  in  ipsa  perfeotione  salutis  ster- 
Qc,cum  tradetur  regnum  Deo  et  Patri  (I  Cor.zv,  24), 
Dt  in  illa  perspicua  contemplatione  incommutabilis 
veritatia  nuilis  mysteriis  corporalibus  egeamus. 

GAPUT  XXI.  —  Nimis  longum  est,ut  vel  tam  bre- 

viter  quam  haec  cucurri,  cuncta  conlingam  :  cur 

sezcentesimo  et  uno  anno  vits  Noe,  id  cst.peractis 

lezcentia  annis  aperitur  arc«  tectum,  et  tanquam 

revelatur  quod  erat  abaconditum  sacramentum.Gur 

vigesima  septima  die  secundi  mensis  dicitor  sic- 

casse  terra  *  (Gen.  viii,  13,  14),  tanquam  fmita  es- 

set  jani  baptizandi  necessitas  in  numero  dierum 

qainquagesimo  et  septimo.  Ipee  est  enim  dies  se- 

eandi  mensis  vigesimus  septimu8,qui  numerus  ez 

illa  coDJunctione  spiritus  et  corporis,8epties  octonos 

babety  uno  addito  propter  unitatis  vinculum.  Cur 

de  arca  conjuncti  ezeant,qui  disjuncti  intraverant. 

Sie  enim  dictum  erat,quod  intraverit  in  arcam  Nee 

etfllii  C|]U8,et  uzor  ejuset  uzores  filiorum  eju8(/(f. 

«n,  7)  :  seorsum  viri,  seorsum  feminoQ  commemo- 

rata  sant.  In  hoc  enim  tempore  hujus  sacramenti, 

earo  concupiscit  adversus  spiritum,  et  spiritus  ad- 

versuB  camem  (Galat.  v,  17).  Ezeunt  autem  Noe  et 

Bzor  ejuB,  et  Hlii  ejus  et  uzores  flliorum  ejus^Gen. 

Tiiif  18),  nunc  conjuncte  commemorati  masculi  et 

'emins  :  qus  in  fine  seculi  atque  in  resurrectione 

'Qstorum,  omnimoda  et  perfecta  pace  spiritui  cor- 

nu8  adhcrebit,nulla  mortalitatis  indigentiavel  con- 

cupiacentia  resistente.  Cur  animalia,  quamvis  et 

immanda  in  arca  fuerint,tamen  post  egressum  de 

srca  non  ofTeruntur  Deo  in  sacrificio  nisi  munda 

:lbid.,  20). 

CAPUT  XXII.  —  Quid  deinde  sibi  velit,  Deo  lo- 

qoente  ad  Noe  et  tanquam  rursus  ab  ezordio^quia 

ranltis  modis  eadem  significari  oportebat,  figuram 

Ecelesic  commendante,quod  progeniesejus  benedi- 

c  itar  ad  implendam  terram  ,quod  dantur  eis  in  escam 

cuncta  animalia  :  sicut  in  iilo  disco  Petro  dicitur, 

Maeia  et  manduca  {Act.  z,  13).  Quod  ejecto  sanguine 

jubentar  msnducareine  vitapri&tina  quasi  sufTocata 

in  conBOientia  teneatur,8ed  habeat  tanquam  eifusio- 

nem  per  confeBsionem.  Quod  testamentum  posuit 

Deofl  inter  ae  et  homines  atque  omnem  animam 

*  Ita  llti.  At  in  edilit,  liccacif  terram. 

Patiol.  XUI. 


vivam,ne  perdat  eam  diluvio,  aroum  qui  apparetin 
nubibus  {Gen.  iz,  1-17),  qui  nunquam  nisi  de  sole 
resplendet :  illi  enim  non  pereunt  diiuvio  separati 
ab  Ecclesia,  qui  in  Prophetis  et  omnibus  divinia 
Scripturis  tanquam  in  Dei  nubibus  agnoscunt 
Ghristi  gloriam,non  qusrunt  suam.Verum  ne  ado« 
ratores  hujus  solis  amplius  tumescant,  sciant  ita 
significari  Christum  aliquando  per  soIem,sicutper 
leonem,per  agnum,  per  lapidem,  cigusdam  simili- 
tudinis  causa,non  proprietatis  substantia. 

GAPUT  XXIII.  —  Jam  vero  illud,  quod  de  vinea 
quam  plantavit,inebriatusNoe,nudatu8  estindomo 
sua  {Ibid,,  20-23) ;  cui  non  appareat  Christus  paa- 
8US  in  gente  8ua?Tunc  eniin  nudata  est  mortalitas 
carnis  ejus,  Judssis  scandaium,  Gentibus  stultitia, 
ipsisautemvocatisJudsBis  etGentibustanquamSem 
et  Japhethy  Dei  virtus  et  Dei  Sapientia :  quia  quod 
stultum  est  Dei,  sapientius  est,  quam  homines ;  et 
quod  iufirmum  est  Dei,  fortius  est  quam  homines 
(I  Cor.  i,23-25).Proinde  in  duobus  filiis^mazimo  et 
minimo,  duo  populi  figurati,  unam  vestem  a  tergo 
portantes,  sacramentum  scilicet  jam  prsteritae  at- 
que  transactffi  dominice  passionis,  nuditatem  pa- 
tris  *  neque  intuentur,  quia  in  Ghristi  necem  non 
consentiunt ;  et  tamen  honorant  velamento,  tan- 
quam  scientes  unde  sint  nati.Medius  autem  filius» 
id  est,  populus  Judflsorum,  ideo  medius,  quia  neo 
primatum  Apostolorum  tenoit^nec  ultimus  in  Gen- 
tibus  credidit,  vidit  nuditatem  patris^quia  consen- 
sit  in  nccem  Christi ,  et  nuntiavit  foras  fratribus  : 
per  eum  quippe  manifestatum  e8t,etquodammodo 
publicatum,quod  erat  in  Prophetia  secretum ;  ideo- 
que  fit  servus  fratrum  suorum.Quid  est  enim  aliod 
hodieque  gens  ipsa,  nisi  qusdam  scriniaria  Ghris- 
tianoruiDy  bigulans  Legem  et  Prophetas  ad  teati- 
monium  assertionis  Ecclesiss,  ut  nos  honoremus 
per  sacramentum,  quod  nuntiat  illa  per  litteram? 

GAPUT  XXIV.— Quem  autem  non  ezcitet,  quem 
non  vel  informet,vel  confirmet  in  fide,quod  ita  be- 
nedicuntur  duo  illi,qui  nuditatempatrishonorave- 
runt,quamvi8  aversi  ;velut  quibus  factum  sceleratfi 
vines  d\9p\icueni1  Benedictus,iiiqml,D(mUnu$  Deus 
Sem.  Quanquam  enim  sit  Deus  omnium  gentium, 
quodam  modo  tamen  proprio  vocabulo  et  in  ipsisjam 
Gentibus  diciturDeus  Israel.Et  unde  hoc  factumest, 
nisi  ez  benedictione  Japheth  ?  In  populo  enim  Gen- 
tium  totum  orbem  terrarumoccupavitEcclesia.Hoo 
pror8U8,hoc  prffinuntiabatur,cum  dioereturiLaf  t/i£^ 
Deus  Japheth,  et  habitet  in  domibus  Sem  (Gm.iz,  26, 
27).  Videte,Manichei,videte  ;  ecce  in  conspectu  ve- 
stro  est  orbis  terrarum:hoo  stupetis^hoc  doletisin 
populis  nostris,  quia  latificat  Deus  Japheth.Videte 
8i  non  habitet  in  domibus  Sem,id  est,  in  Eor.lesiia, 
quas  fiiii  Prophetarum  Apo8tolicon8truzerunt.Audi- 
te  quid  dicat  Paulus  jam  fidelibuaGentibusiQut  era" 
lts,inquit,t7/o  in  iemporesitie  Christo,aUenatia  sod&^ 
tate  Israelyet  peregrini  Testamentorum^  et  promissio^ 
nis  spem  non  habentes^  et  sine  Deo  in  hoc  mundo.?er 
hffio  verba  ostenditur  quod  nondum  habitabat  Ja- 

1  Editi,  nuditatem  patris  veUmi,  Abe8t|  veiant,  a  Mia, 

9 


267 


CONTRA  FADSTDM  MANICHiEUM,  S.  ADGDSTINI 


268 


pheth  iD  domibus  Sem.  Sed  paulopost  quemadmo- 
dum  concludat  advertite. /^ifur;am,  inquit,  non  es' 
iis  peregrini  et  inquiiini ;  se4  estis  ctves  sanctorunif 
et  dameslici  Dei,  superxdi/icati  super  fundamentum 
Aposfolorum  el  Prophetarum,  ipso  summo  angulari 
lapide  existente  Christo  Jesu  (Ephes,  u,  42, 19,  20). 
Ecce  quomodo  dilatatur  Japheth,  et  habitat  in  do- 
mibuB  Sem.  Et  taraen  Epistolas  Apostolorum,  qui- 
bus  haec  omnia  contestantur,  teneti8,legiti8,prsdi- 
cati8.Ubi  et  vo8  ipsos  deputaverim,  nisi  in  illa  ma* 
ledicta  medietate  cui  non  estlapisangularis  Chris- 
tu8  ?  Quia  nec  in  illo  pariete  vos  agnoscimue,  qui 
ez  circumciaione  credidit  in  Christum,  unde  erant 
et  Apostoli ;  nec  in  isto  qui  est  ex  prssputiu,  unde 
Bunt  omnes  ex  csteris  GontibuSyin  eamdem  unita- 
tem  fldei,  taoquam  in  pacem  anguli  '  concurren- 
tes.Sed  et  omnes  quiquoslibetnostricanonisLibros 
accipiunt  et  legunt,  ubi  Christus  mortaliter  natus 
et  pasaus  ostenditur,  nec  tamen  eamdem  mortalita- 
tem  in  passione  nudatam  consociato  unitatis  sacra- 
mento  honorifice  velant,  sed  sine  scientia  pietatis  et 
oharitatis  nuntiant  illud,  unde  omnes  nati  sumus  ; 
quamvis  inter  se  dissentiant,  et  Judsi  ab  hsreticis, 
etipsi  hflsreticialiiab  alii8,unatamcnconditione  ser- 
vitutiB,vel  ad  aliquamattestationem^vel  ad  aliquam 
probationem  utilcB  sunt  Ecclesie.Nam  ot  de  hsreti- 
cis  dictum  est:  Oportet  et  hasreses  essCyUt probali  ma- 
nifesti /iant  inter  vos  (I  Cor.xi,19).  Ite  nunc,et  objec- 
tate  caiumnias  veteribus  Litteris  sacris ;  hoc  agite, 
8erviCham;ite,quibu8  viluit  nudata  caro  ex  quanati 
eslisznequeenimesBetundevosquoquomodochriB- 
tianos  appellarc  possetis,  nisi  Christus  sicut  a  Pro- 
phetis  prenuntiatusestyVenisset  in  mundum,  bibii- 
set  de  vinea  sua  calicem  illum  qui  transire  non  po- 
tuit.dormisset  in  passione  8ua,tanquam  in  «brietate 
8tuititi(B,quffi  sapientior  eet  hominibu8;atque  itanu- 
daretur  mortalis  carnis  infirmitas  per  occultum  Dei 
consilium^fortiorhominibus.quam  nisi  DeiVerbum 
BU8cepi8Bet,nomen  omnino  chriBtiunum,  quoetvos 
gloriamini,nones8et  in  terri8.Verumhocagile,utdi- 
xi ;  irridenter  prodite  quod  nos  reverenter  honore- 
mus:  utatur  vobis  Ecclesiatanquam  8ubditi8  8ibi,ut 
prohati  manifesti  Gant  in  ea.  UBque  adeo  nihil,  quod 
velhabituravelpa88uraerat,Prophetsillitacuerunty 
ut  et  V08  ibi  loci8ve8trisinveniamu8,in  vanitate  per- 
niciosa  ad  reprobos  capiendos,  utili  ^  autem  ad  pro- 
hatos  manifestandoB. . 

CAPUT  XXV.-Christum  dicitis  ab  Israelitis  Pro- 
phetisnon  esBC  predictum:  cui  praedicendo  omnes 
111«  paginflB  vigilant,si  eas  perscrutari  pietate,quam 
exagitarelevitate  malletis.  Quis  alius  in  Abraham 
exit  de  terra  sua  et  de  cognatione  sua,  ut  apud  exte- 
ro8  ditetur  et  locupletetur  (Geit.xii.l-Sj.nisi  qui  reli- 
cta  terraetcognatione  Judaorum,  unde  Becundum 
carnem  natuB  eat,  apud  Gentes  ita  pr«pollet  et  prae- 
valet,utvidemu8?Quis  aliusin  Isaac  lignum  sibipor- 
labat  ad  victimam  (/d.xxii,6),ni8i  qui  crucem  Bibi  ad 

1  Sic  plerique  Mss.  Alii   antem  cum  Am.  et   Er.,  in 
pace  ttnguli.  At  Lot.,  in  pacit  anguto, 
.    *  JEJiii,  uHi€9.  At  Mi9.,  utUi :  8upple,  wmUate. 


passionem  ipse  portabat?  Quisalius  aries  immo- 
landus    in    vepre    cornibus  adhserdbat,    nisi    qui 
crucis  patibulo  pro  nobis  offerendus  afGgebatur*  ? 
CAPUT  XXVf. —  Quis  alius  in  augelo  cum  Jacob 
luctatus,  eum  sibi  praevalentem,  quasi  Ibrtiorem  in- 
firmior  victusque  victorem  partim  benedicitypartim 
latitudinem  femoris  ejuB  claudam  reddit  (G^.xxxu, 
24-30 ;  niii  qui  pr<evalere  adverBUS  ae  passus  po- 
pulum  Israel,  quoBdam  qui  crediderunt,  benedixit 
in  eie  ?  Latitudo  autem  femoris  Jacob,  in  multita- 
dine  carnalis  popjli  claudicaTit.  Quis  aliuB  lapis 
positus  ad  caput  Jacob,ut  oominatim  quodam  modo 
exprimeretur,etiam  unctus  est,nisicaputviri  Chri- 
Btus  ?  quis  enim  Christum  nescit  ab  unctione  ap- 
pellari?Qui  etiam  hoc  ipsum  ia  Evangelio  comme- 
morans.et  de  se  flguratum  apertissime  testideans, 
cum  quemdam  Nalhanaelem  dixisset  vere  Israeli- 
tam,  in  quo  dolus  non  esset ;  et  cum  ille  tanquam 
lapidem  illum  habens  ad  caput,  confessus  eum 
esset  Filium  Dei  et  Regem  Israel,  ista  confesBione 
quodam  modo  ungens  lapidem,  id  est,  ipsum  esse 
conOtens  Christum  ;  ibi  opportune  Dominus  etiam 
illud  commemoravit^quod  tunc  vidit  Jacob,qui  per 
benedictionem  appellatue  eet  Israel :  Amen  dico  vo- 
bis,  ii:quit,  videbitis  coslum  apertum^  et  Angelos  Dei 
ascendentes  et  des\mdentes  iuper  Fiiium  hominii 
(Joan,  I,  47-51). Hoc  enim  Israel  vidcrat,  cum  illam 
lapidem  ad  caput  habebat^a  terra  in  codlum  scalas, 
per  quas  ascendebant  et  descendebant  Angeli  Dei 
(Gen.xxviii,  11-^8).  In  quibus  signiOcati  sunt  Evan- 
geli8tffipraBdicatoresChristi:ascendente8utique,cuia 
ad  intelligendam  ejus  supereminentissimamdivini- 
tatem  excedunt  universam  creaturam,  ut  eam  inve- 
niant  in  principio  Deum  apud  Deum,per  quem  facta 
suntoainia(j0an.xi,l-3);de8cendente8  autem,uteum 
inveniant  factum  ex  muliere,factum  sub  Lege,ut  eos 
qui  sub  Lege  erant  redimeret((7a/a/.iv,  4,  5).  In  illo 
enim  scal®  a  terra  usque  ad  c(elum,a  carne  usque 
ad  8piritum;quia  in  illo  carnales  proflciendo,veiat 
ascendendo  spiritualesdunt^ad  quos  lacte  nutricn- 
dos,ctiam  ipsi  spirituales  desc^ndunt  quodam  modo, 
cum  eis  non  possunt  loqui  quasi  spiritualibus^sed 
quasi  carnalihus  (1  (^or.iii,l-3).Sic  et  itscenditur  et 
descenditur  superFilium  hominis.Filiusenim  homi- 
nis  sursum  in  capite  nostro^quodestipseSalvator; 
et  Filius  hominis  deorsum  in  corpore  euo,  quod  eet 
Kcclesia.Ipsum  et8calasintelligimu8,quia  ipsedixit, 
Ego  sum  via  {Joan,  xiv,6).Ad  ipsum  ergo  aacenditur, 
ut  in  excelsis  intelligatur;et  ad  ipsum  descenditar, 
ut  in  membris  suis  parvuli  nutriantur^.Et  per  illaoa 
ascenditur  et  descenditur:  exemplum  quippe cjus ae- 
quentes  praedicatores  ejus,  non  solum  se  erigunt,  at 
eumsublimiter8pectont;sedetiamhunulient,uteam 
temperanterannuntient.VideteApostolumascenden- 
tem  :  Sive,  inquit,  mente  excessimus,  Deo.  Videle  et 
descendentem :  Sive^\nquii,temperantessumuSyVobit. 

>  Hic  editio  Lot,  addit,  spinis  primUus  eonmatus  ;  qaa 
verba  absunt  ab  editis  aliis  et  nostrit  Mss. 

s  Sic  Am.  Er.  et  prope  omnes  Mss.  At  Lot.,  ut  in 
membris  suis  partmlis  nutriaturn 


969 


LIBER  DUODECIMUS. 


270 


Dicat  ct  per  quem  asceaderit  el  desceDderit :  Cha" 
ritnsenim,  inquit,  ChrUti  compelUt  nos  ;  Judicantes 
hoc^  quoniam  si  unus  pro  omnibus  mortuus  estyUt  qui 
vivunt,  jam  non  sibi  vtvant,  sed  ei  qui  pro  ipsis  mor- 
tuus  est  et  resurrexit  (II  Cor.  v,  13  15). 

CAPUT  XXVH.  HcBC  in  Scripturis  sanctis  sancta 
Bpectacula  quem  non  delectant,  sanam  doctrinam 
non  sustinens  ad  fabulas  convertitur([I  rtm.iv,3,4). 
Etillae  quidem  fabulae  animas  in  qualibet  corporis 
atatepueriles  varia  quadam  delectatione  solUcitant : 
sed  no8  jam  corpus  Christi,  agnoscamus  in  Psalmo 
vocem  no8tram,et  dicamus  ei :  Narraverunt  mihi  in- 
jutti  delectationes ;  sed  non  sicut  lex  tua,  Domine 
(PM/.cxviii,85).Cbristusmihi  ubique  illorum  Libro- 
rum<,ubique  illarum  ScriptuMrum  peragranti  ct  an- 
helantiyin  sudore  illo  damnationis  bumanffi,8ive  ez 
aperto,  aive  ez  occulto,  ocourritetreflcit:  ipse  mibi 
eteznonnulla  difGcultate  iventionis  sus  desiderium 
ioflammat,  quo  id  quod  invenero  avide  sorbeam, 
medalliBque  reconditum  salubriter  teneam. 

CAPUT  XXVIII.  —  Ipse  mihi  in  Josepb  innuitur, 
quipersequentibusetvendentibus  fratribus.in  <£gy- 
pto  postlaboreahonoratur  {Gen.  zxxvii-xLvii).Didi- 
cimas  enim  labores  Christi  in  orbe  gentium,  quem 
figniGcabati£gyptus,pervarias  passiones  martyrum 
etnancvidemus  honorem  Christi  ineodem  orbeter- 
rarum,erogationefrumenti8ui8ibi  omnia  subjugan- 
tis.  ipse  mihi  innuilur  in  virga  Moy8i,qus  in  terra 
•erpeos  effecta,eju8  mortem  liguravit  aserpente  ve- 
iiientem:8ed  quod  apprehensa  caudaejus  rursus  vir- 
ga  redditur  (£xod.iv,2-4),8ignincat  quod  posterius*, 
peractis  jamomnibusin  flne  actioni8,ad  id  quod  fue- 
nt,re8urgendo  revertitur.ubi  per  vitae  reparationem 
norte  consumpta,  nihil  serpentis  apparet.Nos  quo- 
qae  corpue  ejus  in  eadem  mortalitate  per  lubrica 
temporum  volvimur;  eed  (ine  novissimovelut  cau- 
da  8aeculi,per  manum,id  e8t,per  potestatem  judicii, 
oe  nltra  prolabatur  apprehensa,  reparabimur,  et 
noviseima  inimica  morte  destructa  resurgentes  (I 
Cor.  xVy  26),  in  dextera  Dei  virga  regni  erimus. 

CAPUT  XXIX.  —  Jam  de  eziJu  Israel  ez.^gypto, 

Boa  ego,  eed  Apostolus  loquatur:  Nolo  autem  vos 

ipiorarey  fratres,  quia  paires  nosiri  omnes  sub  nube 

fuerunt^  et  omnes  per  mare  transierunt^   et  omnes  in 

Minfsen  imptiTMti  sunt  in  nube  et  in  mariM  omnes  eamr 

demescam  spirituatem  manducaverunt^etomneseum- 

dem  potumspiritualem  biberunt.Bibebant  enim  de  spi- 

rtmUi  sequente  petra :  petra  autem  eraiChristus  [Id  x, 

1-4).  EiEponendum  unum,in  CiDtera  introduxitintel- 

leetam.  Si  enim  petra  Christus  propter  [irmitalem, 

ear  non  at  manna  Chri8tus,taaquam  panis  vivus  qui 

decoelo  descendit  (/oan.vi,  42)  ?  quo  vere  qui  vescun- 

tar,  spiritualiter  vivunt.  Nam  illi  veterem  (iguram 

eAmmliter  accipientes,  mortui  sunt.  Sed  cum  dicit 


^  8lc  nonnolU  Mm.  Aiii  Tero  cum  editis  Am.  Er.,«e</ 
••Mtf  mpprektnsa  cauda  si^ificat  posterius ;  omissis  ver- 
Mt  eju»  rurnu  virga  retiditur.  Hsec  eadem  prfieterit  edi- 
lio  LoT.  qos  sic  habet,«e^/  apf^rehensa  cauda  ttgnificai 
^  posteriui  peractii  JQoi  omnibus  in  fine  actioniius. 


Apostoius,  £u?m/dm  cibumspiritualem  manducaverunt 
ostendit  et  illud  spiritualiter  inteiligi  in  Ghristo^sicut 
et  potum  cur  spiritualem  dixis8et,aperuit  cum  sub- 
junxit,Petra  autem  eratChristus:  quo  aperto  cuncta 
fulserunt.Cur  ego  non  et  nubes  Christus,  et  colum- 
na,quia  rectus  et  firmus  et  fulciens  intirmitatem 
nostram  :  per  nootem  lucen8,per  diem  non  lucens; 
ul  qui  non  vident,videant ;  et  qui  vident,  ceci  Hant 
{Joan.  IX,  39)?  Nubes  ut  mare  Rubrum^ ;  BaptiB* 
mus  utique  Christi  sanguine  consecratus  hostesse- 
quentes  a  tergo ;  moriuntur  peccata  prsterita. 

CAPUT  XXX.  —  Ducitur  populus  per  desertum 
(Exod,x\u,i) :  baptizatiomnes  nondum  perfruentea 
promissa  patriaySed  quod  non  vidcnt,8perando  et  per 
patientiam  exspectando  (Rom,  viii,25),  tanquam  in 
desertoeunt.Et  illic  laborioscB  ct  periculosas  tentatio- 
ne8,ne  revertanlur  corde  in  iEgyptum.Nec  ibi  tamen 
Cbrietus  dcserit :  nam  et  illa  columna  non  recedit 
{Num,  XIV,  M).  £t  amar®  aquffi  ligno  dulcesount: 
quia  inimici  populi  eigno  crucis  Cbristi  honoriflcato 
mansuescunt.  Et  duodecim  fontes,8eptuaginta  pal* 
mdB  arboreirrigante8(£xod.  xv,  23-27),  apoetolicam 
gratiain  prasflgurant,  populos  in  septenario  numero 
decuplatorigantemutperseptiformeSpiritusdonum 
Legis  decalugus  implealur.  Et  hostis  includere  mo- 
litus  viam,  extensis  Moysi  manibussignocrucisdo- 
minicae  superatur  (/d.xvii).Et  moreus  mortiferi  ser- 
pentum  exaltatoetrespectosBneo  serpentesanantur: 
quod  verbis  ipsiusDomini  decIaratur,Stcuf  exaltavit 
inquii^Moyses  serpentem  in  eremo^sic  oportet  exaltari 
Filium  hominis ;  ut  omnis  qui  crediderit  in  eum^  non 
pereat^sed  habeat  vitamxtemam  {Num.  xxi,  7  ;  Joan, 
III,  14).  Itane  etiam  ista  non  clamant?  Tantane  est 
surditas  in  cordibus  duris  ?  Fit  Paschainoccisione 
ovis :  occiditur  Chistus,de  quo  in  Evangelio  dicitur 
EcceAgnus  Dei^  ence  qui  tollit  peccatum  mundi{Joan. 
I,  29).  Prohibentur  qui  Pascha  faciunt,  ossa  fran- 
gere :  non  franguntur  in  cruceossa  Domini.  Attesta- 
tur  Evangelista  hinc  esse  dictum,  Os  ejus  non  com* 
minuetis  {Exod,  xii,  46 :  Joan,  xix,  39).  Sanguine 
illiniuntur  pb8te8,ut  pernicies  depellatur  (£j:od.  xii, 
22,  23):  signantur  signo  dominica  passionis  in 
frontibus  populi  ad  tutelam  salutis.  Datur  ibi  Lez 
quinquagesimo  die  post  actum  Pascha  (/d.  xx) :  ve- 
nit  Spiritus  sanctus  quinquasimo  die  post  Domini 
passioncm  (i4r<.ii,l-4).bicitur  illic  scripta  Lex  digito 
Dei  {Exod.  xxxi,  10) :  dicit  Dominus  de  Spiritu  san- 
cto,  In  digito  Dei  ejicio  d^emonia  (Luc,  xi,  30).   Et 
clamatFaustusocuIis  clausis^nibil  se  in  Litteris  illis 
invenissc,quod  ad  pr<Bnuntiationem  Christi  pertine- 
at?  Quid  autcin  mirum  si  oculos  habetadlegendum» 
et  cor  ad  intelligendum  non  habet,qui  positus  ante 
ostium  clausum  divini  secreti,  non  flde  pietatis  pul- 
8at,8ed  elatione  impietatis  insultat?  Plane  ita  sit,  ita 
fiat:  justum  enim  est.Ciaudatursuperbis  januasalu- 
tis:  veniatman8uetu8,qu6m  docetDominus  vias  suaa 
{Psal.  xziv,  9),  videat  et  haec  in  illis  Libris,  et  cn- 

1  Sic  Am.  et  Er.  At  Lov.  et  plerique  M88. :  Rubet  et 
mare  Rubrum, 


27! 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHifiUM,  S.  AUGUSTlNl  27J 


teravelomnia,velqusedam,qualiacredatinomnibu8. 
CAPUT  XXXI.  —  Videat  Jesum  introducentem 
populum  in  terram  promissionis  {Josue  iii):  ne- 
que  enim  hoc  temere  ab  initio  vocabatur,8ed  ex  ip- 
sa  di^pensatione  nomine  mutato  Jeeus  appellatu8 
eet.Videat  botrum  deterrapromisaionisin  lignopen- 
dentem  (iVttm.ziii,44).  Videat  in  Jericbo  tanquam  in 
boc  mortali  sffioulo  meretricem,  de  qualibue  ait  Do- 
minusquod  precedant  superbos  in  regnum  ccelorum 
(Matth.  XXI,  31),per  fenestram  domussus  tanquam 
per  08  corporis  sui  coccum  mittentem  {Josue  ii),quod 
est  utique  sanguinis  signum,  propter  remissionem 
peccatorumconfiteri  ad  salutem.  Videat  muros  ip- 
sius  civitatis,  tanquam  munitiones  mortales  sfficu- 
li,  septies  circumactaTestamenti  arcacecidisse(i(i. 
vi) :  sicut  nunc  per  tempora,qus  septiem  dierum  vi- 
cissitudine  dilabuntur,  Testamentum  Dei  circuit  to- 
tum  orbem  terrarum' ;  ut  in  flne  temporum  mors 
novissima  inimicadestruatur,etex  impiorum  perdi- 
tione  unica  domus  tanquam  unica  Ecclesia  libere- 
tur,  mundata  a  turpitudine  fornicationis,  per  fe- 
nestram  confessionis,  in  sanguine  remissionis. 

GAPUT  XXXII. —  Videat  tempora,primo  Judicum 
postea  Eegum;  sicuteritprimojudicium,deindere- 
gnum  :  inque  ipsis  temporibus  Judicum  et  Regum 
iterumatqueilerummultisetvariismodis  Ghristum 
et  Ecclesiam  figurari.Quiserat  in  Samsom  obvium  le- 
onem  necans,cum  petondffi  uxoris  causa  ad  alienige- 
nas  tenderet  {Judic.  xiv),  nisi  qui  Ecclesiam  vocatu- 
rus  ex  Gentibus  dixit^Gaud^/e,  quia  ego  vici  sxculum 
(Joan.  XVI,  33)?  Quid  sibi  vult  in  ore  ipsius  leonis 
occisi  favus  exstructus  {Judic.  xiv,  8),  ni&i  quia  ecoe 
conspicimus  leges  ipsas  regni  terreni,  quae  adversus 
Ghristum  ante  fremuerant.nunc  jam  perempta  feri- 
tate  dulcedini  evangelicae  prffidicandas  etiam  muni- 
menta  prebere  ?  Quid  est  iila  mulier  plcna  fiducis, 
hostis  tempora  iigno  transfigens  {Id,  iv,21),  nisi  fl- 
des  Ecclesia?,  cruce  Ghristi  regna  diaboli  perimena? 
Quidvelluscomplutumareasicca.etposteacompluta 
area  sicco  vellere  {Id,  vi,  37*40),  nisi  primo  una 
gens  Hebrsorum,  habens  occuite  in  sanctis  myste- 
riuin  Dei,quod  estChristus,quo  mysterio  totus  orbis 
vacaus  orat ;  nunc  autcm  in  manifestatione  totus 
bis  id  habet,  illa  vacuata  est  ? 

CAPUT  XXXill.  —  Quid  jam  Regum  temporibus, 
ut  et  inde  pauca  commemorem,nonne  ab  ipso  exor- 
dio  commutatuiii  sacerdotium  in  Samuelem,repro- 
bato  Heli(I  Reg.  ii,  27-36),  et  commutatum  regnum 
in  David,reprobato  Saale  {li.  xvi,  l-14),clamat  pr»- 
nuntiari  novumsacerdotiumnovumqueregnum,  re- 
probato  vetere,  quod  umbra  erat  futuri,  in  Domino 
nostro  Jesu  Christo  venturum  ?  Nonne  ipse  David, 
cum  panes  propositionis  manducavit,  quos  non  li- 
cebal  manduoare  nisi  solis  sacerdotibus  (/(/.  xxi,6), 
in  una  personautrumque  futunim,  id  est,  in  uno 
Jesu  Christo  regnum  et  sacerdotium  figuravit  ?  Non- 
ne  cum  decem  tribus  a  templo  separat®   suot,   et 


1  NonauUi  Mm.  omittunt,  toium.  Editi  habenti    toto 
arbe  terrarum. 


duae  derelicts  (III  Reg.  xii,  16,  20),  satis  indicat 
quod  de  tota  ipsa  gente  Apostolus  ait,  Reliquix  per 
eleclionem  gratiae  salvae  factae  sunt  {Rom.  xi,  5). 

CAPUT  XXXIV.  —  PasciturEliastempore  famis, 
corvis  mane  afferentibus  panem,et  ad  vespera.u  car- 
nes  (III  Reg.  xvii,  6) :  et  Manichei  non  intelligunt 
in  illis  Libris  Ghristum,  dui  quodammodo  salutem 
nostram  esurienti  confitentur  pecoatore8,fidempri- 
roitias  spiritus  nunc  habentes',  in  fine  autem,velut 
ad  vesperam  sseculi,  etiam  carnis  resurrectionem. 
Mittitur  Eliaspascendus  alienigenam  viduam,  quc 
volebat  duo  ligna  coUigere,  priusquam  moreretur : 
non  hic  solo  ligni  nomine,8ed  etiam  numero  ligno- 
rum  signum  crucis  exprimitur.  Benedicitur  farina 
ejus  et  oleum  (Ibid.,  9-16):  fructus  et  hilaritas 
charitatis,  qus  cum  impenditur,  non  deficit ;  hi- 
larem  enim  datorem  diligit  Deus  (II  Cor.  ix,  7). 

CAPUT  XXXV.  —  Elisso  pueros  insultantes  et 
clamantes,  Calve,  calve,  bestis  comedunt  (IV  Reg. 
11,23,24) :  puerili  stultitia  deridentes  Christum  in  lo- 
co  Galvari8Bcruclfixum,invasi  adaemonibuspereant. 
Mittit  ElisffiUB  per  servum  baculum  super  mortuum, 
etnon  reviviscit;  venit  ipse,  conjungit  et  coaptat  86 
morti  eju8,  et  reviviscit  {Id.iv,  29-37) :  misit  eermo 
Dei  Legem  per  servum  suum,  nec  profuit  in  pec- 
catis  mortuo  generi  humano;  quae  tamen  non  sine 
causa  missa  est ;  ille  enim  misit,qui  sciret  eam  prius 
esse  mittendum  :  venit  ipse,  conformavit  se  nobia, 
factus  paKiceps  mortis  nostrs,et  vivificati  sumus. 
Cum  securibus  ligna  cederentur,  de  ligno  ferrum 
exsiliens,in  profundum  fluminis  mersum  e8t,atqae 
in  lignum  desuper  ab  Elisffio  projectum,  reversum 
est  {Id.  VI,  4-7) ;  ita  cum  impios  Judsos  per  cor- 
pus  operata  praesentia  Christi  tanquam  infruotuo- 
sas  arbores  csderet,  quia  de  illo  Joannes  dixerat, 
Ecc^fecuris  ad  radices  arboris  posita  est  {Matt h.iii,iO)^ 
ab  eis  interveniente  passione,  corpus  ipsum  deae- 
ruit*,  in  inferni  profunda  descendens,  quo  in  sepal- 
tora  desuper  posito,  tanquamad  manubriumsuum 
spiritu  redcunte  surrexit.  Quam  multa  praeteream 
brevitatis  necessitate  constrictus,  norunt  qui  legunt. 

CAPUT  XXXVI.  —  Jam  ipsain  Babyloniam  trans- 
migratio^  quo  etiam  Spiritus  Dei  per  Jeremiam  pro- 
pbetam  jubet  ut  pergant,  et  orent  pro  eis  ipsis  in 
quorum  regno  peregrinantur,quod  in  illorum  pace 
etiam  pax  esset  istorum,  et  edifiearent  domos,  et 
novellarent  vinea8,et  plantarent  hortos  (Jerem,  xxix, 
l-7),quis  non  agnoscat  quid  prffifiguraverit,  qui  at- 
tenderit  veros  Israelitas,  in  quibus  dolus  non  est 
{Joan.  I,  47),  per  apostolicam  dispensationem  cum 
evangelico  sacramento  ad  regnum  Gentium  trans- 
migrasse?  Unde  nobis  Apostolus,  tanquam  Jere- 
miam  replicans,  dicit:  Volo  ergo primo  omnium /ieri 
deprecationesy  adorationes,  interpellationes,  gratio' 
rum  actiones  pro  omnibus  hominibus^  pro  regibus^  et 


1  Am.  Er.  et  plerique  Mss.,  habentem, 

>  Editio  LoT.,  smritui  corpus  ipsum  deseruit.  Abest. 
tpiritui.  ab  aliis  libris,  cuJQs  loco  •ubinteliigitary  prm* 
sentia  ChritH. 


:^ 


S73 


LIBER  DDODEGIMUS. 


274 


kis  qui  in  sublimifate  suntt  ut  quietam  et  tranquillam 

vitam  agamus,  in  omni  pietate  et  charitate :  hoc  enim 

bonum  et  acceptum  est  coram  Salvatore  nostro  Deo^ 

qui  omnes  hominjs  vult  salvos  fieri^  et  in  agnitionem 

veritatis  venire  (/  Tim,  ii,  1-4).  Ex  hoc  quippe    illis 

eredentibus  constructa  suot  domicilia  pacis,  basili- 

c«  christiaaarDm  congregationum,  et    novellatss 

vines  populi  fidelium,  et  plantati  horti;  ubi  etiam 

inter  omnia  olera  granura  illud  sinapis  regnat,  sub 

CQJus  umbraculis  longelateque  porrectis^etiam  alti- 

petax  superbia  Gentium  tanquam  in  cobH  volatilibus 

confugiendo  requiescit  (Matth,  xiii,  31,  32).  Nam 

quod  etiam  post  septuaginta  annos.secundum  ejus- 

dem  Jeremiae  prophetlam,  reditur  ex  captivitate,  et 

templum  renovatur  {Jerem.  xxix,  10,  et  Esdr,  i) ; 

quis  fidelis  Christi  non  intelligat,  postevoluta  tem- 

pora,  quflB   septenarii  dierum  numeri   repetitione 

transcurrunt,  etiam  nobis,  id  est  Ecclesiae  Dei  ad 

iilam  cGelestemJerusalemexbujusssculi  peregrina- 

tione  redeundum  ?  Per  quem,nisi  per  Jesum  Ghri- 

stum  vere  sacerdotem  magnum,  cujus  Oguram  ge- 

rebat  ille  Jesus  sacerdos  magnus  illius  temporis, 

qnotemplum8ediQcatumestpostcaptivitatem?Quem 

propbeta  Zacharias  viditin  sordidohabitu,  devicto- 

qoe  diabolo,  qui  ad  ejus  accusationem  stabat,  abla- 

tam  illi  sordidam  vestem,et  datum  indumentum  ho- 

noris  et  gloris  {Zach.  iii) :  sicut  corpus  Jcsu  Chri- 

sti  quod  est  Ecclesia,  adversario  in  flne  temporum 

per  judicium  superato,  a  luctu   peregrinationis  in 

gloriamsempiternffisalutisassumitur.Quodetiamin 

Psalmodedicationisdomus  apertissime  canitur:Con- 

vertisli  tuetum  meum  in  gaudium  ntt/U,   conscidisti 

taecum  meum,  et  accinxisti  me  lastitia  ;  ut  cantet  tibi 

§lcria  mea  et  non  compungar  {Psal.  xxix,  12,  13). 

CAPDTXXXVII.  —  Quis  potest  ex  occasione  al- 

terius  operis,  omnia  quae  in  illis  veteribus  Legis  et 

Propbetarum  libris  figurate  Ghristum  annuntiant, 

qoantalibet  brevitate  perstringere  ?  Nisi  forte  quis 

potat  ingenio  fleri,  uteaqusrerum  ordine  persua 

temporacucurrerunt^adChristisigniflcationesinter- 

pretando  vertantur.  Hoc  forte  Jud»i  possunt  dicere, 

aive  Pagani :  eis  autem  qui  se  Christianos  putari  vo- 

lunt,  premit  cervicem  apostolica  auctoritas,  dicens, 

Omnia  hxc  in  figura  contingebant  illis ;   et,   Haee 

ommia  figurse  nostrae  fuerunt  (I  Cor.  x,  10,  6).  Nam 

fti  Ismael  et  Isaachomines  nati,  duo  Testamenta  si- 

gniflcant  {Galat,  iv,  22, 22, 24) ;  quid  credendum  est 

de  tot  factis,  qus  nulio  naturali  usu,  ulla  negotii 

neceasitate  facta  sunt?  Nihilne  signif]cant?Si  quis 

Bostrum,  qui  Hebrsas  litteras  ignoramus,  id  est 

ipsos  vocum  characteres,  videret  eas  in  pariete  con- 

8cnpta8,honorato  aliquo  loco:qui8  essettam  excors, 

nt  eo  modo  pictum  parietem  putaret?annon*potiu8 

intelligeret  scriptum,  ut  si  legere  non  valeret,  non 

tamen  ilios  apices  aliquid  signiflcare  dubitaret  ?  Ita 

priuB  illa  omnia,  quae  sunt  in  veteri  instrumento 

ScriptQrarum  sanctarum,quisquisnon  perversoani- 


mo  lefrerit,  sic  oportet  moveatur,  ut  aliquid  ea  si- 
gnificare  non  ambigat. 

CAPUT  XXXVIII.  —  Verbi  enim  gratia ;  numquid, 
si  oportehat  adjutorium  viro  feminam  fleri,  etiam 
hoc  necessitas  ulla  cogebat,  vel  ulla  suadebat  utili- 
tas,  ut  de  dormientis  latere  fieret  {Gen.  ii,  18,  21, 
22)?  si  causa  evadendi  diluvii  opuserat  fabricari  ar- 
cam  ;  quid  opus  eratmensuras  cjus,  aut  ipsas  potis- 
simum  fieri,autetiam  scriptisad  religionem  posteri- 
tati  propagandiscommemorari.^  Si  propter  genus  re- 
parandumanimaliaincludi  oportebat;quidopus  erat 
illo  potissimum  numero  septena  de  mundis,  bina  de 
immundis?  Aditum  ad  arcam  Qeri  necessitas  utique 
cogebat;  in  latere  autem  fieri,  vel  etiam  memorias 
oommendari  per  litteras  {Id.  vi,  14-vii,  3),  quid 
cogebat?  Immolare  fllium  jubetur  Abraham:  jussus 
hoc  fuerit,ut  ejusobedientia  tali  etiam  examine  pro- 
bata,posterisinnotesceret;  convenientius  ligna  por- 
taverit  filius,  ne  pater  senexque  portaret ;  non  sit 
posteafHiumferirepermissus,neorbitategravissima 
se  feriret:nuraquid  etiamsi  nuHoefruso  sanguinere- 
diretur,  minus  esset  probatus  Abraham  ?  Aut  si  jam 
opus  erat  perflci  sacriflcium,  etiamne,  ut  ille  aries 
in  vepre  adbterens  cornibus  appareret  (/d.  xxii}, 
ad  ullum  augmentum  victimae  pertinebat  ? Sic omnia 
cum  considerantur,  et  quasi  superflua  necessariis 
contexta  inveniuntur,  admonent  humanum  ani- 
mum,  id  est  animum  rationalem,  prius  aliquidsi- 
gniflcare,  deinde  quid  signiflcent  qusrere. 

GAPUT  XXXIX.  —  Itaque  etiam  ipsi  Judaei,  qui 
Ghristum,cujus  passionem  nosagnovimus,iIIi  deri- 
dent,  nolunt  talibus  rerum,  non  tantum  dictarum, 
sed  etiam  gcstarum  flguris  prsuntiatum  videri,  co- 
gunturanobisdicere*  quidillasigniflcent:  qusnisi 
aliquid  signiflcare  concedant,tam  divinaeauctoritatis 
Libros  ab  ineptarum  fabularum  ignominia  non  de- 
fendunt.  Vidit  boc  Philo  quidam,vir  liberaliter  eru- 
ditissimus  unus  iIIorum,cujus  eloquiumOrffici  Pla- 
toni  {equare  non  dubitant :  et  oonatus  est  aliqua  in- 
terpretari,  non  ad  Christum  inte1Iigendum,in  quem 
non  crediderat ;  sed  ut  inde  magis  appareret  quan- 
tum  intersit,utrum  ad  Christum  referas  omnia  pro- 
pter  quem  vere  sic  dicta  sunt,an  prasterillumquasli- 
betconjecturasquolibet  mentis  acumine  persequa- 
ris;quantumque  vaIeatquodApostoIusait,Cum/ran- 
sieris  ad  Dominum^auferetur  velamen  (II  Cor.iii,16).Ut 
enim  quiddam  ejusdem  Philonis  commemorem,ar- 
cum  diluvii  secundum  rationem  humani  corporis  fa- 
bricatam  ToIensintelligi,tanquammembratim  om- 
niapertractabat.  Cui  subtilissime  numerorum  etiam 
regulasconsulenti,  congruenter  occurrebantomnia, 
quse  ad  intelligendum  Ghristum  nihil  impedirent, 
quoniam  incorporehumano  etiamillehumanigene- 
ris  Salvatorapparuit;  nec  tamencogerent,  quia  cor- 
pus  humanum  est  utique  etbominum  cffiterorum.At 
ubi  ventum  est  ad  ostium,  quod  in  areae  latere  fa- 
ctume8t,omnishumaniingeniiconJeoturadefecit.Ut 


t  Apnd  Er.  Lagd*  Van.  Lov,.  ae  non.     M. 


1  Am.  Er.  ac  plores  Bfss.,  dieere. 


27S 


CONTRA  FAUSTDM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


276 


tamen  aliquid  dicereljinferiores  corporis  partcs,  per 
quas  urina  et  flmus  ogeruntur,  illo  ostio  signiflcari 
auBus  est  erederc,  ausus  et  dicere,au8U8  et  scribere. 
Non  mirum,  si  ostio  non  invento  sic  erravit.  Quod 
81  ad  Christum  transisset,  ablato  velamine,  Sacra- 
menta  Eccle&i«B  manantia  ex  latere  hominis  illius 
invenisset  (Joan.  xix,  34).  Nam  quia  pradictum  est, 
Eruni  duo  in  came  una  (Gfn.  ii,  24) ;  propterea  et  in 
arca  qusdam  ibi  ad  Christum,  quaedam  veroad  Bc- 
clesiam  referuntur,  quod  totum  Christus  est.  Sic 
et  in  caeteris  intcrpretationibus  flgurarum  per  uni- 
versum  textum  dlvin®  8criptur«e  licet  considerare, 
et  comparare  sensus  eorum  qul  Ghristumibi  intel- 
ligunt,  et  eorum  qui  preBter  Ghristam  ad  alia  quae- 
libet  ea  detorquere  conantur. 

CAPUT  XL.  —  Nec  Pagani  nobis  in  hoc  obstre- 
punt ;  neque  enim  audent  contradicere,  ne  illa  non 
solum  dicta,  sed  etiam  facta,  figurate  accepta  in- 
terpretemur  ad  Christumintelligendumrpraesertim 
quia  ea  quae  praenuntiata  intelligimus,  etiam  de- 
monstramus  impleta;  cum  fabulas  suas  ut  aliquo 
modo  commendent,  ad  nescio  quasphysiologias  vel 
theologias,  id  est,  rationes  naturales,  vel  divinas, 
interpretando  referre  conentur :  ex  parte  plane  satis 
indicantesS  qualia  sint;  ex  parte  autem  dissimu- 
lantes,  dum  ea  rident  ia  theatris  quas  vencrantur 
in  templis,  in  turpitudine  nimium  liberi,  in  su- 
perstitione  nimium  servi, 

CAPUT  XLI.  —  Nobis  autem  quisquis  dixerit,  non 
ideo  alia  vel  gesta  vel  scripta,  utChristus  ineis  in- 
telligatur;  excepta  ipsa  tanta  consonantia  rerum 
praeflguratarumet  nuncimpletarum,  aliis  praesagiis 
propheticis  apertis  manifestisque  ferietur ;  sicuti 
est  illud,  In  semine  tuo  benedicentur  omnes  genles. 
Hoc  dictum  est  ad  Abraham,  hoc  ad  Isaac,  hoc  ad 
Jacob  {Id,  XXII,  18,  e(  xxvi,  4,  et  xxvm,  14).  Unde 
non  immerito  dicit,  Ego  sum  Deus  Abrahamy  et  Deus 
IsaaCf  et  Deus  Jacob  (Exod,  iii,  6) :  completurus  uti- 
tique  in  benedictione  omnium  genlium,  quod  ex 
eorum  semine  promisit.  Nec  immerito  ipse  Abra- 
ham,  cum  ejus  servus  ei  jurasset,  sub  femore  suo 
jussit  eum  ponere  manum,  (Gen,  xxiv,2, 9),  sciens 
inde  venturam  carnem  Christi,  in  quo  benedici 
omnes  gentes  non  tuno  prffinuntiamus  sed  quod 
tunc  prsnunliatum  est,  nunc  videmus. 

CAPUTXLII.  —  Veliem  scire,  imo  melius  nesci- 
erim,  qua  csecitate  animi  legerit  Faustus,  ubi  voca- 
vit  Jacob  Olios  suos,  et  dixit :  Congregamini  ut  an- 
nuntiem  vobis  quae  occursura  sunt  vobis  in  novissimis 
diebus  :  congregamini  et  audite^  filii  Jacob  ;  auditej 
Israelf  patrem  vestrum.  Hic  certe  nemo  dubitatpro- 
phetantispersonamessedilucidatam.Audiamusergo 
quiddicatniiosuoJudffi,  decujustribu  Christus  ve- 
Qit  exsemine  David  secundum  camemy  sicut  aposto- 
licadoctrina  te8tatur(/{om.  i,  3).  Juda^  inquit,  te 
laudent*  fratrestui;manus  tuwsuperdorsa  inimicorum 


t  Am.  cum  multis  Mm.,  plene  satit  iudicantes, 
s  Ita  M88.  joxU  LXX.  At  ediU,  U  iaudabtmi. 


tuoriim,ador(ibunt  lefiliipatris  lui.Catulus  leonisJuda, 
de  germinaiione  filius  meus,  ascendisti  recumbens,  dor- 
misti  ut  leo^  et  ut  catulus  leonu^  quis  suscitabit  eum  ? 
Non  deerit  princeps  exJudayet  dux  de  femoribus  ejus, 
donec  veniant  qude  reposita  sunt  ei ;  et  ipse  exspectatio 
gentium,  aliigans  ad  vineam  puUum  suum,  etcilicio 
pulium  asinse:  lavabit  m  vinostoiam  suam^  et  in  san- 
guine  uvse  amiclum suum:  fulgentesoculi ejus avino^ 
et  dentes  candidiores  lacte  (G^.  xlix,  1,  2,  8-12). 
Falsa  sint  ista,  obscura  sint  ista,  si  non  in  ChriBto 
evidentiesima  luce  claruerunt :  si  non  eum  laudant 
fratres  ejus  Apostoii,  et  omnes  cohaeredes  ejus,  non 
8uam  gloriam  qu(Brentes,sed  ]psius:si  non  suntma* 
nus  ejus  super  dorsa  inimicorum  ejus;  si  non  depri- 
muntur  atque  curvanturad  terram^crescentibuspo- 
pulis  christianis,  quicumque  illi  adhucadvereantur: 
si  non  eum  adoraveruntfllii  Jacobin  reliquiis,qua 
per  electionom  gratiae  salva^  factae  sunt  (Rom,  xi,  5): 
81  non  ipsecatulus  est  leonis,quoniam  nascendo  par- 
vulus  factus  est;  propter  hoc  additum,De  ^mnina- 
tione  filius  mm.Causa  quippe  redditaestquare  cata- 
lu8,  in  CUJU8  laude  alibi  scriptum  est,  Catuliu  leonis 
fortior  jumentis  (Prov,  xxx,  38) ;  hocest,  etiam  par- 
vulus  fortior  ms^joribus  :8i  non  ascendit  in  cruce  re- 
cumbens,  cum  inclinato  capita  reddidit  spiritum  : 
et  non  dormivit  ut  leo,  quia  etin  ipsa  morte  non  est 
victus,  sed  vicit;  et  ut  catulus  leonis,  inde  enim 
mortuus  unde  et  natus :  si  non  ille  eum  suscitavit  a 
mortuis,  quem  nemo  hominumvidit,  nec  videre  po- 
test  (/  Tim,  vi,  16).  Eo  enim  quod  dictum  est,  Quis 
suscitabit  eum  ?  satis  expressa  est  tanquam  ignoti  si- 
gniflcaiio.  Si  defuit  princeps  ex  Juda,  et  dux  de  fe- 
moribus  eju8,  donec  venirent  opportuno  tempore, 
quae  promissatanquam  reposita  fuerant.  Sunt  enim 
litter»  certissimffi  historis  ipsorum  quoqueJudso- 
rum,  quibus  ostenditur  primum  alienigenam  Hero- 
dero  regem  fuisse  in  gente  Judilkoruro,  quo  tempore 
natusChristU8est(Alat^A.  ii,  3,  7).  Ita  non  defuit  rex 
de  semine  Juda,  donec  venirent  qus  reposita  erant 
illi.  Sed  quia  non  solis  Judeis  fldelibusprofuitqaod 
promissum  est,  vide  quid  sequatur:  Etipse  exspe- 
ctatio  gentium,  Ipse  alligavitad  vineampuliumsuumf 
id  est,  populum  suum,  in  cilicio  prsdicans  et  cla- 
mdJis.Agite  posniientiam;appropinquarit  enim  regnum 
ca;/orum(M. 111,2).  Populorum  autemOentium  illi  sub- 
ditum  cognoscimus  puilo,a8infiecomparatum,inqao 
etiam  seditducenseuminJerusalem  (Id.  xxi,  2-10), 
id  e8t,in  visionem  pacis,docens  mansuetos  vias  suas. 
Si  non  lavit  in  vino  stolam  suam :  ipsa  est  eniro  glo- 
riosa  Ecclesia,  quam  sibi  exhibet,  non  habentem 
maculam  aut  rugam  (Ephes,  v,  27) :  cui  dicitur  etiam 
per  Isaiam.  Si  fuerint  peccata  vestra  sirut  phcenicium, 
tanquam  nivem  deaibabo  (\sai,  1,  18).  Unde,  nisi  de 
dincissis  peccatis?  In  quo  ergo  vino,  nisi  illo  de  qno 
dicitur,quod  pro  muitis  ef\undetur  in  remtssionempec- 
catorum  (Maith,  xxvi,28)?lpsee8tenim  botraB  ille 
qui  pependit  in  ligno  (Num.  xiii,  24).  Propterea  et 
hic  vide  quid  adjungat,  Et  in  sanguine  uvse  amictum 
suum,  Jam  vero  fulgere  oculos  ejus  a  rino,  illa  in  cor- 
pore  ejus  membra  cognoBCuat,  quibus  donatom  est 


877 


LIBER  DUODBCIMUS. 


278 


sancta  qaadam  ebrietate  alienatae  mentis  ab  infra  la- 

bentibus  temporalibus  »t«rnam  lucem   sapientins 

contueri.  Unde  quiddam  paulo  ante  commemoravi- 

mus,dicente  Paulo,  Sive  enim  mente  excessimus,  Deo. 

Hi  suni  fulqenles  oculi  a  vino.  Scd  tamen  quia  sequi- 

\xir,Sive  temperantes  sumus,  vobis  (II  Cor.  v,  13) ;  nec 

parvuli  relinquuntur  adhuc  lacte  nutriendi  (fJebr.  v, 

12),quiaet  hic  sequhuryEtdentesejuscandidioreslacte. 

GaPUT  XLIII.  —  Quid  ad  ha3C  respondetis,  insani? 

Nerope  ista  manifesta  sunt ;  nempe  omnes^non  dico 

ealumnias  contradictionis^sed  etiam  nebutasdubita- 

tionis  ezpellunt.Talia  querite  primo  in  illis  Libris, 

Ulibus  primo  credite,quffi  ounc  a  me  nec  omniacom- 

memorari  po88unt,quia  nimium  est;  nec  multa,quia 

loDgum  est ;  nec  pauca  vellem,ne  sola  existimentur 

abeis  qui  illa  non  legunt,  et  ne  fideiis  ac  diligens 

lector  me  reprehendat,cum  plura  evidentiorarepe- 

rerit,quod  ista  potssimum  posuorim  quinemihi  oc- 

eorrere  in  prasentia  potuerunt  :  invenietis  enim 

maltaquaB  omnino  nec  tali  saltem  indigeant  admo- 

nitioDe,  quali  modo  usus  sum  in  verbis  Jacob.Quis 

eoim  jam  quflsrat  expositorem  dum  legit,  Velut  ovts 

•dmctimamdudus  est;  etomniaqus  illic  multipli- 

eiter  et  evidenter  d]cuntur,Quia  livoreejus  sanati  su- 

«itii,Qaia  peccata  nostra  ipse  portavit  {Isai  Liir,  7,5)? 

Qois  nonquasi  Evangeliumcantari  arbitretur,Fo/i6- 

nmi  manus  meas  et  pedes,dinumeraverunt  omnia  ossa 

mea;  ipsi  vero  consideraverunt  et  conspexerunt  ine :  di- 

nserunl  sibivestimenfa  mea,etsuper  vestem  meam  mi- 

serunt  sortemf  Quis  nisi  nimium  cfficup  jam  impleri 

BOB  cemiiif Commemorabunturet  convertentur  ad  Do- 

miuum  uiversifines  terrse,  et  adorabunt  in  conspectu 

efus  universx  patrix  gentium  {Psai,  xxi,  17,  18,  19, 

23)  ?  Quid  illud  in  Evangelio,  Tristis  est  anima  mea 

msque  ad  mortem  {Uatth.  xxv,  38) ;  el,  Nunc  anima 

mea  turbala  est  (Joan.  xii,  37)  ?  Nonne  prius  in  Psal- 

mo  aoniiit,  Dormivi  conturbatust  Ei  unde  Tactum  est 

vl  dormiret?quorum  vocibus*  acclamatum  est,Cru^'- 

fige,  crueifige{Luc.7Lxui,2it22);noBne et in Psalmose* 

cvtas  prsnuntiat,  Filii  hominumydentes  eorum  arma, 

ei  sagUtm^et  lingua  eorum  gladius  acutust  Quid  autem 

feeerant,qaid  nocuerunt  resurrecturo^etsupercoBlos 

a8cenBaro,ettotum  orbem  tcrrarum  gloriasui  nomi- 

nis  posaessuro?  Vide  utrum  hocPsalmusantetacue-  * 

rit  :  sequitur  enim,  Exaltare  super  caslos,  Deus^  et 

smper  omnem  terram  gloria  tua  {PsaL  lvi,5,  6  .  Quis 

anqnam  de  Chrieto  dictum  dubitavit,  Dominus  dlxit 

ad  me^  Filius  meus  es  tu,  ego  hodie  genui  te;postuta 

a  me,  et  dabo  tibi  Gentes  hxreditalem  tuam,  et  posses- 

eUmem  tuam  terminos  terrae  {Psal.  ii,  7,  8)  ?  Quis 

aliDmiatelligere  permisaus  est,  ubi  Jeremias  dicit, 

aimiram  de  Sapientia,rra(ftVit<  illam  Jaeob  puero  suOy 

ei  israet  etecto  suo :  post  haec  in  terris  visus  est,etcum 

lumiinilms  conversatus  est  {Baruch,  iii,  37,  38)  ? 

CAPUT  XLIV.  —  Quis  non  eumdem  Salvatorem 
■gnofcatapudDanielem,cumantiquodierumoffertur 
fl^Qft  homini8,et  acoipit  rcgnum  sine  fine,ut  serviant 


*  L0T.9  niBi  quonm  voeibtis.  Abeet,  nisi,  ab  editis  aliit 


ei  omnes  gentes  (Dait.  vii,  13,  14)?  Jam  vero  ai  lo- 
cum  illum  quem  commemoravilDominusex  ejusdem 
Danielis  i^ro^heiiaXumvideritisabominationem  vas" 
iationis  qux  dicta  esia  Daniele  ^.stantem  in  loco  sanC' 
to  ;  qni  legit^intelligat  {Id.  ix  27  ;  Matth.  xxiv,  If»),  si 
supputatis  etiam  temporibus  hebdomadum,  ille  nu* 
merus  pertractelur ;  non  solum  Ghristu8,Bed  etiam 
tempus  reperitnr,quo  eum  oportuit  venire  passurum* 
Quanquam,  et  sine  computationetemporom,niani- 
festis  rerum  efTectibus  Judaeos  urgere  soleamus,cum 
quibus  nobis,  non  utrum  in  Ghristo  sit  salus  nostra, 
sed  utrum  Jam  venerit,pas8U8que  fuerit  disceptatio 
est.Gonvincunturautemrebusipsisapertissimis^Tion 
solum  de  fide  omnium  gentium,  quas  ei  servituras 
eadem,cui  cedere  coguntur,  Scripturapr(Bdixit,qu» 
ita  clarescit  toto  orbe  terrarum,utoinnium  tergiver- 
santium  oculosferial ;  verum  etiam  de  iis  qusB  in  ipsa 
Judo^orumgentejamfactasuntjquodsacrariumever- 
8um  est,  quod  cessavit  hostia,et  saccrdos,  et  unctio 
pristina^quae  omniaDaniel  tuncprsnuntiavit  futnra, 
quando  ungi  Sanctum  sanctorum  liquide  prophctavit 
{Dan.  IX,  24-27).  Cum  igitur  illa  omnia  jam  facta 
8int,exigitur  abeis  etiamunctusSanctus  sanctorum, 
et  quid  respondeant  non  inventunt.Quomodo  autem 
nobiscum  non  de  Ghristo,  sed  tantum  de  adventu 
eju8  disceptarent,  uisi  bene  nossenteum  in  suis  Li- 
bris  prophetatum?GuraJoannequsrent,utrum  ipse 
8itGhristus(Joa'7.  i,  l^)?  Cur  ipsi  Domino  dicunt, 
Quamdiu  animam  nostram  tollis  ?  Situ  es  Christus^die 
nobis palam{ld.j.,  24)  ?  Gur  Petrus  etAndreas  et  Phi- 
lippus  dicunt  Nathanaeli,  InveiiimusMessiam,  quod 
interpretatur  Christus  {!d.  i,  47),  nisi  quia  hoc  nomon 
in  illa  gente  per  illas  Litteras  et  sciebatur.et  exspe- 
ctabatur  ?  Nam  nulla  alia  gens  reges  et  sacerdotes 
suos  christos  habuit  et  vocavit,quorum  significati- 
vam  unctionem  cessare  fas  non  fuit,  nisi  cum  ille  ve* 
nissct  qui  in  eis  prffinuntiabatur(I  Reg,  x,i.,et  Exod. 
xxix)#Sic  enim  Judsi  uoverant  illos  christos  8Uos,ut 
tamcn  unum  sperarent,  per  quem  demum  liberaren- 
tur :  sedexcscati  occultajustitia  Dei,dum  solam  ejus 
virtutem  cogitant,infirmitatem,in  qua  pro  nobismor- 
tuus  e8t,non  intellexerunt.Hincilla  verbain  libroSa- 
pientiffi  de  illis  prsdicta  cognoscimus :  Morte  turpissi' 
ma  condemnemus  iltum;  erit  enim  respectus  in  sermoni" 
bus  illius:si  vereFiliusDeiest,suscipietillum,et  libera' 
Int  iltum  de  manibus  contrariorium.  Hasc  cogitaverunt 
et  erraverunt;  exexcavit  enim  iilos  malitia  eorum  {Sap. 
11,18-21  ).Quodetiamdeisti8verissimedicipote8t,qui 
in  tantamultitudinetestimoniorum,iotantadispo8i- 
tione  prffinuntiatarum  rerum,  in  tunta  manifestatio- 
ne  completarum,  adhuc  dicuntScripturis  iilisChriS" 
tum  non  esse prophetatom.Quod  si  iterum  atque ite- 
rum  dicant,  nos  iterum  atque  iterum  possumus  do- 
cumenta  proferre,  adjuvante  illo  qui  tantam  copiam 
prffibuit  adversuB  calumnias  erroris  humani,  ut  ea 
quse Jam  commemoravimus,  non  repetamus. 

CAPUT  XLV.  —  Jam  porro  aliam  Fausti  tergiver- 
8ationem,quam  credo  cum  et  ipse  prfficlarissima  pro- 

>  In  M88«  deest,  a  Daniele. 


S79 


CONTRA  FAUSTOM  MANlCHiEDM,  S.  AUGUSTINI 


280 


phetialuce  rep6routeretur,callidi38imam  seinvenis- 
■6  arbitratus  est,  etiam  refellere  piget,  ne  propterea 
putetur  aliquid  dixisse,  quia  ei  responderi  dignum 
babitum  est.Quis  enim  dementissimus  diceret,ener- 
via  esse  fidei,  deCbristo  sine  teste  non  credere  ?  Vel- 
lem  mibi  isti  responderent,  cuinam  de  Ghristo  ipsi 
oredidisnent :  an  illam  vocem  de  calo  audlerunt,  Hic 
est  Filiui  meus  (MaUh,  iii,  n,xvn,  5)?  Eiquippe  vooi 
potius  Fauetus  nosJubetcredere,qui  de  Cbristonon 
¥ult  testibus  bominibuB  credi,  quasi  ad  nos  etiam 
cjQsdem  voois  notitia  lioe  bomine  teste  pervenerit, 
cum  et  manifestum  sit  sic  eam  pervenisse,  ut  Apo- 
stolus  dicat,  Quomodo  autem  invocabunt^in  qvem  non 
erediderunt  ?  aut  quomodo  credent  ^  quem  non  audie- 
runt  ?  Quomodo  auiem  audient  sine  prxdicante  f  aut 
quomodopr3edicabunt,sinon  mittanturf  sicut  scriptum 
esty  Quam  speciosi  eorum  pedes  qi!i  annuntiant  pacemy 
qui  annuntiant bonn  (Bom.x^  14,  45)1  Videtis  certe 
quemadmodum  pra>dicattonem  doctrinffiapostolice, 
propheticum  testimonium  comitetur.  Ut  enim  non 
oontemnerentur,  neque  fabulosa  ducerentur  qus 
Apostoli  annuntiabant,  demonstrabantur  haec  a  Pro- 
phetis  ante  fuisse  pnedicta  :  quia  etsi  attestabantur 
miracula,  doq  defuissent  (sicut  etiam  nunc  adbuo 
quidam  mussitant}  qui  magic»  potenti»  ouncta  iila 
U*ibuerent,  nisi  talis  eorum  cogitatio  contestatione 
propbeticavinceretur.  Magicis  enim  artibus  longe 
antequam  nascerentur  S  Prophetas  sibi  coQstituere 
a  quibus  praenuntiarentur^nemo  utique  diceret.  Sed 
videlicet  vetat  nos  Faustus  de  vero  Ghristo  Uebrais 
Propbetis  testibus  credere,  qui  de  falso  Gbristo 
Persarum  erroribus  credidit. 

GAPUT  XLVI.  —  Verum  disciplina  catbolica  pro- 
pterea  simplici  fide  priusnutriri  oportere  docetmen- 
tem  Christianam,ut  eam  capacem  faciat  ad  inteili- 
gendasupernaetsterna.Sicetenimetpropbetadioit: 
Nisi  credideritis,non  inteltigetis  (Isai.  vii,9).At  ea  ipsa 
est  simplez  fides,  qua  credimus,  antequam  cogno- 
Bcamussupereminentem  scientiam  cbaritatisGhristi, 
ut  impleamur  in  omnem  plenitudinem  Dei  (Bphes. 
III,  19),  non  sine  causa  dispensationem  bumilitatis 
ejus,qua  bumanitus  natus  et  passus  est,aPropbetis, 
per  propheticam  gentera,per  propheticum  populum, 
per  propbeticuro  regnum  tanto  ante  praedictaro;  Qisi 
quia  in  illa  stultitia  qu»  sapicQtior  est  hominibus,et 
in  illa  infirmitatequs  fortior  est  bominibus  (I  Cor, 
i,25)magnum  aliquid  latetad  justificationem  etglo- 
rificationem  nostram.Et  ibi  sunt  omnes  tbesauri  sa- 
pientis  et  scienti»  absconditi  (Cotoss.  ii,  3),  qui 
Dulli  aperiuQtur.si  tibi  per  maternam  carnem  tnge- 
ctum  cibum,id  est,per  apostolicaet  prophetica  ubera 
lactis  alimenta  contempserit ;  et  tanquam  infan- 
tilem  viotumquasiprsgrandistate  fastidiens,prius 
in  veQOQa  bareticorum  quam  ia  sapicQtiaB  oibum, 
oui  se  idoneum  temere  arbitratur,irruerit«NoD  ergo 

*  Er.  Lugd.  Veo.  Lov.  adduot,  ei,     U, 

>  Am.  et  Er.  naseerttur ;  et  iQfra,  prMnuntiaretw. 


quod  dicimusQecessariam  simplicem  fidem,conira- 
rium  est  ei  quod  dicimus  ut  Propbetis  credatur  : 
magis  enim  ad  hoc  pertinet,  ut  Propbetis  credatur, 
priusquam  purgata  et  roborata  mente  possit  intel 
Hgi  qui  per  Prophetas  sic  loquebatur. 

CAPUT  XLVIir.  —  At  enim  siChristum  propheta- 
verunt,non  digne  neque  congruenler  sua  propheta- 
tione  vixerunt.  Unde  hoc  scitis?  An  quid  sit  vel  bene 
vel  male  vivere,  judicare  vos  potestis,  quorum  ju- 
stitia  est  potius  succurrendum  esse  meloni  non  sen- 
tieti,  ut  eum  vos  manducetis,  quam  meodica  esu- 
rienti,  ut  manducandum  aliquid  detis?  Gatbolicis 
autem  parvu1is,antequam  sciantqus  sit  animsB  bu- 
man»  perfecta  justitia,  et  quantum  intersit  inter 
ipsam  cui  suspiraturyOt  istam  qua  hic  vivitur,sufficit 
de  iilis  viris  boc  existimare,  quod  commendat  apo- 
stolic»  doctrioffi  sanitas,quia  iustusezfidevivit(Bom. 
I,  17).  Credidit  autem  Abraham  Deo^  et  depuiatmn  est 
illi  ad  justitiam,  Prxmdens  enim  Scriptura,  quia  ex 
fidejustificat  gentes  Deus,prssnuntiavit  A  brahm^dicens, 
Quia  in  semine  tuo  benedicentur  omnes  gentes  (Galat. 
ni,  6,  8).  Apostoli  verba  sunt.  Ad  cujus  tam  claram 
tamque  omnibus  notissimam  vocem,si  avestris  falla- 
cissimis  somniis  evigilaretis,  sequeremini  vestigia 
patris  nostri  Abraham,  et  in  ejus  semine  benedice- 
remini  cum  omnibus  gentibus.  Ipse  enim  accepit, 
sicut  dicit  Apostolus,stgnttm  circumcisionis  signacu- 
lum  jmtiti»  fidei,  qum  est  in  prspputto,  ut  sit  paier 
omnium  credentiumperpr3eputium;uideputeturet  itiis 
ad  justitiwrn :  ut  sit  pater  ctrcumdsioniSynon  his  solum 
qui  ex  drrumcisione  sunt,  sed  et  iis  qui  sequuntur  ve- 
stigiayquse  est  in  prmputio  fidei  patris  nostri  Abraham 
(Rom.  IV,  11, 12)  Gujus  ergo  Justitia  fidei  nobis  ad 
ezemplum  imitanda  proposita  est,  ut  et  nos  Justifi- 
oati  ez  fide,  pacem  habeamus  ad  Dcum,  intelli- 
gere  debemus  quemadmodom  vixerit,  non  repre- 
bendere  :  ne  ante  per  abortum  labamur  ex  utero 
matris  Ecclesiae,  quam  per  stabilem  conceptum 
formati  perfectique  nascamur. 

GAPUT  XLVIII.  —  Hoc  Fausto  pro  moribus  Pa- 
triarcharumtePropbetarumexvoce  parvulorum  do- 
strorumbreviterresponderimrinterquosetmeipsum 
deputaverim,  dum  tamen  non  reprebendam  vitam 
sanctorum  antiquorum,etiam  si  non  inteliigam  quam 
mystice  vixerint,  quorum  vitam  nobis  laudabiliter 
Apostoli  Evangelio  suo  praedicarunt,  sicut,  illi  sua 
prophetia  futurosApostolo8praedixernnt,ut  clament 
ad  se  invicem  duo  Testamenta,  sicut  duo  Serapbim, 
SanctuSf  sanctus,  sanctus  Dominus  Deus  sabaoth  (Isai, 
VI,  3).  Gum  vero  coBperit  Faustus  Patriarchas  et  Pro- 
phetas,non  geuerali  atque  indefinita  reprebensionc, 
sicut  hic  fecit,  sed  proprie  facta  eorum  commemo- 
rando  criminari,  adjuvabit  me  Dominus  Deus  eo- 
rum,  qui  estetiam  noster,  ut  ad  singulacongruenter 
apteque  respondeam.  Nunc  vero  illos  bomines  Faus- 
tus  Manicbsus  vituperat,  Paulus  autem  apostolus 
laudat :  eligat  quisque  cui  credat. 


5J 


281 


LIBBR  TERTIUS  DECIMUS 


281 


LIBER  TERTIUS  DEGIMUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faistus  dixit  :  Quomodo 

Ghrislum  colitis,  Prophetas  repudiantes,  quorum 

cx  praesagiis  accipitur  fuis&e  venturus  ?  Christum 

quidem  nostrum,  id  est,  fllium  Dei,  Hebrsorum 

aliquos  annuutiasse  Prophetss,  nescio  an  probare 

qais  possit,  cum  res   cceperit  examinari.  Verumta- 

men  etiam  si  hoc  ita  se  habeat,  quid  ad  nns?  Illos 

manethsc  reprehensio,  qui  ex  Judaismo  forte  ad 

Chistianismum  conversi  sub  testimonis,  ut  perhi- 

bes,  Propbetarum,  postea  neglexerint  eos  ut  bene- 

ficiorum  ingrati.  Porte  autem  nos  natura  Gentiles 

somus,  id   est,    quod   Paulus  prsputium    vocat 

(Ephes,  II,  11).  sub  alia  nati  lege^  et  praefatoribus 

•liis  quos  Gentilitas  vates  appellat,  atque  ex   his 

postea  sumus  ad  Christianismum  conversi  :  non 

ante  effecti  Judsi,  ut  merito  Hebraicorum  Prophe- 

tarum  sequeremur  ndrm,  euntes  ad    Christianis- 

mum,  sed  sola  exciti  fama,  et  virlutum  opinione, 

itque  sapientia|Liberatori8  nostri  ChristiJesu.Unde 

nmihi  adhuc  in  paterna  religione  moranti,prsdica- 

tor  adveniens,  Christum  vellet  exProphetis  insinua- 

re,  hunc  ego  protinus  dementem  putarem,  qui  Gen- 

tih'  mihi,  longe  alterius  religionishomini,  de  magis 

dnbiisdubia  conareturastruere.Quid  ergo  opus  vrat, 

oisi  ut  ante  Prophetis  mihi  credendum  esse  persua- 

deret,ettuncperProphetas  Christo?  Quod  ipsum  ut 

fieret,opus  item  erat  aliis  Prophetis,  qui  pro  istisfa- 

cerentfidem.Quapropter  si  tu  Cbristum  per  Prophe- 

tasaccipiendum  putas,Prophetasperquemaccipies? 

Aq  dicturus  eri8,PerChri2tum,ntvicisdim,idest,  ut 

aJter  aiterum  commendet,  Christus  prophetas,  et 

Prophet®Cbri8tum?Sed  Paganus  utriusque  eorum 

conditione  liber,nec  Propbetis  de  Christodicentibus 

crederet,  nec  Christo  de  Prophetis.  Ita  totum  nulli 

alii,  quamsuaefidei  debet.quicumquefltex  Gentibus 

Ghristianus.Atque  utexemplo  flatid  quod  dicimus 

apertius  ponamus  aliquem  nunca  nobis  catechizari 

Gieatileni,cuiassidentesdicamus,CredeGhristo,quia 

Deus  est.IIIe  vero,  Undehoc  mihiprobatis,  dicat?  Et 

nos  respondentes  dicamus,  Ex  prophctis.  Rursum 

illo  quflBrente,QuibuiProphetis?  nos  respondeamus 

Hebreis.  Atque  ille  subridens  dicat,Sed  bis  ego  mi- 

nime  credo.  Nos  autem  respondeamus,Quid,  quod 

eos  Christns  coufirmat?  Idem  vero  multo  magis  ri- 

dens»dicat,Quid,quod  ego  nec  ipsi  credo?  Quid  fiet, 

his  ita  transactis'?  nonne  haerebimus,  et  ille  risis 

nobis  tanqnam  im^  mdentibus,remeabit  ad  sua?  Ita 

nibil,ut  dixi,  Ecclesis  ChristiansB  Hebraeorum  testi- 

monia  conferont,  quas  magis  constet  ex  Gentibus 

qDam  ez  Judeis.  Sane  si  sunt  aliqua,  ut  fama  est, 

Sibyllae  de  Christo  praesagia,  autUermetis,  quemdi- 

cantTrismegistum^HutOrpheijaliorumqueinGenti- 

iitate  vatum,  haeo  nos  aliquanto  ad  fidem  juvare  po- 

lerant,  qni  ex  Gentibus  efficimur  Christiani  :  He- 

1  Ploret  Mm.,  iubaHenaH  a  lege. 
*  Nomiiilli  Mm.»  traetatis. 


bricorum  vero  tcstimonia  nobis,  etiamsi  sint  vera, 
antefldeminutilia  sunt,  postfidemsupervacua;quia 
ante  quidem  eis  credere  non  potenimus,  nunc  vero 
ex  superfluo  credimus. 

CA  PUT II.  —  AuGUSTiNUS  respondit :  Prosithoc  no- 
bislocoadbrevitatem  respondendisuperiortam  pro- 
lixa  responsio.Puto  enim  jam  qui  illam  legerit,  ridet 
istura  talia dellrantem^  et  adbuc  dicentem,  Christum 
Filium  Dei  Uebrsos non  pramuntiasse  Propbetas :  in 
qua  solagentenomenipsum  quoddiciturChristus,et 
in  regc,etin  sacerdotesacrati8simumfuit(£a;o£{.xxix; 
I  Reg,  X,  i,  e^  Bxod,xix)\  nec  inde  sublatum,  ante- 
quam  ipse  venisset,  qui  in  illis  figurabatur  (Oan.xi, 
24).Re8pondeant  autem  ipsi^Christi  nomen  unde  di- 
dicerint.  Si  a  Manichaeo,  quaero  ipsi  Manichaeo  quo- 
mudo  crediderint,  at  alios  taceam  homines  Afri  ho- 
niini  Persae  :  cum  Faustus  reprehendatBomanos,et 
Graecos,  vei  alias  Geutes.  si  Hebrsis  Prophetis  tan- 
quam  aiienigeuis  de  Christo  crediderint;  dicatque 
illisaccommodatiora  essevaticiniaSibylse  et  Orpheiy 
vel  si  qua  fortealia  sunt  vatum  Gentilium,  ut  creda- 
tur  in  Christum  :  necattendatinnuIllsEccIesiisiUa 
recitari,  cum  Hebrsi  Prophetas  in  omnibus  gentibus 
clareant,  atque  ad  Christianam  lalutem  tanta  flde- 
liumexamina  adducant.  Dicere  autem  non  esse  ap- 
tam  Gentibus  Hebrsam  prophetiam,  ut  credant  in 
Cbristuni,  cum  videat  omnes  gentes  per  Hebrfleam 
prophetiam  credere  in  Christum,  ridicula  insania 
est. 

CAPUT  III.  Displicet  vobis  talis  Christus,  qualis 
per  Hebraeos  praenuntiatus  est :  tamen  omnes  po- 
puli  Gentium,apud  quos  Hebraeam  prophetiam  nul- 
lum  pondus  actoritatis  habere  arbitramini,  in  talem 
Christum  credunt,qualis  per  Hebra^ospraenuntiatUB 
est;  accipendo  scilicet  Evangelium,  quod  Deus  ante 
promiserat, s\cui  Apostolus  cominemovaii,per Prophe' 
tas  suos  in  Scripturis  sanctis  de  Filio  suo^  qui  factus 
est  ei  ex  setnine  David  secundum camem{Hom,  i,  2, 4). 
Unde  propheta  Istiihs  dix\iyEritradixJesse^quiexsur' 
get  regnare  in  gentibusiin  eum gentes  sperabunt  {Isai. 
XI,  10);  et  Ecce  Virgo  concipiet,  et  pariet  /ilium,  et 
vocabunt  nomen  ejus  Emmanuel  [Id.  vii,  14),  quod 
interpretatur^  Nobiscum  Deus  {Malt.  1,  23) :  nec  '  pu- 
tent  isti,  hominem  tantummodo  Christum  ab  He- 
brsis  Propbetis  prsnuntiatum;hoc  enim  videtur  te- 
tigisse  Faustus,  cum  ait  Christum  quidem  nostrum- 
FiliumDei;quasiHebrsBiChristum  suum  non  Filium 
Dei  dicerent.Ecce  nos  ostendimus  Deum  Christum 
virginisFiiium  ex  Hebrsea  prophetia.Nam  utique  et 
Judaei  carnale8,ne  hoc  solum  putarent  esse  Christum, 
quod  propter  nos  factus  est  homo  ex  semine  David» 
admonet  eosipseDominusexprophetiaejusdemDa- 
vid,quaeren8  ab  eis  quid  eis  videretur  de  Christo,cu- 
juseumdicerentesseFilium.Quicumrespondissent, 
David;  ne  hoo  solumy  ut  dixi,  putaretur,  et  non  re- 

*  Apnd  Br.  Lugd.  Ven.  Lov.,  im.    M. 


983 


CONTRA  FAUSTDM  MANICIIiEUM,  S.  ADGDSTINI 


284 


Bpicerent  ad  EmmaDue],  quod  est  interpretatum, 
Nobiscum  Deus,  Et  quomodo,  iDquit,  ipse  David  in 
spiritu  dicit  eum  Dominum^  dicens  :  Dixit  Dominus 
Domino  meo,Sede  ad  dexteram  meam,  donec  ponam 
inimicos  tuos  scabellum  pedum  tuorum  (Matth^  xxii, 
42-44).^  Ecce,  iuquam,  dos  osteDdimus  ex  Hebrsa 
prophetia  Cbristum  Deum  :  vos  osteudite  aliquam 
prophetiam  vestram,  uude  nomen  Ghrisli  didiceri- 
tie. 

CAPUT  IV. — MaDicbsus  enim  vester  non  fuitpro* 
pheta  venturi  Christi :  apostolum  quippe  ejus  se  di- 
oit,  impudenlissima  quidem  fallaoia ;  nam  constat 
Don  solum  post  Tertullianumy  verum  etiam  post  Cy- 
prianum  haoc  hsBresim  exortam.  Omnes  tamen  ojus 
epistol»  ita  exordiuutur  Manichaeus  apostolus  Jesu 
Christi,Eu'\c  vos  de  Christo  quare  credidistis^Quem- 
namtestemvobissuiapostolatusadduxit^DomeDque 
ipsumChristi,  quod  Don  scimusnisiinregnoJudaeo- 
nim  in  sacerdotibus  et  regibus  institutum,  ut  non 
Bolum  iile  aut  iilH  homo,  sed  universa  ipsa  gens  to- 
tumque  regnum  prophetaOeretCbristi  christianique 
regDi,cur  iste  invasit  cur  usurpavit,  qui  Propbetis 
Hebraeis  vosvetatcredere^ut  vos  falsi  Christifallaces 
discipulos  falsus  etfallax  apostolus  faciat?  Postremo, 
ne  dicereturei,Mentiris,protuIerit  vobis  aliquos  et 
prophetas,  secundum  assertionem  suam  Christum 
pnenuntiantes:  qaid  facietis  ei,qualem  Faustusca- 
techizandumsub  exemplo  propo8uit,qui  neque  ipsis 
neque  illi  credere  voluerit,  An  Apostolos  nostros 
pro  se  testes  vocabit?  Non,  opinor,  homines  produ- 
cet,  sed  Libros  aperiet :  quos  non  pro  se,  sed  contra 
seapertos  reperiet.  Ibi  enim  Christum  nalum  ex  Ma- 
riavirgine,  ibiFilium  Dei  factum  ex  semine  David 
secundum  carnem  legimus  et  docemus  (Id.  i,  22- 
25;  Luc.  II,  7,  et  Ram.  i,  3).Quod  si  eos  infaisatos 
dixerit,  ipse  testium  suorum  fidem  oppugnabit :  si 
autem  alios,quos  dicat  Apostolorum  nostrorum.oo- 
dices  protulerit,  quomodo  eis  ipse  auctoritatem  da- 
bit,  quam  per  Ecclesias  Christi  ab  ipsis  Aposlolis 
constitutas  non  accepit,  ul  indeadposteroslirmata 
commendationetranscurreret?Quomodoille,cuinon 
credo,profertmihi  Scripturas  quibusdeillo  credam; 
eteis  ipseconaturdareauctoritatem,  cum  ego  ipsi 
non  credam  ? 

CAPUT  V.  —  Si  autem  famaB  de  Christo  credidi- 
8tis;hoc  enim  et  Faustus  magnis  angustiis  coarcta- 
tus,  transeunter  attigit,  ne  scilicet  aut  eos  libros 
proferre  cogetur.quorumauctoritas  nullaest,  autad 
eosligaretar,  quorumauctoritas  ei  contrariaest:  er- 
go  si  deChristo  fam»credidisti8,videt  utrum  fama 
idonea  testis  sitdiligenterconsideratequovosprffici- 
pitetis.  Mala  enim  multa  de  vobis  fama  disseminat, 
cuicredi  non  vultis.  QuaB  igitnr  ratio  est,  hanc  de 
Christo  velie  veracem,  quam  de  vobis  vultis  esse 
mendacem?  Quid  quod  etiam  famae  Christicontradi- 
citis?  Eaquippe  clarior,  ea  prspollentior,  aures  et 
mentes  etlinguasomnium  gentiumtenet,  qusB  Chri- 
sto  ei  semineDavid  secundum  Scripturas  Hebrsas 
disBeminato,  implet,  quodibi  acriptam  eett  promit- 


Bum  Abrah»,  et  Isaac,  etJacob.  Insemine  tuo  bene- 
diceniur  omnesgentes  (Gefi.22, 18,  xxvi,  4,  et  xxviii, 
14).  Quidergo  respondetis,  cuinam  de  Christo  cre- 
dideritis,  quibus  testes  alienigenae  non  placent? 
Nostrorum  porro  Librorum  auctorilas.totgentium 
con8ensione,per  succcssiones  Apostolorum.episco- 
porum,conciliorumque  roborata,vobit<  adversa  est : 
vestrorum  autem  nuUa  est  quia  a  tam  paucis  pro- 
fertur,  et  ab  iis  qui  Deum  et  Cbristum  mendacem 
colunt.  Unde  contra  eorum  mendacem  doctrinam  fit, 
nisiet  ipsi  tanquam  imitatores  Dei  et  ChrisH  sui 
mendaces  habeantur.Famavero  etiamipsaconsulta. 
etvos  pessimosjRctat,etCbristum  ex  semine  David 
contra  vos  prfledicare  non  cessat.  Vocem  Patris  de 
caslo  non  audistis  (Matth.  iii,  17,  et  xvii.  5),  opera 
Christi  quibus  de  seipso  testiflcabatur,  non  vidistis : 
codicesinquibushaecscripla8unt,ut8peciechristia- 
na  fallatis,  velut  accipilis;  ne  tamen  contra  vos  le- 
gantur,  infalsatos  dicitis.  Profertis  inde  Christum 
dicentem,  St  mihi  noncreditis^  operibus  credite  (Joan, 
Xf3S):eiEgo  sum  qui  testimonium  perhibeo  de  mCy 
et  testimoniumperhibet  deme^  quimisit^  mepater(ld. 
VIII,  18) ;  et  non  vultiscontravos  inde  proferri,  Scru- 
tamini  ScripturaSyinquibus  putatis  vos  vitam  cetemam 
haberejpsas  testimonium  perhibent  de  me\  et,  Si  cre' 
deretis  Moysi,crederetis  ei  mihi;  de  me  enim  illescri' 
ptit;  et,  Habent  ibi  Moysen  etProphetaSfOudianteosild. 
V,  39, 46);  et,  Si  Moysen  et  Prophetas  non  audiuni, 
nec  si  quisamartuis  resurrexerit^credentei(Luc.  xviy 
29,  31)1  Unde  huc  existisPUndeconfldistis^Scriptu- 
raa  tanta  auctoritate  flrmatas  commendalasque  re- 
spuitis,  miracula  nonfacitis  :  quae  si  faceritis,etiam 
ipsa  in  vobis  caveremus,praestruente  nos  Domino  et 
dicente,  Exurgent  multi  pseudochristi  et  pseudopro- 
phetx,  et  facient  signa  etprodigia  multa^  ui  fallant^ti 
fteri  potest^  etiam  electos :  ecce  prsrdixi  vobts  (Matth. 
XXIV,  24, 25).  Usque  adeo  nihil  credi  voluitadveraus 
conflrmatam  Scripturarum  auctoritatem,quae  fldem 
suam  rebus  ipsis  probat,  quae  per  temporum  succes- 
sioneshaec  impleri  et  efflci  ostendit,  quaetanto  an- 
tequam  flerent,  praenuntavit. 

CAPUT  VI.— Restatut  rationem  vos  exhibere  di- 
catis,  tam  certamet  invictam,  utpersepisam  decla- 
rataveritate,nullam  testis  auctoritatem,nullam  mi- 
raculi  veritatem  requirat.  Quid  dicitis?  quid  pro- 
fertis?  quam  rationem,quam  veritatem?Fabula  illa 
est  longa  et  vana,  puerile  ludibrium,  et  muliebre 
jocamentum',  etaniculare  deliramentum^continens 
initium  truncum,  et  medium  putridum,etfinem  rui- 
nosum.Cum  enim  vobis  exejus  initio  dictum  fuerit. 
Immortali,  invisibili^  inccoruptibili  Deo  quid  factura 
erat  gens  tenebrarum,si  cum  ea  pugnare  noluisset*? 
etde  medio  ejus,Quomodo  estinccorruptibiliset  in- 
contaminabilis'  Deus,  cujus  membra  in  pomis  et 
oleribus  manducandoetdigerendo  conteritis  ut  pur- 
getis  ?  et  de  fine  ejus,  Quid  fecit  anima  misera,  ut 

1  Plerique  Mm.,  avocamentum. 
I  LoT.,  vo/tiwie/.Verias  Am.  Er.  et  plures  Mss.,  nq- 
luissei. 
I  MuUi  codicet,  tt  ineommstiabiUs, 


S85 


LIBER  TERTIUS  DECIMUS. 


286 


in  globo  tenebrarum  perpetuovinculo  puniatur,quffi 

non  suo  vitio,  sed  alieno  maculata,  Dco  suo  dcfici- 

ente  roundari  non  potiiit,  quo  mittente  polluta  est? 

baesitantibus  vobis,  et  quid  respondcatis  non  inve- 

nientibus,conspuuntur '  tam  multi  et  tam  grandes' 

et  tam  pretiosi  codices  vestri ;  et  muitum  dolentur* 

labores  antiquariorum,et  saccelli  mi8erorum,et  pa- 

Dis  deceptorum.  Si  ergo  necSoripturaram  auctoritatis 

antiquitas,  neo  miraculorum  potestas,  nec  raorum 

sanitas,  nec  ratioois  veritas,  vos  asserit*,  abite  con- 

fasi»  et  redile  confessiyipsum  esse Ghristum omnium 

in  se  credentiumSalvatorem:  cujus  nomen  et  cujas 

Ecclesiam  ita  exhibent    praesenlia  tempora,  sicut 

praeterita  nuntiarunt:  non  per  quemlibetdecaver- 

nosis  iatebris  procedentem,  aed  quadam  gente,  et 

qaodam  regno  ad  hoc  propagato  et  instituto,  ut  ibi 

de  iilo  cuncta  Oguris  prsnotarentur,  que  nunc  ez- 

pressarebusagnoscerentar^etibi  per  Prophetas  prs- 

dicta  scribereDtur,quffi  nunc  perApostolos  prsdica- 

ta  praesentarentur  ^  ? 

CAPUT  Vir.  —  Proinde  constituite  vobis  aliquem 
eatecbizandumgentilem,inquoFau3tusdefecissenos 
risit  :ubi  non  ridendus,  sed  plangendus  ipse  defecit. 
Si  enim  dizerimus  homini  gentili,crede  Ghristo,quia 
Deas  est;et  responderit,Unde  credo?prolataque  au- 
etoritateProphetarum,ei8senoncrederedizeritquod 
ilh'  Uebrei  sint,  ipse  paganus ;  ostendimus  fidem 
Prophetarameziisquae  venturacecinerunt  et  venisse 
eemuntar.Credoenim  quod  eum  non  lateret,quanta8 
aregibns  hujus  saeculi  persecutiones  prius  pertulerit 
cbristiana  reIigio:aut  si  lateretyper  ipsam  historiam 
gentium  et  imperiales  leges  litteris  memorixque 
inandata8,ei  facile  probaretur :  quod  cum  tanto  aute 
praedictum  ez  propheta  cognosceret  dicente,  Utquid 
fremueruni  gentes,  et  populi  mediUUi  sunt  inania  ? 
Astiteruni  reges  terrae^etprincipes  convenerunt  inunum^ 
edversus  Dominum  et  adversum  Christum  ejus  :  quod 
non  de  ipsoDavid  fuisse  dictum,in  eodem  ipso  psal- 
mofacile  apparet.lbi  enim  dicitur  etiamillud,  qaod 
homines  quamlibet  pertinacissimosipsarerumma- 
nifestatione  confundit,  Dominus  dixit  ad  me:  Fiiius 
meus  es  tu,ego  kodie  genui  te;  postula  a  me,  et  daho 
Ubi  gentes  hsereditalem  tuam,  et  possessionem  tuam 
lerminos  ierrm  (PsalAi,  1,  2,  7,  8)  :  quod  genti  Ju- 
dsonim  in  quaregnavitDavid,non  esseconcessum; 
Cbristi  autem  nomine  longe  latoque  omnes  gentes 
occupante,  nemo  dubitat  esse  completum.  Gredo 
moTeretar,cum  hino  et  alla  multa  ex  propbetis  au- 
diret,qaflB  nanc  persequi  longum  est.Videret  etiam 
ipflos  reges  ternBGbristi  imperio  jam  salubriter  sub- 
JngatoSy  omnesqae  gentes  eidem  servientes  :  et  le- 
geretur  ei  de  Psalmo  tanto  ante  predictum,  Adora- 
hunt  eum  omneit  reges,  terraBjgmnes  gentes  servient  ei 
[Psal,  Lzzi,  11) :  totumqne  psalmum  ipsum,qui  figu- 


■  Plerlqne  Mtt.,  cofupiduntur. 
<  In  Maff.,  et  tam  orandMvi, 

'  LoT  y  deieniwr.Meliw  Am.  et  non  paaci  MBS.fdolentur; 
Til,  nt  alii,  d^kndi.  Sditio  £r  babet,  dolent, 
*  Am.  Br.  at  aliqaot  Un,,prM$iarentur, 


rate  tanquam  inSalomonem  dicitur,si  legere  veliet* 
invcnirotChristum  vere  regem  pacificum;  hoc  enim 
Salomonis  nomen  interpretatur:in  quocognosceret 
compIetaomniaqua?ibidicuntur,Ionge  remotissima 
ab  illo  bomineSalomone  rege  Israel.  Illum  itidem 
psaImum,ubiDeusunctusaDeodicitur,etutiqueChri- 
stus  ipsa  unctione  declaratur;idemqueChristusDeu8 
apertissime  ostenditur,  cumDeus  unctusinsinuatur 
(Psal.  ZLiv,  8)  :  si  considerare  vellet  quas  ibi  de 
Christo,  quae  de  ipsa  Ecclesia  dicta  sunt,  quae  ibi 
quidem  prsdicta  legeret,  in  orbe  autem  terrarum 
impleta  conspiceret ;  videretquoque  ipsa  simulacra 
gentium  perChristi  nomensicperire  de  orbeterra- 
rum,idque  ipsum  aProphetispraedictumessedisce- 
ret :  audiret  Jeremiam  dicentem,Sf(;  dicetis  iilis:  Dii 
gui  C(zlum  et  ierramnon(ecerunt,pereant  aterra.etde 
suh  coRlo(hrem.  z,  11).  Item  alio  ioco  cum  eumdem 
prophetam  dicentem  audiret,  Dominejorliiudo  meay 
et  adjutorium  meum,  et  refugium  meum  in  die  malo- 
rum  :ad  te  genies  venient  ah  extremo  ierrse^etdicent^ 
Quam  falsapossederuntpatres  nostrisimulacra^etnon 
est  in  eis  utiiitas!  si  faciet  homo  deos  etipsinon  sunt 
dii.Propter  ea  ecce  ego  osiendamiliis  in  iemporeilloi 
manummeamostendamiiliSfetvirtuiummeam.etscient 
quoniamego  Dominus  (/d.zvi,  19-21),  Hflec  audiens 
de  8criptura  prophetica,  et  cernens  in  universa 
terra,  quid  dicam  quemadmodum  moveretur  ad 
fidem,quando  et  hoo  rebusip8isprobamus,cumper 
prophetiam  ante  temporaconscriptam,et bis  tempo- 
ribus  impletam,  corda  fidolium  sic  firmari  cogno- 
Bcimus  ? 

CAPUT  VIII.  —  Jam  vero  ne  hominera,  sicut  ma- 
gni quidam  homines  fuerunt,Christum  putaret,idem 
propheta  hoc  illi  de  cogitatione  excuteret.  Ibi  enim 
sequitur  et  dicit :  Maiedictus  homo  qui  spem  hahet  in 
hominetei  firmat  camem  hrachii  suiyCt  a  Dominodis- 
cedit  cor  ejus  :  et  eril  sicut  tamarix  *  quas  in  deserto 
est ;  non  videbit  cum  venient  honOy  et  hahitabii  inter 
iniquos  in  ierra  deseria,in  terra  salsa  qux  non  inhabi' 
tabitur:  ei^Benedictus  homo  qui  confidit  in  Domino,  et 
erit  Dominus  spesejus:  eriique  ianquamlignumfrucii' 
ferum  secus  aquam^et  in  humore  mittei  radicessuas; 
non  timehit  cumvenerit  xsius.et  eruntineopropagines 
nemorosae;  inanno  siccitatisnontimehii,etnondeliciet 
faciendo  frucium.  Hiccerte  cum  maledictumdiceret 
eum  qui  spem  ponitinhomine,  eamquemaledictio- 
nem  propheticissimilitudinibus  explicaret  ;et  bene- 
dictum  quiinDominocoofideret,eamquebenedictio- 
nem  congruis  itidem  similitudinibus  texeret;turba- 
retur  fortasso  ille,  quomodo  ei,  ne  spem  suam  in 
hominem  poneret,Deum  Cbristum  annuntiaremus, 
et  rursum  eum  non  ex  propria  natura,sed  ex  nostra 
mortalitate  suscepta  hominem  diceremus.Sio  enim 
quidamDeumcredendoGhriBtum,etbominemnegan- 
do  erraverunt:et  rursus  quidam  hominem  putando. 
etDeum  negando,aut  contempBerunt,autia  homine 


*  Am.  Er.  cam  pluriboi.,  trmn&Hx, 


1187 


CONTRA  FADSTUM  MANICHiEDM,  S.  AUGDSTINI 


288 


spem  suam  pononteSjinillud  malediolum  inoiderunt. 

Hic  ergo  istegentilis  si  turbaretur,  diceret  contra  fi- 

dem  nostram  istum  prophetaailocutumfuisse:quia 

nossecundum  apostolicam  doctrinam  non  tantum- 

modoDeumChristum  diceremu8,ut  in  eo  spes  securis- 

sime  ponatur,sed  etiam  Mediatorem  Dei  et  hominum 

hominem  Jesum  (I  Tim.  ii.  5)  ;  istum  autem  i>eum 

tantum  dixisse,de  natura  vero  humana  nullam  fecisse 

mentionem:ibidem  ejusdemprophetaevocem  audiret 

se  admonentis  et  corrigentis,  Gravecorper  omnmyel 

homoest^etquis  agnofceteum(Jerem.  zvn,  5-9)  ?Ideo 

quippe  homOy  ut  graves  corde  per  formam  servi  ex 

flde  sanarentur,et  eum  agno8cerentDeum,qui  pro- 

pter  eos  factus  est  homo,  ne  in  homine  spes  eorum 

e8set,sed  in  homine  Deo.  Et  tamen,  grave  cor  per 

omnia^et  homo  eU  :  formam  servi  accipiens,  Ei  quis 

agnoscit  eum  ?  qui  cum  in  formaDeiesset,  non  rapinam 

arbitratus  est  esse  asgualis  Deo  {Phiiipp.  n,  7,  6).  Et 

homo  est:  qu\a  Verbum  caro  factum  est,et  habitavtt  in 

nobis,Et  quis  agnoscet  eumfqma.  in  principio  eratVer- 

bum^etVerbum  erat  apud  Deum,  et  Deuserat  Verbum 

{Joan.i,  14,  I).  Et  vere  grave  cor  per  omnia  :nam  et 

in  discipulis  ejus  ipsumgravecorfuit,  cumeisdioe- 

bat,  Tanto  tempore  vobiscum  sum,  et  non  eognovistis 

me*t  Quid  est  enim,7anto  tempore  vobiscum  sum,  nisi 

qood  hic  dicitur,^^  homo  estfQmd  est  autem  illud, 

Et  non  cognovistis  me  ?nisi  quod  hic  dicitur,  Et  quis 

agnoscet  etim.^Quem,nisi  eumqui  dicit^Qut  me  vidit^ 

vidit  et  Palrem  (W.xrv,  9)?  Ut  spes  nostra  non  sit  in 

bomine,propter  illud  perprophetameditum  maledi- 

ctum  '  :  sed  sit  in  homine  Deo,  id  est,  in  Filio  Dei 

Salvatore  Jesu  Christo,  MediatoreDei  et  hominum; 

et  quo  Pater  major  est  propter  formam  servi,etqui 

Patri  sBqualis  est  propter  formam  Dei. 

CAPUT  IX.  —  Dicit  cilsa.ia.s  iHumiliabitur  etcadet 
contumelia  hominum  *,et  exaltabiturDominus  solusin 
itladie :  etmanibus  fabricata  omnia  abscondent  inspe- 
luncis  et  in  scissuris  petrarum  et  in  cavemis  terrx^  a 
facie  timoris  Domini  et  a  majestate  virlutis  ejus,  cum 
surrexerit  conjringere  tet  ram,  llla  enim  die  projiciet 
homo  abominationes  aureaset  argenteas^quas  fecerunt 
ut  adorarent  supervacanea  et  noxia(Isai,  ii,  17-20).  Et 
forte  iste  gentilis,  quem  catechizamus,  quem  dixit 
Faustus  cum  risu  dicturum,NoncredoPropheti8He- 
brseis,  aliqua  manu  fabricata  idola  absconditin  spe- 
lunca,  autin  scissara  petrae,  aut  in  cavernaterr», 
aut  aliquem  amicumsuurascithocfecisse^autinci- 
yitate,vel  in  fundo  suo  scit  factum  esse  afacie  timo- 
ris  Domini,  qui  per  reges  terrs,8ecundum  eamdeai 
prophetiam Jam  sibi  servientes  seque  adorantes,8e- 
verissimis  legibus  terram  confringit,  id  est,  terreni 
cordis  frangit  audaciam.  Quomodo  ergo  dicat,  Non 
credoProphetis  HebraBis,  cum  et  in  se  ipao  comple- 
tum  forte  cognoscat,  quod  olim  praedictum  est  a 
Prophetis  Hebraeis. 

CAPUT  X.  Magis  verendum  erat,  netantarerum 
evidentia  circumfusu8,forta88e  diceret,  posteaquam 


ista  per  mundumfleri  coBperunt^Christianos  has  Lit- 
teras  composuisse,ut  ante  divinitus  prsBdicta  puta- 
rentur,  ne  quasi  temere  humanitus  facta  contemne- 
rentur.  Hoo  verendum  erat,  nisi  esset  late  sparsus 
lateque  notus  populu8Judffiorum:Cain  ille  signoac- 
cepto,ne  ab  aliquo  interficiatur  (Gen,  iv,  15),  et  ille 
Cham  servus  fratrum  suorum  (Jd,  xi,  25)  portando 
Libros,quibusiliierudiantur,ip8eoneretur(a).Pereo- 
rum  quippe  codices  probamu8,nona  nobis  tanquam 
de  rerum  eventu  oommonitis  ista  esse  conscripta, 
sed  olim  in  illo  regno  prffidictaatqueservata,  nuno 
autem  manifestata  et  impleta  :in  qaibus  et  ea  quae 
ibi  minus  perspicuasunt^quiaffi  figura  contingebant 
illis;  scripta  suntautem  propter  nos,  in  quos  ftnissX' 
cutorum  obvenit  (I  Cor.x  H),  jam  nunc  illustrata 
solvuntur ;  et  qu»  umbris  fulurarum  adhuc  rerum 
opacabantur,  jam  factarum  luce  manifestantur. 

CAPUTXL— Forte  etiamhinc  sediceret  permove- 
ri,quod  ipsi,in  quorum  Libris  baec  inveniuntur  esse 
praenuntiata,  quae  nunc  cernuntur  impleta,  non  no- 
biscum  tenent  ejusdem  Evangelii  societatem.  Cum 
vero  doceretur  etiam  boc  ab  eisdem  Prophetis  esse 
pr8edictum,quantum  moveretur  ad  fidem  ;qui8  tam 
demens  est,  ut  non  videat?  quis  tam  impudens  ^  ut 
se  videre  dissimulet^Quis  enim  dubitet  hoc  de  Ju- 
dfleis  fuisse  prophetatum,  cum  Isaias  dicat,  Agnovit 
bos  possessorem  suum^  ci  asinus  prsrsepe  domini  sui  ; 
Israel  autem  me  non  cognovit,  etpopulus  tneus  menon 
intellexit  (Isai.  i,  3);  aut  illud  quodApostoluscom- 
roemorat,To(a  die  expandi  manus  meas  ad  populum 
non  credentemet  contradirmtem  (Bom.  x,  51 ;  Isai. 
Lxv,  2)  ;  et   maxime  illud,  Dedit  itlis  Deus  spiriium 
compunctionis,  oculos  ut  non  videant,et  aures  ut  non 
audiant  et  non  intelligant  (Hom  xi  8  ;  Lai.  vi.  10  ) ; 
et  multa  hujusmodi  ?Quod  si  diceret,Quid  crgo  pec- 
oaverunt  Judaei,  si  Deus  illos  excsecavit  ne  agnosce- 
rentChristum?  quantum  possemus^imbuendo  rudi 
bomini  ostenderemus  ex  aliis  occultis  peccatis  Deo 
cogniti8,venire  justam  poenam  higus  c<ecitatis:quod 
Don  solum  dixisseApostclum  de  quibu8dam,Pr(7p(fr 
hoc  tradidit  il  los  Deus  in  concupiscen  tiam  cordis  eorum , 
vel  inreprobum  sensum^ut  faciantquxnon  conveniunt 
(Aom.1,24,  28),  volentemostenderequsedam  peccata 
manifesta^ex  poena  venire  quorumdamoccultorum: 
sed  neo  ipso  hoc  tacuisse  Prophetas  demonstrare- 
mus.Nam  nepergam  Iongiu8,idem  Jeremias  eo  ipso 
loco,ubi  ait,  Et  homo  est^  et  quis  agnoscet  eum  f  ne 
quasi  hoc  ipso  excusati  essent  Judaei,quianon  cogno- 
verunt,St  enim  cognovissent,   sicut  Apostolus  dicit, 
nunquamDominum  gioriae  crucifixisseni  (lCor,  ii.8); 
Bequitur,  et  ostendit  occulti  eorum  meriti  fuisse  ut 
non  cognoscerent.Ait  enim:  Ego  Dominus,  interro- 
gans  cordatCt  probans  renes,  ut  dem  unicuique  secun- 
dum  vias  ejus^et  secundum  fructum  studiorum  ejus. 

CAPUT  XlL—  Porro  si  bocgentilisille  moveretur. 
cur  etiam  ipsi  quiappellanturGhri8tiani,in  multas 
baereses  variasque  disceduot :  neque  hocaProphetis 


*  Am.  Er.  et  qaidam  Mm.,  edictum  maledictum. 

*  AUqaot  Mss.,  eoniumtteia. 


1  Am.  et  plores  Mst.,  imprudens, 
[a)  II  Retract,  cap.  7,  n.  3. 


'.-^  1 


SH9 


LIBEK  TERTIUS  DEGIHUS. 


290 


HebraBie  prstermissum  esse  doceremus.  Tanquam 
enim  esset  consequens,  ut  Judeis  in  suaciBcitate  de- 
monstratis,  hoc  illi  veniret  in  mentem,  quod  etiam 
multi  sub  nomine  Ghristiano  ab  ipsa  Christiana  so- 
cielate  deviarent,  ipse  Jeremias,  veiut  catechizandi 
ordinemnobisin8inuans,contlnuo8ubJ6cit:(^/afnai;tf 
perdiXj  cangregavit  qux  non  peperii,  faciens  divitias 
suasnoncumjtidicio.Verdix  enim  nimisconlentiosum 
animal,  notum  est  quanta  aviditate  ipsius  contentio- 
Dis  currat  in  laqueum.  Non  enim  disputare  amant 
hffireticijSed  quoquomodosuperare  impudentissima 
pervicacia,  ut  congregent,  sicut  bic  dixit.  quas  non 
pepererunt.  Christianosenim,  quos  maximeChristi 
nomine  seducunt,  jam  por  ipsius  Cbristi  Evangelium 
natos  inveniunt,  et  faciunt  illos  divitias  suas :  non 
sane  cum  judicio,  sed  cum  temeritate  inconsiderata. 
Nun  enim  intelligunt  ibi  esse  vcram  salubrem,  et 
quodam  modo  germanam  atque  radicalem  christia- 
nam  societatem,  unde  istos  separaverunt,  quos  ad 
suas  divitias  congregarunt.  Et  quia  de  talibus  dicit 
ApostoluB,  Sictit  enim  Jamnes  et  Mambres  restiteruni 
Moysi,  sic  et  isti  resistunt  veritati ;  homines  mcnteccr' 
rupti,  reprobi  circn  fidem :  sed  ultra  non  proficient^ 
dementia  enim  eorum  manifcKta,  erit  omnibus,  sicut  et 
iitorum  fuit(U  Tim,  iii,  8,  9) :  sequitur  et  hic  Prophe- 
ta,  et  dicit  de  perdice,  qui'  congregavit  quae  non  pe- 
perit,  In  dimidio  dierum  ejus  dereUnquent  eum,  et  in 
novissimis  suis  erit  insipiens :  id  est,  qui  primo  tan- 
quam  per  pollicitationem  et  ostentationem  excellen- 
tis  sapienti»  seducebat,  eritinsipiens,  id  est,  appa- 
rebit  insipiens.  Eis  quippe  quibus  primo  sapiens 
erat,  tunc  erit  insipiens,  cum  apparebit,  quia  de- 
mentia  ejus  nota  erit  omnibus. 

CAPUT  XIII.  —  Et  tanquam  ille  quem  caiechiza- 

mus,  quaererct  et  diceret,  Quo  ergo  signo  manifesto 

adhuc  parvulus,  et  nondum  valens  liquidam  discer- 

nere  a  tot  erroribus  veritatem ;  quo  manifesto  indicio 

tenebo  Ecclesiam  Christi,  in  quem  Jam  credere  tanta 

rerumantea  praedictarum  manifestationecompoUor? 

sequitur  idem  propheta,  et  tanquam  motus  animi 

ejus  ordinatissime  excipiens,  docet  eum  Ecclesiam 

Christi  ipsam  essepraedictam,  quae  omnibus  eminet 

et  apparet.  Ipsa  enim  est  sedes  gloriae,  de  qua  dicit 

Apostolus :  Templum  enim  Dei  sanctum  est^  quod  estis 

vos  (I  Cor.  III,  17).  Unde  iste  dicit :  Sedes  autem  gto- 

ri3S  exaltata  est^  sanctificatio  nostra  (Jercm,  xvii,  10. 

12).Propterho8enimmotu8parvulorum,quipos8unt 

seduci  ab  hominibus,  manifestationem  claritatisEc- 

clesis  Dominus  quoque  prsvidens,  ait,  iVon  potest 

civitas  abscondi  supra  montem  constiluta  (Matth,  v, 

14) :  quia  utique  sedes  glorise  exaltata  est,  sanctifica- 

tio  nostrot  ut  non  audiantur  illi  qui  ad  roligionum 

Bcissuras  traducunt,  dicentes,  Ecce  hic  est  ChristuSj 

ecce  itlic,  Partes  enim  ostendunt,  dicentes,  Eccehic 

ecce  illic.  Gum  illa  civitas  super  montem  sit ;  quem 

montem,nisi  eum  qui  sccundum  prophetiamDanielis 

ex  parvo  lapide  crevit,  et  factus  est  mons  magnus,  ita 

ut  impleret  uni versam  terram  (Dan,  ii,  34, 35)  ?  Neo 

t  In  Logd.  et  Ven.,  quia.  M. 


illi  audiantur,  qui  sub  nomine  quasi  secretfiB  etapo- 

cryphae  veritatis  et  hominum  paucitatis  dicunt,  Ecce 

in  cubiculis,  ecce  in  deserto  (Matih.  xxiv,  25,  26) : 

quia  nonpotest  abscondi  civifas  supcr  montem  consti- 

iuta  quia,  sedesglorix  exaltata  est,  sanctificatio  nostra. 

CAPUT  XIV.  —  Cum  ergo  gentilis  iste  his  atque 

hujusmodialiistestimoniisProphetarumdepersecu- 

tione  regum  et  populorum,  de  fide  regum  et  populo- 

rum,deaboIitioneidoiorum,dec£citateJudaeorum, 

de  probatione  codicum  ab  ipsis  custoditorum,  de 

amentiah(£reticorum,deexcellentiasanctsEccIesi« 

verorumetgermanorumChristianorum,anlcprffidio- 

taet  nunc  impleta  conspiccrct ;  quid  inveniretfidedi- 

gnius,  quum  illos  Prophetas,   quibus  de  divinitate 

Christieligeretcredere^Etenimsiantequamistafle- 

rent,  ingererem  gentiii  Prophetas  Hebraeos,  quibus 

eafuturacrederet,  quffifactanundumvideret,iiierito 

fortasse  diceret :  Quid  mihi  est  cum  istis  Prophetis, 

quos  unde  veraces  probcm,  non  mihi  ostenditur? 

Gum  vero  tam  magna  et  tam  muUa  qus  praedixerunt, 

Jam  ad  effectum  manifestationemque  perducta  sint ; 

plune  ille,  si  perversus  eese  nollet,  nec  ista  ullo  modo 

contemneret,  quse  tanto  ante,  et  tanto  apparatu  pr»- 

videnda  et  praenuntianda  commendari  meruerunt, 

nec  illos  a  quibus  prxvideri  et  praenuntiari  potue- 

runt.  Nullisenim  prudentius  credimus,  vel  dc  pra- 

teritis  quse  olim  facta  sunt,  vel  de  futuris  quae  non- 

dum  facta  sunt  quam  eis  qui  nobis  fldem  verborum 

suorum  tam   multis   tamque  magnis,  quae  ab  eis 

prsedicta  jum  facta  sunt,  probaverunt. 

GAPUT  XV.  —  Sibylla  porro,  vel  SibyllaB,  etOr- 
pheus,  et  nescio  quis  Hermes,  et  si  qui  alii  vates  vel 
theologi,  vol  sapientes,  vel  philosophi  Gentium  de 
Filio  Dei,  aut  de  Patre  Dco  vera  prsedixisse  seu  di- 
xisse  perhibeiitur,  valet  quidem  aliqnid  ad  Pagano- 
rum  vanitatem  revincendam,  non  tamen  ad  istorum 
auctoritatem  amplectendam  ;  cum  illum  Deum  nos 
colere  ostendimus,  de  quo  nec  illi  lacere  potuerunt, 
qui  SU08  congentiles  populos  idola  et  dsmonia  co- 
lenda  partim  docere  ausi  sunt,  partim  prohibcre  ausi 
non  suht.  At illi sancti  auctores nostri  eum populum, 
eam  rempublicam,  tale  regnum,  imperante  et  adju- 
vante  Deo,  propagaverunt  atque  rexerunt,  ubi  sa- 
crilegium  esset,  quod  istis  religio  fuit.  Itaque  si  qui 
illic  in  cultum  simulacrorum  et  dsemonum  laberen- 
tur,  aut  posna  plectebantur,  ipsis  suse  reipublics  le- 
gibus,  autliberrimo  tonitru '  coercebantur  propheti- 
cisvocibus.  UnuseBimabeisdemcoIebaturDeu8,qui 
fecit  coelum  et  terram,  prophelico  sane  ritu,  hocest, 
significativo  futurorum  :  qui  ritus  aboierctur,  oum 
illa  venissent  quae  pereumsignincabanturesseven- 
tura :  quandoquidcm  ipsum  regnum  magnusquidam 
propheta  fuit,  ubi  rex«  et  saccrdos  mystica  signiflca- 
lione  ungebantur  (Deut.  xviii,  15  ;  Psat.  ii,  6  ;  Psal, 
Gix,  4;  I  Re§.  x,  1,  et  Exod.  xxix) ;  quod  non  ante, 
ipsis  quoque  Judicis  ignorantibus,  ac  perhocinvitis 
ablatum  est,  nisi  cum  venisset  ille  gratia  spirituali 

1  Sic  Am.   et   Mas.    At   Er.  et  Lov.,  aut  libenime ; 
omissa  voca,  toniiru. 


99! 


CONTRA  FAUSTDM  MANlCHi£DM,  S.  AUGDSTINT 


29S 


unctus  Deu8  prse  pariicipibus  suis»  ille  sanctus  san- 
ctorum  {Dan.  iz,  24,  et  PsaL  xliv,  8),  idem  verus 
rez  consuleDdo  nobis,  et  idem  verus  sacerdos  se  ip- 
8um  offereudo  pro  nobis.  Quamobrem  quautum  di- 
stat  de  Christi  adventu  inter  praedicationem  Ange- 
lorum  et  confessionem  dsmoniorum,  tantum  inter 
auctoritatem  Propbetarum  et  curiositatem  sacrile- 
gorum. 

GAPUT  XVI.  —  His  et  talibus,  quaa  nunc  breviter 
tangimus,  tunc  forte  pro  nec-essilate  depellendi  ve- 
ternosi  erroris  aliquanto  latius  disputatis,  et  robore 
uberiorisprobationisaspertis»  ille  gentilis  quem  no- 
bis  catechizandum  Fausius  propopuit,  si  salutem  su- 
am  peccatis  suis  ptfieponeret,  profecto  moveretur  ad 
fldem  :  qua  imbutus  et  in  Ecclesise  catholiceB  gremio 
fovendus  collocatus,  consequenteretiam  moneretur 
quos  mores  tenere  deberet.  Neque  perturbaretur  eo- 
rum  mullitudine,  in  quibus  ea  non  inveniret  qus  ob- 
servarejuberetur:  quamviscum  eo  corporaLtercon- 
gregarentur  in  Ecclesiam.  eteadem  Sacramentaper- 
ciperent.  Sciret  cum  paucis  haereditatem  Dei,  cum 
multisautemsignaculaejusparticipandarcumpauci 
communicare  sanctitatem  vitae,  etdonum  charilatis 
difTuBffi  in  cordibus  nostris  per  Spiritum  sanctum  qui 
datusestnobis  (Rom,  v,  5),  ad  quem  fontem  interio- 
remnuliusalienusaccedit^cummultisautemsancti- 
tatem  Sacramenti,  quod  qui  manducat  et  bibit  indi- 
gne,  Jttdicium  sibi  manducat  et  bibit(l  Cor,  zi,  20). 
qui  autem  manducare  contemnit,  non  habebit  in  se 
vitam  (Joan,  vi,  54),  et  ideo  non  perveniet  ad  vitam 
aeternam.  Eosdemque  paucos,  in  comparatione  mul- 
titudinis  malorum,  paucos  dici ;  esse  autemperse 
ipsos  consideratos  in  magno  numero>  difTusos  toto 
orbe  terrarum,  orescentes  inter  zizania,  et  cum 
palea  usque  ad  diem  messis  et  ventilationis  (MatUi. 
zxii,  25,  26,  et  ni,  12).  Hoc  in  Evangelio  dictum 
est,  hoc  a  Prophetis  ante  pr®dictum.  Ante  enim 
prffidictum  e8t,  Sicut  lilium  in  medio  spinarum,  ita 
proxima  mea  in  medio  filiarum  (Cant.  ii,  2).  Ante 
prffidictum  est,  Inhabitavi  in  tabemacuiis  Cedar;  cum 
his  qui  oderanl  pacem,  eram  pacificus  (Psal.  cxix,  5, 
7).  Ante  prffidictum  est,  Signa  in  fronteeos^  quige* 
munJt  et  mterent  ob  iniquitates  populi  mei,  quae  fiunt  m 
medio  eorum  (E%eck.  ix,  1).  Itaque  iste  gentilis,  quem 
tali  alloquio  tirmaremusjamfactuscivissanctorum 
et  domesticus  Dei,  nec  jam  alienus  ab  Israei  (Ephes. 
II,  19,  .2),  sed  verus  Israelita,  in  quo  dolus  non  es- 
Bei(Joan.  i,  47),  disoeret  etiam  ista  verba  ex  corde 

8implicidicere,quffisub8equentercontezitidemipse 
Jeremias  :  Patientia  Israel,  Domine  ;  universi  qui  te 
derelinquunt,  terreantur.  Cum  enim  de  perdicedizis- 
8et,qui'ciumatetcongregatque  non  peperit,  com- 
mendavit  excellentiam  civitatissupermontemposi- 
tffiquffi  abscondi  nonpotest,utabEccIe8iacatholioa 
hominem  hffiretici  non  separent*,dicen8,5e(lef  autem 

*  LoT.:  Signa  Thau  in  fhmte  eos.  Abest,  Thau  ab  edi- 
Ut  aliiK  et  a  Mf>8.  necnon  a  grffico  LXX. 

*  Er,  aiMP.  M. 

*  Am.  Er.,  hominem  hMreticum  non  separaret.  Plnret 
Mm.,  hominem  hmreticum  separaret. 


glorise  exaliata  est,  sanctificatio  nostra,  Deinde  quasi 
veniretin  mentem.  Quid  ergo  facimusdetammultis 
malis,quitantoampliusubiquepermizti8unt,quanto 
ezcellentiorestChristigloriainunitateomniunigen- 
tium  ?  subjecit  slatim,  Patientia  Israel^  Domine.  Pa- 
tienterenim  ferendum  est  quod  ait,  Sinite  utraque 
crescere  usqueadmessem  (Matth.  xiii,  30) :  nec  impa- 
tientia  tolerandi  malos,  relinquantur  boni,  qui  pro- 
prie  sunt  corpus  Christi ;  et  ideo  cum  ipsi  relinquuii- 
tur,  ille  relinquitur.  Unde  subjecit  atque  addidit, 
Universiquite  derelinquunt^  terreantur:  confundantur 
qui  recesserunt  in  tertam.  Terra  est  enim  homo  de  se 
prffisumens,  atque  alios  utdeipsoprffisumaturindu- 
cens  :et  ideo  sequiiuv,  Evertentur,  quoniam  derelique' 
runt  fontem  vitx  Dominum.  Quid  enim  aliud  clamal 
perdix,  nisi  apud  se  esse  et  a  se  dari  fontem  vitffi,  ad 
quem  congregati  recedant  aChristo,  Christi  promis- 
sione  decepti,cuju8  nominejam  tenebantur  imbuti? 
Non  enim  quoH  peperit,  congregat :  sed  ut  congregei 
quos  non  peperit,  dicit,  Salus  quam  Christus  promi* 
sit,  apud  me  est ;  ego  dabo.  Sed  vide  quid  iste  dicat, 
Sana  me,  Domine,  et  sanabor;  salvummefac,  et  salvus 
ero.  Unde  Apostolns  dicit,  Nemo  glorietur  in  homine 
(I  Cor.  III,  21);  et  istesubjungit,  QuoYiiam^/orta/id 
mealu  es  (Jerem.  zvii,  13,  14).  Illis  modis  nos  ins- 
truimus  hominem  ezapostolica  propheticaque  doc- 
trina,  ut  ffidificetur  super  fundamenta  Apostolorum 
et  Prophetarum  (Ephes.  u,  20;. 

CAPUT  XVH.  —  Faustus  autem  quomodo  persua- 
deret  divinitatem  Christi,  homini  gentili,  quem  con- 
stituitdicentem,  NecProphetisoredode  Christo ;  nec 
Christo  de  Prophetis?  An  Christo  crederet  de  se  ipso 
dlcenti,  cui  non  crederet  de  aliis  testificanti  ?  Vere 
ridiculum  est  hoc  putare.  Quem  semei  enim  dignum 
flde  non  duceret,  aut  omnino  nihil  ei  crederet,  aut 
potius  pro  aliis  quam  proseipso  testificantiorederet. 
Hic  forte  Faustus  irrisus,  Sibyilas  homini  legeret,  et 
Orpheum.  et  cffiteros  faujusmodi,  si  quos  alios  Qenti- 
lium  reperiret  de  Christo  aliquid  prffinuntiasse?  Sed 
non  faceret :  eos  quippe  sibi  incognitos  fassus  est, 
dicens,  Sane  si  sunt  aliqua,  ut  fama  est^  Sibyllx  de 
Christoprassagia,  autHermeiis,quem  dicunt  Trismegi- 
stum,  aut  Orphei  aliorumque  in  Gentilitale  vatum.  Uo- 
rum  ergo  iste  iitteras  nesciens,  quandoquidem  per 
famam  putat  esse  aliquos  tales,  non  eas  utiquelege- 
ret  illi  dicenti,  Nec  Prophetis  credo,  nec  Chrislo. 
Quid  igitur  faceret?  An  proferret  Manichffium,  et  ez 
iIIocommendaretChri8tum?Nunquamhocfeoerunt: 
sed  potius  de  Christo,  cujus  jam  nomen  ubique  dul- 
citer  clarum  est,  Maniohadum  semper  commendare 
conati  sunt,  ut  hoc  melle  scilicet  venenati  sui  poculi 
labra  perungerent.  Cum  enim  Christus  promiserit 
Buis,  missuruin  se  Paracletum,  id  est,  consoiatorem 
vel  advocatum,  Spiritum  veritatis  (Joan.  ziv,  16) ; 
per  hanc  promissionis  ocoasionem,  hunc  Paracletum 
dicentes  esse  Manichffium,  vel  in  Maniohffio,  subre- 
punt  in  hominum  mentes  ignorantes  ilie  aChristo 
promissus  quaodo  sit  missus.  Qui  autem  legerunt  oa* 
nonioum  librumy  qui  Aotus  ApostoloraminBcribituri 


S93 


LIBER  QUARTUS  D£CIM[JS. 


294 


vident  illam   Giiristi   promissionem  illic    rursus 

commemoralaoi,  et  illic  manifestissime  impletam 

{ActA,8,el  11,1 -4). Sed  modo  quaBrimu8,unde  illi  gen- 

tili  (idem  faceret  de  Ghristo  ?  Pnto  enim  neminem 

esse  tam  cscum.qui  velit  dicere,Manich®j  credo  : 

cum  dicatXhristo  non  credo.Deinde  sinon  ridens. 

saltem  stomachans  dicerel,Itane  Persicis  libris  me 

jubes  credere,qui  Hebrsis  me  dixisti^non  credere? 

Qaomodo  ergo  capturus  es,  haeretice;  istum  homi- 

nem,  nisi  jam  nomini  Ghristi  aliquo  modo  subdi- 

iom  inveneris  ;ut  quia  ille  jam  Ghristo  credendum 

esse  non  dubitat,tanquam  melius  prsBdicanti  Ghri- 

8lum  Manichso  deceptus  acquioscat  ?  Ecce  est  ille 

perdix  congregans  qu®  non  peperit.Itane  eum  non- 

dom  derelinquitis,  vos  quos  congregat,  et  nondum 

vobis  apparet  insipiens,  qui  dicit  Bebraeorum  tes- 

timonia  nobis  ',etiam  si  vera  sint,  ante  fidem  inu- 

tilia  esse,  post  Ddem  supervacua. 

GAPUT  XVlli. —  Abjiciant  ergo  qui  crediderunt, 
omDes  libros  per  quos  factum  est  ut  crederent.  Nam 
si  hoc  verum  e8t,cur  vel  ipsumEvangelium  Ghristi 
a  fidelibus  legatur,  non  videj.  Ante  (idem  quippe 
inutile  est^qaia  ille  gentilis,quem  ridentem  riden- 
dos,  vel  potius  Qendus  Paustus  inducit,noa  credit 
Cbristo.  Post  fidem  autem  supervacuum,  si  etiam 
veris  de  Ghristo  prsconiis  jam  superfluo  creditur, 
com  in  eum  creditum  fuerit.  Hic  forte  dicetis :  Sed 
Evangelium  debet  legore  jam  fidelis,  ne  obliviscatur 
quod  credidit.Sicergo,insani,etiam  Prophetarum  ve- 
ra  te8timonia,ne  obliviscatur  quare  crediderit :  quod 
81  oblitus  fuerit,  firmum  apud  eum  non  poterit  esse 
quod  credidit.Autprojicitejamlibros  Manichsi,qui- 
bus  testibus  credidisiis  lucem  pugnasse  cum  tene- 
bri8,quaBiux  ipseDeus  erat;etutpos8et  iigare  luxte- 
nebra8,priu8  esse  lucem  a  tcmebris  devor&tam,  et  li- 
gatam,et  inquinatam,etdilaniatam:quam  vos  man- 
dacandorecreati8,etsolviti8,etpurgati8,et6anaii8,ut 
vobismercesretribuatur^necumillaquffiliberarinon 
potuerit,in  globo  stemodamnamini.Hanc  fabellam 
quotidie  et  moribus  et  vocibus cantatis^cur  adhuc  in 

<  Sic  Am.  et  plerique  Mss.  At  Er.  et  Lov.,  dixi, 
s  Am.  et  Er.,  vobis. 


ea  quieritis  testimonia  Iibrorum,ut  in  rebus  super- 
fluis  et  conficiendis  codicibus  vestris  aliena  subs- 
tantia  consumatur,  et  Dei  vestri  ligata  teneatur  '  ? 
Incondite  omnes  illas  membranas,  elcgantesque 
tecturas  decoris  pellibus  cxquisitas',ut  nec  res  su- 
perflua  vos  oneret,et  Deus  vester  inde  solvatur,qui 
tanquam  pmna  servili  etiam  in  codice  ligatus  lene- 
tur.  Nam  si  possetis  libros  vestros  vel  elixatos  co- 
medera,  quantum  membris  Dei  vestri  beneficium 
prsstareiis  ?  An  et  si  fleri  pos8et,carnis  immundi- 
tia  prohiberet  paginas  ab  epuiis  vestris?  Imputet 
ergo  sibiencausti  munditia,quae  corioinhffisitagni- 
no.Sed  et  hoc  vos  fecisiis,qui  tanquam  primo  bello 
vestro^id  quod  muadum  erat  '  in  calamo,  immun- 
ditiffi  membranarum  scribendoaffixistis  :  nisi  quod 
colores  contrario  testimonio  \os  arguunt.Vos  enim 
potius  ad  lucemcandidarum  paginarum,cum  tene* 
bris  atramenti  venistis.Nobisdebetisirasci  taliadi- 
centibus,  an  vobis  talia  credentibus,  ut,velitis,  no- 
litis,  ista  consequantur?  Nos  autem  et  ad  comme- 
morationem  Odei  nostra,  et  ad  consolationem  spei 
nosirae,  et  ad  exhortationem  charitatis  nostrsB,  Li- 
bros  propheticos  et  aposiolicos  legimus  alterutris 
voribus  sibimet  concinentes  ;  et  ea  concinentia,  tan- 
quam  cmlesti  tuba,  et  a  torpore  mortalis  vits  nos 
excitaMtes,  et  ad  palmam  supernsB  vocationis  exten- 
dentes.  De  Libris  enim  propheticis  quiddam  cum 
commemorasset  Apostolus,  sicut  scriptum  est,Op- 
probria  exprobratUium  tibi  cecidcrunt  super  me{PsaL 
Lxviii,  10);continuo  subjungit  ulilitatem  divina)  lec- 
tionis  :  Qusecumque  enim  ante  scripta  sunt,  inquit, 
ut  nos  doceremur^  scripta  sunt ;  tU  pe*'  patientiam  et 
consolalionem  Scripturarum  spem  habeamus  ad  Deum 
{Rom.  XV,  4;.  Sed  contradicit  Paustus.  Fiat  ergo  illi 
quod  dicit  Paulus:Se  quis  vobts  evangetimverit  prx^ 
terquam  quod  accepistis,  anathema  sit  {Galat,  i,  9). 


*  Loy. fmembra  Hgnta  teneantur.Qupertiuo  additavoz, 
membra,  qua  careDt  editi  alii  et  Mss.  cajusque  loco  so- 
biaieUigitur,  tubstantia. 

*  Sic.  Am.  Er.  et  Mse.  At  Lov.,  exxqunias. 

s  Ediiio  Lov  tanqnam  primo  tibeilo  vestro  id  quod 
immundum  erat.  Costigatur  ex  editionibus  aliis  et  Mss. 


LIBER  QUARTUS  DEGIMUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Quare  Moy- 
sen  non  accipitis?  Amoris  pietatisque  causa,qua  co- 
limus  Ghrisium.Quis  enim  irreligiosus  adeo  est,  ut 
cum  libenter  aspiciat  Squi  suo  maledix.-rit  patri  ? 
Quapropter  et  nos  Moysen,quanquam  humanorum 
nulliunquamdivYnorumquepeperceritblaspheman- 
do,plu8  tamen  hinc  exsecramur,  quod  Ghristum  Fi- 
lium  Dei,qui  nostrse  saluiis  causa  pependitin  ligno, 
dirodevotationis^convicio  lacessivit:utrum  volens,an 

*  Aliqoot  Mst.,  aedpiat, 

*  Am.  £r.  et  quidam  Mm.  constanter  babent,  devotio- 
•c».  Itemque  panlo  post,  col.  295,  non  tam  crudm  devO' 
tionis  eontumelia,^  Editio  PP.  fienedictinorum  Antuer- 
pi«na  habtt,  devotionis.     M. 


casu,  tu  videris.Neutro  enim  horum  excusatus  erit 
aut  commendatus,  ut  debeat  accipi.Ait  enim  male- 
dictum  esse  omnem  qui  pendet  in  ligno  {Deut,  xxi, 
23).Hunc  ergo  tu  vis  ut  accipiam,huic  ut  credam  : 
cum  si  divinus  fuit,consteteumscientem  volentem- 
quti  raaledixisse  Christo ;  si  vero  nolens  nesciens- 
quemaledixerit,constet  eum  non  fuisse  divinum.Tu 
ergo  elige  utrumvis,  autMoysen  prophetam  non  fuis- 
8e,et  imprudeniia  peccasse.ut  dumaliis  ex  moresuo 
maledicit,  nesciens  blasphemaverit  et  Deum ;  aut 
fuisse  quidem  diviaum,nec  futura  hsc  ignoravisse, 
sed  invidentem  tamen  nostr»  saluti,qus  futura  orat 
ez  lignOylD  ejus  auctorem  maiedicioris  sui  venena 


2^3 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHifiUM,  S.  AUGUSTJNI 


296 


prompsisse.Et  quis  crgo  credathunc  vidisse  aut  co- 
gnovisse  Patrem,  qui  sio  laceraverit  Filium  :  huno 
adventum  Filii  potuisse  prsdicere,  qui  ascensionis 
ejus  ignoraverit  exitum?  Huc  accedit,  quod  illud 
etiam  considero,quam  late  hoc  sit  sparsum  convi- 
cium,  quamque  multa  comprehendat  et  violet  :  ut 
omnes  etiam  tangat  justos  et  martyres,  quotquot 
similispassionisexitu  defuncti  sunt  vita,ut  Petrus, 
et  Andreas,  ac  reliqui  ctjusdem  sortis.  Quos  nisi 
Moyses  aut  ut  non  propbeta,  nescisset,  aut  ut  ma- 
lignus  odisset,  si  fuit  propheta,  non  tam  crudelis 
devoiationis  contumelialacerasset.Neque  enimvul- 
go  saltem  eos  maledictos  dicit,  id  est,  apud  homi- 
nes  tantum,  sed  maledictos  Deo.  Quod  si  ila  est, 
undejam  benedictionis  relinqueturspes  velChristOi 
vel  Apostolis,  vel  ipsis  nobis,  si  nominis  ejus  cau- 
sa  *  crucifigi  contingat?  Quam  denique  imprudens 
arat  et  vacans  inspiratione  divina,  ut  cogiiare  ne- 
quiverit  diversis  ez  causis  homines  in   ligno  sus- 
pendi ;  alios  quidem  ob  iniquum  facinus,  quosdam 
vero  justitiffi  causa,  et  propter  Deum  :  idcircoque 
confuse  omnes  et  sine  discretione  ulla  sub  idem 
conjecit  maledictum  :  cum  esset  dicendum,  si  ei 
prudentia  inesset  ulla,  non  dicam  divinatio,  et  si 
adeo  cruz  ofifenderat  eum,ut  sola  excepta  abdicata- 
que  esset  ex  omni  genere  punitionum,  maledictum 
essesceleratumetimpiumomnemquipependissetin 
ligno  ;ut  esset  discretio  aliqua  inter  justos  et  inju- 
stoB  :  quanquam  ne  sic  quidem  vera  dixisset,cum 
latronemChristus  delignosecumintroduxerit  inpa- 
radisum  Patris  sui  {Ltic.  xxiii,  43).  Ubi  est  ergo, 
Maledictus  omnis  quid  pendet  in  lignof  kn  Barabbas 
latro  illo  insignis,qui  non  solumin  lignosuspensus 
minime  est.sed  etiam  JudsBorum  rogatu  emissus  e 
carcere(J/aitA.xxvii,26),magis  fuit  benedictus.quam 
ilie  qui  cum  Ghristo  de  oruce  ascendit  in  coclum  ? 
Quid  denique,  quod  etiam  eum  maledictum  vocat, 
qui  solem  adoraverit,  aut  lunam  (Deut,  xviii,  3)  ?  Si 
ergo  sub  gentili  positus  rege,  solem  adorare  cogar, 
et  cu  m  resti  tero,  maledictum  hoc  metuens  j  ubear  cru- 
ciflgi,in  aliud  ejus  incurram  maledictura,quod  ad- 
versuseum  deprompsit  qui  pendet  in  ligno?  An  ipsi 
quidem  bonis  omnibus  maledicereconsuetum  est? 
NoB  vero  tanti  devotationes  ejus  aestimare  debemus, 
quauti  sunt  stomacbantium  vetularum.Sic  enim  et 
Dei  omnes  pueros  ac  virgines  pari  devotatione  pro- 
sequitur  dicens,  maledictum  essc  omnem  qui  non   •' 
suscitaverit  semen  in  Israel  [Id,  xxv,  5-10).  Quod 
sque  convirium  principaliter  quidem  Jcsum  tangit, 
qui  ortus  et  ipse,ut  dicitis,ex  Judsis.nuUam  tamen 
intcreosservandae  posteritatis  causa  sobolem  susci- 
tavit.  Deinde  et  discipulos  ejus,quorum  nonnullos 
quidem  ab  uxoribussejunxit,quos  copulatosinvene- 
rat :  quosdam  vero  et  conjungi  vetuit,quos  depre- 
hendit  intactos.Qua  dere  Moyseosimpunitamhanc 
linguam,maledictorumjaculisChristumiumen,8an- 
ctimoniam,divina  omnia  petentem  Jure  nos  cogno- 
yeris  exsocratos.Acne  fortemultum  interesse  putes 
intcrsuspensum  et  cruciflxum ;  nam  et  hooin  praBsi- 
i  Sola  fere  Lov.,  ti  omne$  nos  efut  causa. 


diura  vobis  defensionis  soletis  as8umere;commen- 
tis  hisce  vestria  Paulum  audias  praescribentem, 
Christus  nos  redemit  de  matedicto  LegiSf  factus  pro 
nohis  maledictum :  quia  seriptum  est,Maledictus  omnis 
qui  pendet  in  ligno  {Galat,  iii,  13). 

CAPUT  II. —  AuGUSTiNus  respondit :  Pius  homo 
Faustus  dolet  Christum  esse  maledictum  a  Moyse, 
et  ob  hoc  odit  Moysen,  quia  diligit  Christum.  In- 
terim,  antequam  aperiam  in  quam  magno  sacra- 
mento,  et  quam  pie  dictum  sit,  Maledictus  omnii 
qui  in  ligno  pependerit  {Deul,   xxi,  23),  istos  pios 
homines  interrogo,  cur  irascantur  Moysi,  quando- 
quidem  mAedictum  ejus  ad  Christum  istorum  non 
pervenerit.Si  enim  Christus  pependit  in  ligno,  cla- 
vis  utique  afflxus  est.  Unde  etiam  ipsas  cicatrices 
post  resurrectionem  discipulo  minus  credulo  de- 
monstravit  {Joan,  xx,  27).  Quod  si  ita  est,  utique 
vulnerabile  atque  mortale  corpus  habuit,  quod  isti 
nolunt  fateri.  Si  ergo  et  illa  vulnera,  et  illas  cica- 
trices  falsse  erant,  falsum  est  et  quod  pependit  in 
ligno.Non  itaque  potuit  ad  eumillamaledictio  per- 
venire,  non  est  quod  succenseant  ei  a  cujus  ore 
processit.Itaque  si  ipsi  irasci  se  fmgunt  ei  qui  ma- 
ledixerit  falss  morti  Christi,  quod  secundum  ipsos 
dixerim  ;  quomodo  fugiendi  Bunt,  qui  non  maledi- 
cunt  Christum,  eed  quod  est  exsecrabilius,  crimi- 
nantur?Si  enim  non  est  accipiendus  qui  maledic- 
tum  ingerit  mortalitati ;  quomodo  eat  detestandus 
qui  fallaciam  objicit  veritati  ?  Sed  jam  videamua 
ex  occasione  calumniantium  hffireticorum,quomodo 
illud  sacramentum  fidelibus  exponatur. 

CAPUT  III.— Mors  hominisex  pGenapeccati  e»t, 
undeet  ipsa  peccatum  dicitur:non  quia  peccathomo 
dum  moritar.sed  quia  expeccato  factumestutmo- 
riatur.  Sicut  alio  modo  dicitur  lingua  proprie  caro 
quflB  intradentes  sub  palato  movetur ;  et  alio  modo 
dicitur!ingua,quod  per  linguam  fit^secundum  quem 
modum  dicitur  alialingua  gr(eca,aliaiatina  :  etma- 
nus  alio  modo  dicituripsum  propriecorporismem- 
brum  quod  movemus  ad  operandum,  et  alio  modo 
roanus  dicitur  scriptura  qu®  flt  per  manum.Dicimus 
enim,  Prolata  est  manus  ejus  :  Lecta  est  adversus 
eum  manus  ejus  :  Habeo  manum  tuam  :  Recipe 
manum  tuam.  Manus  utique  proprie  membrum 
est  hominis  :  non  autem  opinor  illam  scripturam 
membrum  esse  bominis,  et  tamen  dicitur  manus, 
eo  quodmanu  facta  sit.Sicetpeccatum,non  tantum 
ipsum  opus  malum,quod  poenadignum  est^sed  etiam 
ipsa  mor8,qu8e  peccato  facta  est^peccatum  appellata 
est  *.  Illud  itaque  peccatum,  quo  reus  esset  mortis, 
non  commisit  Christus :  illud  aatem  alterum^id  est, 
mortem,  qua  peccato  inflicta  esl  humana  nature, 
suscepit  pro  nobis.Hoc  suspendit  in  ligno,hoc  ma- 
ledictum  est  per  Moysen:  ibi  mors  damnata  estne 
regnaret,et  maledicta  est  utperiret.Quapropterper 
Christi  tale  peccatum,  damnatum  est  et  nostrum 
peccatum  ut  nos  liberaremur,  ne  regnante  peccato 
no8  damnati  remaneremus. 

*  Sr.  et  ploriqae  M9t*i  appeUatum  Ht^ 


2,»7 


LlBEll  QUARTnS  DECIMOS. 


298 


i 


CAPUT  IV.  —  Quiil  ergo  miratur  Faustas  male- 
dictum  esse  peccatum,  nialedictam  esae  mortem, 
maledictam  etse  mortalitatem  carais  sine  peccato 
Chri8ti,ex  peccato  tamen  hominis  etiam  ia  Christo 
factam  ?  Ez  Adam  quippecorpus  a8sump8it,quia  ex 
Adam  virgo  Maria,  quae  peperit  Ghristum,  Dixerat 
autem  Deus  in  paradiso,  Qua  die  teHgeriiU^fnortemO" 
riemini  {Gen.  ii,  4S) :  hoc  est  maledictum,  quod  pe- 
penditin  ligno.IllenegetChristum  maledictum,qai 
negat  et  mortuum.Qui  autem  confiteturet  mortuum, 
et  negare  non  potest  mortem  de  peccato  esse,  et 
ob  hoc  etiam  ipsam  peccatum  vocari,audiat  Aposto- 
lum  diccntum,Quoniam  vetus  homo  noster^  simul  cum 
ilio  crueifixus  est  {Rom  vi,  6) ;  et  intelliigat  quem  roa- 
ledictum  Moyses  dixerit.  Ideoque  securus '  Aposto- 
lus  ait  de  Christo,Fa^ti5  pro  nobis  maiedictum  (Gaiat, 
ni,  13)  sicut  non  timuit  dicere,  Pro  omnihus  mor- 
tums  est  (II  Cor.v,15).  Hoc  est  onim,mor<ttiiJ  est,  quod 
nuUedietus :  quoniam  mors  ipsa  ex  maledicto  est,  et 
maledictum  est  omne  peccatum,8ive  ipsum  quod  flt, 
at8equatur8upplicium,8iveip8umsupplicium,quod 
alio  modo  vocatur  peccatum,  quia  flt  ex  peccato.Sus- 
cepit  aatem  Christus  sine  reatu  supplicium  nos- 
tram,  nt  inde  solveret  reatum  nostrum,  et  flniret 
etiajn  supplicium  nostrum. 

CAPUT  V.  —  Ex  ingenio  meo  ista  dixerim,  si  non 
Apoatolus  toties  hoc  inculcat,  ut  et  dormientes  exci- 
tet,  et  calumniantes  oilocet,  Misitf  inquit,  Deus  Fi» 
lium  suum  in  similitudin^m  camis  peccati,  ut  de  pec- 
eaio  damnarei  peccaium  in  came  (Rom,  viii,  3).  Non 
erat  ergo  illa  caro  peccati,quia  non  de  traduce  mor- 
talitatisin  Mariam  permasculum  veneratcsedtamen 
qaia  de  pecoalo  est  mors,  illa  autem  caro  quamvis 
ex  virgine,tamen  mortalis  fuit;  eo  ipso  quo  mortalis 
erat,  similitudinem  habebat  carnis  peccati.  Hoc  ap- 
pellat  etiam  pcccatum,  consequenter  dicens,  Ut  de 
peeeato  damnaret  peccatum  in  came.  Item  alio  loco. 
Bum,  inquit,  qui  non  noverat  peccatum  peccatum  pro 
nobis  fecii,  ui  nos  simus  justitia  Dei  th  ipso  (II  Cor,  x, 
21).  Car  ergo  timeret  Moyses  dicere  maledictum^ 
qaod  Paulas  non  timuit  dicere  p^cca/um  ?  Plane  hoc 
Prophetaet  praevidere  debuit,  et  prsdicere,  paratus 
ab  bcreticis  oum  Apostolo  reprehendi.Quisquisenim 
reprehenderit  Prophetam  dms9e,malediclum  ;  cogi- 
tar  reprehendere  Apostum  dixisse,  pe^catum  :  nam 
utiqne  maledictum  comes  peccati  est. 

CAPUT  VI.  — Nec  ideo  m^jor  invidia  esl^quod  ad- 
diderit,  DeOy  ut  diceret,  Maiedictus  Deo  omnis  quipe" 
penderii  in  ligno,  Nisi  enim  Deus  odisset  peccatum, 
et  mortem  no8tram,non  ad  eam  suscipiendhm  atque 
delendam  Filium  suum  miteret.  Quid  ergo  mirum, 
si  maledictum  est  Deo,  quod  oditDeus  ?  Tanto  enim 
Hbeotias  nobia  donat  immortalitatem,qua3  fut*ira  est 
Cbriato  veniente,  quanb)  misericordius  odit  mortem 
ncstram,  quas  in  ligno  pependit  Ghristo  moriente. 
Quod  aatem  additum  eat,  omnis,  ut  diceretur, Ifa/tf- 
dictus  amnis  qui  in  iigno  pependerii,  non  sane  Moyses 
minnBpnBviditetiam  justosin  crucc  futuros,8ed  bene 

nnm  Mi8.y  tcctrfiit. 
Patiol.  XUI. 


prsvidithereticos  verammorlem  Domirii  negaluros» 
et  ideo  volentes  ab  hoc  maledicto  Christum  sejun- 
gere,  ut  a  mortis  etiam  veritate  sejungerent.  Si 
enim  vera  illa  mors  non  erat,  nullum  maledictum 
Christo  crucifixopependitinligno,quia  necvere  cru- 
cifixusest.Sed  contralonge  futuros  haereticos.quam 
de  longe  elamat  Moyses,  Sine  causa  tergiversamini, 
quibus  displicet  >  veritas  mortis  Ghristi,  Maledictus 
omnis  qui  pendei  in  ligno  :  non  ille  aut  ille,sed  omnis 
omnino  1  Etiamne  et  Filius  Dei?  Etiam  prorsus.Nam 
hoo  est  quod  non  vultis :  inde  8atagitis,inde  seduci» 
tis.  Displicet  enim  vobis  maledictus  pro  nobis,quia 
displicet  mortuus  pro  nobis.  Tunc  enim  extra  male- 
dictumillius  Adam,8i  extra  illius  mortem.Gum  vero 
ex  homine  et  pro  homine  mortem  suscepit,  ex  illo  et 
proiiloetiammaledictumquod  morti  comitatur,su8- 
cipere  non  dedignatus  est  etiam  ille,  prorsus  etiam 
ille  Filius  Dei  semper  vivus  in  sua  justitia,mortuua 
autem  propter  delicta  nostra  {Rom.  iv,  25),  in  carne 
suscepta  expcena  nostra.  Sic  et  semper  benedictuB 
in  sua  JuBtitia,maledictus  autem  propter  delicta  no- 
stra,  in  morte  suscepta  ex  poena  nostra :  ac  per  hoc 
additum  est,  omnis,ne  Christus  ad  veram  mortem 
non  pertinere  diceretur,  si  a  maledicto,  quod  morti 
co^junctum  est,  insipienti  hooorificentia  separare- 
tur. 

CAPUT  VII.  —  Qui  autem  ex  veritate  evangelica 
fidelis  e8t,intelligit  tam  non  esse  contumeliam  Cbri- 
8ti  ex  ore  Moysi,  cum  eum  dixit  maledictum,  non 
ex  divinitate  majestatis  sue,sed  exconditione  pcen» 
nostrae,ex  qua  in  ligno  suspensus  est ;  quam  non  est 
laus  Ghristi  ex  ore  Manicbsorum,  cum  eum  negant 
carnem  babuisse  mortalem,  in  qua  veram  mortem 
pateretur  :  quia  ex  illo  prophetico  maledicto  laus  in- 
telligitur  humilitati8,ex  isto  hfleretico  quasi  honore 
crimenobjiciturfalsitatis.Siergonegasmaledictum, 
nega  mortuum  :  si  negas  mortuum,non  jam  contra 
Moysen,sed  contra  Apostolos  dimicas.Si  autem  con- 
fiteris  mortuum,confitere8U8cepi8se  poeDam  peccati 
nostri  sine  peccato  nostro.  Jam  vero  ubi  audis  poe- 
nam  peccati,aut  ex  benedictione  crede  venienteni, 
aut  ex  maledictione :  ai  ex  benedictione  venit  pcena 
peccati,opta  esse  semper  in  pcena  peccati ;  si  autem 
optas  inde  liberariyCrede  per  divinas  sententie  justi- 
tiam  ex  maledictione  venisse.  Gonfitere  ergo  male- 
dictum  suscepiSBC  pro  nobis,  quem  confiteris  mor- 
tuum  esse  pro  nobis  ;  nec  aliud  significare  voluisae 
Moysen,  cum  diceret,  Maiedictus  omnis  gut  in  ligno 
pependerit ;  nisi,  Mortalis  omnis  et  moriens  omnis 
qui  in  ligno  pependerit.  Poterat  enim  dicere,  Male- 
dictus  omnis  mortalis  ;  aut,  Meledictusomnis  mo- 
riens  :  sed  hoc  est  quod  asserit  ProphetaSqnia  scie- 
bat  Gbristi  mortem  in  cruce  pensuram,etfuturo8  hce- 
reticos  qui  dicerent,  Pependit  quidem  in  ligno,  sed 
specie  quadam,  non  ut  vere  moreretur.  Glamando 
ergo,  Maledicius^  nihil  aliud  clamavit.nisi  quia  vere 
mortuus,  sciens  mortem  hominis  peccatoris,  quam 
sine  peccato  ipse  8U8cepit,de  illo  maledicto  venien- 

>  Mn.  o  guibui  dispiieet. 
*  In  Mbb.,  pmpheHk* 


299 


CONTRA  PAUSTDM  MANlCeiEDM,  S.  ADGDSTINI 


300 


tem  quo  dictum  est,  Si  tetigeritis,  morte  moriemini 
{Gen.  II,  17).  Ad  hoc  pertinet  et  serpens  ille  in 
ligno  su8pen8UP,quo  signiOcaretur  non  falsam  mor- 
tem  Christum  flnxisseySed  illam  veram  in  ligno  pas- 
sionis  sus  suspendisseiin  quam  serpens  ille  homi- 
nem  male  suadendo  dejecit.  Quam  veram  mortem 
nolunt  isti  conspicere  :  et  ideo  non  sanantur  a  vene- 
no  serpentis,  sicut  in  eremo  quicumque  illum  at- 
tenderent  sanahantur  {Num.  xxi^  9). 

GAPUT  VIII.  —  Itaque  fatemur  ah  imperitis  dici, 
aliud  esse  affigi  ligno,  aliud  in  ligno  pendere.  Bio 
enim  quidam  putant  solvendam  esse  istam  qusBtio- 
nem,  ut  Judam  dicant  a  Moyse  maledictum  qui  la- 
queo  se  suspendit ;  quasi  primo  noverint  utrum  ex 
ligno  an  ez  lapide  se  ille  suspenderit.Sed  verum  est, 
quod  elFau8tiiscommemoravit,ApoBtolum  non  sine- 
re  aliud  intelligere^quam  deChristo  esse  prsdictum. 
Sed  talis  imperitianonnuliorumCatholicorum,Yena- 
tio  Manichaeorum  est.  Tales  enim  solent  insectari, 
taiessuis  fallaciis  irretire :  tales  in  eos  cecideramu;S, 

« 

tales  hsseramus  ;  tales,non  virihus  nostris,  sed  Dei 
misericordia  eruti  sumus. 

CAPUT IX. — Quffi  autem  divina  Moyses  lacessivit, 
Bicttt  Faustus  criminatur  dicens,  quod  humanorum 
nulUunquam  divinorumque  pepercerit?  Dixit  enim,  et 
ahiit :  nihil  sategit  probare,  nihil  curavit  ostendera. 
Nos  autem  scimusMoysen  omnia  vere  divina  pie  lau- 
dasse,  et  pro  temporis  congruentia  sueque  dis- 
pensationis  gratia,  juste  humana  rexisse.  Exiganl 
iiti  ut  hoc  doceam,cum  et  ipsi  docere  conati  fuerint 
quod  Faustus  ohjicit,  caute  quidem,  ut  erat  acutus, 
sed  oh  hoc  incautus,quia  suo  acumine  se  perimehat. 
Felix  enim  cor  acutum  ad  veritatem,  infelix  contra 
veritatem.Non  dixit,hominum  nulli  unquam  deorum 
que  pepercerit,sed,  Aumanorum,  inqxiiU  et  divinorum, 
Si  enim  diceret  eum  Deo  non  pepercisse,  facile  con- 
vinceretur  fals®  criminationis ;  cum  Moyses  inveni- 
retur  uhique  honorare  ac  prasdicare  Deum  verum, 
qui  fecit  coelum  et  terram.  Si  autem  diceret,  nulli 
deorum  pepercisse,proderet  se  ChristianiB  illos  deos 
colere,  a  quibus  adorandis  Moyses  prohibet :  atque 
ita  sub  alas  Catholice  matris  pullis  fugientibus  non 
congregaret  quas  non  peperit.  Ut  ergo  insidias  ten- 
doret  parvulis,  dixit  divinorum  nulli  pepercisse 
Moysen,  quo  possent  neque  Christiani,  aperto  deo- 
rum  cultu,fugere  impietatem  istorum  nimis  ahhor- 
rentem  a  religione  Ghristiana,  et  Pagani  eis  favere 
adversum  nos,  qui  Moysen  scirent  contra  idola  et 
contra  deos  Gentium,  qu»  sunt  daBmonia,  multa 
vera  et  digna  dixisse 

CAPUT  X.  —  Quod  si  istis  displicet,  aperte  se  fa- 
teantur  dolorum  vel  diemoniorum  esse  cultores  : 
quod  quidem  ignoranter  essent,  eo  ipso  solo  quod 
esscnt  haeretici.  De  talibus  enim  dixit  Apostolus  : 
Quia  in  novissimii  temporibus  recedent  quidam  a  fide^ 
tntendcntes  spiritibus  seducioribus,doctrinis  cfsmonio- 
rum  in  hypocrisimendaciloquorum{l  Tim.  i,l,2).Qui 
enim  nisi  daemones,  quibus  est  amica  fallacia,isti8 
persuaderent  quod  Ghristus  fallaciterpa88U8,fallaoi- 


ter  mortuus  sit,  fallaciter  cicatrices  ostenderit ;  id 
est,  non  vere  passus,  nec  vere  mortuus  sit,  nec  illas 
verffi  fuerint  ex  veris  vulneribus  cicatrices?Qu(e  sunt 
evidentiores  doctrins  mendaciloquorum  daemonio- 
rum,  quam  istae  quibus  persuadetur  Filium  Dei,  id 
est  ipsam  veritatem,  esse  mendacem  ?  Sed  isti  in 
doctrina  8ua  hadent  et  apertam,  non  qnidem  dsmo- 
niorum,sedtamen  creatur£culturam,quam  damnat 
Apostolus,  dicens  ;  Et  coluerunt,  et  servieruni  crea- 
tursR  potius  quam  Creatori  [Rom,  i,  25). 

CAPUT  XI.— Proinde  isti  in  phantasmatibus  fabu'- 
larum  suarum  idola  et  dsemonia  nescientea  oolunt : 
in  sole  autem  et  luna  noverunt  se  aervire  creatura ; 
et  quod  putant  se  etiam  Greatori  8ervire,multum  fal- 
luntnr :  pbantasmati  enim  suo  serviunt,  Greatori  au- 
tem  nullo  modo  servlunt,  quando  ea  negant  Deum 
creasse,qu6B  aperte  Apostolus  ad  Dei  creaturam  per- 
tinere  demonstrat,  dicens,cum  de  cibis  et  carnibua 
ageret,  Omis  enim  creatura  Dei  bona  est,et  nihil  abji' 
ciendum  quod  cum  graiiarum  actione  percipitur{l  Tim. 
iv,4).  Videte  quid  sit  sana  doctrina,quam  non  feren- 
tes  vos  ad  fabulas  convertiatiB.  Quomodo  Apostolus 
et  creaturam  Dei  laudat,  et  ei  tamen  cultum  religio- 
nis  exhiberi  vetat :  sic  et  Moysea  (qui  vobis  videtur 
nuUi  divinorum  pepercisse,non  ob  aliud  suspicor^nisi 
quia  solem  et  lunam  vetuit  adorari  [Deut,  xvii,3),  ad 
quorum  circuitum  vob  per  omnea  angulos  vertit]s,ut 
eos  adoretis)  Bolem  et  lonam  vera  laude  laudavit, 
cum  eos  factos  a  Deo,  et  in  ccslesti  ordine  ad  per- 
agenda  8ua  opera  collocatos,8icutest,ita  narravit: 
Solem  in  potestatem  diei,  tunam  in  potestatem  noclit 
(Qen,  ifi6,et  Psat.  cxxxv,  8, 9).  Falsis  autem  vestris 
laudibus  sol  et  luna  non  gaudent.Diabolus  novit  fal- 
sa  laudegaudere,prsvaricatrixcreatura.  Potestates 
verocoBlorum,quffi  peccato  non  laps®  sunt,artificem 
suum  in  se  laudari  volunt:  quarum  illa  vera  laus  eat, 
qua  Greatori  illarum  non  fit  injuria.  Fit  autem  cum 
dicitur  quod  partesejus  sunt,  aut  membra  ejus,  aut 
aliquid  subBtanti»  ipBius.Illeenim  perfectu8,et  nui- 
lius  indigens,  et  nusquam  defluen8,neque  discissus, 
neque  per  Ioch  distentus,  apud  se  totus  incommuta- 
bilis,  sibique  sufficiens,se  ipso  beatuB,propter  abun- 
dantiam  bonitatis  per  Verbum  suum  dixit,  et  facta 
Bunt;  mandavit,  et  creata  sunt  {Psal.  cxlviii,  5). 
Proinde  si  terrestria  corpora,de  quibus  loquebatur, 
Apostolus  cum  cibum  nullum  immundum  diceret, 
bona  8unt,quia  omnis  creatura  Dei  bona  est ;  quanto 
magis  coBlestia,  in  quibus  excellunt  sol  et  luna  1 
cum  ipse  Apostolus  dicat,  Corpora  cmlestia  et  corpo^ 
ra  terrestria  ;  sed  alia  est  ca^lestium  gloria,  alia  ter^ 
testrium  (I  Cor,  xv,  40). 

GAPUT  XII.  —  Non  ergo  conviciatur  Moyses  soli 
et  lun»,  cum  eos  vetat  adorari ;  sed  eos  laudat  tan- 
quam  creaturam  coelestem :  Deumautem  laudattan- 
quam  creatorem  coelestium  et  terrestrium  ;  nec  vult 
oITendi  Deum,  cum  illi  pro  illo  adorantur,qui  prop- 
ter  illum  et  ex  illo  laudantur. 

At  quam  sibi  Faustua  argute  reprehendere  visus 
eBt^quod  etiam  oialedictum  vooat  Moy8e8«qai  sotem 


MioTvnTHuiun*m.S%erffo,ianaii,tubgenUUpotiiM 
nge^olemeogaradorart,elcumre4lileTO,  maMiettan 
lUK  metiunt,  jubear  cruciligi,  in  aliad  ejutincurram 
maiedietiim,  qaod  adveriut  eum  deprompiit.guipendtl 
in  Ugno.yoi  qutdem  quIIub  rexgentitia  cogit  adorare 
■olam.quDdnecipseaolcogeret.aiiQ  tem  regQsret, 
quik  neo  hudo  e  vobis  boo  vult  fleri:  aed  aicut  Creator 
ipse  impioa blasphematorea  auoa  uaque ad  judicium 
8astii]et,eioetipeacoBleetiatolerautvaaoaa(loratorefl 
■uofl naqae ad  judicium Creatoria  aui  (a).Tamen  me- 
meotote  Chriatianum  regem  uon  poaae  cogere  ut  sol 
adoratur.DegentilieQimregeezemplumFauatuBprO' 
poauit.BGienB  prorecto  ad  Oeotilea  perlinere  quod  fa- 
citie,  eum  solem  adoratis.NoD  eat  ergo  hoc  chriBiia- 
nnm^aed  ubiquejam  perdiinomBnChriatiponit.ut 
congreget  quc  non  peperit^Jweni.xvii.llj.Videte  ta- 
menquam  raeilere8poi]deatveHtsB,etaanadoctrina 
qnamfacilediBrumpat  hunc  veBtrsquKfllionis  tan- 
quam  inevitabilem  et  bicipitem  laqueum.  Eoce  fa- 
ciamna  aliqaem  armatum  regia  potealAte  commi- 
nari  homini  cbrietiano,  utai  lolem  adorare  Dolueht, 
■Dtpendatnr  in  ligno.  Si  declinavero,  inquia,  male- 
dictnm,  qnod  Lez  prompsit  in  solia  Bdoratorem,  in> 
cidam  in  illud  quod  eadem  Lex  prompait  in  eum 
qui  pependerit  in  ligno.  Itaveroturbaberisiaed  to, 
imn  nec  tu,  quiil  et  nullo  cogente  adorae  Bolem.  At 
vero  ChristianaB  aedificatus  auper  fundnmentum 
ApoatolorumetProphBtarum(£ph«j.  11,20),  altendit 
singulas  causas,  et  Bingula  maledicla:  videt  unum 
pertinare  ad  corpus  niorlale,  quod  ligno  suspendi- 
tur;  altemm  ad  animum,  quo  Soi  adoratur.  Etai 
coim  corpua  inclinalurtnadoracdo,  animuatamen 
ant  eolit  quod  adorat,  aut  fingit;  olrumque  autem 
(Mrnicioaam  eat.  QaaproptBr  quoniam  maledictnm 
iD  atroqae  mors  meruit,  siout  mora  corporis  in  li- 
gao  pendere,  ita  mors  animi  eet  eolem  adorare. 
EligcDdnm  eet  igiiar  malediotum  in  corporis  mor- 
te,  qoo  maledicto  at  ipsum  corpus  in  reBurrectione 
liberabitur:  devitandum  autem  maledictuminani- 
mm  morte,  ne  cum  auo  corpore  in  Kterno  igne 
dunnatur.  Hano  enim  quteelionem  nobia  Dominua 
■olvit,  diceoa :  Nolite  limere  eot  qui  corpu*  ocridunt, 
animam  autem  non  pottunt  occidere :  ted  eum  limete 
qui  habet  poleitalem  et  animam  et  corput  occidere  in 
gehenaam  ignit  {Malth.  x,  28).  Tanquam  diceret, 
Nolite  timere  maledictum  corporalis  mortia,  quod 

{a}  n  Batraet.,  cap.  T,  n.  3. 


LIBER  QUINTUS  DGCtHUS.  30S 

temporaliter  solvitur :  nd  timete  malediotnm  spiri- 
tualie  mortia,  perquodanimain  BternQm  oum  buo 
corpore  oruoiatur.  Ecce  non  est  anicularie  maledi- 
ctio,  Bed  prophettca  prEdictio,  Maledictut  omnit  qui 
pendet  in  ligno.  Bic  enim  aufert  GhriBtua  de  male- 
dicto  maledictum,  quomodo  de  morte  mortem,  de 
peccato  peccatum.  Sio  ergo  non  blaapbemavit  Moy- 
aes  dioeado,  Maledii-tut  quipendet  tn  ligno  :  quomo- 
do  noQ  blaapbemaveruQt  Apoatoli  doceado,  Kor~ 
tuut  ett  (II  CoT.  V,  14,  15) ;  et,  Yetus  komo  notter  eon- 
/I1.UI  eit  cruci  cum  illo  {liom.  vi,  6) ;  et,  De  peccalo 
damnavU  ptccaium  {Id.  viii,  3)  ;  et,  Eum  qui  non  ne- 
verat  peccatum,  peccatum  )<ro  nobii  fecit  {11  Cor.  v, 
21)  j  et  multa  hujusmodi.  Vos  autem  cum  borretis 
maledictum  ChrlBtum,  fatemini  vos  horrera  mor- 
tem  Chriati.  Ubi  apparet  veatra,  nOQ  aQicular{& 
maledlclio,  eeddiabolica  Bimulstia,  qui  mortem 
CbriBti  corporis,  anim«  veBtrx  morte  non  creditis. 
Quam  tamen  mortem  Chriati  non  veram,  aed  eimu- 
latam  suadetia :  quaai  non  audealis  per  nomen 
cbristianum  hominee  fallere,  nisi  ipsum  Christum 
magistrum  fallacin  faciatia. 

CAPUT  XIII.  —  Qued  autem  inviduscontinentin 
vel  virginitati  Faueto  Hoysea  viaus  eet,  quia  disit, 
Malediciui  omnii  gui  non  tuecitaverit  semen  in  hrael 
(Deulxiv,  7) ;  legant  laaiam  clamantem,  Hgc  iicit 
Dominut  tpadonibut  omnibus^Quiobiervaverintpra- 
cepta  mea,  et  elegeriat  qux  ego  voio,  el  cuslodierint 
latamentum  meum;  dabo  illis  indomo  mea  et  in  muro 
meo  locum  nominaittm,  meliorem/iliorum  el  filiatvm  : 
nomen  siemum  dabo  iltii,  et  non  deerit  illii  [Isai, 
LVi,  4-5).  Autsicontrariumputant  lBaiamMoyai,hio 
eiB  placeat,  ai  ille  diapticat ;  non  eat  parum  adversus 
istoB.  Nobis  enim  sufflcit  ecire  unum  Deum  locutum 
et  per  Moysen  et  per  Isaiam :  et  malediotum  esseom- 
nem  quinonsuacitaveritsemeQ  inlsrael,  siveluno, 
oam  populo  eecundum  carnem  propagando  etiaim 
carnalia  prolie  operatio  in  ccnjngali  castitate  ad 
ofGcium  civicum  ■  pertinebat,  sive  nunc,  ne  qttis- 
quam  spiritualiter  natus,  putet  sibi  debereanfQc» 
re,  nec  instet  dominicia  lucria,  quibuaquiaquepro 
modulo  suo  prtedtcando  Cbriatum,  debet  genera- 
re  christianoB.  Ita  illa  divica  aententia  tempora 
utriuaque  Teatamenti  mira  breviiate  complectitur, 
Uaiedictut  omnis  tjui  non  tutcitavtril  semen  m  Israel. 

<  Edilio  LoT.,  ad  offleium  eoniugum.  At  Un.  cmn 
Am.  et  Et.,  ad  offieium  eivieum,  kabeiit,  ant,  ad  offi- 


LIBER  QUINTDS  DECIMDS. 


CAPDT  PRIHUM.  —  Faustds.  dixit :  Quare  non 
aecipitisTestamentam  Vetus?Quia  nt  omne  vaa  ple- 
nDmsuperfnsanonrecipit.aedeirundilreVstomachus 
■atnrrejictt  iogeata.Proindeet  Judsi  ex  prxoccupa- 
tionelloywoBTestamento  Veteri  BatiBti,reBpueruDt 
Novnin:etnosexChristiprffiventione  Novo  referti, 
reapoimns  Vetui.Vos  ideo  utrumque  accipilis,  quia 
ia  DMitio  «tii  pleni,  aed  semi  laltenunqBeex  altsro 


in  vobis  non  tam  repletur,  quam  eomimpitur ;  quia 
et  sema  vasa  nunquamde  diBsimiliimplentur  mate- 
ria,BeddBeademaQBibiBimili,ut  vini  vino,  mellis 
melle,et  aceti  areto :  quibus  si  dissimilia  et  non  sui 
generia  Buperrundas,  ut  mebi  fel,  et  aquam  vino,  et 
aoetogaroB  ;non  repletio  vocabiturhKc.sedadults- 
rium.Bec  ei^  cauea  eat,  undenos  parum  accipimus 
Teatamentum  Vetus  :et  quia  Booleeia  noBtra,spoi)M 


303 


CONTRA  FAUSTDM  MANlCHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


m 


Gbristi,  pauperior  quidem  ei  nupta,  sed  diTiti,  con- 
tenta  sit  bonis  mariti  8ui,humilium  amatorum  dedi- 
gnatur  opes,  aordent  ei  Testamenti  Veteris  et  ejus 
auctoris  munera,fam8eque  sus  custosdiligentissima, 
nisi  sponsi  sui  non  accipit  litteras.Vestra  saneEccle- 
sia  usurpetTestamentum  Ve1us,quffi  utlasciva  virgo 
immemor  pudori8,alieni  viriet  muneribusgaudetet 
litteris.Amator  denique  ille  vester,et  pudoris  corru- 
ptorHebrsorum  Oeus,diptychio  lapideo  suo,aurum 
vobispromittltetargentum,ventrissaturitatem(D^ 
vui,7-9),  et  terram  Ghanffiorum  {Exod.  xxiii,  23). 
Hi  vos  delectavorunt  tam  sordidi  quaestus,  ut  libeat 
peccare  post  Ghristum,ut  sitis  ingratitamimmensis 
dotibusejus.  Haec  tos  illiciunt,ut  in  Hebreorum  de- 
pereatis  Deo  post  nuptias  Christi.  Discite  ergo  jam 
nunoetiam  fallivos,  etdecipifalslspromissionibus 
ejus.  Pauper  est,  egens  eat,  nec  ea  quidem  prsstare 
potest  quffi  promittit :  nam  si  su®  propriffi  conjugi, 
dico  autem  Synagogs,  nihil  horum  prffistat  que 
pollicelur,et  quidem  morem  gerenti  sibi  per  orania, 
et  servienti  submissius  qnam  ancilla ;  vobis prffistare 
quid  poterit  alienis  ab  se,  et  mandatorum  suorum 
detrectantibusjugum  suporba  cervice?  Sed  vos  qni* 
dempergite  agere  ut  C(epi8ti8,rudem  pannum  veteri 
vestimento  committite,  novum  vinum   veternosis 
atribus  credite  {Matth.  i\,  16,  17),  duobus  maritis 
nulli  placituri  servito,  christianam  denique  fldem 
Hippocentaurum  facite,  nec  equum  perfectum,  nec 
hominem :  nobis  soli  Ghristo  servire  permittite,ejas 
tantum  immortali  dote  contentis,  et  imitautibus 
Apostolum  qui  dic\i,SuffiderUia  nostra  ex  Deo  est^  qui 
nos  idoneos  probavit  ministros  Novi  Testamenti(l\  Cor. 
III,  5,6).  Hebrffiorum  Dei  et  nostraadmodum  diversa 
conditio  est :  quia  nec  ipse  quffi  promittit  implere 
potest,  et  nos  ea  fastidimus  accipere.  Superbos  nos 
adversus  blanditias  ejus,  Ghristi  liberalitas  fecit.  Ac 
ne  incongrue  me  hffic  comparasse  exlstimes,  Paulus 
innoshancco^jugalisdisciplinssimilitudinemprior 
contulit,  dicens :  Qusesub  viro  est  mulier  vivente  viro 
alligata  est  lege  viri :  si  autem  mortuus  fuerit  vir  ejus, 
solutaest  a  lege  viri.Rrgoviventeviro  t;oca6{7ur,inquit, 
adiUtera,  sijuncta  fueyil  atteri  viro :  quod  si  mortuus 
fueritvirejus,noneritadultera  atii  conjuncta  {Rom, 
VII,  2,  3).  Per  hoc  ostendens,  spiritui  mGechari  eos 
qui  non  ante  repudiante8,et  in  mortuis  quodam  modo 
ponenteBLegisauctorem,tum  demum  secopulaverint 
Christo.  Quod  dictum  ad  eos  prfficipue  spectat,  qui 
crediderint  ex  Judffiis,  videlicet  ut  ipsi  sint  prim» 
superstitionis  obliti.  Nobis  vero  in  hoc  quid  opus  est 
vel  prfficepto,  quibus  ex   Gcntilitate   conversis  ad 
Ghristum,HebrffiorumDeus  non  mortuusdebet  vide- 
ri,  sed  nec  natus  ?  Sane  Judso,  si  credat,  Adoneus 
debet  videri  defunctus,  gentili  vero  idolum :  et  uni- 
ouiquequod  est  veneratus  ante  cognitum  Ghristum. 
Nam  si  post  idololatriffi  divortia  Hebrffiorum  quis 
Dcum  et  Ghristum  pariter  colat,nihil  ille  quidem  a 
detriti  pudoris  femina  discrepavit,  quffi  post  unius 
mariti  obitum  duobas  nupserit. 

CAPUT  U.— AuQOSTiNOS  respondit :  Audite  hcc,         t  SoU  editio  Lov^  vere  eoMiess  oasta  membrei. 


quorumoordapoBsidetGhriBtu8;etvidete,8itolerati8, 
nisiquiaipse  eat  vestrapatientia.Faustusnovo  melle 
plenus,  respuitacetumvetus^etPaulus  aceto  vetere 
plenus,  effdditdimidium,  quo  caperet  infusum  mei 
novum ;  non  servandum,  sedcorrumpendum.  Videa 
enim  quod  ait  apostolus  Paulus,  Servus  ChristiJesu^ 
vocatusapostolus,segregatusinEvangeliumDei,ej.mel' 
le  novo  est.Illud  autem  quod  sequitur,QttOiif  antepro' 
miserat  per  Prophetas  suos  in  Scripturis  sanctis  de  Fi" 
lio  suo,  qui  factus  est  ei  ex  semine  David  secundum 
camef7t(/{om.i,l-3);exacetovetere.  Quis  hoo  susti- 
neret  audire,ni6i  nos  consolaretur  idem  dicens^Opo'*- 
tet  et  hdereses  em^  ut  probati  manifesti  fiant  in  vobii 
(I  Cor,  XI,  19;?Sed  quid  opusest  eadem  jam  superlas 
satisdicta  repetere  (Lt6.8)  ?  Nam  pannum  novumet 
vestimentum  vetu8,et  vinum  novum  et  atres veieres, 
non  duo  Testamenta  signiflcare,  sed  duasvitas,  et 
spes  duas  ;  ad  duo  vero  Testamenta  intelligenda 
illam  datam  csse  a  Dominosimilitudinem,  Propi^M 
omnisscriba  eruditus  in  regno  Deisimilis  estpatrifami' 
liasproferenti  de  thesaurosuonova  etvetera{MaUh.xiii, 
52),  ex  his  quffi  ante  diximus,  recordetur  qui  potue- 
rit,  vel  certe  recenseat  qui  voluerit.  Duas  euim  spes 
si  quis  habendas  putaverit  ut  et  propter  felicitatem 
terrenam,  et  propter  regnum  ccBlorom  Deo  serviat; 
hdeo  illam  non  capit,  et  cum  hffic  aliqua  tribulatione 
fueritperturbata,deGcienshomoamittetetiamillam. 
Inde  est  et  illud :  Nemopotest  duobus  dominissennre. 
Quod  exposuit  dicen8,yVon  potestis  Deo  servire  et 
mammonx  {Id,  vi,  24).  Vetus  autem  Testamentum 
recte  intelligentibus  prophetia  est  Novi  TestamentL 
Itaque  et  in  illo  primo  populo  sancti  Patnarche  et 
Prophetffi,  qui  intelligebant  quod  agebant,  vel  quod 
per  eos  agebatur,  in  Novo  Testamento  babebant 
istam  spem  salutis  ffiternffi :  ad  illud  enim  pertine- 
bant,quod  intelligebant  et  diligebant  ;quia  etsi  non- 
dum  rcTelabatur,  jam  tamen  figurabatur.  Ad  Vetus 
autem  illi  pertinebant,  qui  non  illic  amplius  quam 
promissa  temporalia  cogitata  concupiscebant,  in 
quibus  ffiternafigurata  et  prophetata  non  intellige- 
bant  Sed  bsc  jam  satis  superque  prioribus  res- 
ponsionibus  nostris  dicta  sunt. 

GAPUT III.  —  Illa  vero  est  mirabilis  impudentia, 
oum  Manichffiorum  sacrilega  et  immunda  societas 
etiam  castam  sponsamChristisejactarenondubitat: 
in  quo  adversus  sanctffi  Ecclesiffi  vere  casta  membra^ 
quid  proQcit,nisi  ut  veniat  in  mentem  adversus  tales 
apostolicailla  admonitio:i4ptoi;t  vosuniviro^mrginem 
castam exhibere  Christo.  Timeoautemyne sicut  serpens 
Evam  fefeltit  astutia  sua,  sic  et  vestrm  mentes  corrum' 
pantur  a  castitate^  quae  est  in  Christo  (11  Cor.  xi,  2, 3)7 
Quid  enim  agun  t  isti  evangelizantes  nobispreterquod 
accepimu8,nisi  ut  nos  a  castitate  corrumpant»quam 
Ghristo  8ervamus,quando  legemDei  culpantnomiae 
vetustatis,  et  errorem  suum  laudant  nomine  novi- 
tatis,  quasi  omnis  vetustas  fugienda  eit,  aut  omnia 
novitas  appetenda;  com  et  mandatum  vetus  in  laude 


305 


LIBER  QUINTUS  DEGIMUS. 


306 


poaat  apostolus  JoaoDes  (I  Joan.  ii,  7),  et  profanas 

verborum  novitates  evltari  jubeat  apostolus  Paulus 

(I  rim.  VI,  20)?Teergo,verasponsaveriChri8tiEc- 

elesia  catbolica,  alloquaret  ego  te  pro  modulo  meo, 

qualiscumque  filiusetservustuuspositus  in  tedis- 

pensare  cibaria  conservis  meis.  Gave  semper,  ut  ca- 

Tes,  Manichseorum  impiam  vanitatem,  Jam  tuorum 

perioulo  expertam,  et  liboratione  convictam.  Ille  me 

quondam  de  gremio  tuo  error  ezcusserat:  expertus 

fugi  quod  experiri  non  debui.  Sed  tibi  profecerint 

etiam  pericula  mea,  cui  nunc  servit  liberatio  mea. 

Qnianisi  mihi  verus  et  verax  sponsus  tuus,  de  cigus 

latere  facta  es,  in  vero  sanguine  suo  remissiontm 

peceatorum  posnisset,  absorbuisset  mevorago  falla- 

oiae,et  terram  factum  serpens  irreparabiliter  devo- 

ruset.  Noli  decipi  nomine  veritatis :  hano  sola  tu  ha* 

bes,  et  in  lacte  tuo,  et  in  pane  tuo ;  in  hac  autem 

tantam  nomen  C|jus  est,  ipsa  non  est.  Et  in  tuis  qui- 

dem  grandibus  secura  es :  sed  appelloin  te  parvulos 

too8,fratre8,filio8,  dominos  meo8,quo8  vel  tanquam 

o?a  flollicitis  alis  foves,  vel  tanquam  infantes  iacte 

BotriSySine  corruptione  fecunda,virgo  mater.Hosin 

ta  appello  teneros  fetus  tuos,  ne  garrula  curiositate 

sedDcantor  abs  te;8edpotiusanatbement,si  quiseis 

evangelizaverit  prsterid  quod  acceperunt  in  te  {Ga- 

laimifiy.nec  reiinquant  verum  veracemqueChristum, 

In  quo  8unt  omnes  thesauri  sapientise  et  scientia  abs- 

eonditi  {Colou.  ii,  3),  et  magnam  multitudinem  dui- 

oedini8eJu8,quam  abscondit  metuentibusse,perfecit 

aotem  sperantibus  in  se  {PsaL  xxx,  20).  Ibi  vero 

qoomodo  possont  esse  yerba  veracis»  in  praedicatore 

Gbrinti  failacisTGontemneinsultationes  eorumiquia 

bene  tibi  es  consoia,  promissionem  vitffi  stema  te 

■damasse  in  muneribus  sponsi  tui,  id  est,  ipsum 

spoDSom  tuum,  quia  ipse  est  vitaaeterna. 

CAPUT  rV.  —  Non  autem,  sicutilli  desipiunt,  ad 

alienum  deom  seductaes,promittentemsaturitatem 

Yeotris  etterram  Ghanansorum,Inteliigi8  quippein 

ipsie  etiam  promissionibus  tejam  tunc  figuratam  et 

propbetatam,  pMescientiam  parturisse  sanctorum. 

Nec  lapideo  diptychio  miserabilidicacitatereprehen- 

to  movearis:  qoianonhabes  lapideumcor,  quodills 

tabalsinpopuloprioresigniflcabant.Esenimtfputo/a 

Apostolorom  ,^np^a  non  atramtmtOyied  spiriluDei  vivi; 

mon  in  lalnUis  lapideis,  sed  in  tabulis  cordis  camalibus 

(U  C0r.ni,2,3).Ad  qus  verbaillivanigaudent,putan- 

tesApostolam  reprehendisse  dispensationem  illi  tem- 

pori  eongmam  VeterisTestamenti,  non  intelligcnt^s 

hoo  eom  ex  Propheta  dixisse.  Hsec  enim  verba,qua3 

imperiteamplectuntur,longeantequamperApostoIoB 

dicerenturetimplerentur,aProphetis,quosrespuunt, 

prcnontiata  sunt  Propheta  enim  dixerat:  Auferam 

ei$  ear  lapideumg  et  dabo  eis  cor  cameum  {Ezech,  xi, 

19).  Videant  si  non  hoo  est,  Ncn  in  tabulis  lapideiSf 

S0d  tn  tabulis  cardis  camalibus.  Nam  neque  ibi  quod 

dietom  est  cor  carneum,  neque  hic  tabulae  carnalee, 

hoeToiont,  ut  oamaliter  aapiamus^:  sed  quia  in 

*  Edillo  LOT.9  eapiamut  ista.  Abest,  isie,  a  csteris  li- 

WiL 


comparationelapidis,qui  sinesensu  e8t,caro  sentit ; 
per  lapidls  insensualitatem  signiflcatum  est  cor  non 
intelligens,  et  per  carnis  sensualitatem  signiflcatum 
est  cor  intelligens.  Tu  potiusistos  irride,  qui  dicunt, 
et  terram  et  ligna  et  lapides  habere  sensum^et  intel- 
ligentiorevitavivere,carnes  autem  stolidioreetobtu- 
siore.  Unde  non  a  veritate,  sed  a  sua  vanitate  cogun  - 
tur  fateri  mundius  esse  legem  conscriptam  in  tabulis 
lapideis,  quam  8uum  thesaurum  inpellibusmortici- 
nis.  An  forte  quia  in  fabella  sua  etiam  lapides  dicunt 
esse  ossaprincipum,non  eis  dubitantcoriaprspo- 
nere  agnorum?  Nempe  ergo  illa  Testamenti  arca 
mundius  tegebat  lapideas  tabulas,quam  caprinapel- 
lis  codicem  istorum.Bactumisericorditerirride,ut 
eis  irridenda  et  fugienda  commendes :  nam  in  illo 
diptychio  lapideo,  Jam  tu  non  corde  lapideo  intelligis, 
qnid  duro  illi  populo  congruebat ;  et  in  eo  tamen 
agnoscis  petram,  ipsum  sponsum  tuum^illum  quem 
Petrusloquitur,  lapidemvivumabhominibus  reproba- 
tum,  a  Deo  autem  dectum  ei  fionorificatum.UViB  ergo 
erat  lapis  offensionis^  etpeira  scandali:  tibi  autcm  la- 
pis  quem  reprobaveruntxdificantesjactusestin  caput 
anguli  ^  (i  Peir.  n,  i-S).  Quod  totum  idem  Petrus 
apostolus  explicat,  et  totum  a  Propbetis,  a  quibus 
isti  damnatialienantur,prsdictume88e  commemo- 
rat.  L.ege  sane  etiam  illud  diptychium:  ne  timeas, 
planesponsituiest.  Aliis  lapis  ille  signiflcavitduram 
stoliditatem :  tibi  autem  flrmam  stabilitatem.Digito 
Dei  scripts  snot  tabul»  ill»  {Exod.  xxxi,  18}:digito 
Dei  sponsustuus  ejecit  dsmonia(Ltfc.xi,20):digito 
Dei  expelle  tu  doctrinas  daemoniorum  mundaciloquo- 
rom  eauteriantium^conscientiam  (I  Tim.  iv,  2).Ex 
hoc  diptychio  repellisadulterum,  qni  se  Paracletum 
dicit,  ut  sancto  nomine  teseducat.Quinquagesimo 
enim  die  post  Pascha  dat«  sunt  illn  i&hulm  {Exod, 
xx);etquinquagesimodiepostpas8ionem  sponsi  tui 
quamPaschailludpraeflgurabatydatusestdigitusDei, 
Spiritus  Sanctus  promissusParaoletus  {Ad.  ii,  1-4). 
Noli  ergo  formidare  diptychium,quo  tibiscri  pta  olim , 
quce  nunc  agnosceres,mittebantur:tantum  noliesse 
8ub  lege,  ne  illam  timore  non  impleas ;  sed  sub  gra- 
tia,  ut  sit  in  te  plenitudo  legis  charitas.  Non  enim 
aliud  diptychiumrecensebatsponsi  luiamicu8,cum 
diceret:  Nam,  Non  aduUerabis,  Non  homiddium  fa- 
cies,  Non  concupisces,  et  si  quodest  aliudmandatum, 
in  hoc  sermone  recapiiulatur,Diliges  proximum  tuum 
tanquam  te  ipium.Dilectio  proximimalumnon  opera- 
tur.  Plenitudo  autem  legis  est  charitas  {Rom.  xiii,  9 
et  10).  Ibi  enim  sunt  duo  illa  prscepta,  diclectionis 
Deiietdilectionis  proximi,8ingulis  tabulis  explicata. 
Hoo  ergo  diptychium  ille  praemisit,qui  tibi  heec  duo 
prfficepta  veniens  commendavit,  in  quibus  tota  Lex 
pendet  et  Prophet»  {Matth.  xxii,  37-40).  In  primo 
preceptoestoastitasnuptiarum  tuarum,in  secundo 
unitas  membrorum  tuoruum:illo  amplecteris  divini- 
tatem,isto  congregas  societatem.Quae  duo  prsecepta, 
ipsa  sunt  decem:  tria  pertinent  ad  Deumyetseptem 

^  MiB.,  in  eapite  ttnauH. 

■  LoT.,  cQMieriaiam  nabeniium.  At  editi  aiii  et  Msa.  hoc 
ioco  habent,  eauierianiium. 


807 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


308 


ad  proximum.Opudicumdiptychium,iD  quo,vetere 
figura,  ille  dilector  et  dilectus  tuus  prcpnuntiabat 
tibi  canticum  QOvum,in  decachordo  psulterio  (PsaZ. 
XGT,  4):  tanquam  pro  te  etiam  nervos  suos  extensu- 
rus  in  ligno,  ut  de  peccato  peccatum  damnaret  in 
carne,  et  justitia  iegis  implerelur  in  te  {Hom.  viii, 
3,  4).  0  diptychium  conjugale»  quod  non  sine  causa 
odit  adultera  I 

CAPUT  V.  —  Jam  enim  mihiad  te  estsermo.ma- 
nichsea  congregatiofallax,et  fallaciisinvolata.Itane 
multinuba  tot  elementis^vel  potius  meretrix  prosti- 
tuta  d«monii8,et  sacrilegis  vanitatibus  impragnata, 
audes  matrimonium  oathoHcum  Domini  tuiyCrimine 
impudicitiffi  lacerare?  Ostendenobis  moechostuos, 
8plenditenentem'ponderatorem,  et  Atlantem  latura- 
rium.  Illum  enim  dicis  capita  elementorum  tenere, 
mundumque8uspendere;istum  autem  genu  flxo,sca- 
pulis  validis  subbajulare  tantam  molero,  utiquo  ne 
ille  deflciat.  Ubisuntisti^Qui  si  vere  essent,quando 
ad  te  venirent  oocupati  tanto  negotio?quando  adte 
intrarent,  utblandamanutua,  et  otiosa,  plane  deli- 
cata',po8t  tantumlaborem,alteri  digito8,alteri  hu- 
roeros  confricares?  Sed  fallunt  te  mala  dsmonia, 
quas  tecum  scortanturtUtconcipiasmendaciayetpa- 
m8phantasmata.Curergonon  respuas  diptychium 
veri  Deiituia  membranis  inimicum,  quibus  tot  falsos 
deos  adamasti  mente  vagabundaper  figmentaoogita- 
tionum  tuarum,quibus  omnia  poeticamendaciagra- 
viora  et  honestiora  reperirentur,  vel  hoo  certe,quod 
apudpoetasneminemdeoipit  ipsa  professio  falsitatis, 
in  libris  autem  tuis  tanta  fallaciarum  turba.puerileB 
et  in  senibus  anima8',nomineveritatiB  iUecta8,mi- 
8erabilibu8Corrumpiterroribu8,cumpruriente8auri 
bus,  sicutApostolus  dicit,et  a veritate  auditum  suum 
avertentes,  ad  fabulas  convertuntur  (II  Tinu  iv,4)? 
Quomodo  ergo  sanam  doctrinam  ferres  illarum  tabu- 
larum,  ubi  primum  prsceptum  euif  Audi,  IsraeUDO" 
minus  Deus  tuus,  Deus  unusest  (Deut,  vi,  4),  cum  tot 
deorum  nominibus^delectata  turpissimi  cordis  forni- 
eatione  voIuteris?Annon  recordaris  amatorium  can- 
ticum  tuum,  ubidescribis  maximnm  regnantem  re- 
gem,8ceptrigerum  perennem.floreiscoronis  cinctum 
et  faoie  rutilantem  ?  Quem  si  Bolum  talem  amares, 
erubescendum  tibi  esset :  nam  etiam  vir  unus  floreis 
eoronis  cinctus  pudicas  eonjugi  displiceret.  Neque 
enim  potes  dicere  hoc  aliqua  mystica  signiflcatione 
itadictum,vel  ita  demonstratum,cumtibipr»cipue 
laudariManichflBus  non  ob  aliud  soleat.nisi  quod  re- 
motis  figurarum  integumentis,ip8etibi  veritatemnu- 
dam  et  propriam  loqueretur.  Proprie  igitur  cantas 
Deumregem  sceptrigerum,floribu8  coronatumPonat 
ialtem  8ceptrum,quando  coronis  floreisoingitunnon 
decet  regie  virg»  severitatem  illa  luxuris  moUitudo. 
Huc  accedit,  quia  non  a  te  solus  adamatus  est:  se- 
queris  enim  cantondo,et  adjungis  duodecim  sfficula 

*  Am.  Er.  et  aliqaot  Mu.,  splendide  tmentem, 

*  Sic  probc  notn  Mst.  Alii  cum  editis,  et  oHaso  pane 
deiieata, 

*  Lov.,  pueriles  et  senilee  animas.  Meliut  editi  alii  et 
Mts.f  pueriles  et  in  senibus  animas. 

*  Aliquot  Mm.»  deonm  nummiims. 


floribus  convestita,  et  canoribus  plena,  et  in  faciem 
patris  flores  suos  jactantia.  Ubiet  ipsos  duodecim 
magnos  quosdam  deos  profiteri8,temo8  per  quatuor 
traotus,  quibusilleunuscircumcingitur.  Quem  quo- 
modo  immensum  faoiatis,quem  sio  circumdatum  di- 
citi8,nunquam  invenirepotuistis.Adjungis  etiam  in- 
numerabiles  regnicolas,et  deorum  agmina,etange- 
lorum  cohortes :  que  omnia  non  condidisse  dicia 
Deum,  sed  de  sua  substantia  genuisse. 

CAPUT  VI.  ~  Ita  oonvinceris  innumerabiles  deos 
colere,  non  ferendo  sanam  doctrinam,  qu»  docetur 
unu8  de  uno  Deo  natus  FiHu8,et  utriusque  Spiritus 
sanctus.  Quos  tamen  non  solum  innumerabiles^sed 
nec  tres  deos  fas  est  dicere  :  quorum  est  non  solum 
una  eademque  substantia,  sed  etiam  una  eademque 
operatio,per  ipsampropriam  unam  eamdemque  sub* 
Btantiam ;  per  creaturam  vero  corporalem  etiam  de- 
monstratio  singulorum.  Hsec  tu  non  intelligis,  non 
capis:  novi,  plena  es,  inebriata  es,  ingurgitata  es 
fabuloso  8acrilegio.Digera8  aliquandoquod  exhalas, 
ettejam  obruere  talibusdesinas:  interim  cantaquod 
canta8,et  inspicOySi  poteB,dedecus  fomicationiBtusB. 
Invitant  enim  te  doctrinadsmoniorum  mendacilo« 
quomm  ad  fictas  domos  angelorum,ubi  flat  aura  8a- 
lubris,  et  ad  campos  ^  ubi  acatent  aromata,  cujus 
arbores  et  montOB,  maria  et  flumina,  duloe  nectar 
fluunt  per  cuncta  sscula.Et  credidisti  et  finxisti  heo 
in  corde  tuo,  ubivanis  recordationibuB  luxuriata  et 
dissoluta  jacteris.Gum  enim  quaedam  talia  dicuntur 
deineffabiliaffluentia  spiritualiumdeliciarum,  uti- 
que  in  asnigmate  dicuntur;ita  ut  noverit  animus  qui 
taiibus  exercetur,e88e  aliud  quod  ibi  quaerendum  et 
intelligendum  sit,8ive  corporeis  sensibus  in  veritate 
corporali  tale  quid  demonstretur^sicut  ignis  in  rubo 
{Exod.  iii,  2),  et  de  virga  serpens,  et  de  serpenta 
virga  {Id.  iv,  2-4),ettunicoDominiapersecutoribu8 
non  divisa  {Joan.  xix,  24),  et  obsequio  mulieris  un- 
otio  pedum  aul  capitis  ejus  {Matth.  xxvi,  l^etjoan, 
XII,  3),  et  frondes  multitudinis  praBcedentis  et  con- 
sequentis  aeellum  ejus  {Matth,  xxi,  7-9):  sive  in  spi» 
ritu  per  imagines  corpomm,  vel  in  aomnio,  vel  in 
ecstasi  figurate  ostendantur,  sicut  Jacob  scalas  {Gen. 
xxviii,12),et  Danieli  lapis  praecisus  sine  manibus  et 
auctus  in  montem  {Dan.  ii,  34,  35),  et  Petro  ille 
discus  {Aet.  x,  11),  et  Joanni  tam  multa  {jipoc.  i, 
etc.) :  sive  sola  locutione  ad  eumdem  modum  figu- 
rentur,  sicut  Gantica  canticorum  {Cantic.  i,  etc\ti 
quod  in  Evangelio  fecit  pater  familias  nuptias  filio 
8U0  {Matth.  XXII,  2  44),  et  homo  quidam  duos  fiiios 
habuit.frugi  etluxuriosum  (Luc.  xv,ll-32),ethomo 
quidam  novellavit  vineam,et  locavit  agricoli8(lfa^/k. 
XXI,  33).  Tu  vero  prscipue  Manichsum  ob  hoc  pr»- 
dicas,  quod  non  ad  talia  dioenda,  sed  potius  ad  boI- 
vendaultimu8venerit:ut  et  figurisantiquoramaper- 
ti8,et  suis  narrationibus  acdispulationibus  evidenti 
luce  prolatis,  nullo  se  occultaret  «enigmate.  Addia 
eam  *  prassumptionis  h^Jus  causam,  quod  vidolioet 

*  Forte.  ad  eanmutnm 

*  Sola  lere  editio  Lov.,  loeo,  Mm,  habet,  eikm. 


309 


LIBER  QUINTUS  DECIMUS. 


310 


i 


anUqo  i^utOguras  hcy  usmodi  vel  videreDt,vel  agerent, 
vel  dicerent,  sciebant  istum  postea  venturum,  per 
quem  cuncta  manifestarentur:  iste  autem,  qui  sciret 
post  seneminem  adruturum,sententiai(  suas  nullis 
allegoricis  ambagibustexerec.Quidergo  facitaffectus 
toasdesideriiscarnalibussordiduSfincampisetmon- 
tibus  nemorosis,  et  coronis  Qoreis,  et  acatentibus 
aromatibus  ?  Si  non  sunt  enigmata  rationis,  phan- 
tasmata  sunt  cogitationis,  aut  vecordia  furoris.  Si 
veroaenigmata  esse  dicun  tur,cur  noD  f ugis  ad  ul  terum , 
apertam  veritatem,ut  illiciat,promittentem,  et  fabu- 
losa  fallacia  quos  illexerit  ill  udentemfNonne  ministri 
C(ja8,  et  ipsi  miseri  talibus  vanitatibus  venenati,  in 
hamo  8U0  solent  hano  escara  de  Paulo  apostolo  po- 
nere^ubi  ait :  Ex  paiie  enim  scimus^et  tx  parte  pro^ 
phetamus;  cum  autem  venerilquod  perfectum  est^  quod 
exparte  est^auferetur ;  ei^Videmus  nunc  perspeculum 
m  migmate,tunc  autem  facie  ad  faciem  (I  Cor.  xiii, 
9, 10,  12)  ?  Ut  Bcilicet  apostolus  Paulus  ex  parte 
Bcierit,etexparteprophetaverit,  perspeculum  et  in 
anigmate  videns^quod  totumaufereDdumestveoieD- 
teManich0O,et  alTerente  quod  perfectumest^ubi  facie 
ad  faciem  veritas^videatur.  0  lasciva,  immuDda,siDe 
fronte  adhuc  istagarris,  adhuc  pascis  ventos,  adhuc 
ampleoteris  idola  cordis  tui  1  Itanetu  facie  ad  faciem 
▼idi8tiregnantemregemsceptrigerum,floreiscoronls 
dnotum,et  deorum  agmina,et  splenditenentem  ma- 
gnnm  '  ,  aex  vultus  et  ora  ferentem,  micantemque 
lamine;et  alterum  regem  honoris,  Angelorum  exer- 
eitibns  oiroumdatum;etalterum  adamantem  heroam 
belligerum  ;  dextra  hastam  teDentem,etsinistracly- 
peum ;  et  alterum  gloriosum  regem  tres  rotas  impel- 
lentem  ^ignis,  aqu»,  et  venti ;  et  maximumAtlan- 
tem  mundum  ferentem  humeris,  et  eum  genu  fixo 
bimchiisutrinque^  secus  fulcientem?Hec  et  aliamille 
portentatu  faciead  faciem  vidisti,an  haectibidoctrina 
damoniorum  mendaciloquorum  per  oradeceptorum 
cantat,etnescis?  Vs  tibi,infelixl  ecce  quibus  phan- 
taamatibus  constupraris,ecce  quas  vanitates  pro  veri- 
tatelambiB:et  serpentinis  poculisebria,  de  diptychio 
lapideo  audes  insultare  matronali  verecundisconju- 
gis  nniciFilii  Dei ;  quia  illa  jam  non  sub  pffidagogio 
Legi8',sed  sub  magisterio  gratin,  neo  superbaope- 
ribns,  nec  fracta  terroribus,  vivit  ex  fide  et  spe  et 
eharitate,  facta  Israel,  in  quo  dolus  non  est  (Joan.  i, 
45),  et  aadiens  quod  ibi  scriptum  esUDominus  Deus 
fMM ,  Deus  unus  est  [Deut,  vi,  4) :  quod  tu  non  au- 
diena,  in  tam  multos  flctos  deos  fornicationem  tuam 
difhidisti. 

GAPUTVII.  —  Quomodo  non  sint  tibiinimicffi 
iilsTabalaB,  in  qaibu88ecundumprfficeptume8t,/Von 
sudpies  in  vanum  nomen  Dommi  Dei  tui  {Exod.  xx, 
7);qaandoqaidem  tn  etiam  ipsamGhristum,qui  pro- 

<  Verbum.  veritas,  abest  a  pluribui  manascriptis. 

I  Er.  tiljOiT..spiendeHtemAgnum, xm.cum  aliquotMss. 
mleniHdf  tenentem  magnum.  Alii  qaidam  probs  note 
■aa..  sptenditenentem  magnum. 

*  Am.  Br.  et  nonnulli  Mss.,  implentem. 

4  Qoidam  codicet,  utrisque. 

>  8ia  Maa.  Editi  antam,  suh  pmdeigogo  Legis. 


pter  carnales  a  carnali  vanitate  mundandos,etiam 
carneis  oculis  verusin  veritatecarnisexortusest,in 
fallaciffi  vanitatcp08uisti?Quomodotibi  non  sit  ad- 
versum  tertium  prfficeptum  de  sabbati  requie,  qu» 
tot  flgmentorum  illusionibus  inquieta  anima ventila- 
ris?  Hffic  tria  praecepta  quomodo  pertineant  addilc- 
otionem  Dei,  quando  capies,  quando  sapies,  quando 
amabis  ?  Immoderata  est,  et  fceda,  el  contentiosa  : 
tumuisti.evanuisti,  viluisti.excessisti  modum  tuum, 
turpasti  decorem  tuum,turbasti  ordinem  tuum.Talia 
apud  te  fui,novi  te.  Quod  pacto  ergo  te  nunc  doceam 
hffic  tria  prfficepta  ad  dllectionem  Dei  pertinere,  ex 
quo,  et  per  quem,  et  in  quo   sunt  omnia  {Rom.  xi, 
30)?Undehocintelligis,  quandonecillaseptem,  qu» 
ad  dilectionem  proximi  pertinent  qua  humanffivitffi 
societas  continetur,  erroris  tui  detestanda  perversi- 
tate  nosse  atquH  observare  permitteris?  In  quibus 
mandatum  primum  est,  Honora  patrem  tuum  et  ma- 
trem  tuam :  quod  etPauluscommemorat  mandatum 
primum  in  repromissione^eadematqueitidemetiam 
ipse  prfficipiens  {Exod.  xx,  12,  et  Ephes.  vi,  2).  Tu 
autem  doctrinadsmoniaca '  didicistiinimicosdepa- 
tareparentea  tuos,quod  te  perooncubitum  in  carne 
ligaveriDt,  et  hoo  modo  utique  deo  tuo  immuudas 
oompedes  imposueriDt.Hinc  etiam  oonsequeDs  prffi- 
ceptum,  quod  est,  ffon  maechaberis,  ita  violatis,  ut 
hoc  maxime  iu  coDjugio,detestemini,  quod  fllii  pro- 
creantur;  ac  sio  Auditores  vestroa,  dum  cavent  ne 
fominffi  quibusmiscenturconcipiant,  etiam  uxorum 
adulteros  faciatis.Ducunt  enimeasex  lege  matrimo- 
nii,  tabulis  proclamantibus,  liberorum  procreando- 
rum  cau8a;et  vestra  lege,  metuentea  ne  particulani 
dei  sui  sordibus  carnis  afflciant,ad  explendam  tantum 
libidinemfemiuisimpudicaconjunctionemiscentur; 
fllios  autem   inviti  suscipiunt,  propter  quod  solum 
conjugia  copulanda  sunt.Quomodo  ergo  non  prohi- 
bes  nubere,quod  de  tetanto  anteprffidixitApostoIos 
(I  Tim.  iT,  3),  quando  id  conaris  auferre  de  nuptiia, 
nnde  sunt  nuptiffi?Quo  ablato,mariti  erunt  turpiter 
amatores ;  meretrices,  uxores ;  thalami,  fornices; 
80ceri,lenones.  Ac  per  hoc  etiam  illod  preceptum, 
quod  esiyNon  occideSf  ex  ejusdem  erroris  perverai- 
tatenonservas.Dum  enim  times  nedei  tuimembrum 
ligetur  in  carne,  non  daa  esurienti  panem:  hic  for- 
midans  homicidium  falsum^illicperpetras  verum  '. 
Itaque  si  incurras  ineum  fai^elicum  qui  mori  possit, 
nisi  cibum  porrigendo  aubvenias  ;  jara  tu  homicida 
teneberia  aut  legeDei,8i  non  dederis ;  aut  lege  Ma- 
nichffii,8i  dederis.  Quid  caetera  Decalogi  prfficepta, 
quomodo  servabis?  An  a  furto  abstineas,  ut  nescio 
quis  panem,8eu  quamlibet  escam  insuis  visceribus 
trucidandam,  devoret  potius,  quam  tu,  si  possis,  oi 
8abripias,atquead  offlcinam  ventrisEIectorum  tuo- 
rum  curras,  ut  furto  tuo  deus  tuus  neo  in  gravius 
incidat  vinculum,et  quo  inciderat  eruatur  ?Porro  ei 
in  eodem  furto  comprehendaris,  nonne  per  ipsum 
deum  tuum,  non  te  abstuliase  Jurabis  ?  Q  uid  enim 

<  In  Mm.,  dmmonica. 

s  In  B.,  perpeirant  verum.  Er.  Lugd.  Ven.  tecoU  la- 
mai.  M. 


811 


GONTRA  FAUSTUM  MANtCUiEUM,  S.  AUGUSTINI 


319 


,f 


V 


r 


tibi  facturas  est  talisdeus.cui  dicis,  Falsum  Jaravi 
perte,  sed  pro  te  ;  nisi  velles  ut  exitium  tibi  infer- 
rem^dum  bonorem  deferrem?Ita  et  illud  mandatum 
Legis.iVe  falsum  testimonium  dicas^  propter  membra 
deitui  sic  contemnesSut  eanon  solamtestimonio, 
sed  etjuramento  faliode  oompedibus  liberes.  Jam 
vero  quod  sequitur,  iVon  con(nip£^^  uxoremproximi 
tui  {Exod.  XX,  13,  16,  17),  debet  apud  te  impleri : 
et  hoc  unum  video,quod  nulla  tuierroris  neoessitate 
violare  cogaris.Sed  si  nefas  est  oonjugem  ooocupi- 
scere  alienam,  considera  quid  sit  concupiscendum 
80  proponere  alienis :  et  recordare  deostuos  formo- 
808  et  deas  formosas,  praebentes  se  ut  ardentercon- 
oapiscantur,illi  a  feminis  prinoipibas  tenebraram,et 
ill»  a  masculis :  qaibus  excitatis  in  fruendi  iibidi- 
nem,  et  in  suos  amplexus  inhianter  sstuantibus, 
eruant  ab  eis  illum  deum  tuum  ubiquecompeditum, 
et  tantasuorum  turpitudine,ut  solvi  valeat,indigen- 
tem.  Nam  rem  proximi  non  concupiscere,  quod  est 
ultimum  Oecalogi  mandatum,unde  potes,  misera  ? 
Nonne  tibi  deus  ipse  tuus  in  terra  aliena  se  fabricare 
mentitur  88eculanoTa,abi  post  falsam  victoriam  falso 
triumpho  tumescas  ?  Quod  oum  modo  insana  vani- 
tate  desideras,eteamdem  terramgentistenebrarum 
8umma  vicinitate  substantistusconjungi  credis.uti- 
que  rem  proximi  concupiscis.  Merito  tibi  est  inimi- 
oum  diptychium,continen8  tam  bona  mandata  mul- 
tum  errori  tuo  contraria.Nam  illa  tria  qus  ad  dile- 
otionem  Oei  perlinent,omnino  ignoras,  omnino  non 
servas :  haec  autem  septem  quibus  societas  humana 
non  l»ditur,si  quando  custodi8,aat  pudorereprime- 
ris,  ne  inter  homines  confundaris ;  aut  timorefran- 
geris,ne  publicis  legibuspuniaris^aut  malum  faotum 
bona  aliqua  consuetudine  horrescis^aul  ipsanaturali 
lege,  quam  injuste  alteri  facias  quod  tibi  ab  altero 
fieri  non  vis,  advertis  :  error  tamen  tuus  quam  te 
in  contrarium  ire  compellat,  et  dum  sequeris,  et 
dum  non  sequeris«  sentis;  cum  vel  boofaois  quod 
pati  non  vis,  vel  ideo  non  facis  quia  pati  non  vis. 

GAPUT  VIII.  —  At  isU  vera  sponsa  Ghristi,  cui 
de  diptychio  lapideo  fronte  impudentissima  insultas, 
intelligit  quid  distetinter  litteram  et  spiritum(IIC(?r. 
111,6),  qus  duo  diountur  alio  modo,  Lex  etgratia : 
et  non  Jamin  vetustate  litter»,sed  in  novitatespi- 
ritusDeo  serviens  {Bom,  vn,  6),  non  est  jam  sub 
lege,  sed  sub  gratia.  Neque  enim  litigiosa  cflecatur ; 
8ed  mitis  intendit  verbisApostoIi,  ut  intelligat  quid 
appellet  legem,  sub  quanosjamnon  vult  e8se,qu]a 
transgressionisgratiaposita  est,donecveniret  semsn  cui 
promissum  est  (GalatAii,  19) :  et  quia  ideo  subintra- 
nil^ut  abundaret  delictum;  ubiautem  ahundavit  deli- 
ctum,  iuperabundavit  gratia  (Rom.  v,  20).  Nec  ideo 
tamen  eamdem  legem  peccatum  vocat,  quia  sine 
gratia  non  vivificat  ;aagetenimpotius  reatum  pra- 
varicatione  addita  :  Ubienim  lex  non  est^  nec  prm- 
vaHcatio  (Id.  iv.  15)  ;et  ideo  per  se  ipsam,  cum  sola 
liltera  est  sine  spiritu,  id  est,  lex  sine  gratia,  tan- 
tummodo  reos  facit :  sed  proponit  sibi  quod  putare 

*  Er.  Lagd.  Ven.,  eoniemmU. 


minus  intelligentes  possent,  et  aperit  qaid  dicaV 
cum  ait :  Quid  ergo  dicemus?  Lex  peccatum  est  ?  Ab- 
sit :  sed  peecatum  non  cognovi  nisi  per  legem.  Nam 
concupiscentiam  nesciebam^  nisi  lex  diceret,  Non  con- 
cupisccs.  Occasione  itague  accepta,  peccatum  per  man* 
datum  fefetlit  me,  et  per  illud  occidit.  Itaque  lex  qui- 
dem  sancta,  et  mandatum  sanctum  et  jtutum  et  bonum. 
Quod  ergo  bonum  estf  factum  est  mihi  mors  ?  Absit : 
sed  peccatum  ut  appareat  peccatum,  per  bonum  miki 
operatum  est  mortem  {Rom.  vii,  7-13).  Hsc  i8ta,cuitu 
insultas^intelligit ;  quia  gemens  petit,  quia  humiiis 
qusrit,  quia  mitis  pulsat :  et   sic  videt   non  repre- 
hendi  legem,  cum  dicitur,  Littera  occiditf  spiritUM 
autemvivi/icat  (II  Cor.iii,  6) ;  sicut  uon  reprehendi- 
tur  scientia,  cum  diciiur, Sdentia  infiat^charitas  vero 
mdificat.  Nam  utique  ipse  dixerat,5ctmu^  quia  omnes 
scientiam  habemus  :  et  tunc  adjungit,»Sa>n/ta  inflat, 
charitas  vero  xdificat  (I  Cor.  viii,  1).   Utquid  ergo 
habebat  ipse  quo  inflaretur,  nisi  quia  cum  charitate 
non  solum  non  inflat  8cientia,8ed  etiam  firmat?  Ita 
littera  cum  spiritu,  et  lex  cum  gratia,  Jam  non  eo 
modo  littera  et  lex  appell.atur,8icut  per  se  ipsam  oum 
oooidit  abundante  delicto.Itaenim  lexet  virtus  pec- 
cati  dicta  est  (Id.  xv,  56),  cum   auget  ejus  noxiam 
delectationem,  per  severam  prohibitionem.  Nec  ta- 
men  etiam  sic  mala  est :  sed  peccatum  ut  appareat 
peccatum,  per  bonum  operatum  est  mortem.  Ita  multa 
quibusdam  suntnoxia.quamvisnon  sint  mala.Nam 
et  vos  cum  oculosdoletis^etiam  contra  deum  vestrum 
solem  fenestras  clauditis.  Haec  igitur  sponsa  Ghristi, 
Jam  mortua  legi,  id  est,  peccato,  quod  legis  prohi- 
bitione  fit  abundantius,  cum  lex  sine  gralia  jubet, 
non  Juvat :  lali  ergo  legi  mortua,  ut  si  alterius  qui 
ex  mortuis  re8surrexit,disccrnit  ista  sine  legis  ii\ju- 
ria,ne sacrilegium  committat  in  ejusauctorem  :quod 
tu  facis  in  eum,  quemnon  intelligis  auctorem  boni; 
cum  audiasApostolum  dxceai^vcifUaquelexquidemsan'' 
cta^et  mandatumsanctumetjustum  et  ^onum, Ecce  auc- 
tor  boniyOst  qui  tibi  videtur  unus  ex  principibus  teno- 
brarum.Attende  veritatem,   ferit  tibi   oculos.  Ecce 
Paulus  apostolus  dicii,  Lex  quidem  sancta^et  manda- 
tum  sanctum  et  justum  et  bonum.  £cce  cujus  auctor 
est,  qqi  diptyohium  illud,  quod  stulta  irrides,  in 
magni  sacramenti  dispensationem*pr<emisiLEadem 
quippe  lex,  quaper  Moysen  data  est,  gratia  et  veri- 
tasper  Jesum  Christum  facta  est  (Joan.  i,  17),  cum 
accessit  litterffi  spiritos,  ut  inciperetimplerijustitia 
legis,  quffi  noo  impleta  reos  etiam  prffivaricatione 
faciebat.  Neque  enim  alia  lex  est  sancta  et  Justa  et 
bona,et  alia  per  quam  peocatum  mortem  operatur, 
oui  mori  nos  oportet,ut  simus  alterius  qui  ex  mor- 
tuis  resarrexit :  sed  eadem  ipsa  est.  Ecce  sequere, 
lege.  Sed  peccatum/inquii,  ut  appereat  peccatum,  per 
bonum  mihi  est  operatum  mortem^ut  fiat supramodum 
peccator,  aut  peccatum  per  mandatum.  Surda,  casoa, 
audi,  vide.   Per  bonum,  inquit,  mihi  operatum  est 
mortem.Ergo  lex  semper  est  bona;  sive  obsit  inani- 
bus  gratia,sive  pro8itpIeni8gratia,8empere8tbona: 

«*Am.  Er.  et  aliqaol  Mm;,  diipematiotie. 


3i3 


LIBEH  QUINTUS  DECIMUS. 


814 


i 


•lOGt  8ol  semper  est  bonu8,quia  omnis  creatura  Dei 
bona  est(l  rfm.iv,  4),8ive  dotentibud  oculis  noceat, 
sive  sanos  muIceat.Proinde  quod  est  oculis  sanitas 
ad  videndum  solem,  hoc  est  gratia  mentibus  ad 
implendam  legem.Et  sicut  oculi  sani  non  solis  de- 
lectationi  moriuntur,  sed  iilis  ictibus  asperis  radio- 
rom,quibusreverberati  in  densiores  tenebras  pelle- 
bantur:  aic  anima  per  cbaritateui  spiritus  salva 
facta,  non  justitia  legis  mortua  dicitur,  sed  illi 
reatai  et  prsvaricationi,quam  lez  per  litteram,cum 
gratia  defuit,  faciebat.  Itaque  de  illa  utrumque 
dicitur,  et,  Bona  est  iex,  si  quis  ea  legitime  utatur; 
et  quod  aequitur,  Sciens  hoe,  quia  justo  lex  nm  esi 
pasita  {td.  i,  8,  9) ;  quia  non  opus  babet  terrente 
littera,  quem  delectat  ipsa  justitia. 

GaPUT  IX.  —  llac  sponsaGbristi  gaudens  in  spe 
plens  salulis  8us,et  tibi  optat  bonam  conversionem 
afabulisad  veritatem,neAdoneum  quasi  adulterum 
reformidans,cum  versutissimo  adultero  serpente  re* 
maneas.Adonai  enim  vorbum  bebrsum  est,etinter- 
pretatur  Dominus,  eo  modo  quo  solus  Deus  dicitur 
Dominus :  sicut  Latria,quod  verbum  grscumest,  et 
interpretatur  Servitus,non  qu8BCumque,sed  illa  qua 
tantummodoDeo  servitur.sicut  Amen,interpretatur 
Verumynon  ubicumque  et  quomodocumque,8ed  my- 
itica  religione.  Quod  si  a  te  qusratur  unde  tu  quo- 
que  habeas  praster  bebrseas  litteras,  vel  qusB  ex  be- 
bnBO  8UDt,non  invenis.Non  ergo  timet  Ecclesia  Gbri- 
■ti  istorum  nominum  objectionem:intelligit,et  amat; 
nec  eurat  imperitum  insultatorem  :  et  qusB  nondum 
intelligit,  credit  esse  talia,  qualianonnuliaexperta 
e8t,qus  nonduro  intellecta  sicerant.Objiciat  ei  quis- 
que  quod  Emmanuei  adamaverit ;  irriJet  inscitiam 
illius  homini8,amplectiturveritatembujus  nominis. 
Objiciat  quod  amaverit  Messiam^repellitexstinctum 
adver8arium,tenet  unctum  magistrum  Ita te  quoque 
eupit  sanari  a  vanis  erroribus,et  sBdiflcari  super  fun- 
damentom  Apostolorum  et  Propbetarum  {Ephes.  ii, 
20).  Qaem  dicis  Hippocentaurum,  nesciens  quid  lo- 
qQaris,  nec  attendis  quid  tibi  tua  fabula  confecerit, 
com  ex  parte  dei  tui  et  ex  parte  terrs  tenebrarum 
fiiUam  mundum  frabricasti  in  corde  tuo.  Itane  ille 
non  estHippocentauruSySemiferuset  semideu8?Vore 
qoia  nec  Hippocentaurus  dicendus  est.  Quid  autem 
8it,tuattende,eterubesceetmite8ce,utcorruptionem 
taam  aserpenteadulteroperhorrescas:  cujus  astu- 
tiam  8i  apnd  Moysen  credendam  non  putasti,  apud 
Paolum  caveredebui8ti,qui  veram  Ecclesiam  volens 
Tirginem  castam  exhibere  Ghristo,  Timeo,  inquit.n^ 
sicut  serpens  Evamlefellit  in  versuHa  sua,ita  corrum- 
pantur  mentes  vestrx  a  simplicitate  et  castitate,  quse 
e$l  in  Christo  (II  Cor.xi,2,3).Hoc  tu  cum  audires  us- 
qae  adeotamen  desipuisti.etvenenatisincantationi- 
boa  ejaa  amens  facta  es,  ui  aliis  multio  baBresibus 
aliad  atque  aliud  idem  serpens,  tibi  autem  etiam  ee 
Ghri«tame88eper8ua8erit.Porro  si  errantmulta  fal- 
laciia  ejue  variiaetmultiformibus  irretit»,  qua  ta- 
men  hanc  admonitionem  Apostoli  veram  fatentur : 
ta  qoantam  adalterata  e8,quam  in  longiqao  proati- 
tota,qa«  ipoam  pro  Ghriato  habee,  a  qaoApoato- 


lus  Ghristi  seductam  Evam  atque  corruptam  cla- 
mat,utalieo  virginemsponsamCbristi  tali  admoni* 
Uone  cu3todiat?Tenebravit  cortuum  qui  tecum  in 
pbantasmatibus  lucidorum  nemorum  volutatur. 
Qu8B  sunt,  ubi  sunt,  unde  sunt  fidelia  promissa 
ejas?  0  ebria,  non  a  vino  {Isai,  li,  21) ! 

GAPUT  X. —  Nempe  corviciata  es  impudentia  sa- 
erilega  Deo  Prophetarum,quod  ipsis  Judsis  sibi  ser- 
vientibus  non  exhibuerit  quod  promisit.  Nec  sane 
dixisti  quid  promiBerit  et  non  exhibuerit,  ne  ibi  con- 
vincereris  aut  jam  exhibitum  quod  non  iDtelligis,aut 
adhuc  futurum  quod  non  credis.  Tibi  quid  promis- 
8um  est  et  pr»sentatum,unde  tibi  fldes  fleret  te  ac- 
oepturam  triumphosnovorum  scBCulorum  superter- 
ram  tenebrarum?  Siallquos  prophetas  protuleris  in 
quibus  legamus  cum  laude  prsdictos  futuros  Mani- 
obsos,  unde  jam  tibi  aliquid  exhibitum  putes,  hoo 
ipso  quia  esse  vos  videmus ;  prius  probatura  es  quod 
non  ipse  Manicbsos  tibi  propbetas  flnxerit,  qui  sibi 
ot  crederes  voluit.  Neque  enim  putat  turpe  menda- 
cium:  aut  vrro  potest  dubilare  falsos  prophetasosten- 
tenderein  pellibusovinis,  qui  Ghristum  laudans  as* 
eeverat  falsas  cioatrices  ostendisse  in  membrissuis. 
At  ego  vos  plane  prsdictos  lego,non  solum  aprophe- 
tis  aliquando  obscurius,  verum  et  ab  Apostolo  ex- 
pressius.Sed  videte  quemadmodum:  Spiritus,\nqmU 
manifeste  dicii^quia  in  novi^imis  temporihus  recedent 
quidam  a  fide,  intendentes  spiritibus  seductoribus,  et 
doctrinis  dxmoniorum  in  hypocrisi  mendaciloquarum 
cauleriatam  habentes  conscientiam  «tiarn,  prohibentes 
nubere.  abstinenles  a  cibis  quos  Deus  creavit  ad  per» 
cipiendum  rum  gratiarum  actione  fidelibus,  et  iis  qui 
eognoverum  veritatem ;  quia  omnis  creatura  Dei  bona 
est,  et  nihil  abjiciendum  quod  cum  gratiarum  actione 
percipilur  (I  Tim.  iv,  1-4).  H»c  quemadmodum  in 
vobis  impleta  sint,  et  luce  clariua  omnium  qui  vo8 
noverunt  oculos  tangit^  et  supra  pro  tempore  os- 
tendimus. 

GAPUT  XI.  —  Ista  autem,  quam  doctrina  aposto- 
lica  virginem  castam  uni  viro  exhibens  Ghri8to,afal- 
lacia  serpentis  qua  tu  corruptaes,  monet  ut  caveat, 
agnoscit  Deum  Prophetarum,  Deum  verum,  Deum 
8uum  :huju8  ultimae  pollioitationi  secura  credit,  cn- 
Justantapromissacompletajamtenet^necquisquam 
dicit,ad  prsBsenstempus  ei  conflctos  esse  Prophetas, 
qooB  in  JudsBorum  codicibus  asserit.  Quid  enim  in- 
credibilius  promittebatur,quam  id  quod  Abrah»  di- 
otum  est :  In  semine  tuo  benedicentur  omnes  genies 
{Gen.  XXII,  18). Et  quid  certius  jam  tenemus  exhibi- 
tum?  lUa  certe  est  ultima  ejus  promissio^qunm  pro- 
pheta  breviteritacommemorat  iBeati  qui  habitanttn 
domo  tua ;  in  sxcula  sgculorum  laudabunt  ie  {Psal, 
Lxxxiii,5).  Finila  quippeomni  indigentia,et  novissi- 
mainimicA  morte  deetructa  (I  Cor.xv,  26),  perpetua 
Dei  laus  erit  otiosorum  negotium:  quojam  nemoac- 
cedet,  unde  jam  nemo  discedet.  Quod  alibi  propheta 
ita  commemorat :  Collauda,  Jerusalem,  Dominum  ; 


^  Lovanientes  legi  volebant^  oeulot  tangant ;  minos 
ftcte. 


815 


CONTRA  FADSTDM  MANIGHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


316 


landa  Deum  luum^  Sion :  quoniam  confimiamt  vectes 
portarum  Inrum^  hen^dixit  filios  luos  inte  (Psat. 
cxLVii,  1,  2^.  Clausis  portis  nuUus  intrabit,  nuilus 
ezibit.  Quod  et  ipsesponsusiD  Evangeliodicit,fatui8 
▼irginibus,  otiam  pulsantibus,  ee  non  aperturum 
{Matth.  XXV,  ^2).  Hsbc  Jerusalem,  sancta  Ecclesia, 
0pon8aChristi,in  Apocalypsi  Joannis  copiosius  ube- 
riusque  deecribitur.Non  credathuic  propbeticaepro- 
missioni  virgo  casta,  si  non  jam  tenet  quod  ei  per 
eamdem  prophetiam  hoo  tempore  futurum  promis- 
8um  est :  Audi  filia^  et  vide^  et  inctina  aurem  tuam,  et 
cbliviscere  poputum  tuum,  et  domum  pairis  tui ;  quo- 
niam  concupivit  rex  speciem  tuam,  quia  ipse  est  Deus 
iuus^  et  adorabuni  eum  filim  Tyri  in  muneribus :  vut^ 
tum  tuum  deprecabuntur  divites  plebis.  Omnisgloria 
ejus  fUix  regis  intrinsecus,  in  fimbriis  aureis  circum" 
amicta  varietatibus:  afferentur  regi  virgines  post  eam 
proximx  ejus  afferentur  tibi,  in  tsetitia  et  exultatio- 
ne  adducentur  irt  templum  regis.Pro  patribus  tuis  na^ 
ti  sunt  tibi  filiifConstitues  eos  principes  super  omnem 
terram :  memores  erunt  nominis  tui  in  omni  proge* 


nie  et  generatione  propterea  populi  confUebuntur  tibi 
in  seternum  et  in  sseculum  sseculi  {Psal,  xliv,  11-18). 
Sed  tu  infelix  a  serpente  corrupta,  quando  vel  co- 
gitare  conaris  qu»  sit  pulchritudo  filiae  regis  in- 
trinsecus  ?  Ipsa  est  enim  castitas  mentis,  ubi  ta 
vitiataeSyUt  aperirentur  tibi  oculi  ad  amandum  et 
adorandum  solem  et  lunam  ;  ac  si  per  justum  ju- 
dicium  Dei  alienareris  a  ligno  vits,quod  est  «Bterna 
et  interna  eapientia ;  nihilque  aliud  vocares  putares- 
que  veritatem  atque  sapientiam,  nisi  lucem  istam, 
quampermale  apertOBOculo8tractam,etin  immen- 
Bum  auctam,multipliciterque  variatam  per  imagines 
fabulosas  impudica  mente  convolveres.Hffi  sunt  for- 
nicationes  tus  nimis  abominandffi.Bttamen  patien- 
ter  cogita  eas,etrevertere  ad  me,dicit  Veritas.Bever- 
tere  ad  me,et  mundaberis,  reparaberis  Sei  confun- 
daris  tibi,  et  refundaris  mihi.  Hoc  audi,  hoc  dicit 
vera  Verita8,qu8B  nec  fallacibus  formis  cum  tenebra- 
rum  gente  pugnavit,nec  fallaci  sanguine  te  redemit. 

t  Lov.  Et  Btlgici  tantum  Mss.  omm\iUini,reparaberis. 


\  ' 


• 


f. 


LIBER  SEXTUS  DEGIMUS. 


*■■ 


f 


CAPUT  PRIMUM.— Faustds  dixit :  Quare  Moysen 
non  accipitis,cum  Christus  dicat :  Moyses  de  me  scri" 
psit ;  et  sicrederetis  MoysiyCrederetiset  mihi  {Joan.y, 
46}  ?  Ego  vero  non  solum  Moysen  de  Christo  scri- 
psisse  velim,sed  omnes  etiam  Prophetas  JudsBorum 
et  Gentium.Quid  enim  hoc  nostrffifidei  noceret,  aut 
quid  non  potiusprodesset,8i  congruaet  convenientia 
nndique  in  Deum  nostrum  testimonia  carperemus? 
Siquidem  esset  etiam  tum  liberum  nobis,odio  ma- 
nente  atque  exsecratione  superstitionis  eorum,soltt8 
ab  eisdem  de  Christo  excerpere  prophetias :  adeo 
mihicontrariumnon  potest  esse^si  et  Moy8es,quam- 
vis  sit  alienus  a  Christo,  nonnihil  tamen  videatur 
Boripsisse  de  Christo  An  quisquam  hominum  non 
optaverit  de  spinis  omnibus  florem  legere,  de  omni 
herba  frugem,de  muscis  omnibus  mel:quamvis  neo 
mu8cas,nec  gramen  in  cibum.nec  spinas  in  corone 
usurpemus  ornatum  ?  An  quisquam  noUet  in  omni 
profundo  margaritam  nasci^in  omnibus  terris  gem- 
mas,in  silvis  omnibus  poma  ?  Aut  si  piscem  de  ma- 
ri  edere  non  nocet,  aquam  bibere  nocet,  sciuntque 
homines  utilibus  sumptis  inimica  respuore;nobis  11 
berum  non  esset,  religionis  cujusque  ritu  damnato, 
si  eseet  inutilis  nobis,  solas  inde  de  Christo  prophe- 
tias  accipere  ?  Neque  hoc  prodesset  erroribus  ad  ca- 
piendos  nosmet  ac  redigendos  in  propriam  servitu- 
tem  ;  quia  oec  spiritibus  immundis,  cumiidem  Je- 
•um  esse  Filium  Dei  exserteinsimultanterqueconfl- 
terentur(jfa^/i.viii,29),  profuit,utminime  sint  nobis 
ezosi.Quare  si  etMoyses  secundum  hoc  testimonium 
de  Christo  aliquid  scripsit,  accipiam  :  ita  tamen  ut 
ipsi  hoc  minime  prosit  ad  captivandum  me  in 
propriam  legem,  quam  nihil  videam  a  Paganismo 
distare.  Quapropter  nihil  omnino  est  quod  arbitre- 
rifl,  Bi  probatum  hoo  nierit,me  minime  gravisurum 
ipiritam  omnem  prophetasse  de  Ghristo. 


CAPUT  II.  —  Tibi  sane  suffloientes '  referam  gra- 
tiam,8i  quemadmodum  ostendis  quia  ChristusMoy- 
sen  de  se  scripsisse  testatus  sit,  ita  etiam  illud  do- 
cea8,qusnam  sint  ea  qus  scripsit.  Namegoquidem 
Scripturas  ejus  per8crutatu8,ut  jnsdum  est*,  nullas 
ibidem  de  Christo  prophetias  inveni  ;sivc  ({uia  nullae 
8unt,sive  quia  intelligere  ipse  non  potui.Unde  in  in- 
genti  positussstu,  ratione  cogebar  in  alteroeduo- 
bus;  ut  aut  falsum  pronuntiarem  oapitulum  hoc,aut 
mendaoem  Jesum.  Sed  id  quidem  alienum  pietatis 
eratyDeumexistimare  mentitum.Reotius  ergo  visum 
e8t,8oriptoribu3  ascribere  falsitatem,  quam  veritatis 
auctori  mendacium.  Quippe  cum  et  ipsum  dicentem 
audirem,fures  fuisse  etlatrones  omnes  qui  venerunt 
ante  se  {Joan.  x,  8) :  qua  sententia  primum  omnium 
video  feriri  Moysen.  Ad  haec^  et  cum  majestatem 
Buam  loquenti  eidem,ubi  se  mundi  lumen  appellat, 
Judaei  indignantes  reclamarent,Qttta  tudete  testtfi' 
caris,teslimonium  tuum  non  est  verum:non  eum  video 
prosecutum,  ubi  maxime  locus  exigebat,  ut  diceret 
de  80  prophetasse  Moysen ;  sed  tanquam  revera  alie- 
nu8  et  nullum  habens  ex  eorum  patribus  testimo- 
nium,  respondit,  Nempe  in  lege  vestra  scriptum  est^ 
quiaduorum  hominumtestimoniumverum  est.Ego  sum 
qui  tettificor  deme;et  testificatur  de  me,qui  me  misit 
Pater  {Id.  vni,  13,  17,  18).  Illud  eis  commemorans, 
quod  de  cgbIo  diotum  omne  audierant,  Hic  est  Fitius 
meus  ditectissimus^crediie  ilti  (Matth.  lu^  17,  et  Lue. 
IX,  35).  Necnon  et  illudmibi  verisimile  non  videtur, 
Judnos  potuiase  tacere,  cum  Ghriatus  diceret  de  se 
Boripsisse  Moysen,  quin  statim,  utpote  maligni  et 
a8tuti,qua)rerent  quidnam  illad  esBet,  qaod  de  ee  a 

t  Am.  Er.  et  Msa.  imufficientes. 

s  Lov.,  ut  viium  est.  Am.  et  Er.,  ut  juiiwn  esi.  Verius 
^.9  ui  Jutium  esi  i  islo  videiieil  Evaogelii  eapitalo 
JoaD.  5,  f.  39,  Serutamint  Seripturat,  ete* 


^tt 


317 


LIBER  SEXTUS  DECIMUS. 


818 


Moyse  Boriptum  putaret.  Sed  et  hsc  eoram  omni- 
ftria  taciluraas  noa  minus  Jesum  nihil  tale  dixisse 
•ignifloat. 

CAPUT  III. —  QuamviB  ergo  ethaecnon  parva  vi- 
deantur  ad  confirmandam  suspicionem  falai  de  ca- 
pituio  isto,  plus  tamen  iilo  teneor,  quia  omnem,ut 
dixi,  Moyseos  scripturam  scrutatus,  nullas  ibi  de 
Ghristo  prophetiasinveni.Nunc  tamen  te  compertua 
melioris  intelligentis  lectorem,  consecuturum  me 
aliquid  credo,  acturumque  fateor  gratias,  si  spem 
profeotui  ao  doctrinas,  quam  mihi  objurgationis 
im  fiducia  promittit,  nulla  frustreris  invidia ;  sed 
doceas,  si  quid  est  quod  me  forte  legentem  pr»te- 
rierit  de  Deo  ac  de  Domino  nostro  memoratum  in 
■criptura  Moysi.  Nec  dixeris,  qusso,  ut  imperiti 
solent,  hoc  ipsom  satis  esse  debere  ad  fidem,  quia 
Christas  dixerit  de  se  scripsiiseMoysen.Nolo  enim 
nunc  ad  merespioias.quemad  credendumprofessio 
mea  fecit  obnoxium,  ut  non  possim  non  credere  ei 
quem  sequor ;  sed  puta  nos  cum  Judso  tractare, 
pula  cum  Gentili ;  cum  eis  dixerimus,*Moyse8  de 
Christo  scrip8it,quosituri  erunt '  probationes,  quid 
offeremus?  Numquidnam  dicere  poterimus,  Ghris- 
tas  hocdixit,cui  adhucilliminimecredunt?Nempe 
opas  erit  nos  ipsis  ostendere  quid  soripserit. 

CAPUT  IV.  ^  Quid  ergo  ostendemus  >  ?  An  illud 
qaod  vos  Boletis,ubi  Deus  suus  loquitur  ad  Moysen 
dieens  :  Suscitabo  illu  Prophetam  de  fralribus  ipso- 
rum  similem  ttbi  (Deut.  xviii,  15,  18)  f  Sed  hoo 
qoidem  ad  Christum  minime  spectare.neo  Judaeum 
latet,nec  nobis  sic  credere  conducibile  est :  quia  non 
propheta  Chri8tus,nec  Moysi  similis  propheta:  siqai- 
dem  ille  fuerit  homo,  hic  Deus ;  ille  peccator,  hio 
sanctus  ;ille  ex  coita  natus,hic  secundum  te  ex  vir- 
ftine.secundam  me  vero  nec  ex  virgine ;  ille  offenso 
Deo  suo  occiditur  in  monte  (Deut,  xxxiv,  5),  hic 
Patri  perplacens  patitur  propria  voluntate  [Joan.Xf 
18).Quomodo  ergo  ipse  erit  propheta  similis  Moysi? 
Nempe  statim  nos  Judseus  aut  ut  imperitos  irride* 
bit,  aut  coarguet  ul  mendaces. 

CAPUT  V. —  An  illud  ofiferemus  ei,quod  perinde 
Boletis  ]nducere,Fid^6iin^  vitam  suam  pendentem,et 
non  eredent  vUx  sux  (Detti.xxvin,66)  ?  Gui  vos  qni- 
dem  adjicitis,  in  ligno ;  nam  non  habetur.  8ed  hoo 
qaoqae  probare  qaod  ad  Christam  minime  pertineat, 
nihiltam  in  promptu  est.Inter  maledictorum  enim 
■ava^quaB  prompsit  in  populum  suum^si  aiege  sua 
desciscerentyetiam  hoc  adjecit,  tuturos  eosdem  di- 
cena  in  oaptivitale  hostium  suorum,  finemque  sui 
meditaturos  diebus  ac  nootibus,  ut  nec  vit»  ipsius 
sne  fiduciam  gererent,  quae  sibi  esset  a  Tictoribus 
eondonata :  quia  eadem  ex  incerto  penderet  pavens 
aesollicttasempersubimminentiagladiorum.Nehoo 
qaidem  ergo  ad  Christum  pertiaet:qusrenda8unt 
aIia.Nam  illud  quidem  vix  orediderimdeChristovos 
dictam  patare,maledictum  esse  omnem  qui  pendet 
in  Ilgno  (M.  jii,  23) :  aat  illud  aliud,  interficien- 

*  Kr,  Lngd.  et  Ven.,  erani.       M. 

*  la  B.«  miemiimus,  Er.  Logd.  iov.,  seeatt  snmvsJL 


dum  esse  prophetam  sive  principem  populi,  qui  eos 
a  Deo  sao  vellet  avertere,aliquodve  infringere  man- 
datorum(D^ut.iin,5).Quod  ego  quidemChristumfe- 
eisse  plane  negare non  possum.Sed tu oontra deipso 
h»c  esse  scripta  plane  fateri  non  poteris,  ne  si  hoc 
sit,  qusrere  rursus  incipiamus,  etiam  ia  quonam 
spiritu  Moyses  prophetaverit,  ut  aut  maledioeret 
Christo,  aut  eum  juberet  occidi.  8i  enim  spiritum 
Dei  habuit,  hso  de  Ghristo  non  dixit :  si  hao]^de 
Christo  dixit,spiritum  Dei  non  habuit.  Neque  enim 
divinus  spiritus  aut  maledieeret  Christo,  ant  eum 
Juberet  interfici.  Ut  ergo  Moysen  ab  hoo  orimine 
vindicetis,  fateamini  necesse  est,  ne  hasc  quidem 
eum  scripsisse  de  Christo.  Quod  si  bsc  de  Ghristo 
minime  8cripsit,aut  alia  dabitis.aut  nullaerunt.  Si 
nulla  fuerint,  nec  Christus  potuit~dSsoverare  quod 
nosquam  est.ItasiChristus  hoo  minime  asseverave- 
rit,  oapitulum  illud  falsum  esse  constiterit. 

GAPUT  VI.— Sed  nec  illud  quidem  verisimile  esty 
quod  pro8equitur,^St  crederetis  Moysi,  crederetis  ei 
mihi  {Joan,  v,  46).  Quia  dissimilis  admodum  tradi- 
tio  est  el  looge  altera  Moyseos  et  Christi,  ut  si  eo- 
rum  alieri  Judsi  orederent,  alteri  necessario  repa- 
gnarent.  Nam  Moyses  quidem  pr»  csteris  ab  omni 
opere  abstinendum  docet  in  sabbato,cau8amque in- 
ducit  religionis  hujus  hanc  esse,  quia  Deus  oum 
mundum  et  qu»  in  eo  sunt  omnia  fabricaret,  sex 
diebus  indulserit  operi,  septima  vero  oessaverit, 
quod  est  sabbatum :  idcircoque  benedixerit,  id  est, 
sanctincaveritftanquam  suee  tranquillitatis  portum, 
legemque  dederit  in8uper,ut  qui  idem  solveret,  oo- 
cideretur  {Exod,  xx,  8-11,  el  xxxi,  13-17).  Hoc 
igitur  Judsi  vehemeriter  credebantjdocenteMoyee: 
idcircoqueChristo  ne  auresquidem  eccommodandas 
putabant,asseveranti  Deum  semper  operari.nec  ul» 
lum  sibi  cessationis  statuisse  diem.quia  sit  jugis  et 
infatigabilis  virtus ;  sequeadeo  idcirconunquam  de- 
bere  oe8sare,ne  sabbatis  quidemiPaier  enim,iuquit. 
meus  semper  operatur^et  me  oporlet  operari  {Joan,  v, 
17,  et  ix,4).Item  Moysescarnis  peritomen  in  saoris 
et  Deo  ama1[>ilibu8  numerat,  jubetque  oircumcidi 
masculinum  omne,carne  prsputii  ipsorum^esseqne 
hoc  docet  necessarium  signum  testamenti  iIlius,quod 
DeuB  suus  disposuerit  ad  Abraham ,  aflirmatq  ue  quod 
virorum  quisquis '  hoc  non  gestaverit,exterminabi- 
tur  ille  de  tribu  8ua,et  hsereditatis  qu»  Abrah»  re- 
promissa  sit  ac  seminiejus^non  veniet  inconsortium 
{Gen,  XVII,  9-14).  Et  hoc  ergo  Judasi  valde  credi- 
deraat,asseverante  Moyse :  idcircoque  (idem  Christo 
habere  non  poterant  infirmanti  ea,et  insuperasse- 
veranti  quod  dupliciter  gehenn«e  filius  fieret,  qui 
esset  circumcisus  (Matth.  xxm,  15).  Item  Moyses 
carnalium  ciborum  sollioitam  facit  discretionem^et 
inter  pisoes.ao  voluoreset  quadrupediahelluonisin 
modumj  disceptator  sedet ;  jubetque  alia  quidem 
abliguriri  pro  mundis,  alia  vero  pro  immundis  ne 

<  Amerbacbiui  et  nonnalli  M§8.,  qued  utrorum  viro» 
rum  guisquis.ErMunuA  rero^quod  virorum  vivorum  quis^ 
quit :  idque  eiie  Hebraismam  notat  ad  oram  iibri : 
«  Heoraice,  »  ait,  «  pro,  quorumeumque  virorum,  » 


8tg 


CONTRA  FAUSTUM  MANIGHiBUM,  S.  AUGUSTINI 


3S0 


ooDtingi  qiifdem  :quoram  in  parteporcumtaxatet 
leporem,et  ^i  quid  in  piscibuscarctsquama,  aut  in 
quadrupedibus  ungulam  fissam  non  habet,  nec  rumi- 
nat  (Deut.  xiv,  3-20).  Et  haec  ergo  Judaei  fortiter 
orediderunt,  scribente  Moyse  :  idcircoque  Ghristo 
jam  credere  nnn  poterant,  indifferentiam  docenti 
ciborum,et  a  suis  quidem  discipulis  omnia  penitus 
removenti,3fficularibus  vero  vulgo  concedenti  omnia 
qua"  possent  edi,atque  asseveranti  quod  eos  nihil  in 
08  intrans  pollueret;quia  qusB  de  ore  impudenier^ 
procedant,  ea  sola  siot  qus  polluant  hominem 
{Matth.  XV,  41-20).  Baeo  atque  alia  multa  Moysi 
oontraria,  Jesum  dogmatizare,  nemo  qui  nesciat. 

CAPUT  Vfl.  — Quae  quia  singula  percurrere  lon- 
gnm  esty  unum  pro  multis  ostendam,  id  est,  quia 
Ghristianarum  hoBresium  pars  maxima,et,quod  est 
in  pr«mptu,  Gatholici  nihil  eorum  servare  curant, 
quae  Moyses  scribit.Quodipsum  sinon  deerroredei- 
oendit  aliquo,sed  ex  veraillaGhristiet  discipulorum 
C|{u8  traditione,  vos  omnino  fateamini  necease  est, 
oontrariainvicem  sibiJesum  docuissseatqueMoysen: 
idcircoque  neo  creditum  Ghristum  a  Judsis,  quia 
fidem  vellent  exhibere  Moysi.Quorsum  ergo  falsum 
non  erit,  illud  Jesum  dixisse  ad  eos,  Si  crederetis 
Maysi.crederetis  et  mihi: cum  sit  longe  manifestum, 
idcirco  magis  eos  non  credidisse  Jesu,  quia  Moysi 
orederent ;  potuisse  autem  fldem  Ghristo  habere, 
8i  Moysi  credere  destitissent  ?  Tu  tamen,  ut  dixi, 
abinam  Moyses  de  Ghristo  aliquid  scrip8erit,qa»80 
no8  doceas. 

GAPUT  VIII.  -  Alias  inquit :  Si  Ghristianua  est, 

orede  dicenti  Ghristoquiade  sescripsitMoyses.Quod 

8i  non  crediSfChristianus  non  es.Inepta  h»c  aemper 

et  imbecilla  responsio  est  nihil  habentiam  quod  os- 

tendant.Quanto  igitur  melius  feoisseSySi  idem  con- 

fitereriB  aimpliciter  ?  et  tamen  hoc  mihi  quidem  di- 

oere  potui8ti,quem  scias  necesse  habere  ut  credam 

oausareligionis  qua  famulor  Ghristo:licet  hoc  ipsum 

adhuc  queratur,  utrum  sit  et  hoo  Christi  testimo- 

nium,  ut  credi  debeai  absolute  ;  an  scriptoris,  ut 

examinari  solIicite.Nec  si  nos  non  credimus  falsis, 

Ghrislum  hino  offendimus,  sed  falsatores.  Tamen 

ntcumque  hoc  ferri^poierit  Christianis  oppositum : 

qaid  autem  de  illis  agemus,  quos  retuli,Jud<eo  sci- 

lioet  atque  Genti]i,quibu8  dicere  non  possumus,  Si 

ohristianus  es,crede  ;  si  non  credi8,chri8tianu8  non 

e8?Quanquam  de  Christiano  quidem  hoc  rectissime 

dixeris,  cum  Ghristus  Thomam  apostolum  dubitan- 

tem  de  se  aspernatusnonsit^sed  quo  animi  ejusvul- 

neribus  mederetur,  oorporis  sui  cicatricea  ostendit : 

neo  dixit,Si  discipulus  es,crede,8i  non  credis,  disci- 

pulus  non  es.  Tu  mihi  hoo  dica8,non  de  Christe  du- 

bitanti,sed  de  sententia,  utrum  ait  ejus,  an  subin- 

dacia.At,inqui8,beaiiore8  appellat,qui  non  viderunt 

ot  crediderunt  {Joan.  xx,27,29).  Hoc  ai  ideo  dictum 

putas.ut  sine  ratione  et  judicio  quidque  credamus ; 

68to  tu  beatior  sini  aenau,  ego  mihi  conientus  ero 

eum  ratione  beatus  audisse. 

1  In  Mm.,  imprudent€r. 

s  Br.  Lngd.  tt  Yen.,  /KcH.     M. 


CAPUT IX.  —  AuausTiNUS  respondit :  Astute  qui* 
dem  paratum  te  dicis,  si  quas  in  libris  Moyai  de 
Christo  prophetias  inveniris,  ita  percipere,  ac  si 
piscem  de  mari,cum  aquam  ipsam  unde  piscis  ca- 
pitur,respua8.Sed  quia  Moyses  omne  quod  scripsit, 
de  Christo  est^id  est,  ad  Christum  omnino  pertinet, 
dve  quod  eum  figuris  rerum  vel  gestarum  vel  dicta- 
rum  pr8Bnuntiet,8ivequodeJu8  gratiam  gloriamque 
commendtt;  tu  qui  commentitium  fallacemque 
Ghristum  de  Manichsi  litteris  credidistii  ita  Moyai 
non  vis  credere,  sicut  nec  piscem  via  edere.  Verum 
hoc  iuteresty  quod  Moysen  hostiliter  insectaris^pia- 
oem  autem  failaciter  laudas.  8i  enim  piscem  de 
mari  edere  non  nooet,  sicut  ipse  dixisti ;  cur  ita 
eum  V08  noxium  prsedicatis^ut  si  alia  esca  non  oc- 
onrrat,  prius  fame  consumamini,  quam  pisoe  ves- 
oamini  ?  Quid,  quod  si  omnis  caro  immunda  esty  ut 
dicitisyet  in  omni  aqua  omnique  herba  vita  iila  mi- 
aera  dei  vestri  retinetur,  qua  per  vestra  alimcnta 
pnrgata  est ;  detestabilis  superstitio  tua  et  piscem 
te  cogit  projioere  quem  laudasti.et  aquam  marinam 
bibere  ac  spinas  edere  quas  vituperasti  ?  Quod  vero 
etiam  dsmonibus  Dei  famulum  conipara8ti,ut  qua* 
les  illi  fuerunt  oum  Christum  confiterentur,  {Matth, 
Yiii,29),tali8  et  isteaccipiatur  si  aliquid  inejus  libris 
reperiri  potuerit  quod  prndicetChristum^ille  quidem 
non  dedignatur  opprobrium  Domini  sui.  Si  enim 
paterfamilias  Beelzebub  appellatus  est^quanto  ma- 
gia  domestici  ejus  {Id.  x,25)  ?  Sed  vos  videte  a  qui- 
bus  ista  didiceritis,  profecte  sceleratiorc»  quam  illi 
qui  Domino  ita  conviciati  sunt.  Illi  enim  non  eum 
Ghristum  e88ecredebant,etideofallacem  putabant: 
V08  antem  dootrinam  non  putatis  esse  veracem, 
niai  quaa  Chriatum  audet  prffidicare  fallacem. 

GAPUT  X.— Unde  autem  tibi  videtur  legem  Moysi 
nihil  a  Paganismo  distarePAn  quia  templum,8acri- 
fioium,  aItare,8acerdotemque  commendat?  At  hao 
omnia  nomina  et  in  Novo  Testamento  reperiuntar. 
Solvite,  inquit,  templum  hoc^  et  in  triduo  resuscitaho 
itlud  (/oan.11,19) ;  et,  Cum  offers  munus  tuum  ad  al- 
tare  (Matth.  v,  24 ;  et,  Vade  ostende  Jte  sacerdoti, 
et  offer  pro  te  sacrificium,  guod  prxcepit  Moyses^ 
in  testimonium  illis  {Id.  viii,  4).  Quorum  autem 
figura  fuerintistae^partim  Dominusipsedemonstrat, 
cnm  templum  corporis  sui  temploillicomparat;par- 
tim  apostolica  doctrina  cognoscimus:  Templum  enim 
Dei  sandum  est^^xi  Apostolu8,gttoi  e$tisvos{\  Cor.m, 
17);  et,  Ohsecro  itaque  vosper  misericordiam  Dei.ut 
exhibeaiis  corpora  vestra  hostiam  vivam^  sanctam,D€o 
placentem{Rom.xiiyi)  ;et  cstera  huJusmodi.Proinde 
illa  omnia  figurx  nosirx  fuerunl  (I  Cor.  x,  6),  sicut 
idem  dicityOt  saepe  commemorandum  est :  quianon 
damoniia  exhibebantur,  sed  uni  vero  Deo,qni  fecit 
coelum  etterram;nontanquamindigenti  talibas,Bed 
tempora  di8tiaguenti,et  Jubenti  prc8entia,per  qaae 
8ignifioaretfatara,Vo8autemyqai  utaedacatia  etde- 
oipiatis  idiotaa  imperfectosque  Ghriatianoa,  Paga- 
nismnm  voa  fing^tis  detestari^editenobisauctorita- 
tem  obri8tianommlibroram,inqaibaB  vobiiBolemao 


321 


LIBGH  SEXTUS  DEGIMUS. 


322 


i 


lunam  colere  atque  adorare  praeceptum  sit.  Vester 
ergo  potius  error  Paganismo  similis  est ;  quandoqui- 
dem  nec  Christum  colitis.sed  Cbristi  nomine  nesoio 
qoid,  quod  vobis  mentiendo  finxistis.et  deos  vel  in 
isto  conspicuo  cgbIo  visibiies,  vel  alios  iunumerabi- 
ies  commentitios  adoratis.  Quibus  phantasmatibui 
quasi  yanis  atque  inanibus  simulacris,  non  edicn- 
ias  fabricastiSy  led  corda  vestra  templa  fecistis. 

CAPUT  XI.  --  Exigis  a  me  ut  ostendam  qusnain 
seripserit  de  Christo  Moyses.Jam  quidem  superius 
muita  demonstrata  sunt ;  quis  possit  omnia  de- 
monstrare  ?  Prnsertim,quia  si  quedam  commemo- 
rem,  paratus  videtur  iste  perversus,  yel  in  alium 
senBum  ea  conari  pervertere ;  vel  si  fuerit  evidentia 
clarioris  veritatis  oppressus.dicere  se  illa  tanquam 
de  mari  salso  suavem  piscem  capere :  nec  ideo  se  ad 
totamScripturam  Moyseos,velut  ad  aquam  marinam 
bibendam  cogi  oportere.  Quapropter  suflQcere  arbi- 
tror  buic  operi^ut  ea  ipsa  qus  reprehendenda  decer- 
psit^de  Scripturalegis  HebraBorumyadChristum  prs- 
dicandam  pertinere,si  recte  intelligantur,08tendam: 
ex  quo  satis  appareat  multo  magis  cetera,vel  statim 
proauntiata,  vei  diligenter  ao  veraoiter  perscrutata, 
christiansB  fidei  convenire ;  si  ea  qusderidenda  atque 
damnanda  objicit  inimicus,  eis  ipsis  convincatur 
ehristiana  veritate  damnandus.  Quapropter,o  plene 
omni  fallacia,  cum  Dominus  in  Evangelio  dixerit,  Si 
erederetis  Maysi,  crederetis  et  mihi :  de  me  enim  iUe 
seripsit  (Joan.  v,  46) ;  nihil  est  quod  te  in  ingenii 
«stu  positum  fingas,  et  cogi  videarii  in  alterum  e 
duobu8,ut  aut  falsum  pronunties  capitulum  hoo,ant 
mendacem  Jesum.  Sicut  enim  hoc  capituJum  verum 
eet,  ita  et  verax  est  Jesus.  Bectius  visum  esi/mqu% 
tcriptorihus  ascribere  falsitatem,quam  veritatis  auctori 
mefu^um.Itanetu  Christum  credis  veritatis  aucto* 
rem,  quem  prsdicascarnis,  etmorti8,etvulnerum, 
et  ctcatricum  simulatorem?  Volo  mibi  ostendas.un- 
de  auctorem  veritatis  didicerisCristum,8i  eis^qui  de 
illo  8crip8erunt,quorum  auctoritas  recenti  memoria 
eommendata  atque  iirmatain  posteros  emanavit,aa- 
des  ascribere  falsitatem.Non  enim  vidisti  Christum, 
autquemadmodum  cum  Apostolis,  locutus  est  te- 
cum,aut  de  cgbIo  tefSicutSaulum,vocavit(i4cr.ix,3-7). 
Quid  de  illo  sentire,  quid  credere  possumus,  nisi 
quod  Scriptura  testatur?  Porro  si  mendax  est  Evan- 
gelium  disseminatum  etnotumomnibusgentibus,et 
ab  iaitio  pnBdicatioais  nominis  Christi  in  Ecclesiis 
omnibus  in  tanto  sanctitatis  culmine  collccatum  ; 
qne  scriptura  proferri  potest,  cui  de  Christo  fldes 
habenda  sit?  Quid  poteris  proferre  scriptum,  quod 
non  ille  qai  hoc  ooa  vult  credere,  dicat  esse  confi- 
ctam,  si  tanta  Evangelii  notitia  venit  in  dubium  ? 
GAPUT  XII.—  Deinde  subjungi8,ipsum  te  audisse 
dicentem,  fures  fuisse  et  latrones  omnes  qui  vene- 
rantante  Be{Joan,x^  8).  Unde  illum  audisti  hoc  di- 
centem,niBi  ex  Evangelio?  At  si  hoc,  quod  ita  credis 
exBvangelio,  ut  tanquam  ex  ore  Domini  audissete 
dicas,aIio8  falsum  esee  contendat,atque  hoc  dixisse 

t  AoL  et  Mit.,  eecerpU. 


Christum  neget;  quo  ibis?quid  facies?  Nonne  evan» 
gelicam  auctoritatem  quantispotueris  viribuspraedi* 
cabis?  Miser,  illic  scriptum  est  quod  non  vis  cre- 
dere,  ubi  didicisti  quod  ita  credis,  ut  hoc  te  ab  ipso 
Christo  dicas  audisse.Ecce  nos  utrumque  credimua, 
quia  Bvangelio  sancto  credimusjibi  utrumquescri- 
ptum  est;  et  de  Christo  scripsisse  Moysen,etomne8 
qui  ante  Christum  venerunt,  fures  fuisse  et  latronea, 
Venisse  quippeitavult  intelligi,quiamissi  nonsunt: 
nam  qui  missi  sunt,sicut  Moyses  et  sancti  Prophe« 
tffi,^  non  ante  ipsum  sed  cum  ipso  venerunt  ;  quia 
non  eum  per  superbiam  prscedere  volucrunt,  sed 
eumperipsos  loquentem  humiliterportavorunt.Vos 
autem,qui  hsc  Domini  verba  sic  intelligitis.secun- 
dum  vestrumintellectumBatisconfitemininulIos  V08 
habere  propheta8,qui  venturumChristum  propheta- 
verint  :  et  ideo  vobis  eum  sicut  voluislis,  Onxistis. 
Nam  si  aliqui  vestri.quibus  quidem  propterea  fides 
habenda  non  eat,quianon  nisi  avobis  proferuntur; 
tamen  si  aliqui  sunt,quo8  dicere  audeatis  prophetas* 
se  Christum  falsa  carne  venturura,  falsa  morte  paa- 
surum,fa1sascicatricesdubitantibusdiscipuli8obla- 
turum  ;  non  dico  ex  hoc  ipso  quam  sint  detestandi 
atque  fugiendi,  quamque  non  possint  esse  veraces, 
quibus  de  mendacio  Christus  placet :  ut  hoc  nondi- 
cam,certeutdieerec(Bperam,8ecundum  istum  intel- 
lectum  veetrum  fures  fuerunt,et  latrones,  quoniam 
ante  Christum  venerunt,qui  eum  venturum  quoquo 
modo  praBdicaverunt.Porro  81  illeintellectusedtve* 
rus,ut  ipsi ante  Christum  venisse  dicantur, qui  cum 
Chri8to,id  est^cumVerbo  Dei  venire  noluerunt,sed 
cum  eos  non  miserit  Deus,mendaciasua  hominiboi 
attulerunt :  vos  quoque  ipsi,  quamvis  post  Christi 
passionem  et  resurrectii  nem  in  hoc  mundo  nati  Aie- 
ritis,fure8  et  latrones  estis ;  quia  pnusquam  vos  ipse 
illuminaret,  ut  veritatem  ipsius  prwdicaretis,  ante 
eum  vonire  voluistis,ut  vestram  fallaciam  jactaretie. 
CAPUT  XIII.  —  IUic  autem,  ubi  ei  dictum  est  a 
Judsis,  Tu  de  te  tesficaris ;  tesHmonium  tuum  non  est 
verum ;  non  mirum  est,  non  te  videre  prosecutum 
eum,ut  diceret  de  se  prophetasse  Moysen :  non  enim 
habes  pium  oculum,quo  id  possis  videre.Nam  ecce 
idipsum  quod  eis  respoodit :  nempe,  In  lege  vestra 
scriptumest,quia  duorum  haminumtestimdniumverum 
est.  Ego  sum  qui  testificor  de  me^  et  tesUfica^ur  de  me^ 
qui  me  misit^Pater  {Joan,  viii,  13, 17, 18) :  quid  aliud 
sonat  recte  intelligentibus.nisi  illum  testium  nume- 
rum  in  lege  prophelico  spiritu  consecratum  et  oom- 
mendatumyUtetiam  sic  prffinuntiaretur  futura  reve- 
latio  Patris  et  Filii,quorum  Spiritus  est  in  illa  inse- 
parabili  Trinitate  Spiritus  sanctus  ?  Ideo  scriptum 
est,  In  ore  duorum  vel  trium  testium  stabit  omne  ver* 
bumifieut,  xix,  15).  Alioquin  et  unus  lestis  plerum* 
que  verura  dicit,  et  plures  plerumque  mentiuntur  : 
potiusque  creditum  est  in  exordio  fidei  gentium  uni 

f  Vetus  codex  BernardinorumParidieudium  habet  hlc 
inserta  qti»dam  non  mala,  scilicet  ;  Non  prjeter  ilium 
vcnerunt^  auin  cum  iiio  veneruut,  VentUf-os  prjeconet  mit- 
(e6a(,etc.Venim  hsc  sumpta  suni  ex  Augustini  tractatu 
45  in  Joaunem. 


833 


CONTRA  FADSTDM  MANlCHiEUM,  8.  AD6USTINI 


324 


apostolo  eTangolizanti,  quam  populis  erantibuB  a 
qaibos  ipae  persecotionem  patiebatur.  Non  igitur 
frustra  quodam  modo  consecratuB  est  iete  numerua 
teatium  :  et  oum  hoc  Dominus  respondit,  eo  quoque 
ipso  intelligi  voluit  de  ee  prophetasse  Moysen.  An 
forte  inde  calumniamini,  quia  non  ait,  in  lege  Dei, 
eedy/n  Uge  veslra  scripium  est  ?  Ubi  usitatam  locutio- 
nem  Soripturarum  quis  non  agnoscat?  InUge  enim 
vestra  dixit,  vobis  data  (II  Ttm.  ii,  8,  et  Qaiat  i,  ii, 
12):  sicut  dicit  ApostolusEvangelium  Buum,quod  se 
tamen  accepisse  testatur,  non  ab  homine,  sed  per 
revelationem  Jesu  Ghristi.  An  et  Christum  dicitia 
negasse  se  haberePatremDeumyUbicumque  nonait, 
Pater  noster ;  sed  Pater  vester  (Matth,  vi,  26,  32, 
etc)  ?  Jam  vero  vocem  illam,  quam  commemorasti 
ocelo  delatam,  Hic  est  Filius  meus  ditectissimus,  cre^ 
dite  illi  (Id.  iii,  47  et  xvii,  5) ;  quia  vos  non  audi- 
stis,  nolite  illi  credere.  8i  autem  ideo  creditis,  quia 
eam  in  Scripturis  sanctis  invenistis,  ibi  est  et  ista 
oni  oredere  non  vultis,de  Ghristo  scripsisse  Moysen; 
ibi  alis  mult»,  quibus  pariter  fidem  derogatis :  neo 
timetis,  miseri,  ne  ita  profanus  aliquis  dicat,istam 
vocem  omnino  non  sonuisse  de  ccelo  ;  et  sicut  vos 
contra  salutem  generis  humani,quae  omnibus  genti- 
bus  evangelica  auctoritate  confertur,  etiam  in  ve- 
Btram  pernioiem  argumentamini,  cum  dicitis  pro« 
pterea  non  esse  credendum,quod  dizerit  GhristUB  de 
80  acripsisse  Moysen,  quia  si  hoc  itle  dtxisset^necJU" 
dxi  tdcere  potuissent,  quin  statim,  utpoU  maligni  ei 
astuti^  quxrerent  quidnam  iliud  esset^  qued  de  se  a 
Moyse  scriptum  putaret :  sic  et  ille  vanus  et  perditus 
dicat,Si  de  cobIo  vox  illa  sonuisset,omne8  Judei  qni 
audierant,  credidissent  ?  Gurergo  non  consideratiSy 
insani,  siout  fleri  potuit  ut  et  poat  illam  coBlestem 
vocem  dura  JudflBorum  infldelitas  permaneret;  ita 
fieri  potuisse  ut  cum  Ghristus  diceret  de  sesoripsis- 
se  Moysen,  hoc  magia  maligna  astulia  timentes 
unde  convincerentur  audire,  omnino  non  qu89re- 
rent  quid  de  illo  scripserit  Moyses  ? 

GAPUT  XIV.  —  Sed  hanc  non  solum  sacrilegam 
adversus  evangelicam  8anctitatem,verum  etiam  ener- 
vem  ac  debilem  esse  argumentationem  sentit  et  Fau- 
Btu8 ;  atque  intentionem  suam  in  illud  potius  con- 
fert,  eoque  se  plus  teneri  dicit,  quia  omnem  Moy- 
8008  8cripturam  scrutatus  nullas  ibi  de  Gbristo 
prophetias  invenit.  Cui  cito  respondeo,  quia  non  in- 
telligit :  et  si  cur  non  inteiligat  quisquam  quesierit; 
respondebo,  quia  inimico,  quia  adverso  ^  animo  le- 
git;  quia  non  ideo  scrutatur  ut  sciat,8ed  quod  nescit, 
Bcire  88  putat.  Haec  praesumptio  tumid»  arroganti» 
oculum  cordis  vel  claudit,ut  omnino  non  videat :  vel 
distorquet,  ut  perverse  videat,  et  aliud  pro  alio  pro- 
bet  aut  improbet.  7u  me,  inquit,  doce,  quid  est  quod 
me  forte  legenUm  prseUrierit  de  Deo  ac  ihmino  nostro 
memoraium  in  Scriptura  Moysi.  Bt  hic  cito  respon- 
deam.Totuin  te  prffiteriit,quia  totum  ille'deGhri- 
Bto  scripsit.  Sed  quiatotumdidcuterectpertractare 

1  Editio  Er.,  averso, 

>  Editi,  iUud.  At  Mst.,  ilU. 


non  posaumuB,  hoc  tibi  in  isto  opere,  si  potero  Do- 
mino  adjovante,  servabo,  quod  Buperius  dixi,  ut  ea 
ipsa  qus  ad  reprebendendum  eligis,  ostendam  de 
Ghristo  esseconscripta.Quinetiam  petisnedixerim, 
ut  imperiii  solenty  hoc  ipsum  satis  esse  debere  ad  fidemg 
quia  Christus  dtxerit  de  seseripsisse  Moysen.,Quod  qoi- 
dem  si  dico,non  ut  imperitus^sed  ut  fldeliB  dico :  non 
Talere  antem  hoo  ad  convincendum  Gentilem  vel  Ju- 
dffium,et  ego  fateor ;  8ed  adversus  vob,  qui  quoquo 
modo  nomine  Ghristiano  gloriamini,  satis  ease  ido- 
neum  ao  pr»validum,tu  quoque  etsi  diu  tergiversa- 
ina  tamen  ooactus  es  confiteri  d\oenB,NoU  enim  nune 
ad  me  respicias,quem  ad  credendum  profestio  mea  fe- 
cit  obnoxiumyUt  nonpossimnon  credereei  quemsequori 
sed  puta  nos  eum  Judsso  tractare,  puta  cum  Gentili. 
Quibus  verbis  ostendisti,  te  interim,  cam  quo  mihi 
nunc  ree  est^quia  te  ad  credendum  profesBio  tua  fecit 
obnoxium^Ratisease  oonvictum  deGhristo  BoripsiBse 
Moysen  ;  quia  ipsum  Christum  hoo  dixi88e,in  Evan- 
gelio  soriptum  est,ouju8  tam  prasolaram  sanctamqiie 
auctoritatem  labefactare  non  audes  :  quia  et  cum  id 
ex  obliquo  audos.ditficultatis  tue  pressuB  angustiis, 
et  cernena  qnanta  ruina  te  obruat  cum  tibi  dicitur, 
nullam  eese  scripturam  cui  de  far.tis  et  dictis  Chrieti 
flagites  esse  credendum,8i  Evangelio  tam  sanote  la- 
teque  notisBimocredendum  essenon  putas;  et  timens 
ne  amisso  Christiani  nominis  pallio  nudavanitasve* 
8tra  omnibus  conflpuenda  et  detestanda  ramaneat, 
rurBus  te  saucium  colligere  conaris,  et  dicis  quod  is- 
tia  Evangelii  verbis  jam  te  ad  credendum  professio 
tua  fecit  obnoxium.Sicergo  teinterim,cumquo  nuno 
ago,  teneo,  ferio,  perimo,  id  est,  errorem  tnum  at- 
que  lallaciam ;  et  cogo  fateri  de  Ghristo  scripsisse 
Moysen  :  quia  hoc  Ghristum  dixisse  in  Evangelio  le- 
gitur,  oui  te  ad  credendum  professio  tua  fecit  ob- 
noxium.  Gum  Judao  vero  vel  Gentili  si  mihi  ne- 
cesse  fuerit  disputare,  Jam  supra  ostendi  quibus 
modis  pro  meis  parvulia  viribus  me  agere  oportere 
existimem. 

GAPUT  XV.  —  Nec  illud  nego  de  Ghristo  eese 
prffidictum,quod  tu  tanquam  facile  releliendum  ele- 
gi8ti,ubi  Ueus  loquitur  ad  Moysen,  dicens :  Suscitabo 
iltis  Prophetam  de  fratribus  ipsorum  simitem  tibi(Deut 
xviii.  15, 18).  Nec  me  tua  lauta  et  lepida  antitheta, 
quibus  luteumsermonem  quasi  colorare  ac  pingere 
voluisti,  ullo  modo  sb  hac  fldei  veritate  deterrent. 
Gomparans  enim  Christum  atque  Moy8en,et  cupiena 
demonstrare  dis8imile,ut  ob  hoo  non  de  Ghristo  vi- 
deatur  intelligendum  esse  quod  scriptum  e8t,Su«ct- 
tabo  illu  Propheiam  simitem  tibi ;  opposuisti  tibimet 
ex  advereomulta  contraria,quodille  homo,hicDeu8  ; 
ille  peccator,  hic  sanctus  ;  ille  ex  coitu  natus,  hio 
Booundum  nos  ex  virgine,8ecundum  vos  vero  neoex 
virgine;  ille  ofi^enso  Deo  occiditur  in  monte,  hic  Pa- 
tri  perplacenB  patitur  propria  voluntate.  Qoasi  vero 
cum  simile  aliquid  dioitur,  ex  omni  parte  atque  ex 
omni  modo  simile  intelligatur :  quia  non  ea  tantum 
qu8B  unius  ejusdemque  natureB  sunt^dicuntur  inler  se 
6888  aimiiia,  sicut  gemini  homine8,vel  fllii  parenli- 


.«M 


3i5 


LIBBR  SEXTUS  DECIMUS. 


326 


i 


bDs.velomnes  homines  omnibus  hominibu8,in  quan- 
tum  homines  sunt,  similes  utique  sunt,  quod  etin 
osteris  animalibus  intueri  facillimum  est,  vel  arbo- 
ribuSy  ut  olea  oies,  laurus  iauro  similis  dicitur ;  ve- 
rum  eliam  naturae  disparis  sunt  et  dicuntur  multa  si- 
milia,  ut  oiive  oleaster,  et  far  tritico.  De  rebus  adbuc 
proximisetattingentibusloquor:namquidtamlonge 
distans  a  Filio  Dei,  per  quem  facta  sunt  omnia  {Joan. 
i,  3),  quam  pecus  et  lapis  ?  et  tamen  in  Evangelio 
legitur,  Eeee  Agnus  Dei  (Ibid.  29) ;  et  in  Apostolo, 
Petra  autem  erai  ChrUtus  (I  Cor,  z,  4) :  que  nullo 
modoquisquam  recte  diceret,  sieoruinaiiquam  simi- 
litudinem  nullo  modo  ille  susciperet.  Quid  ergo  mi- 
nim  si  non  est  dedignatus  Christus  fleri  similis  ipsi 
Moysiy  qui  similis  factus  ost  ovi,  quam  in  ejus  pra»- 
nuntiationem  per  ipsum  Moysen  praecepitDeusman- 
ducari  a  populo  suo,  ejusque  sanguinem  ad  tutelam 
salutis  adhiberi,  et  Pascba  appellari  (Exod.  zii),  quod 
Dunc  in  Christo  esse  completum  nemo  dissimulare 
permittitur  ?Quapropter  deScripturis  agnosco  dissi- 
milem,  de  Scripturis  mecum  agnosceettusimilem: 
nonindedissimilemundesimiiem^sed  aliacausail- 
lud,  alia  illud ;  dum  tamen  utrumque  demonstrem. 
Oissimilis  bomini  Christus,  quia  Deus ;  scriptum  est 
enira  de  illo,  Qui  est  super  omnia  Deus  benedictus  in 
sxcula  (Rom.  iz,  5) :  et  similis  homini  Gbriatus,  quia 
bomo ;  quia  de  illo  itidem  scriptumest.M^c/ta/orDd 
eihominum^  homo  Chrtslus  Jesus  (1  Tim.  u,  5)«  Dissi- 
milis  peccatori  Cbristua,  quia  semper  sanctus :  et  si- 
milis  peccatori  Ghristus,quia  Deus  Filium  suum  mi- 
sit  in  similitudinem  carois  peccati,  ut  de  peccato 
damnaret  peccatum  in  carne  (Rom.  viii,  3).  Homini 
ex  coitu  nato  dissimilis  Ghristus,  in  quantum  ez  vir- 
gine  natus  est :  sed  homini  nato  similis  Christus  in 
quantum  et  ipse  ex  femina  natus  est,  cui  dictum 
est,  Quod  nascetur  ex  te  sanctum,  vocabitur  tilius  Dei 
(Luc,  i^  35).  Homini  propter  peccatum  suum  mortuo 
disBimilis  Gbristus,  in  quantum  sine  peccato  et 
propria  potestate  mortuus  est :  sed  rursus  boroini 
mortuo  similis  Christus,  in  quantum  et  ipse  vera 
morte  corporis  mortuus  est. 

GAPUT  XVI.  —  Nec  ideo  Moysi  famulo  Dei  dero- 
gaveris,  quia  eum  peccatorem  fuisse,  et  offenso  Deo 
Buo  in  monte  occisum  esse  dizisti  (Deut.  zxziv,  5). 
Noverat  enim  et  ipse  in  Domino  gloriari,  ut  ab  eo 
salvus  Geret:  a  quo  et  iile  qui  dicii,Christus  Jefusve- 
nit  in  hunc  mundum  peccatores  salvos  facere^quorum 
jfrimus  ego  sum  (I  Tim,  i,  15).  Arguitur  enim  Moyses 
▼oce  divina,  quod  ejus  fides  ad  aquam  de  petra  eli- 
ciendam^  aliquantum  titubaverit  (Num.  zz,  10-12) : 
quod  ei  cum  peccato  Petri  potest  esse  commune,  qui 
in  mediis  fluctibussimili  fidei  defectu  dubitavit(Jlar/A 
ziv,  10, 31).  Verum  absit  ut  credamus  binc  eum  esse 
aiieoatum  ab  sterna  societate  sanctorum,  qui  cum 
sanctoElia,  sicutEvangelium  loquitur,  meruit  clari- 
ficato  \n  moote  Domino  assistere  (Maith.  zvii,  1-5). 
Nam,utinveteribusIegimusLibris,etiampostipsum 
poccatum,  quantum  sitapud  Deummeritumejusap- 

t  Aia.  et  Mss.,  ejieUndam. 


paret.  Sed  quid  cause  fuerit,  ut  de  peccato  ejus  tali 
mortevindicandoDeuBloqueretur?QuoniampoIlici- 
tus  sum  ea  ipsa  demonstrare  ad  prsuuntiandum 
Christum  pertinere,qu6e  tu  reprebendenda  delegeris; 
faciam  sicut  possum,  Domino  adjuvante,  ut  hoo 
etiam  quod  in  Moysi  morte  reprehendisti,  propbe- 
tiam  fuisse  de  Christo  recto  intelligentibus  doceam« 

GAPUT  XVII.— Sicutenimmos  est  divinorum  in 
Scripturissanctismysteriorum^utidembomoaliusa- 
liam  atquealiam  pro  realiquasignificanda  personam 
gerat;tuncMoyse8pnpu1i  JudaeorumsubLegepositi 
personam  gerebat,  eumquein  propheticapraBnuntia- 
tione  figurabat.  Sicut  ergo  Moyses  petram  virga  per- 
cutiensde  Dei  virtutedubitavit;itaiilepopulu8,  qui 
sub  Lege  per  Moysen  data  tenebatur,  Cbristum  ligno 
crucis  affigens,  eum  Virtutem  Dei  esse  non  credidit. 
Sedsicutpercussapetramanavitaquasitientibus;sic 
plagadominicaspassionisefTcctaestvitaercdGniibus. 
Habemus  enim  de  hac  re  preclarissimhm  et  fidelissi- 
mam  vocem  Apostoli,  eum  indc  loquerotur,  dicentis, 
Petra  autem  erat  Christus  (I  Cor.  z,  4).  Hanc  ergo  oar- 
nalem  deChristi  divinitate  desperationem  in  ipsius 
Christi  altitudine  Deus  mori  jubet,  cum  niorlein  car- 
nis  Moysi  in  monte  imperat  fieri.  Sicut  cnim  petra 
Christus,  itaetmonsChristus^petrahiinnlisrortitu- 
do,  mons  eminens  magnitudo.  Quia  sicut  Apostolua 
ait,  Petra  erat  Christus;  ita  ipse  DominuH,  Son  potest 
civilas  abscondi  super  montem  constituta  (Matth.  v  14) : 
sesciiicet  montem,  fideles  autem  suos  in  sui  nominis 
gloria  fundatos  asserenscivitatem.  Prudentiacarnis 
vivit,  cum  tanquam  petra  percussaCbristi  bumilitas 
in  crucecontemnitur:CbristU8enim  crucifizus  Judeis 
8candalumest,Gentibu8autemstultitia.Etprudentia 
carnis  raoritur,  cumtanquam  montiseminentiaCbri- 
stusezcelsus  agnoscitur  :  ipsis  cnim  vocatis  Judaeis 
et  Grscis,  Gbrislus  Dei  virtus  et  Dei  sapientia  est  (I 
Cor.  1, 23, 24).  Ascendit  itaque  Moyses  in  montem, 
ut  carne  mortua  vivo  spiritu  reoiperetur :  quo  Fau- 
stus  non  ascenderat,  ut  carnales  calumnias  mente 
mortua  loqueretur.  Nonne  ipsam  petram  Petrus  per 
prudentiam  c  irnis  percuti  ezhorruit,  cum  Domino 
passionem  suam  pra^nuntianti  h\i:  Absi(,Domine,  non 
fiet  istud ;  propiilus  esto  tibi  ?  Neque  cnim  pepercit 
huic  peccato  Dominus,  cum  ei  retulerit:  Redi  retro, 
satanaSf  scandalum  mihi  es :  non  enim  sapis  qux  Dei 
sunt,  sed  quse  sunt  hominum  (Matth.  zvi,  22, 23).  Aut 
ubi  mortua  est  ista  carnalis  diffidentia,  nisi  in  Ghristi 
glorificatione,  tanquam  in  montis  altitudine  ?  Nam 
utique  vivebat,  cum  eum  timide  negaret :  et  utique 
mortua  erat,  cum  eum  libere  prxdicaret.  HaiC  vive- 
bat  in  Saulo,  cum  scandalum  crucis  detestans  vas- 
tabat  christianam  fidem  (Act.  viii,  3) :  et  ubi  nisi 
in  illo  monte  mortua  erat,  oum  jam  Paulus  diceret, 
Vivo  autem  jam  non  ego,  vivit  vero  in  me  Christui 
(Gatat.  II,  20). 

CAPUT  XVlII.  —  Quid  habes  igitur,  haeretica  va- 
nitas,  unde  te  putes  posseconvincere,  non  deCbristo 
esse  pviBdicium,  suscitaboiliis  Prophetam^iefratribus 
ipsorum  similem  tibi;  quando  ne  hinc  quidem  potes, 


327 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


328 


quod  dissimilem  ostendis  ?  Aliis  enim  causis  et  nos 
Bimilemostendimus.Anquiaprophetadictusest,  qui 
el  homo  esse  dignatus  est,  et  tam  multa  fntura  prfle- 
dixit?Nisi  fortealiud  estpropheta,  quamhomoultra 
humanas  conjecturas  futura  prenuntians  ?  Unde  et 
ipse  de  se  ipso  ait :  Non  estpropheta  sine  honore,  nisi 
in  patria  sua  (Matih,  xiii,  57).  Sed  de  te  videro,  qui 
te  convictum  paulo  ante  confessus  es,  cum  dixisti, 
quod  te  ad  credendum  Evangelio  professio  tua  fe- 
cit  obnoxium :  Judsus  ipse  procedat  in  medium 
qui  cervicem  a  jugo  Christi  male  liberam  toUt,  et 
ideo  sibi  adhuc  fas  putat  dicere,  Mentitusest  Chris- 
tus  vester  ;  nihil  de  illo  scripsit  Moyses. 

CAPUTXIX.  —  Dicat  mihi  quem  prophetam  pro- 
miseritDeus,  cum  aitMoysi,  Suscitabo  iUis  Prophe" 
tam  de  frairibus  eorum^  sicut  te,  vel,  similem  tibi  f 
Multi  enim  prophets  postea  fuerunt,  sed  utique 
unum  quemdam  inteiligi  voluit.  Hic  ei,  credo  facil- 
lime  occurret  successor  ille  Moysi,  qui  populum  ex 
.£gypto  liberatum,  in  terram  promissionis  induxit. 
Quem  cogitans,  me  adhuc  fortasse  ridebit  quaeren- 
tem  de  quo  dictum  sit,  Suscitabo  illis  Prophetam  si- 
mitem  tibi;  cum  legam  quis  in  eodem  munere  populi 
illias  regendi  atque  decendi  Moysi  defuncto  succes- 
serit.  Qui  cum  me  velut  imperitum  riserit^talisenim 
et  a  Fausto  describitur),  non  desinam  hominem  ad- 
huc  etiam  compellare  S  et  a  seouro  risu  ad  curam 
respondendi  revocare,  qusrendo  atque  tlagitando, 
cur  eidem  ipsi  futuro  suosuccessori,  in  oujus  com- 
paratione  improbatus  est,  ut  non  ipse  introduceret 
populum  in  terram  promissionis  ;  ne  videlicel  Lex 
per  Moysen  non  ad  salvandum,  sed  ad  convincendum 
peccatorem  data,  in  regnum  ccslorum  introducere 
putaretur  (Joan.  i,  17),  sed  gratia  et  veritas  per  Je- 
sum  Christum  facta:  qusram  ergo  a  Judffio,  cur  ei* 
dem  ipsi  futuro  suo  successori  Moyses  nomen  muta- 
verit.  Vocabaturenim  Ause',etappellaviteum  Jesum 
(iViim.  XIII,  9,  et  xiv,  6).  Cur  denique  tunc  appelia- 
verit,  quando  ex  convalle  Pharan  prsmisit  ad  eam- 
dem  terram,  quo  erat  populus  ipso  duce  venturus  7 
Dixitenim  verus  ipse  Jesu9:£<«iter0,  etprxparavero 
vobis  locum ;  iterum  veniam,  et  assumam  vos  ad  me 
(Joan,  XIV,  3).  Quseram  etiam,  utrum  non  huic  flgurs 
attestetur  propheta  dicens,Df  ttj  abAfricoveniet^etsan* 
ctus  de  Pharan  (Habac,  iii,  3) :  tanquam  diceret,Eju8 
nominis  veniet  Deus  sanctus,  cujus  nominiseratille 
qui  venit  ab  Africo  de  Pharan,  id  est,  Jesus.  Huc  ac- 
ceditquodidem  ipsum  Dei  Verbum  intelligiturloqui, 
ubi  promittit  eumdem  ipsius  Moyseos  suocessoremy 
per  quem  populus  in  terram  promissionis  mitteretur, 
nomine  angeli  eum  appellans  ;  sicut  etiam  homines 
aliquid  nunliantes  in  Scripturadivina  soient  appel- 
lari :  et  ita  dicit,  Ecce  ego  mitto  angelum  meum  ante 
faciem  tuam,  ui  servet  te  in  vta,  et  inducat  ie  tn  terram 
quamjuravi  tibi^,   Attende  tibi,  et  obaudi  eum^  ne 

*  Am.  Er.  et  aliquot  Mm.,  compellere, 

*  Sic.  Mm.  jiixta  LIX.  At  Am.  et  Er.  jnxta  Vulgatam, 
Vocabatur  enim  Osee.  Lov.,  Vocabatur  mim  Josue, 

*  Lov.,  qunm  prmparavi  tibi,  Editi  vero  alii  et  Mm., 
quam  furavi  Hbu 


non  credas  illi :  nihil  enim  subiratiet  tibi,  nomen  enim 
meum  est  in  eo  (Exod.  xxui,  20,  %{),  Quid  esi  hoc? 
Perscrutetur  Scripturas  illas  non  jam  Manichsua, 
sed  ipse  etiam  Judeus,  et  videat  utrum  de  aliquo 
Angelo  Deux  dixerit,  Nomen  meum  est  in  illo,  nisi  de 
hoc,quem  introductorem  in  promissionis  terram  pol- 
iicetur.  Deinde  querat  in  hominibus  quis  Moysi  suc- 
cessor  introduxerit  populum ;  et  inveniet  Jesum :  non 
hoc  ab  initio  vits  sus,  sed  nomine  mutato  appella- 
tum.  Qui  ergo  dixit,  Nomen  meum  est  in  illo  Jesu, 
ipse  est  veruB  Jesus,  rector  et  ductor  populi  in  h«re 
ditatemvit»  aiternae,  secundum  Testamentum  No- 
vum,  cujus  figura  erat  Testamentum  Vetus,  Ita 
quantum  attinet  ad  propheticum,  nec  geri,  nec  di- 
ci  aliquid  poBsetinsignius,  quandoquidemresper- 
dacta  est  usque  ad  nominis  expressionem. 

CAPUT  XX.  —  Superest  ut  Judeus  ille,  si  vult  et 
in  abscondito  Judaeus  esse  non  littera,  sed  spirita 
(Rom,  II,  29) ;  si  vult  reputari  verus  Israelita,  in  qno 
dolus  non  eet  (Joan,  i,  47),  recordetur  in  flgura  il- 
lum  mortuum  Jesum,  qui  introduxitin  terram  mo- 
rientium,  et  agnoscat  in  veritate  vivum  Jesum,  quo 
duce  intret  in  terram  viventium.  Talis  enim  Jam  non 
acerbus  resistet  tam  perspicu»  propheti»,  sed  ex 
commemorationeJesuquiintroduxitinillampromis- 
sionis  terram,  mitis  effectus,  audietjamipsum  oujaa 
nomen  ille  hal>ebat,  verius  introducentem  et  dicen- 
tem,  Beati  mites,  guoniam  ipsi  haereditate  possitiebunt 
terram  (Matth,  v,  4).  Hic  jam  etiem  ille  GentiliB,  si 
non  nimis  lapideum  cor  haberet,  aut  si  ex  iliis  esset 
lapidibus  de  quibus  suscitat  Deus  filios  Abrahn  (Id. 
III,  9),  nonne  miraretur  in  Libris  antiquis  ejusdem 
gentis,  ex  qua  natus  perhiberetur  Jesus,  tam  eviden- 
tem  de  iilo  conscriptam  esse  prophetiam,  ut  etiam 
nomen  ejus  exprimeretur :  Bimulque  ibi  adverteret, 
non  quemlibet  hominem  priedictum  fuisse  Jesum, 
sed  utique  Deum,  cum  in  homine  illo  qui  regendo  et 
introducendo  in  regnum  populo  constitutus,  mutato 
nomiueJe8usappellatusest,suum  nomen  inesseDeua 
diceret,  eumque  angelum  nominaret ;  eo  ipso  quod 
mutato  nomine  mittebatur,  magnum  aliquid  divi- 
numque  nuntiantem?  Nuntium  quippegrflece  Ange- 
lumdici,  quisillalinguavel  tenuitertinctus  ignoret? 
Quamobrem  quilibetGentilis,si  perversusetpervicax 
esse  nollet,  non  ideo  Libros  illos  contemneret,  quia 
essent  Hebrei,  cujus  gentis  lege  non  teneretur :  aed 
cujuslibet  gentis  libros  ideo  magni  penderet,  quiain 
eis  tantoanteconscriptainveniret,  qussuisjam  tem- 
poribu8impletacognosceret:ipsumqueChristumJe- 
aum  non  propterea  sperneret,  quiaHebreicislitteris 
prsBnuntiatum  videret ;  sed  potius  eum,  qui  litteris 
quibuslibet,  antequam  inter  homines  nasceretur,  per 
tot  volumina  ssculorum,  partim  apertioribua  iesti- 
moniis,  partim  rerum  gestarumetsermonumGguria 
et  sacramentis  ita  prflenuntiari  commendarique  me- 
ruisset,  cum  ingenti  admiratione  et  devota  religione  *■ 
eeotandum  venerandumquecenBeret.ItailIi  exrerum 
Christianarum  Jam  prffiBentatis  effectibuB,  Librorum 

t  Omnet  Mis.,  et  debita  reUgkme» 


\     x.p^. 


329 


UBER  SEXTUS  DEGIMUS. 


330 


i 


propbetia  vera  probaretur  :  ex  Librorum  vero  pro- 
pbetia  Gbristus  colendus  agnosceretur.  Vana  lciqui 
deputer,  si  non  ita  factum  est,  si  non  ita  fit,si  non 
in  eam  fidem  per  universum  orbem  terrarum  eo- 
rumdem  Librorum  recitatione  concurritur. 

GAPUT  XXI.  — Unde  mirabiliter  istorum  est  ri- 
denda  vecordia,  qui  tanquam  impossibile  a  nobis 
querunt,  quomodo  per  Judaeorum  Libros  fidem 
Christianam  velit  discere  bomo  Gentilis,cum  tanta 
devotione  et  tanta  oelebritate  omnes  gentes  isto- 
rum  Librorum  fleri  discipulas  cernat  ^:  eo  ipso  ni- 
mirum  fortius  atque  f3rmiup,quod  ex  manibus  ini« 
micorum  tanta  de  Gbristo  testimonia  proferuntur ; 
in  quibus  ideo  Gentes  qusB  credunt,nihil  de  illo  ad 
tAmpus  possunt  putare  conflctum,  quia  in  eis  Li- 
bris  inveniunt  Ghristum,  quibus  a  tot  sfficulis  ser- 
?iunt,  qui  crucifixerunt  Cbristum,et  quos  in  tanto 
apice  auctoritatis  babent  qui  quotidie  blaspbemant 
Ghristum.  Si  enim  ab  eis  proferrentur  pfophetias 
de  Cbristo  qui  praedicant  Ghristum,  ab  eis  ipsis 
confictaB  putarentur:  nunc  vero  id  exponit  qui  prs- 
dicat,  quod  recitat  qui  biaspbemat.  Ad  aliquem 
aamque  usum  sanciorum  ordinatur  omnis  cecitas 
impiorum  a  summo  Deo,  qui  pro  sui  regiminis 
cquitate  bene  utitur  etiam  maiis,  ut  qui  suo  arbi- 
trio  i^juste  vivunt,illiu8  judicio  Juste  disponantur. 
Ergo  ne  testimonia  prophetie  Gbristi  nascituri, 
mira  faoturi,  indigna  passuri,  morituri,  resurrec* 
tori,  aseensuri,  per  omnes  gentes  Evangelium  vit» 
cterna  disseminaturi,  iiii  finxisse  crederentur,qui 
eum  populisannuntiarent  ;magnum  aliquidactum 
est  in  usum  noatrum  de  infideiitate  Judsorum,  ut 
iidem  ipsi  qui  hasc  propter  se  non  baberent  in  cor- 
dibus,  propter  nos  haberent  in  codicibus.Nec  inde 
auctoritaa  illis  Libris  miuuitur,quod  a  Judeis  non 
inieiliguntur ;  imo  et  augetur  :  nam  et  ipsa  eorum 
uacitas  ibi  praedicta  est.  Unde  magis  non  intelii- 
gendo  veritatem  perbibent  testimonium  veritati  : 
qoia  cum  eos  Libros  non  intelligunt,  a  quibus  non 
inteilecturi  praedioti  8unt,etiam  hinc  eos  veraces  08- 
tendunt. 

GAPUT  XXIL—  Binc  est  et  illud,cujus  ambigui- 
tate  Faustus  failitur :  Videbis  vitam  tuam  pendentem.et 
nan  credes  vilae  tux  {Deut.  xxviu,  66).  Qus  verba  et 
aliter  posse  intelligifpotest  aliquis  dicere  :  deGhri- 
sto  autem  non  pnsse  intelligi,nec  Faustus  ausus  eat 
dicere,necqui8quam  prorsus  audebit,  nisi  qui  ne- 
gaveritautGhristum  esse  vitam,aut  a  Judaeis  visum 
e88epeQdentem,aut  eos  illi  non  credidisse.Gum  vero 
el  ipse  dicat,£^o  sum  vita  {Joan.  xv,  6) ;  et  eum  pe- 
pendiasecoQStetanteoculosnoneicredentiumJudseo- 
mm  ;noQ  video  cur  dubitare  debeamus,id  etiam  de 
Ghristo  scripsisse  illum,  de  quo  Ghristus  ait,  llle 
enim  de  me  icripsU  (Id,  v,  47).Proinde  si  quod  scri- 
ptom  Wlfiuecitabo  ei$  Prophetam  de  Iratribus  iliorum 
simUemiibifOsitndere  conatus  estFaustusnonposse 
de  Ghristo  intelligi^quiaGhristus  Moysi  simiiis  non 
est,et  tamen  ex  omni  parte  convictus  est ;  quid  opua 
ett  in  hoc  testimonio  laborare  ?  Aut  certe,sicut  dixit 

t  8te  Am.  et  plnres  Mas.  At  Er.  et  Lov.,  cemant, 

Patiol.  XLIL 


Ghristum  similem  non  esse  Moysi,ut  illam  refelle- 
ret  prophetiam ;  sic  etiam  ut  hanc  refellat,  dicat 
Ghristum  non  esse  vitam,  vel  in  conspectu  Judaeo- 
rum  non  ei  credentium  non  pependisse.Gum  autem 
boo  ille  non  dixerit,nec  hodie  quisquam  eorum  au- 
deat  dicere,  nihil  est  cur  moremur  hanc  quoque 
de  Domino  et  Salvatore  nostro  Jesu  Ghristo  famuli 
ejus  amplecti  prophetiam. At  enim  inter  cantera  ma- 
ledicta  et  hoc  positum  est.  Num  ideo  nou  est  pro- 
pbetia,cum  et  caBtera,  inter  quas  posilum  est,  nihil 
sint  aliud  quam  prophetiaB  ?  Aut  ideo  non  est  de 
Ghristo  propbetia,  quia  illa  quos  in  ea  lectione  vel 
praecedentia  vel  consequentia  contexuntur,nibil  per- 
tinere  videntur  ad  GhristumtQuasiveroquidquam 
sit  pejus  inter  maledicta,  quae  JudaBis  pro  merito 
superbaa '  impietatis  accidorunt,quam  videre  vitam 
8Qam,id  est,  Filium  Dei  pendentem,et  non  credere 
vitae  suae.  Maledicta  enim,cum  ex  prophetia  dicun- 
tur,  non  sunt  de  malo  voto  imprecantis,  sed  de 
praescio  spiritu  denuntiantis.Nam  illa  quao  demalo 
voto  sunt,  prohibentur,  cum  dicitur,  Benedicitef  et 
nolite  maledicere  (Rom.  xii,  14).  UaBC  autem  Sfepe 
inveniuntur  in  sermone  sanctorum,8icut  apostolus 
Paulus,  Alexandery  mquii^  xrarius  multa  mala  mihi 
ostendit;  reddet  illi  Dominus  secundum  opera  sua 
(II  Tim.  lY,  14).  Nam  illud  tanquam  stomacbatus 
et  indignatus  etiam  male  optasse  videtur  Aposto- 
lu8,  Utinam  ei  abscindantur  qui  vos  conturbant  {Ga- 
lat.Vyi2)  I  Quod  utique  si  consideres  personam  scri- 
bentist  magis  eum  elegantissimo  ambiguo  bene  op- 
tasse  inteliiges.Sunt  enim  spadones.qui  se  ipsos  ab- 
sciderunt  propter  regnum  ccelorum  {Matth.  xix,  12). 
Quod  in  his  quoque  verbis  Faustus8apuisset,si  pium 
palotum  ad  escas  dominicas  attulisset.  Sio  enim  so- 
nuit fortasse  Judaeis,  quod  dictum  est,  Videbis  vitam 
tuam  pendentem.et  non  credes  vitm  tuae;\ii  inter  minas 
vel  dolos  hostiumsuorum  vitam  suam  videntes  exin- 
certo  pendere.victuros  se  esse  non  orederent.  Sed  fi» 
lius  Evangelii  cum  audit,  llle  enim  de  me  scripsit^  in 
bacipsa  ambiguitate  sententiaB  videt  quid  Propbetae 
porcis  prpjiciant,  quid  hominibus  innuant :  statim- 
que  illi  occurrit  vita  bominum  Gbristu»  penden8,ei- 
que  non  credentesJudffii^ob  hoc  ipsum  quia  penden- 
tem  vident.Et  aliusquidem  aliquis  cito  diceretjnter 
caBtera  maledicta  quae  in  illa  lectione  ad  aliquid  de 
Ghristo  iotelligendum  non  pertinent,hoc  solum  ibi 
esse  deGhristo,quod scriptum est, Videbis  vitam  tuam 
pendentem,et  non  credes  vit3e  tu3s.  Neque  enim  fieri 
non  posset  utintordiversamaledicta  quaBimpiopo- 
pulo  propheticeprffinuntiabantur,hocquoque  pone- 
retur.Sed  ego,etqui  mecum  aliquanto  attentiusoo- 
gitantevangelicamillamdominicamquesententiam, 
qua  non  ait,Ille  enim  et  de  me  scripsit;ut et  alia  quaa 
adGhristum  non  pertinent,scripsis3ecrederetur:8ed 
BiiyDe  me  enim  ille  scripsit;ui  omnem  scripturaeillias 
intentionemnon  nisi  ad  inteiligendamGhristigratiam 
perscrutando  consuleremus^etiamcaetera  in  illale- 
otione  maledicta  propter  Ghristum  praedictacogno- 


A  Editi,  superbiM,  At  Mm.,  superbm. 


u 


331 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUM,  S.   AUGUSTINI 


333 


Bcimus  :  quod  nunc  ostendere  si  veliaiy  nimis  lon- 
gum  erit. 

CAPUT  XXIII.—  Unde  tantum  abest  ut  hoc  quod 
Faustus  commemoravit,  propterea  nonpertineatad 
GhriBtum,quia  inter  cffitera  maledictapoeitum  est ; 
ut  neo  ipsa  cctera  rectumhabeantintellectum,ni8i 
ad  Christi  gloriam,qua  generi  humano  consulitur, 
prophetata  referantur  :  quanto  magis  hoc?  Quod 
et  si  talis  fuisset  Moyses.ut  aliud  corde  intuens^id 
ore  funderet;  facilius  eum  dicerem  prophetasse 
nescienlem,quam  cum  audirem  populo  Judaeorum 
dicinm^Videbis  vitam  tuam  pendentem,  et  non  credes 
vUastuae,  de  Christo  prophetatum  negarem.  Neque 
enim  hoo  intuebatur  animo  Caiphas,  quod  ex  ver- 
bis  ejus  intellectum  est,  cum  Christum  ut  inimi- 
oum  persequens,  aitezpedire  ut  unus  homo  more* 
retur,  ne  periret  tota  gens.  Ubi  Evangelista  subje- 
cit,  hoo  eum  non  a  se  dixisse,sed  cum  esset  ponti- 
fex  prophetasse  (Joan.  xi,  49-51).  Sed  Moyses  non 
erat  Caiphas  :  quare  illud  quod  popuio  Hebraeo  di- 
xit,  Videbis  vilam  tiuim  pendentem^et  nan  credes  vitae 
/tia?;non  solum  de  Christo  dicit,quod  etsi  nesciens 
dixisset,  de  nullo  alio  dixisse  deberet  intelligi ;  ve- 
rum  etiam  sciens  dixit.  Erat  enim  fidelissimusdis- 
pensator  prophetici  sacramenti,  id  e8t,iilius  saoer- 
dotalis  chrismatis,  unde  Christi  nomen  agnosci- 
mus :  in  quo  sacramento,quamvis  homo  pessimus, 
Gaiphas  etiam  nesciens  potuit  prophetare.  Hoo 
quippe  in  eo  egit  propheticum  chrisma,ut  prophe- 
taret :  hoo  autem  vlta  impia,  ut  nesciens  prophe- 
taret.  Quo  itaque  ore  dicitur  nihil  de  Ghristo  pro- 
phetasse  Moyses,  a  quo  illud  chrisma  cccpit,  unde 
Christi  nomen  innotuit,  et  unde  Ghristum  etiam 
perseoutor  Christi  vel  nesciens  prophetavit? 

GAPUT  XXIV.—  Nam  de  maledicto  pendentis  in 
lignojam  quantum  satis  visum  est^supra  diximus. 
Interficiendum  autem  esse  prophetam  sive  princi- 
pempopuli,qui  Olios  Israela  Deo  suo  vellet  avertere, 
aliquodve  infringero  mandatorum,  non  adversus 
Christum  pr8ecepi88eMoysen,etex  hisquaejam  multa 
egimus,  satis  clarum  est,et  magis  magisque  consi- 
deranti  diota  et  facta  DomininostriJesu  Christi.ma- 
gis  magisque  clarebit :  quia  nec  a  suo  Deo  voluit 
quemquam  eorum  Christus  avertere.  Deus  quippe, 
quemillisMoysesdiligendumcolendumquepnecepe- 
rat,  ipse  est  certe  Deus  Abraham,  et  Deus  Isaac,  et 
Deus  Jacob,  quem  Dominus  Jesus  Christus  eadem 
commendatione  commemorat,  ejusque  auotoritate 
Sadducsorum  refellit  errorem  resurrectionem  ne- 
gantium,  ubiait,  De  resurrectionc  autem  mortuorum 
non  iegistis  quid  Deus  locuius  sit  de  rubo  ad  Moysen^ 
Ego  sum  Deus  Abraham.et  Deus  Isaac^  et  Deus  Jacob  ? 
Non  est  Deus  morluorum,  sed  vivorum  (Matth,  xxii, 
31 ,  32,  et  Luc,  xx,  37,  38) :  omnes  enim  illi  vivunt. 
Opportune  itaque  eadem  voce  nunc  convincunturMa- 
nichsiy  qua  tuno  convicti  sunt  Sadducaei :  nam  et 
ipsam  resurrcctionem  alio  quidem  modo,8ed  tamen 
etiam  isti  negant.  Item  cum  fidem  Centurionis  lau- 
dans  dioeret,ilm^  dico  vobiSfnon  inveni  tantam  fidem 
fti  Israel;  adtjecit  et  dXi^Dico  autem  vobis,  quoniam 


multi  ab  orienteet  occidente  venieni^et  recumbent  cum 
Abraham,  et  Isaac,  et  Jacob  in  regno  coBlorum ;  filii 
autem  regni  ibunt  in  tenebras  exteriores  (Matth.  viii, 
10-12).  Si  ergo,  quod  negare  Faustus  non  potest, 
non  commendavit  Moyses  populo  Israel  Deum.niai 
Deum  Abraham,  et  Isaac,  et  Jacob,  eumqueipsum 
Christusex  his  et  aliis  testimoniis  sine  dubitatione 
commendat ;  non  est  conatus  illum  populum  aver- 
tere  a  Deo  suo  ;  sed  ideo  minatus  est  eos  ituros  in 
tenebras  exteriores,quod  aversos  videret  a  Deo  suo, 
in  cujus  regno  Gentes  vocatas  ex  toto  orbe  terra* 
rum,  recubituras  dicit  cum  Abraham,  et  (saac,  et 
Jacob  :  non  ob  aliud,quam  quod  fidem,tenui8sent 
Dei  Abraham,  et  Jsaac,  et  Jacob.  Unde  et  Aposto- 
lus  dicit,  Providens  autem  Seriptura,quia  ex  ftdejuS" 
tificat  Gentes  Deus,  praenuntiavU  Abrahse  dicens^  In 
semine  tuo  benedicentur  omnes  gentes  {Galat,  iii,8) ; 
ut  illi  scilicet  in  semine  Abrahae  benedicerentur, 
qui  Abrah»  fidem  imitarentur.Non  igitur  Christus 
Israelitas  a  Deo  suo  volebat  avertere,  sed  eos 
potius  quod  ab  illo  averterentur  arguebat.Maudato- 
rum  autem  aliquod  eorum  qus  per  Moysen  data  sunt, 
infregisse  Dominum  qui  arbitratur,non  mirum  si  hoo 
putat  quod  Judsi:  sed  ideo  errat,quia  in  hoc  errave- 

runteUudsi.Ubiautem  Faustus  oommemoratipsuxn 

mandatum,quodDominum  infregisse  vult  credi,ibi 

opus  est  utostendamus  quomodo  fallatur,8icutjam 

supra,ubi  oportebat,  ostendimus.  Nunc  illud  dioo, 

quia  si  aliquod  illorum  mandatorum  Dominus  infre- 

gi8set,non  etiam  de  hoc  ipso  Judsos  arguisset :  qui- 

bua  calumniantibus  quod  discipuli  ejusillotismani- 

bus  manducarent,et  ob  hoc  excederent,non  manda- 

tum  Dei,  sed  traditiones  8eniorura,ait  illis,  Ulquid  et 

vos  transgredimtnimandatum  Dei.ut  traditiones  vestras 

statuatis?  Ipsumque  Dei  mandatum  commemorat, 

quod  per  Moyeen  mandatum  esse  novimus.  Secutns 

quippe  ait,  Deus  enim  dixit^Honora  patrem  et  matrem ; 

et,Qui  matedixerit  pairi  autmatri,mortemorietur^.Vos 

autem  dicUis,  Quicumque  dixerit  patri  vel  matrijMu- 

nus  quod  est  ex  me,  proderU  ',  non  honorabit  patrem 

suum :  et  irritum  fecistis  verbum  Dei  propter  vestram 

traditionem  [Matth,  xv,  3*6).  Qua  in  re  videte  quam 

roulta  nos  doceat,et  Judaeosa  Deo  euo  senon  aver- 

tere  ;  ct  ejus  mandata  non  tantum  se  non  infrin- 

gere,  verum  etiam  illos  a  quibus  infringerentur, 

arguere;  et  non  nisi  Deum  per  Moysen  istamandasse. 

GAPUT  XXV. —  Quamobrem  quoniam  nos  oredi- 

musomniaqusBsoripsit  Moy8es,ad  ChriBti  commen- 

dationempertinere,  quod  istooperequiademonstra- 

re  non  po8sumu8,polliciti  sumus  in  iis  hoo  ostende- 

re,qu8e  Faustus  de  illa  scriptura  refellenda  vel  vitu- 

peranda  deIegerit,reote  a  nobis  debitum  exigitur,  ut 

hoo  etiam,quod  praeoepitMoyses  interficiendumesae 

prophetam  sive  principem,qui  eos  aDeo  suo  vellet 

avertere,  aliquodve  infringere  mandatorum,  oaten- 

damus  ad  custodiendam  fidem,quein  EcclesiaChri- 

ati  discitur,  pertinere.  Videbat  quippe  ille  spiritu 

<  Am.  Er.  et  CistercieDBis  Mi.,  morte  moriatur, 
s  Er.  Lugd.et  Ven.:  Munus  quod  est  ex  m#  tibiprasii. 
Vulgata,  mufitif  quodcumqme  esiexmstiH  pr^deni.  Jf . 


3S3 


LIBER  SEXTUS  DECIMUS. 


334 


propheticoetDeo  8ibiloquente,multos  eisurrectnros 
hflDreticoB  diversorum  errorum  magistros  adversum 
doctrinam  Ghrlsti,  quinoneum  Cbristum  prsdica- 
rent  qui  verus  estChristus.  lUe  enim  verus  est,  qui 
per  prophetias,per  eumdem  Moysen  csterosque  san- 
cto8  ejus  gentis  editas,  praenuntiatus  est.  Quisquis 
itaque  alium  docere  vellet,  ipsum  interficiendum 
Moyses  pracipiebat.Quid  autem  nunc  aliudagit  lin- 
gua  catholica»  nisi  ut  spirituali  gladio  utriusqueTe- 
stainenli  acie  bis  acuto  interOciantur  omnes  qui  nos 
a  Dco  nostro  volunt  avertere,  aliquodve  infringere 
mandatoram  ?  Inter  quos  prsscipue  caditispeMani- 
ehaeaByCum  ijus  error  asseKaLegis  etProphetarum 
Teritate  perimitur,volentis  noa  avertere  a  Deo  nostro, 
DeoAbrabam,et  lsaac,et  Jacob,  quem  Christus  com* 
mendat ;  et  volentis  infringere  mandata  Legis,  io 
qaorum  etiam  flguris  Christum  prophetatum  esse 
cognoscimaB. 

CAPUT  XXVI.  —  Jam  vero  iliam  complexionem 

utmm  obtusissimam  ^  anfraudulentissimamdicam, 

nescio ;  erat  enim  Fausto  ingenium  :  unde  magis 

arbitror  eum  nebulam  injicere  voluisse  minus  attento 

leetori,  qoam  non  vidisae  quod  dicam  ' :  ait  enim, 

Qnod  si  hxc  de  Chrisio  minime  scripsit,  aut  alia  dabi' 

Us^  aui  nulla  erunt,  Hsbc   propositio  vera  est,  sed 

consequena  erat  ut  ostenderet  ethsc  deChristomi* 

nime  acripta  esBe,etaliadarinon  posse.Nihilautem 

horum  fecit:  quia  et  haec  nos  ostendimus,  quomodo 

da  Chriato  accipi  possint ;   et  superius  alia  multa 

dedima8,qae  niai  de  Gbristo  intellectum  haberenon 

poBsint.  Non  est  ergo  cur  conoludas,  Fauste,  nuUa 

esse  a  Moyse  scripta  de  Cbristo.  Attende  enim  quid 

dicae :  Quodsi  h3SC,\uqu\s,minime  de  Christoscripsit, 

§ut  tUiadabiiiSfautnulla erunt. Wtrum  dici8.Proinde, 

quia  et  heBC  deCbristo,  vel  propter  Christum  scripta 

doenimu8,et  alia  malta  dedimus,  argumentatio  tua 

potiaanulla  erit.  Ethec  quidem  quae  commemorasti, 

qoamvienon  obtinueris,saltem  conatus  es  ostendere 

non  esee  scripta  de  Ghristo.Quod  autem  subdidisti, 

Jnt  aliadabitis,  aut  nulla  ^run^- prius  demonstrare 

debai8ti,alia  nos  dare  non  posse,ut  securus  inferres 

nolla  esse.Nunc  vero  tanquam  libellus  tuus  surdos 

anditoresyelcfieeos  lecloresessethabituruStUtnullus 

idverteret  qaid  pretermiseriSyCucurristi  dicere :  Si 

nulta  fuerini^nec  Christus  potuit  asseverare  quod  nus- 

pum  est ;  ita,  si  Chrisius  hoo  minime  asseveraverit, 

eapUulum  hoc  falsum  esse  constiterit.  0  hominem  ae 

cogitantem  dictorem,  et  alinm  non  cogitantem  con- 

tradietorem !  Ubi  est  acumen  tuum  ?  An  in  mala 

eansa  non   possea  aliter  ?  Sed   mala  causa  te  vana 

loqoi  coegit :  malam  vero  habere  causam  nemo  te 

cogitQaid  ei  enim  alia  dabimus  ?  Certe  utique  n(»n 

erant  nulla,quia  erant  aliqua.  Et  si  erunt  aliquu, 

potnltChristas  hoo  asseverare  quod  est.  Ita,  si  Chri- 

iliu  hoc  asseverare  potuit,capitulum  illud  evangeli- 

cam  falaam  esse  non  con8tat.Redi  ergoad  proposi- 

tionem  tnam.qaia  diziati,  Aui  alia  dabiiis,  aui  nuUa 

*  1nMi8.,oMiiai<Mtmam.Etpa8siiD  ohtumus,^Toobiusus. 

*  Am  et  eodez  ■auB  Vatieanuijcfica^ 


erxini;  et  vlde  non  teostendiste  nullanosaliadatu- 

ros.  Videetiain  quam  multaalia  jam  supradederi- 

mus^  et  quid  hinc   conficiatur  adverte;  scilicet  non 

esse  falsum,  quod  in  Evangelium  Christum  dixisse 

legimus,  Si  crederetis  Moyii^credereiis  ei  mihi;de  me 

enim  ille  5m/}<t/.EtE?angelii  quidem  tam  eminens 

est  auctoritas  et  tam  fundata  veritas,ut  etiamsi  nos 

proptertarditatemintelligenti»  nostras  nuUainveni- 

remus  a  Moyse  scripta  de  Christo,  non  solum  esse 

aliqua,  sed  ad  Christum  omnia  pertinere  qufle  scri- 

psit,  quia  non  ait,Et  de  me  scripsit  ;8ed,  De  me  iile 

scripsit ;  credere  deberemus.Nunc  autemetsi  de  isto 

Evangeiii  capitulo,  quod  absit,  dubitandum  esset, 

compertis  tam  multis  in  scriptura  Moysi  deChristo 

testimoniis,  omnis  iila  dubitatio  tolieretur :  et  quia 

de  capitulo  Evangelii  dubitandum  non  est,  etiamsi 

illa  comperta  non  essent,esse  tamen  credi  oporte* 

ret. 

CAPUT  XXVII.— Namillud  quod  adjungis,£ftMt- 
milem  fuisse  traditionemChrisii  atque  Moyseos  ;et  ideo 
no%  fuisse  verisimile,  ut  si  credereni  Moysi,  crederent 
et  Chrislo ;  imo  illud  potius  esse  consequens,  ut  si 
alteri  Judaei  crederent,  alieri  necessario  repugnarent; 
non  utique  diceres^siconsiderationisoculumpaulu- 
lum  attolleres,orbemqueterrarum  sine  contentionis 
caecitate  conspiceres  in  bominibusdoctisatqueindo- 
cti8,Graecis  etBarbaris,8apientibu8  etinsipientibus, 
quibus  se  debitorem  dicebatApostolus  (Rom,  j,  14), 
et  Moysi  et  Cbristo  simul  oredentem.  Si  ergo  non 
erat  verisimile  ut  Judaei  Moysi  et  Christo  pariter 
crederent,  multo  minus  verisimile  estut  orbis  ter- 
rarum  Moysi  et  Christo  pariter  credat.  Cum  vero 
videamus  omnes  gentes  utrique  credere,  et  illius 
prophetiam  cumEvangelio  bujusconvenientem  flde 
robustissima  et  celeberrima  retinere,  non  ad  aliquid 
impossibile  gens  una  vocabatur,  cum  ei  diceretur, 
Si  credereiis  Moysi,  crederelis  et  mihi:  potiusqueest 
mirandaet  vehementius  arguenda  duritiaJudffiorura, 
quihoc  non  fecerunt,  quod  totum  mundum  feciBse 
conspicimus. 

CAPUT  XXVIII.— Nam  quidquid  dicis  de  sabbato, 
etdeoircumcisioneoarni8,etdedifTerentia  oiborum» 
aliam  fuisse  traditionem  Moysi,  aliud  perChristum 
didicisse  Cbristianos ;  jam  supra  ostendimus  quia, 
sicut  dicit  Apostolus,  Haec  omnia  figurx  nosirse  fue» 
runt  (I  Cor.  j,  6).  Non  ergo  diversa  doctrina  est, 
sed  diversum  tempus.  Aliud  enim  erat,  quo  haec 
oportebat  per  figuratas  prophetias  prsnuntiari  ;  et 
aliud  est,  quo  hfficjamoportetpermanifestam  veri« 
tatem  redditamque  adimpleri.  Sed  quid  mirum  si 
Judaei  carnaliter  intelligentes  sabbatum.Chridto,qui 
jam  hoc  spiritualiter  insinuabat,repugnaverunt  ?Ta 
Apostolo  responde,  si  potes,  qui  vacationem  ipsiua 
diei  umbram  futuri  esse  testatur  (floloss.  ii,  16, 17). 
Sed  si  illi  restiteruntChristo^non  intelligentes  verum 
sabbatum,vo8  ei  nolite  re8i8tere,etinteliigite  veram 
innoceniiam.  Nam  eo  ipso  loco,ubi  prfficipue  destru- 
ctor  sabbati  putatur  Je8us,cum  diecipuli  ejus  per 
segetem  transeuntes  etesurientesvellerentspicaset 


335 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHifiUM,  S.  AUGUSTINI 


33*-^ 


ederent,  iDnocentes  cos  dixit,  respondena  Judsis, 

Si  seiretis  quid  sit,  Misericordiam  volo  ^  quam  sacrifi' 

cium^nunquamcondemnassetis  innocentes  {Matth.  xii, 

7).Magi8  enim  esurientium  misereri  debuerunt,quia 

hoo  illi  coaoti  fame  fecerunt.A  vobis  autem  quiaquis 

vulserit  spicaa,  non  ez  traditione  Christi,  qui  hanc 

innocentiam  vocat^sed  ex  traditioneManichsihomi- 

cida  deputatur.  An  forte  misencordiam  eisdem  spicis 

exhibueruntApostoli,  ut  inde  membraDei  mandu- 

cando  purgarent,  sicut  vestra  fabula  est  ?  Vos  ergo 

crudeles,  qui  hoc  non  facitis.  Sed  videlicet  novit 

Faustus  destruere  8abbatum,quia  scit  virtutemDei 

semper  atque  infatigabilitcroperari.Illi  hoc  dicant 

qui  intelligUQt  Deum  sine  temporali  voluntateuni- 

versatempora  facientem.  Hoc  ad  vos  raultum  est, 

qui  Dei  vestri  requiem  rebeliatione  gentis  tcnebra- 

rum  perhibetis  excussam,  et  hostium  repentinoim- 

petu  perturbatam.An  ex  sterno  prsvidenshoc  futu- 

rum,nunquam  habuit  requiemyquianunquam  secu- 

rus  fuit,qui  se  cogitabat  tam  gravebellum  cumtan- 

ta  membrorum  suorum  labe  damnoque  gesturum  ? 

CaPUT  XXIX.  -<-  Cseterum  illud  sabbatum,  quod 

imperite  atque  impie  deridetis,  nisi  et  ipsum  inter 

prophetias  qua  de  Ghristo   scriptss  sunt,  haberet 

inteliectum,  non  ei  Christus  sic   attestaretur :  qui 

cum  propria  voluntate,  sicut  ipse  in  ejus  laude  po- 

8uisti,pateretur,ideoquetempora  passionis  et  resur- 

rectionis  suas  haberet  in  potestate,  id  egit,  ut  caro 

ejus  in  sepultura  sabbato  requiesceret  ab  omnibus 

operibus  suis^ut  tertio  die  re8urgens,quemdomini- 

cum  dicimus,qui  post  sabbatum  numeratur  ootavus, 

etiam  circumcisionem  octavi  diei  ad  se  prophetan- 

dum  pertinere  declararet.  Quid  enim  significat  cir- 

cumcisio  carnis?0uid,ni8i  exspoliationem  mortali- 

tatis^quam  decarnali  generatione  portamus?Propter 

hoc  dixit  Apostolus :  Exuens  se  carnemy  prindpatus 

et  potestates  exemplavit,  fidiicialiter  triumphans  eas  in 

semelipso  {Coloss.ii,  15).  Quod  enim  dicit  exuisse  se 

carnem,  eo  ioco  carnem  mortalitatem  carnis  intel- 

ligimus,  secundum  quam  proprie  corpus  hoc  caro 

nominatur.  Qu®  mortalitas  proprie  caro  appellata 

est,  quia  in   illa  resurrectionis   immortalitate  non 

erit :  propterea  scriptum  est^Caro  etsanguis  regnum 

Dei  non  possidebunt,  De  quibus  verbis  soletis  calu- 

mniari  fidei  nostreB,  qua  credimus  hujus  corpons 

futuram  resurrectionem,  quas  in  ipso  Domino  jam 

praecessitjdissimulantes  eaqus  8equuntur;in  quibus 

aperte  Apostolus   quid  dicat  exponit.  Volens  enim 

ostendere  quid  eo  loco  dixerit  carnem,   continuo 

subjecit:   Neque  corrupio  incorruptionempossidehit, 

Hoc  enim  corpus,quod  propter  mortalitatem  proprie 

caronominatur,mutaridicit  in  resurrectione.utjam 

non  sitcorruptibile  atque  mortale.Quod  neputetur 

nostra  suspicionedici,  ipsaejus  quaBsequunturver- 

ba  consulite.  Bcce^  inquit,  mysterium  dico  :  omnes 

quidem  resurgemus,  non  tamen  omnes  immutabimur, 

In  atomo,in  iclu  oculi^in  novissima  tuba  ;  canet  enim 

*  LoT.,  mitericorJiam  ma/o.Editi  vero  alii  etMps.^mw- 
rieordiam  volo  quam  sacrificium :  juxta  grscum,  Osee, 
cap.  6. 


tuba,  et  mortui  resurgent  incorruptiy  el  nos  immutabi* 
mur.  Oportet  enim  corruptibile  hoc  induere  incorru' 
ptionem^et  mortafe  hoc  induere  immortalitatem  (I  Cor, 
XV,  50-53).  Dt  ergo  induatur  immortalitate,  exuitur 
mortaiitate :  hoc  estcircumcisionis  my8terium,qu0 
octavo  die  fieri  jussa  est  {Gen,  xvii,  12),  et  octavo 
die,id  est,dominico  post  sabbatum  jam  in  veritate 
a  Domino  impleta.  Unde  dicitur,  Exuensse  camem^ 
principatus  et  potestates  exemplavit,  Per  hanc  enim 
mortalitatem  nobis  invids  diabolicae  potestates  domi- 
nabantur :  quas  exemplasse  dictus  cst,  quia  in  se 
ipso  capite  nostro  prsbuit  exemplum,  quod  in  toto 
ejus  corpore,  id  est,  Ecclesia  ex  diaboli  potestate 
Iiberanda,in  uitima  resurrectione  compIebitur:hsc 
est  fides  Dostra.Etquoniam,sicutte8timonium  pro- 
pheticum  Paulus  commemorat,  Justusex  /ide  vivit 
{Rom.  I,  17;  Habac.  ii,4);h2ec  estjustificationostra. 
Mortuum  quippeChristum  etPagani  credunt:  resur- 
rexisse  autemGhristum,propria  fides  estChristiano- 
rum.  Si  enim  confUearis,  ait  Apostolus,  in  ore  tuo 
quia  Domtnns  est  Jesus.el  credideris  in  corde  tuo  quia 
Deus  illum  suscitavit  a  mortuis^salvus  eris^Rom.x^Q). 
Quia  ergo  ex  ista  resurrectionis  fide  justificamur, 
ideo  et  illud  de  Christo  apostolicum  est,  Quia  mor- 
tuus  est  propter  delicta  nostra^  et  resun*exU  propter 
justificationem  nostram  (Id.  iv,  25).  Et  quia  ista  re- 
surrectio,  quflB  creditanos  justificat,  illa  octavadiei 
circumcisione  flgurata  est ;  propterea  de  ipso  Abra- 
ham,  cui  primum  tradita  est,  dicil  Apostolua :  Et 
signum  accepit  circumcisionis^signaculumjustixiaefidei 
{Ibid.,  11).  Ergo  etistamcircumcisionem  interaliaa 
figuras  propheticas  de  Christo  scnpsit  Moyses  :  de 
quo  ipse  dicit,  De  me enim  ille Siripsil.Quod  autem 
dicit  Dominus,  Vas  vobis,  Scribx  et  Pharismi  hypo^ 
critae,  qui  circumitis  mare  et  aridam,  facere  unum 
proselytum  ;  et  cum  feceritis  eum,  facitis  eum  filium 
gehennx  duplo  quam  vos  estis :  non  quia  circumcidi- 
tur,dixit,8ed  quod  eorum  mores  imitatur,  a  quibus 
imitandis  cohibet  suos,  dicens,  Super  Cathedram 
Moysi  sedent  Scribse  et  Pharismi ;  qum  dicunt,  facite  ; 
qux  autem  faciuntf  facere  nolite :  dicunt  enim,  et  non 
faciunt  {Matth.  xxiii,  15,  2,  3).  In  quibus  dorainicis 
verbis  utrumquedebetis  advertere,etquantushonor 
delatus  sitdoctrinae  Moysi,  incujus  cathedra  etiam 
mali  sedentos,  bona  docere  cogebantur ;  et  unde 
fieretproselytus  filiusgehennaB,non  scilicet  aPhari- 
saeid  verba  legis  audiendo,sed  eorum  facta  sectaado. 
Hoc  ergodiciposset  tunc  proseiyto  circumciso,quod 
Paulus  dicit :  Circumdsio  quuiem  prodest,si  legem 
custodias  {Rom.  ii,  25).  Quia  vero  ille  in  non  custo- 
dienda  legePharisa^os  imitabatur,Qebat  filius  geben- 
naB  :  propterea,  quantum  arbitror,  duplo  quam  iili, 
quta  hoo  negligebatimplere  qood  propria  voluntate 
susceperatyUon  ex  Judaeis  natus^sed  sponte  Judsus 
faotus. 

CAPUTXXX.  —  Quid  autem  dicere  voluisti,  sine 
respectu  injuriose,quod  Moyses  helluonis  in  modum 
discepator  sedet^  jubetque  alia  quidem  abiiguriri  pro^ 
mundis,  alia  veropro  immundis  n$  contingi  quidem  t 


m\  »i 


337 


LIBER  SEXTUS  DECIMUS. 


338 


i 


oum  ad  helluonemhocmagis  pertineat,ut  nulla  dis- 

cernat;  aut  sidieoernit,  suaviora  eligat.  An  hocidco 

diciByUt  imperitis  coniinenlia  tua  velut  ab  ineunte 

aetate  miranda  videatur,  quasi  nescentis,  vel  jam 

obliti,quanlo  jucundiussapiat  porcina,quam  verve- 

ciDa?Sed  quiaetistaMoyses  figuris  propheticis  de  ' 

Ghristo  scripsit,  in  animaiium  carnibussignificans 

homines,  vel  incorporandos  Christi  corpori,  quod 

est  Ecclesia;  vel  respuendos  ;  vos  quoque  mter  im- 

munda  figuravit,  qui  proptera  fidei  catholic»  non 

convenitis.quianec  ruminatis  verbum  sapientie,  et 

doo  Testamenta,  Vetus  et  Novum,  non  concorditer 

distinguentes  tanquam  geminam  ungulam  non  ha- 

betis.  Quis  autem  ferat  tequoque  Adimanti  vestri 

fiUaoiam  non  puduisse  sectari  ? 

GAPUTXXXI.  —  Dicis  enim  et  tu,  Chrtstum  sic 
iocuiue  ciborum  indifferentiam,  utatuisquidem  disci- 
ffdisomnes  carnespenitus  removeret^  sxcularibus  vero 
nJiqoeoncederet  omnia  qmspossent  edi\  atqueasservera- 
rttquodeosnihHin  os  intrans  pollueret,  quia  qux  de 
m  impudenter  procedunt^  ea  sola  sunt  qux  polluant 
A(mi<nm.  Hec  verba  tua  sunt,  tanto  impudentiore, 
qoanto  apertiore  mendacio  deprompta  et  expressa. 
Primo  quia  secuudum  Christi  sententiam,  si  ea  sola 
poliuunt  hominem,  qud9  mala  ex  oreprocedunt ;  cur 
etdiscipulos  Ghristi  non  easolapolluerunt,  ut  non 
eos^  tanqaam  ab  immundis  carnibus  esset  necesse 
prohiberi?  An  seculares  homines  non  poliuntur  his 
qna  inos  intrant,  sed  his  qus  ex  ore  exeunt?  Ergo 
munitioressunt  adversus  immunditiam  quam  sanc- 
ti,8i  sanctoB  etea  que  intrant,etea  que  exeunt  pos- 
Bontinquinare.Vellemautem  isti  mihidicerent,quid 
manducabatethibebatChristus,quiincomparatione 
Joannis  non  manducantis  neque  bibentis,  se  dixit 
manducantem  et  bibentem?cum  enim  argueretper- 
ver8itatemhominum,utrobiqueoalumniasinquiren- 
tiQm,  Yenit  enim^  inquit,  Joannes  non  manducans  ne^ 
fue  bibens,  et  dicmt,  D^monium  habet:  venit  Filius 
kominis  manducans  et  bibens^et  dicunt,  Eccehomovo- 
nxei  vinarius*^  amicus  publicanorum  et  peccatorum 
\fiaitk.  XI,  18, 19}.  £t  Joannis  quidem  escam  et  po- 
tom aovimus :  non  enim  dictum  est  quod omnino  non 
biberet:  eed  quod  vinum  et  aiceram  non  biberet  (Luc, 
1, 15) :  bibebat  ergo  aquam.  Cibus  autem  ejus  non 
omnino  nullus  erat,  sed  locuste  et  mel  siivestre 
(Matth,  111,  4).  Unde  ergo  dictus  est  non  tnanducuns 
neque  bibens,  nisi  quia  illo  victu  quo  Judei  uteban- 
iiir,ille  non  utebatur?HocergoDominusnisi  uteretur, 
lOD  in  e(ja8  comparatione  manducans  bibensque dice' 
retur.An  forte  ideo  quia  pane  et  oleribus  Dominus 
vescebatur,  quibus  Joannes  non  vescebatur  ?Mirum 
Anonmanducans  dicitur,  qui  locustas  et  mel  oom- 
edit ;  et  mandiUMns  dicitur,  qui  pane  atque  olere  con- 
tentus  est.  Sed  de  cibis  suspicamini  quiquid  vuitis ; 
eerto  bibens  et  vinarius*  non  diceretur,ni8i  vinum bi- 
beret :  car  ergo  et  hoc  vos  immundum  putatis?  Ne- 

>  Editl,  ui  fot;  omiisa  negante  particula,  quam  ex 
prolMB  nots  Mi«.  addidimus. 
s  Kr.  LdOMlff.  et  Ven.,  vinauria,  M. 
'  Wt0  Luga.  et  Ven.,  mnemia.    M. 


que  cmim  hsec  proptercontinentiamdiciplinamque 
domandi  corporis  tangere  prohibetis,8ed  quod  im- 
muoda  sint :  nam  ea  sordes  et  fel  gentis  tenebrarum 
esse  perhibetis,  contra  Apostolum  dicentem,  Omnia 
munda  mundis  [Tit.  i^ib),  Ecce  qui  audent  dicere 
Christum  indifTerentie  ciborum  magistrum,di8cipu- 
los  tamen  suo  abiisprohibuisse,  queimmundaipsi 
putant.  Ostenditeubi  istaadisupulissuisremoverit, 
fallaces,improbi;verumtamenDeivindici8providen- 
tia  its  cecati,  utetiam  commoneatis  nosunde  con- 
vincamini.Non  vim  patiorab  animo  meo,  nisi  totum 
ipsum  fivangelii  capitulum,quod  iste  adversum  Moy* 
sen  opponere  voluit,  inspiciendumin8eruero:ut  ibi 
videamus  quam  falsum  sit,quo'i|priorAdimantu8,et 
modoFautusdixit,DomiDum  Jesumadiscipulissuis 
carnes  vescendas  removisse,  easque  vulgo  saeculari- 
bus  concessisse  (a).  Nempe  cum  respondisset  calu- 
mniantibusquodnonlotismanibusmanduoarent.ita 
sequiturEvaDgeiium:^^  ronrocartf  turbis^  ait  iUis, 
Audite  et  inielligite,  Non  quod  intrai  in  os,  communi' 
cat  hominem  ;  sed  quod  procedit  de  ore,  comfnuniciU 
hominem,  Tunc  accedentes  discipuli.dixerunt  ad  eum : 
Scis  quod  Pharisxi  audito  hoc  verbo  scandalizati  sunit 
Hic  certe  a  discipulis  compellatus,  debaiteos,  sicut 
istivolunt^propriedocereabomnibuBcamibusabsti- 
nondum,  ut  illud  quod  supra  dixit,  iVofi  quod  intrat 
tn  05,  communicai  hominem:  sed  quod  procedit  de  ore^ 
turbis  dixisse  videretur.  Bequaturergo  ISvangelista. 
et  dicat  quid  Jam  non  turbi8,8ed  discipulis  responde- 
rit  DominuB.  At  ille  respondens  aii :  Omnis  plantalio 
quam  non  planlavit  Pater  meus  coRlestis,  erudicabitur, 
Sinite  t7/oi,  caeci  sunt  duces  cascorum,  Ccccusautemsi 
emcum  ducal,  ambo  in  foveam  cadunt.  Hoc  utique  ideo, 
quia  traditiones  suas  volentes  statuere,  mandataDHi 
non  intelligebant.  Sednondumquesierantdiscipuli 
aMagistro,quomodoipsiquod  turbis  dixerat,accipe- 
redeborent.  Ecceet  hocilt:nam  contexit  Evangeli- 
8ta,  et  dicit,  Respondens  autem  Petrus  aii  illi :  Narra 
nobis parabolamisiam.  HincintelligimuB  Petrum  pu- 
tasse,  nonproprie,  nec  aperte  Dominum  locutum 
faisse  cum  diceret,  Non  quod  intrat  in  oSfCommuni" 
cat  hominem;  sed  quod  procedit  de  ore :  sed,  ut  solet, 
obscuritate  paraboie  aliquid  signifioare  voluisse.Vi- 
deamus  ergo  utrum  jam  secretiuBdiscipulis  interro- 
gantibus  hoo  dicat,  quod  Manichei  volunt,  immun- 
das  esseomnes  carne8,neceo8  aliquid  earum  debere 
oontingere.  Uuid,  quod  exprobatquodapertamsuam 
locutionem  nondum  inteliexerint,etpropriedictum 
parabolam  putent?  Sic  enim  aequitur :  At  ille  dixil : 
Adhuc  et  vos  insipientes  estis^  et  non  intelligitis  quia 
omne  quod  in  os  inirat,in  ventrem  vadit,et  in  lairinam 
emittitur:  quasauiem  proceduntexore^de  cordeexeunt^ 
et  illa  communicant  hominem?  Nam  de  corde  exeuni 
cogitationes  malm,  homicidia,  adulteria,  fornicatio- 
neSf  furta.faisa  iestimonia,blaphemim;h3ecsuntqux 
communicant  hominem :  non lotis  auiemmanibusman' 
ducare,  non  eonmunieai  hominem  (Mattn,  xv,  10  20). 
CAPUTXXXIL— Gertejammanifestatafallaciacon- 

(o^  Sopra,  lib.  conlra,  Adimantom,  cap.  15. 


339 


CONTRA  PAUSTDM  MANICHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


340 


viotadi8cedit:certojamcIarum  est,nonaliud  hacde 
re  turbas,aliud  seoreto  discipulosOominumdoouis- 
se :  certe  sine  dubitatione  perspiciturManicbfleoBpo- 
tius  esse  mendaces  atque  faliaces,  non  Moysen,  non 
Gbristum,  non  Testamenti  utriusque  doctrinam  ibi 
fig^ratam,  hic  revelatam ;  ibi  prophetatam/bic  prs- 
aentatam.  Quoroodoergonihil  eorum  Catbolicos  ser- 
vare  putant,  qusB  Moyses  scripsiti  cum  omnia  pror- 
8U8  observent ;  non  jam  in  figuris,  sed  in  eie  rebuB 
quas  iilffi  figurs  significando  prenuntiarunt^Neque 
enim,  si  aliudtempusesset8cribendi,aliudlegendi, 
recte  diceremusScripturam  illam  non  observare  le- 
ctorem,  quia  ipse  cbaracteres  illos  non  Taceret :  cum 
illi  fuissent  figarae  sonorum,  ille  autem  jam  sonos 
ipsosexpromeretyillarum  tamen  figurarum  non  for- 
malioneoccupatuSjSedinspectionecommooitup.Ideo 
autemJudfeiCbristo  non  credebant,  quia  nec  illa 
qu«  Moyses  non  figurate,  sed  aperte  prsaceperat 
observabant.  Unde  illis  dicit :  Decimalis  mentham  et 
cyminum,  ei  relinquilis  graviora  Legis  misericardiam 
etjudicium;  liquentes  culicem.camelum  autem  glutien- 
tes :  hxc  opertebat  facere,  illa  aut^mnon  omittere{Mat- 
fA.xziii,23,24).UndeestetilIud,  quod  traditionibue 
fruis  docebantquomodoinfirmareturpraeceptum  Dei, 
quo  deferri  honorem  parentibus  jussarat ;  propter 
quam  superbiam  e  tiniquitatem  excaBcari  meruerunt, 
ut  cstera  non  intelligerent :  quia  ea  qu»  intellige- 
bant  impie  contemnebant. 

CAPUT  XXXIII.— Videsne  quam  tibi  nondicam«, 
Si  Cbristianus  es,  crede  dicenti  Cbristo  quia  de  se 
Bcripsit  Moyses^quod  si  non  credis.Christianus  non 

<  Sic  M 88.  Editi  vero  Er.  et  Lov.  :  Vides  nequaquam 
ibi  nunc  dicam.  Minus  recte. 


e8?Ip8equippevidcris  quid  do  te  sentias,  qui  te  nt 
Gentilem  vel  Judsum  doceri  de  Cbriato  expetis :  ego 
tamen  nequebocdefugi,  etomnestibiadituserroris 
quantura  potui  clausi.  Necillnd  sivi  patere  prascipi- 
tium,  qua  vos  casci  mittitis,  dicentes  falsa  esse  ia 
Evangelio,  sicubi  vestra  baeresisexitum  non  invene- 
rit :  ut  vobis  nihil  remaneat,quo  red  ire  possitis,  unde 
Cbristo  credatiSyUbi  vobis  beec  voz  pestilentifle  noQ 
possit  opponi.  Quin  etiam  sio  te  doceri  cupis,  ut 
Gbristianum  Tbomam,  quemCbristus  de  seduhitan- 
tem  non  est  aspemattu^  sed  quo  animi  ejus  vulneribus 
mederetur,  cotyoris  sui  cicatrices  ostendit  Hnc  verba 
tuasunt.Benequod  sic  te  doceri  exigis.  Quam  enim 
verebarnebocquoque  in  Evangelio  falsum  esse  con- 
tenderes!  Crede  ergo  cicatricibus  Christi :  quia  si 
cicatrices  ili®  veras  erant,  vera  etiam  illa  vulnera 
fuerant ;  nec  vera  vulnera,  nisi  veraoaro  babere  po- 
tuisset:  hoc  verum  totum  vestrum  evertit  errorem. 
PorrOySi  Cbristus  falsas  cicatrices  dubitanti  discipalo 
demon8travit,et  ipsum  fallacem  dicis  ita  dooentem, 
ette  falli  cupis  ita  discentem.  Sed  quia  falli  nemo  est 
qui  velit,  fallere  autem  multi  volunt,  magis  te  velle 
intelligo  quasi  exemplo  Christi  fallaciter  docere, 
quam  exemplo  Thoma  failaciter  discere.  Proinde,8i 
credis  quod  falsis  cicatricibusChriBtus  fefellerit  du- 
bitantem,  te  quis  velit  credere  docentem,  ao  non 
potius  cavere  fallentem?  At  si  ille  disoipulus  veraa 
clcatrices  tetigit  Cbristi  veram  confiteri  cogeris  et 
carnem  Christi.  Ita  Manichsus  non  permanebis,  ai 
sic  credas  ut  Thomas  :  infidelis  autem  remanebis, 
si  nec  sic  credis  ut  Thomas  {Joan.  xx,  27,  28). 


LIBER   DEGIMUS  SEPTIMUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Cur  Legem 
aon  accipitiset  Prophetas,  cum  Cbristus  eos  non  se 
venissesolveredixeritjSed  adimplere  (Afart^.  v,  17)? 
Quis  boc  testatur  dixisseJesum  ?  Matthaeus.  Ubi  di- 
xisse?  (nmonte.Quibus  praB8entibu8?Petro,Andrea, 
Jacobo  et  Joanne,quatuor  bis  tantum :  csteros  enim 
necdum  elegerat,  nec  ipsum  Mnttbsum.  Ex  his  ergo 
quffitor  unu8,  idestJoannes,  Evangelium  scripsit? 
Ita.  Alicubi  hoc  ipse  commemorat?  Nusquam.  Quo- 
modo  ergo  quod  Joannes  non  testatur  qui  fuit  in 
monte,  Matthsus  hoc  scripsit  qui  longo  intervallo, 
postquamJesusdemontedescenditfSecutusesteum? 
Ao  perhoc  de  hocipso  primo  ambigitur,utrum  Jesus 
tale  aliquid  dixerit,quiate8tisidoneus  tacet,loquitur 
autemminusidoneusiutinterimpermiserimusnobis 
injuriam  fecisse  Mattbeum,donec  et  ipsum  probe- 
mus  baec  non  scripisse,  sed  aliumnescio  quem  8ub 
nomine  eju8:quod  docet  et  ipsa  lectionis  ejusdem 
Matlh«i  obliqua  narratio.  Quid  enim  dicit?  jK  cum 
transiret  Jesus^  vidit  hominem  sedentem  ad  telonium, 
nomine  Matihxum,et  vocavit  eum :  atilteconfestimsur' 
gern,  secufus  est  eum  {Id.  ix,  9).  Et  quisergo  de  ae  ipso 


8criben8,dicat,  Vidit  hominem^  et  vocavit  etim,  et  se- 
culus  est  eum;  ac  non  potius  dicat,  Vidit  me,  et  vo- 
cavitme,  et  secutussum  eum:nisi  quia  constathec 
Matthsum non  scripsisse^sed  alium nescioquein  sub 
ejus  nomine?Cum  ergo  ne  quidem  ei  et  Matthaeas 
hoc  scriberet,  verum  foret;  qui  prssens  non  erat 
cum  Jesus  hsc  loquebaturin  monte  :  quanto  magia 
credendum  non  erit,  quia  ncc  MattbflBus  eadexn 
scripsit,  8ed  alius  sub  nominibus  et  Jesu  et  Mat- 
thaei? 

CaPUT  II. —  Quid,  quod  etiam  exipso  sermone, 
quo  prscipit  non  putarequia  feneritLegemsolvere, 
magis  intelligi  detur  quia  solverit?  Neque  enim  nibil 
eo  talo  faciente  Judaei  suspicari  hoc  posBcnt.  Sed,  No 
lite,  inqoit,  putare  quia  veni  solvcre  Legem.  Agedum 
ergo,  si  ei  et  Judasi  dixissent,  quid  porro  aatem  tu 
tale  agis,  unde  hoc  suspicari  possimus?  Anquia  cir- 
cumcisionem  dcrides^sabbatum  violas,  sacriflcia  re- 
spuis,  confundis  ciboe?  Hoc  est  ergo.  Nolite  putare, 
Et  quid  hoo  amplias,  quidve  manifestius  fieri  potait 
in  destsuctionem  Legis  ac  Prophetarum?  Aut  ai  hoo 
adimplereeat  Legem,  qoid  erit  solvere?  Qoid,  qaod 


34! 


LIBER  DECIMUS  SEPTIMUS. 


343 


etiamLex  et  Propbets  ne  adimpletione^quidemgau- 
dent  adeo  sibi  pleni  videntur  et  consuminati,  quo- 
rum  auctor  ac  pater  non  minusei  adjici  indignatur, 
quam  detrabi,  ut  scribens  in  Deutcronomio  dicat, 
Hasc  prxcepta  quxmando  tibi  hodie,  Israel,  observa- 
bis ;  eC  cavenedeclines  ab  iisdem,  neque  in  jtniA/rcim, 
nequein  dexteram ;  nec  addas  quidquam  eis^  nec  mi- 
tmas:  sedin  iisdemperseverabis,  ut  benedicatte  Deus 
iuus  (DetU,  V,  32,  et  zii,  32)  ?  Quapropter,  sive  ad- 
implendi  causa  Jesus  Legi  aliquid  etPropbetis  ad- 
jecit,  iQ  deiteram  videtur  lapsus ;  sive  dempsit  ut 
destrueret,  in  sinistram  ;  utrumque  certe  oiTendit 
Legis  auctorem  :  idcircoque  aut  aliud  aliquid  si- 
gnificat  istud,  aut  falsum  est. 

GAPUTIILAuGUSTiNUS  respondit:  0  mirabilem 

insaniam',  de  Gbristo  aliquid  narranti  nolle  credi 

Matthaeo,  et  velle  credi  Manicbeol  Si  Mattbasus  non 

interfuit,cum  Gbristus  dizisset,  Non  venisolvere  Le- 

gem  aut  Prophelas^  sed  adimplere  (Matth.  v,  17) ;  et 

proptereaDonesteicredeQdummumquidManicbflBus 

interfuit,  aut  jam  vel  natus  fuit»  cum  Gbristus  inter 

homine8appareret?Secundumergobancndeivestre 

legem,  nibil  eide  Gbristo  testificanti  credere  debui- 

Btis.  Nos  autem  non  propterea  dicimus  non  creden- 

dam  e88eManicbso,quia  dictis  factisqueGbristi  non 

interfuit,  et  longe  post  natus  est ;  sed  quia  de  Gbristo 

eontraGhristi  discipulos  loquitur,et  contra  Evange- 

li&mquod  illorumauctoritate  firmatumest.Habemus 

enim  Apostoli  vocem,qui  inSpiritu  sancto  tales  ven- 

tnroB  C88e  cernebat.  Dnde  fidelibus  dicebat :  Siguis 

vobis  evangelizaterit  praeterquam  quod  accepistiSjana- 

thema  sii  [Galat^  i.  9).  Nam  si  nemo  de  Gbristo  vera 

dicit,  nisi  qui  eum  prssens  vidit  et  audivit,  hodie  de 

illo  nemo  vera  dicit.  Porro  si  bodie  propterea  de  illo 

fidelibub  ejus  veradicuntur,quiailli  qui  videruntet 

aadieruQt,  vol  prasdicaQdo  vel  scribendo  ea  dissemi- 

naverunt;  cur  ez  ore  Joannis  condiscipuli  sui  non 

posset  vera  Mattbaeus  audire  de  Gbristo,  ubi  ille  ad- 

fuit,  etipse  non  adfuit,  si  ex  libro  Joannis  possumus 

vera  loqui  de  Ghri8to,non  solum  nos  tanto  post  nati^ 

sedetiam  positnosalii  na8cituri?Hinc  enim  non  so- 

lam  Mattbaei,  verum  etiam  LucaBacMarci  Evange- 

liura,  qui  eosdem  discipulos  secuti  sunt,  in  non  im- 

parem  auctoritatem  receptum  est.  Uuc  accedit,  quia 

et  ipse  Dominus  potuit  narrare  Mattbffio,quod  ante- 

quam  eum  vocasset,  cum  iis  egerat  quos  prius  voca- 

verat.  At  enim  boc  ipse  Joannes  in  Evangeiio  suo 

ponere  debuit,  si  boc  diotum  a  Domino  audierat,qui- 

cum  diceretur,  praesens  erat?Quafli  fien  non  potne- 

ritut  cum  omniaquflB  aDomino  audierat,soribere  non 

poBset,  inter  alia  qus  pretermisit,  et  boc  praBtermi- 

Krit,  cum  in  alia  scribenda  esset  intentus.  Nonne 

Eyingelium  suum  ita  ipse  conclusit,  dicens,  Et  alia 

qmdem  mutta  fecit  Jesus,  quas  si  scriberentur  singula, 

nee  ipsum  existimo  capere  mundum  qui  scriberentur  ti- 

hros  {Joan.  zii,  25)?  Hic  utique  ostndit  se  scientem 

multa  pretermisisse.Sed  si  de  Lege  et  Propbetis  vos 

*  LoT.  ez  BelgiciB  aliquot  Mss.,  n6  adimpi^tione  tua, 
t  Qoidam  Mis. :  0  miserabilem  inseniam  ! 


delectat  Joannis  aucloritas.Joanni  credite  attestanti 
Legi  et  Prophetis.  Ipse  scripsitquod  Isaias  viderit 
Gbristi  gloriam  (Joan.xii,41j.In  ejus  babetis  Evange- 
lio,  undo  jam  paulo  ante  tractavimus :  Si  crederefis 
Moysij  crederetis  etmihi;  de  me  enim  ille  scripsit 
{Id,  v,  46).Undique  tergiversatio  vestra  contunditur. 
Apertc  dicite  non  voscredereGbristi  Evangelio  :nam 
qui  in  evangelio  quod  vultis  creditis,  quod  vultis 
non  creditis,  vobis  potius  quam  Evangeiio  creditis. 

GAPUT  IV.  —  At  quam  elegantem  rem  sibi  vi- 
su8  estFaustus  dicerd,ubi  propterea  voluit  non  credi 
haBC  scripsi88eMattbaeuro,quia  cum  de  sua  electione 
diceret,  non  ait,  Vidit  me,  el  dixit  mibi,  Sequere 
me ;  sed,  Vidit  Matiliaeum^  et  dixit  ei,  Sequere  me 
{Matth.  IX,  9) ;  quod  nescio  utrum  de  errore  impe- 
ritiae  dixerit,  an  de  more  fallaciae.  Sed  non  usque 
adeoimperitum  putaverim,ut  nec  legerit,Qec  audie- 
rit,  solere  scriptores  rerum  gestarum,  cum  in  suam 
personam  venerint,  ita  se  contexere,  tanqiiam  dc 
alio  narrent,  quod  de  se  narrant.  Magis  ergo  bunc 
arbitror  nonut  imperitum^sedutimperitisnebulam 
ostendere  volui8se,sperantem  se  plures  essecaptu- 
rum,  qui  istanon  nossent.  Etin  historia  quidem  re- 
rumsaecularium  talis  narrationisreperiuntur  ezem- 
pla:  sed  non  opus  est  ut  ex  alio  genere  litteranim 
vel  nostros  admoneam,  vel  istum  refellam.Ipsecerte 
paulo  ante  de  libris  Moysi  quaedam  testimonia  ita 
proferebat,  ut  non  ea  negaret  soripsisseMoysen^imo 
et  affirmaret,8ed  ad  Ghristum  non  pertinnre  conten- 
deret.  Legat  ergo  in  eisdem  lihris,  quaede  se  scripsit 
Moyees,  utrum  ita  scripserit,  Dixi,  aut,  Feci  boc  vel 
iilud ;  et  non  potius,  Dixit  Moyses  {Exod.  iii,  3),  et, 
Fecit  Moyses  {Id.  vii,  6)  :  aut,  VocavitmeDominus, 
vel,  Dixit  ad  me  Dominus  ;  et  non  potius,  Vocavit 
Dominus  Moysen  (Levit.  i,  1),  et,  Dixit  Dominus  ad 
Moysen  {Exod.  iv,  19) :  et  omnia  ciHterain  eumdem 
modum.  Ita  ergoetMattbaeusdesetanquamde  alio 
scripsit:  quod  et  Joannes  fecit ;  nam  circafinem  li- 
bri  sui  etiam  ipsesic  \oqu\iur iConversusPetrusvidit 
discipulum  quem  diligebat  Jesus,  qui  etrecumbebatin 
ccma  super  pectus  ^us,  et  dixerat  Domino,  Quis  est  qui 
te  tradet?  Numquid  et  bic  dixit,  Gonversus  PelruB 
viditme  ?  An  forte  propterea  nec  istumputant  hoc 
Evangelium  scripsisse?  Sed  paulo  post  dicit:  Hic 
est  discipulusqui  testificatur  de  Jesu^  et  qui  h«c  scri- 
psit ;  et  scimus  quia  verum  est  iestimonium  ejus  {Joan. 
xxi^  20,  24),  Numquid  ait,  Ego  sum  discipulus  qui 
testificorde  Je8U,et  qui  baec  scripsi ;  et  scimus  quia 
verum  esttestimonium  meum?Geriemanifestume8t 
bunc  morem  fuissescriptorum^cumgestanarrarent. 
Quam  multa  et  ipse  Dominus  eadem  locutione  de  se 
dicit,  quis  enumerare  sufficiat  ?  Cum  venerit,  inquit, 
Filius  hominis,  putas,  inveniet  fidem  in  terra  {Luc. 
xviii,  8)?  Qon  dixit,  Gum  venero,  putas,  inveniam  7 
Et,  Venit  Fiiius  hominis  manducans  etbibew  {Matth, 
XI,  19) :  non  dixit,  Veni.  Et,  Veniet  hora,  etnunc  est^ 
cum  mortui  audient  vocem  Filii  Dei ;  etquiaudiermt, 
vivent  {Joan,  v,  25) :  non  dixit,  Vocem  meam  :  ot 
multa  hiyusmodi.UQde  jam  putoBufficerequaedicta 


m    ^ 


343 


CONTRA  FACSTUM  MANICHiGDM,  S.  ADQU8TINI 


344 


sunt,  et  ad  studiosos  commoneDdos,  et  ad  calum- 
niosos  convincendos. 

CAPUT  V.  —  Jam  illud  quam  sit  infirmum,  quis 
non  videt,  quod  ait,  non  eum  dicerepoiuisse,  NolHe 
putare  quia  veni$olvereLegem  aut  Prophetas  •^nonveni 
solverey  SMdadimplere:  nisi  aliquid  talejam  fecisset, 
ut  inhancsuspicionem  posset  venire?  Quasi  nos  ne- 
gemusJudaeisnonintelligentibusvideripotuisseChri* 
stum  destruotorem  Legis  et  Prophetarum :  sed  hoo 
ipsum  est  cur  ille  verax  et  veritas  non  potuerit  de 
alia  Lege  et  do  aliis  Prophetis  diccre,  quod  eos  non 
Bolveret,  nisi  de  iis  quos  illi  eum  solvere  suspica- 
bantur.  Quod  hinc  etiam  satis  confirmatur,quia  ibi 
sequitur,  et  dicit :  Amen^amen  dico  vobis,  donec  trans^ 
eatccelum  et  terra4ota  unum^aut  unus  apexnon  trans- 
iet  de  Lege^  donec  omnia  fiant,  Quicumgue  ergo  sotve' 
rit  unum  ex  mandatis  istis  minimis^  et  docuerit  sic  ho- 
mines,minimus  vocabiturin  regno  caslorum  iquicumque 
autem  fecerit,  et  sicdocuerit,  hicmagnus  vocabttur  tn 
regno  ccslorum,  Pharisaeos  enim  cogitabat,  cum  ista 
diceret,qui  solvebant  Legem  factis,  etdocebant  ver- 
bis.  De  quibus  alio  ioco  dicit:  Quas  dicunt,  facite ; 
quse  autem  faciunt^  facere  nolite :  dicunl  enim^  U  non 
faciunt  (Matth,  xxiii,  3).  Propterea  et  hic  itasequi- 
tur:  Dico  enim  vobis^  nisi  abundaveritjustitiavestra 
plus  quam  Scribarum  et  Pharis3Sorum,noninlrabUis 
in  regnum  cuelarum  (Id,  y,  17-20) :  id  est,  nisi  vos 
feceritis  et  ita  docueritis,  quod  illi  non  faciunt  et  sic 
dooent,  non  intrabitis  in  regnum  ccelorum.  Quam 
ergo  Legem  docebant  Pharisaei  et  non  faciebant, 
ipsam  dioitChristusDou  se  venisse  8olvere,sed  adim- 
plere :  quiaipsa  pertinet  ad  cathedram  Moysi,in  qua 


sedentes  Pharissi,  et  dicentes  nec  facientes»   au- 
diendi  &uDt,  non  imitandi. 

CAPUT  Vi.  —  Nec  intelligit  Fauatus,  aut  forte  se 
fingit  non  intelligere,  quid  sit  implere  Legem  ;  cum 
hoc  de  verborum  adjectione  putataccipiendum^quia 
scriptum  est,  ne  quid  addatur  Scripturs  Qei,velde- 
trahatur  (Deut.  xn,  32) :  unde  dicit  non   debuisse 
adimpleri,  quod  ita  perfectura    commendatur,  ut 
nihil  addendum  minuendumque  sit.  Nesciuntergo 
isti  quomodo  adimpleat  Legem,  quisicvivitut  Lex 
prfficepit.  Plenitudo  enim  Legis  charitas,  sicut  dicit 
Apostolus  (Aom.  xiii,  10).Istam  charitalemDominua 
etexhibere  et  donare  dignatusest,  mittendo  fideli- 
bussuisSpiritumsanctum.Undeitemdicitidemapo- 
slolus  :  Charitas  Dei  diffusa  est  in  cordibusnostrisper 
Sfjiriium  sanclum  qui  datus  est  nobis   (Id.  v,  5).    Et 
ipse  Dominus  :  In  hocscientomnesquia  discipuU  mei 
estis,  si  vos  invicem  diligatts  (Joan,  xiii,  35).  Impletur 
ergo  Lex,  vel  cum  flunl  quae  ibi  prscepta  sunt,  vel 
cum  exhibentur  quae  ibi  prophotata  sunt.  Lex  enim 
per  Moysen  data  est,gratia  ei  veritas  per  Jesum  Chri- 
8tum  facta esi(Id,  i,  H).  Ipsa  Lexcum  impleta  est, 
gratiaet  veritas  factaest.  Gratia  pertinet  ad  charita- 
tis  plenitudinera,  veritas  ad  prophetiarum  imple- 
tionem.  Et  quia  utrumque  per  Cbristum^  ideo  non 
venit  solvere  Legem  aut  Prophetas,  sed  adimplere  : 
non  ut  Legi  adderentur  qusB  deerant,  sed  ut  fierent 
quffi  scripta  erant :  quod  ipsa  ejus  verba  testantur. 
Non  enim  ait,  lota  unum,  aut  unus  apex  non  tran^ 
siel  a  LegCf  donec  addantur  que  desunt;  sed,  donec 
omnia  fiant. 


LIBER  DEGIMUS  OGTAVUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Non  veni  U- 
gem  solvere,  sed  adimplere  (Matth.  v,  17).  Sed  enim 
boc,  nisi  aliud  forte  signiflcat,  a  Christodictum  cre- 
dere,  non  minus  tibi  contrarium  scias  esse,  quam 
mihi.Uterque  enim  nostrum  sub  hac  opinione  chris- 
tianus  est,  quia  Christum  in  destructionem  Legis  ac 
Prophetarum  venisse  putavimus.  Quod  si  tu  verbo 
interim  fateri  non  vis,  attamen  id  operibusindicas. 
Inde  enim  est  quod  Legis  ac  Prophetarum  praocepta 
et  ipsecontemnis :  inde  quod  Novum  Testamentum 
Jesura  coodidisse  utrique  fatemur :  quo  quid  aliud, 
quam  destructionem  fatemur  Veteris  Testamenti  ? 
Quffi  cum  ita  sint,  quomodo  Christum  illuddixisse 
oredemu8,ni8ianteno8raetipso8damnemu8stultaein 
prflBterituro  opinfonis,  et  ad  poBuitudinem  recurra- 
mns,  obsequamurque  Legi  de  integro  ac  Prophetis, 
atqueeorura  curemu8,qualiacuraque  sint,  observare 
mandata?Quod  cura  fecerimus,  tunc  denique  vere 
credideriraus  dixisse  Jesum  quia  non  venerit  Legera 
solvere,  sed  adimplere.  Nunc  autem  falsura  est, 
quia  nec  tu  id  credis,  de  quo  me  solum  incusas. 

CAPUT IL — Sed  esto,licuerit  in  prcteritum  errasse 
Quid  nnnc  tandera  ?  Placetne  ire  sub  Legem,  si  eam 


Christusnontam*  solvit,  sedadimplevit?  Placet  cir~ 
oumcidi,id  est^pudendisinsigairepudenda,  et  Deum 
credere  sacramentis  talibus  delectari  ?pIacet8U8ci- 
pere  sabbatorum  otium,et8aturniacis  manus  inser- 
tare  catenis  ?  Placet  ad  ingluviem  Judaeorum  daemo- 
nis  (neque  enim  Dei')  nunc  lauros,  nunc  arietes, 
nunc  etiam  hircos,  ut  non  et  homines  dicara,  cultris 
8ternere:ac propter  quod  idola  sumus  exosi,id  nunc 
exercere  crudelius  sub  Prophetis  ac  Lege  ?  Placet 
denique  feraliumciborura  quaedam  cxistimaremun- 
da,  quaedam  in  immundis  et  contaminatis  habere,ez 
quibusiriquinatiorem  porcinam  Lex  asserunt  etPro- 
pheta8?Negabi8  profecto  horum  quidquam  faciendura 
Dobisvolentibusperseverareesse  quod  8umu8:quo- 
niam  quidem  Ghristum  dicentem  aiidias,  dupliciter 
filium  gehennas  fleri  eum  qui  fuerit  circumcisus 
(Matth.  xxiii,  15).  Sabbatum  vero  nec  ipsura  servasse 
videas,  nec  usquara  mandasse  servandum.  De  cibis 
item  ipsumasseverantem  audias.nulloeorum  ioqoi- 
nari  hominemy  que  in  os  ingrediuntur^sed  ea  potias 

*  Porte.  f'am. 

t  Sic  meliorei  Msi.  At  Lot.,  m  ingkmem  iudmorum 
dmmoniii,  neque  euim  Iho, 


345 


LIBBR  DBGIMUS  OCTAVDS: 


346 


qaaedeore  procedant  polluere  (Matth,  xv,  11).  Desa- 
crinciis  item  frequentem  ipsius  esso  sermonem, 
D«um  misericordiam  velle,  non  sacriiicium  (Id.  ix, 
13,  et  XII»  7).  Hec  igitur  si  iia  sunt,  ubi  illud  erit, 
non  eum  venisse  aolvere  Legem  et  Propbetas,  sed 
adimplere?  Ouod  si  dixit,  aut  aliud  significans  di- 
xit«  aut,  quod  absit,  mentiensdixit,  auLomnino  nec 
dixiLSed  Jesum  quidem  mentitumesse  nulius dicat, 
duntaxat  Ghristianus :  ac  per  boc  aut  aiiter  dictum 
eaty  aut  omnino  nec  dictum. 

GAPUT  III.—  Et  tamen  mequidem  jam  adversuB 

capituli  bujusnecesaitudinem  manicbsafidesreddi- 

dittutum,quffi  principiomibinon  cunctisqusexSal- 

vatoris  nomine  scripta  leguntur  passim  credere  per- 

soasit,  sed  probare  si  sint  eadem  vera^si  sana^si  in- 

corrupta :  esse  enim  permulta  ziaania ,   que  in 

contagium  boni  seminis  Scripturis  pene  omnibus 

noctivag^s  quidam  8eminatorinsper8erit(/(i.xiii,25). 

Idcircoque  me  no  bic  quidem  terrucrit  8ermo,quam- 

vis  reverendi  nominis  prs  se  reratinscriptionem;quia 

probare  mibi  adhuc  ex  proposito  licet,  utrumneet 

bic  interdiani  satorls  et  boni  8it,an  nocturni  illius  et 

peaflimi.  Tu  vero  qui  temere  omniacredi8,qui  natur» 

benenoium  rationem  ex  hominibus  damna8,cui  inter 

verum  falsunique  judicare  religioest,cuique  bonum 

a  contrario  8eparare,non  minus  formidini  e8t,quam 

infantibus  manis. '  ;  quii  facturus  eris,  cum  te  in 

capituli  hi]gus  angustiam  necessitas  coget?Dico  au- 

tem,  cum  te  Judffiusyseu  quis  alter  sermonis  istius 

noo  inscias  interpellabit,quid  ita  Legis  et Propheta- 

rum  prsecepta  non  serve8,cum  Christus  eadem  non 

80  venisse  solvere  dicat,  sed  adimplere?Nempe  co- 

geris  aut  van89  superstitioni  8uccunibere,aatcapita- 

iam  profiteri  falsum,  aut  te  Gbristi  negare  discipu- 

lum. 

GAPUT  IV.  —  AuQUSTiNUS  respondit:  Jam  toties 
explosaatque  convicta  quia  repeti8,nonquoque,qui- 
bus  ea  convicimus,  repetere  non  pigcbit.  Ea  Cbri- 
stiani  ei  Lege  et  Prophetis  non  faciunt,quibus  signi- 
ficato  Bunt  ista  quas  faciunt.Ulse  quippe  erant0gur89 
fntarorum,  quas  rebus  ipsis  per  Christum  revelatis 
et  presentatis  auferri  oportebat,  ut  eo  qooque  ipso 
quod  bsc  ablata  sunt,  Lex  et  Prophets  implerentur. 
Ibi  quippe  et  boc  scriptum  est,  daturum  Deum  Te- 
stamentnm  novum,  Non  qualededi^  inquit,  pairibus 
eorum  {Jerem,  xxxi,  32).  Populus  enim  ille  pro  suo 
corde  lapideo,  multa  prscepta  magis  sibi  congrua 
quam  bona  acceperat,quibus  tamen  figurarentur  et 
prophetarenturfutura:8edtuncanonintelligentibu8 
celebrabantur.Cum  autem  veneruntet  patetactasunt 
que  iliis  signiBcabantar,  non  jam  illa  jubentur  fa- 
cienda,  sed  leguntur  intelligenda.  Unde  ibi  de  bao 
etiam  re  futura  dicitur,i4u/(?ram  eis  cor  laplieum^ei 
dabo  eis  cor  cameum  (ETXch.  xi,  19) :  id  eet,  non  cor 
•iDe  sensu,  eed  cor  cum  sensu.  Unde  traxit  Aposto- 

*  Er.  et  Lov.  hic  et  postea,  cap.  7,  tamim,  At  Am.  et 
oinnet  prope  Mst.  constanter,  maniM,  Sic  dici  aolent 
terrieolameota  infkntium,  atqae  oti  in  Isidor.  Glost.  le- 
oiiar,  formidinam  imagines.  Lamias  idem  signiflcare 
Eoc  loeo  OMnifestam  est. 


lus  qaod  ait,  Non  in  tabulis  lapidris,  sed  m  tabulu 
cordts  carnalibus  (II  Cor,  iii,  3).  Quid  enim  aliud 
dixit,  quam  corcarneum?  Quia  ergo  et  hoo  prsdi- 
ctum  erat,  magis  si  ista  de  nostra  celebrationenon 
auferrentur,  non  implerentur  Lex  et  Prophet»;quia 
non  Qeret  quod  prsedixerant:  cum  vero  et  boc  Gt, 
inde  potius  intelliguntur  adimplnri,  unde  vobis  vl- 
dentur  non  adimpleri. 

GAPUT  V.  —  Neo  nos  terret  insultatio  tua,quod 
sabbatorum  otium,  catenas  Saturniacas  appellas. 
Vana  estenimetinepta;  nec  tibihoc  dicere  venisset 
in  mentem,  nisi  quia  vos  indie,  quem  dicuntSoIis, 
Bolem  oolitis.  Sicut  autemnoseumdemdiemdomi- 
nicum  dicimusjn  eoquenonistum  solem.sedresur- 
rectionemDominiveneramur;sic  otium  sabbatorum 
sine  Saturni  veneratione  apatribusobservatum  est, 
cum  Bicilludobservari  oportebat:  eratenim  umbra 
futurorum,  sicut  Apostolus  testis  e8l(iiotoss.  ii,  17), 
Diebu8quippeistis,quorum  septenarius  numerusin 
orbem  redit,  deorum  suorum  nomina  Gentes  impo« 
suerunt.  De  quibusait  Apostolus,qund  colueruntet 
sermtrunt  creaturaR  potius  guam  Creaiori  (/{om.i,25). 
Quos  in  bao  parte  etiam  vos  imitamini,nisi  quod  cum 
eislucidiora  duolumina,cseteravero8idera  non  cum 
eis  adoratis.  Sed  et  mensibus  imposuerunt  nomina 
deorum  euorum.  Propter  honorem  quippe  Romuli, 
quia  eum  Ifartis  fllium  crcdiderunt,  primum  men- 
8cmMartidicante8,Martiumvocaverunt.EtindeApri- 
lem  a  nuUo  dei  sui  nomine,  sed  a  re  ipsa,  quasi 
Aperilem,quodtuncplurimum  germinis '  aperiatur 
in  florem.lndetertiummensemMaium,quodMaiam 
Mercurii  matrem  deam  coiant.  Inde  quartum  Ju- 
nium  a  Junone.  Inde  cseteros  usque  ad  Decembrem 
a  numeris  nominarunt.  Sed  ex  eis  Quintilis  atque 
Sextilis  nominibus  hominum,  quibus  divinosbono- 
res  decreverant,  appellati  sunt,  Juliuset  Aug^stus: 
nam  septimus  September,  et  ceteri,  ut  dixi,  usque 
ad  Decembrem,  numerorum  ex  ordine  nominibus 
enuntiantur.  Porro  Januarius  a  Jano  appeilatus  eat, 
Februarius  a  Februis  sacris  Lupercorum.  Vultis 
ergo  ut  et  vos  dicamini  in  mense  Martio  Martem 
colere?  lilo  enimmense  Bemavestrum  cum  raagna 
festivitate  celebratis  (a).  Si  autem  vobis  in  mense 
Martio  lioere  arbitramini  aliud  considerare,  noa 
Martem ;  cur  ex  die  septimo,  quod  sabbatom  a  re« 
quie  nominatum  eat,  diviuis  Scripturis  Saturnum 
importare  conamini,quiaeumdiem  Saturni  Gentes 
appellaverunt?  Nempe  jam  videtis  cum  quanta  im- 
pietate  deliretis. 

GAPUT  VI.—  [)e  sacrificiis  autem  animalium  quis 
nostrum  nesciat^magiseaperversopopulo  congruen- 
terimposita,quam  Deodesiderantiob!aiu?Sed  tamen 
etiam  inhisfigurs  nostrae  fuerunt;quia  nostra  mun- 
datio,etDei  propitiationobissine  sanguinenullaest, 
SedillarumfigurarumveritasChri8tusest,cujus8an- 
guineredemptietmundatisumus.Naminfiguriselo- 
quioram  divinorum,et  taurus  dictus  est  propter  vir- 
tutem  crucis,  cujus  cornibus  impios  ventilavit ;  et 

<  NonnuUi  Mss.,  quod  tune  primum  germen. 

(a)  Confer  libmm  coatraBpistolam  Fundamenti,cap.8* 


841 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUH,  S.  AUGUSTINI 


848 


aries,  propter  inQocentiffi  principatum ;  et  bircus, 
propter  simiuLudinem  carnis  peccati,  ut  de  peccalo 
damnaret  peccatum  (Rom,  viii,  3);et  si  quod  aliud 
sacriflcii  genus  expressius  commemoraveris,  in  eo 
quuque  tibi  Cbristum  propbetatum  esse  monstrabo. 
Quocirca  sive  circumcisio,  sive  Babbatum,8ivedir- 
ferentia  ciborum,  siveimmolatiosacrificiorum^om- 
niah»c  figurs  nostrae  fuerunt  et  prophetiae:  quas 
ChristusnonsoIvere,8edadimplerevenit,cumeaqun 
fais  prffinuntiabantur,  implevit.Attende  cui  contra- 
dicas:  cum  Apostolo,  ex  Apostolo  dico,  Omnia  hxc 
figurse  noitrx  fuerunt  (I  Cor.  x,  6). 

GAPUT  VII.— NamsicutteManicbffiusimpiam  do- 
ouit  perversitatein,  utex  Evangolio,  quod  bsresim 
tuam  non  impedit,hoc  accipias^quod  autem  impedit, 
Don  accipias:  quod  autem  impedit,non  accipias:  sic 
Dos  Apostolus  docuit  plam  provi8ionem,ut  quisquis 
Dobis  annuntiaverit  preter  id  quod  accepimus,  ana- 
thema  sii{Galat,  i,  8,  9).  Unde  Cbristiani  catbolici  et 
vos  inter  zizania  numerant,  quia  Dominus  exposuit 
quid  sint  zizania,  non  aliqua  falsa  veris  ecripturis 
immissa,  sicut  tu  interpretaris ;  sed  homines  filios 
maligni,id  est,  imitatoresdiabolicffifalsitatis  {Matth, 
ziii,39).Necomnia  temere  credunt:et  ideo  Manichffio 
Cffiterisque  bffircticis  non  utique  credunt.  Nec  ratio- 
nemexbominibusdamnanUsedquamvosdicitisesse 


rationem,  errorem  esse  convincunt.  Necverum  fal- 
sumquc  judicare  impium  putant:ideovestram  aec- 
tam  falsissimam,fidem  autem  catholicam  verissi- 
mam  judicant.Nec  bonum  a  contrario  separare  for- 
midaut;6ed  malum  non  esse  naturam,  quia  contra 
naturam  est,  intelligunt:  non  gentem  nescio  quam 
tenebrarum,  adversum  divina  regna  a  suo  principio 
nascentem  et  rebellantem,  quffivere  amplioremfo- 
midinem  intulit  deo  vestro,  quam  infantibus,  ma- 
Diffi;quippe  quem  dicitis,  ne  sua  membra  illius  im- 
petu  capta  et  vastata  conspiciat,  velum  contra  se 
posuisse.  Proinde  nullas  ex  hoc  capitulo  patiuntur 
angustias,  quod  quasi  Legis  et  Prophetarum  pras- 
cepta  non  servent :  quia  et  ex  gratia  Cbristi  habent 
legitimam  cbaritatemDei  el  proximi,in  quibus  duo- 
bu8  prcceptis  tota  Lex  pendet  et  Prophetffi  {Matth. 
xxn,  40);et  qufficumque  ibi  vel  rebus  gesUs,  vel  sa- 
cramentorum  celebrationibus,  vel  looutionum  mo- 
dis  figurate  prophetata  sunt,  in  Christo  et  Ecclesia 
impleri  cognoscunt.  Unde  neo  vana  superstitioui 
8uccumbimu8,nec  illud  evangelicumcapitulum  fal- 
sum  esse  dicimu8,nec  Christi  discipulos  noB  nega- 
mus:quia  ea  ratione  veritatis,  quam  pro  meis  viri- 
bus  toties  expo8ui,non  aliam  Legem,neo  alioa  Pro- 
phetas,  quam  eos  quos  catholica  tenet  auctoritas, 
non  venit  solvere,  sed  adimplere. 


LIBER  DEGIMUS  NONUS. 


CAPUT  PRIMUM.-  Fadstus  dixxtiNon  venisotve- 
re  Legem  et  Prophetas,  sed  adimplere  {Matth,  v,  17), 
Ecce  jam  consentio  dictum.  Quffirendum  tamenest. 
curhoc  dixerit  Je8us,utrumne  compalpandi  Judffio- 
rum  furoris  cauea,  qnia  iidem  sacrosancta  sua  ab 
eodem  conculcari  videntes  ind  ignarentur,eumque  ao 
si  impium  ac  malesanum,  ne  audiendum  quidem 
ezistimarent,  nedum  sequendum  :  an  ut  nos  qui  ei 
credebamus  ex  Gentibus,  institueret  atque  informa- 
ret,  patienter  ac  morigere  mandatorum  subire  ju- 
gum,  quod  cervicibus  nostris  JudffiorumLeximpo- 
neret  ac  Prophetffi.Sed  hoo  quidem  necteipsura  pu- 
tare  credo,  quod  Jesus  hoc  verbum  protulerit,ut  nos 
Hsbrsorum  Legi  addiceret  acProphetis.Ac  per  hoc, 
si  baec  non  fuit  causa  dicendi,  illa  alia  debet  esse 
quam  dixi.Judaeosenim  verbissemper  atqueoperi- 
bus  Christi  vehementer  insidiatos  osse,  nemo  qui 
nesciat.  Ex  quibus  cum  iidem  colligerent  Legem  ao 
Propbetas  suos  ab  Hodem  solvi,  indignarentur  ne- 
cesse  est,  ac  per  hocreprimendi  furoris  eorum  gra- 
tia  non  ab  re  fuerit  dixisse,  uti  ne  putarent^,  quia 
venisset  Legem  soivere,  sed  adimplere.  Nec  hoo  ip- 
8um  mentitus  est,  nec  fefellit:indifrerenter  enim  et 
absolute  nominavit  Legem. 

CAPUT  II.  —  Sunt  autem  legum  genera  tria: 
unum  quidem  Hebrffiorum,  quod  peccati  et  mortis 
Paulus  appellat  {Rom,  viii,  2).  Aliud  vero  Gentium, 
quod  naturale  vocat:  Gentes  enim,  inquit,  nd/tira- 
liter  quae  legis  sunt  faciunt  ;et  ejusmodi  legem  non  Aa- 

^  Er.  Lugd.  Ven.y  ut  reputarent. 


bentes,  ipsi  sibi  sunt  lex,  qui  osfendunt  oj.us  legii 
scriptum  in  cordibus  suis  (Id.  ii.  44,  15).  Terlium 
vero  genuslegis  estveritas^quod  perinde  signiGcans 
Apostolus  dicit:Lea?  enim  spiritus  vitae  in  Christo  Jesu 
liberavU  me  a  lege  peccati  et  mortis  {Id,  viii,  2).Tri- 
bus  ergo  existentibus  iegibus,  et  Jesu  asseverante 
nobis  quia  nonvenitsoWere  Legem,  sed  adimplerc; 
non  parvacura  ac  diligentia  opusest^de  qua  earum 
dixerit  intelligere.  Item  Prophetffi,  aliisuntJudeo- 
rum,  alii  Gentium,  alii  veritatis.  Sed  deJudffiorum 
quidem  nullus  qu»8iverit;notum  est  enim.De  Gen- 
tium  vero  si  quis  ambigit,  audiat  Paulum,  qui  acri- 
bens  ad  Titnm  de  Cretensibus,  dicit :  Dixit  quidam 
proprius  eorum  propheta :  Cretenses  semper  mendaces, 
malx  bestiXy  ventres  pigri  {Tii,  i,  12).  Ac  per  hoc 
dubitandnm  non  est,  et  Gentes  suos  habere  prophe- 
tas.Necnon  et  veritatem  habere  prophetas  8uos,tam 
idem  Paulus  signiQcat,  quam  etiam  Jesus.Et  Jesus 
quidem,ubidicit :  Ecee  mitto  ad  vos  sapientes  ei  Pro- 
phetas,  et  ex  ipsis  interficietis  in  singutis  locis{Matth. 
ZX1II,  34).  Paulus  vero  cum  dicit :  Ipse  Dominus 
constituit  primum  apostolos,  deinde  prophetas  (1  Cor, 
XII,  28,  et  Ephes.  iv,  11). 

CAPUT  III.  —  Lege  ergo  tripartita,  et  tripartitis 
Prophetis ;  de  quonam  eorum  Jesus  dixerit,  non 
satis  liquet :  est  tamen  coojicereex  oonsequentibus, 
Etenim  si  circumcisionem  statim  nominaret,et  sab- 
bata  ao  sacrifioia  et  observationes  Hebraicas^inqne 
eas  aliquid  adimpletionis  gratia  protuli8set;dubium 
non  erat  quin  de  Judffiorum  L^e  dixisset  et  Pro- 


A. 


849 


LIBBR  DECIHUS  NONUS. 


350 


phetis,  qui  eos  non  solvere  vencrit,  sed  adimplere. 
Ubi  vero  borum  quidem  nihil  memorat,  sola  vero 
recenset  antiquiora  prscepla,  id  est,  Non  occides^ 
Non  mxchaberU^  Non  pejerabis ;  haEKs  autem  erant 
antiqaitus  in  nationibu8,ut  est  in  promptu  probare, 
olim  promulgata  per  Enoch  etSeth  etcffiteroseorum 
similes  justos,  quibus  eadem  iilustres  tradiderint 
Angelitemperands  in  hominibus  gratia  feritatisxui 
non  videatur  hoc  eum  de  veritatisdixisse  legeetejus 
prophetis?  Denique  etlam  adimpletio  probatur  ejus 
circa  hffic  eadem  quffipromisit.l^uidenimdicit^ilti- 
dislu^  dicium  esse  antiguis,  Non  occides ;  ego  autem 
dico  vohiSyne  irascamini  quidem :  adimpletio  est.ilu- 
distis  dictum  esse,  Non  miechaberis  ;  ego  tuUem  dico 
vobis;ne  concupiscaiis  qHtdem:  adimplelio  QSl.Dictum 
est^  Non  pejerubis ;  ego  auiem  dico  vobity  ne  jureOs 
quidem :  sque  adimpletio  est.  In  his  enim  et  priora 
roborat,  et  quod  defuit,  adjicit.Ubi  vero  Judsorum 
qu.vdam  visus  est  nominasse,iila  quidem  nec  adim- 
plevitySed  etiam  penitus  eradtcavit  pra^ceptione  con- 
irariorum.Quid  enim  sequitur?  .iudistis  dictum  esse, 
Oculum  pro  oculo,  deniem  pro  dente ;  ego  autem  dieo 
volns,qui  ie  percusserit  in  maxillam,  prxbe  illi  et  alte- 
ram  :  hoc  jam  destructio  est.  Dictum  esi,  inquit, 
Amabis  amieum  tuum,  et  oderis  inimicum  iuum ,  ego 
auiem  dico  vobis^  amate  inimicos  vestros,ei  pro  perse^ 
eutoribus  vesiris  orate :  ffique  destructio  est.  Dicium 
ist^  Qui  voiuerit  uxorem  dimitiere,  det  ei  repudium ; 
ego  autem  dico^  quicumque  vxorem  suam  dimiserit, 
exeepia  causa  lomicaiionis^ei  ipsam  maechari  facietfet 
is  erit  mxchus,  si  posiea  alteram  duxerit  (Maith.  v, 
21-44).  Usc  igitur  sunt  de  manifeslo  Moyseos  prs- 
cepta,idcircoque  destructa  :  illa  veterum  justorum, 
et  ob  hoc  adimpleta.  Quod  si  et  tibi  ita  intelligere 
placet,  non  ab  re  erit  et  illud  dixisse  Jesum,  quia 
Don  venit  solvere  Legem,  sed  adimplere.  Sin  haec 
nostra  tibi  displicet  expositio,*  aliam  qusre:  tan- 
tum  ne  Jesum  mentitum  dicere  cogaris :  aut  te 
necesse  sit  Judasum  fieri :  ne  etiam  nunc  Legem 
solvere  perseveres,  quam  ipse  non  solvit. 

GaPUT  IV.—  Et  tamen  hoc  si  mihi  Nazareorum 
objiceret  quisquam,  quos  alii  Symmachianos  ap- 
pellant,  quod  Jesus  dixerit,  non  se  venisse  solvere 
Legem ;  aliquantisper  hssissem  inccrtus  quid  eire- 
sp^inderem.  Nec  immerito:  veniebat  enim  corpore 
atque  animo  simul  Lege  obsitus  ac  Prophetis.Nam 
huju8modi,qoos  aio,  et  circumcisionem  portant,  et 
observantsabbatnm^et  porcina  ac  reliquis  abstinent 
hojuamodi  que  prscepitLex,sub  cbristianiquamvis 
dominis  professione,  decepti  etiam  ipsi,  ut  inteili- 
gi  datur,  hoc  ipso  capitulo  quo  et  tu,  quia  Ghristua 
nen  ad  solvendam  Legem  se  venisse  dixerit^  sed 
ad  implendam.  Quare  oum  talibus  esset  mihi  non 
poBillumy  ut  dixi,  certamen,  donec  capituli  hujus  a 
me  molesiiam  demolirer :  tibi  vero  nequaquam  con- 
grodi  meUiam,noUi8  conflso  viribus,et  impudentia 
poUoa  Jacessenti^ut  facilius  tentari  me  putem  abs  te, 
quiim  cogi,  ut  credam  dixiese  Ghristum,  quod  nec 
ta  videam  oredidiase.  Nec  enim  quidquam  eorum 


prapferens^  quibus  Lex  et  Prophets  non  solvi  vide- 
antur.sed  adimplrri.metanquamdesidem  objurgas 
ac  prffivaricatorera,  ex  hujus  objectione  capituli. 
Anettu  jamdctruncatorum  inguinum  obscCBnoillo 
signaculo  gloriaris,tauquam  Judteus  aut  Nazarffius  ? 
An  supercilium  de  observatione  erigis  sabbatorum? 
An  de  porcinffi  abstinentia  tibi  conscius  gaudes?  An 
denique  de  victimarum  sanguine  et  bolocaustorum 
nidoribus  Judffiorum  te  exsaturasseDeum  exsultas? 
Quod  si  haurum  fecisti  nihil,quid  ita  Christum  non 
venisse  Legem  solvere,  sed  adimplere  contendis  ? 

GAPUT  V.  —  Quare  indeficientes  ego  prfficeptori 
roeo  refero  gratias,qui  me  similiter  labentem  reti- 
nuit,  ut  essem  hodie  Ghristianus.Nam  egoquoque, 
oum  capitulum  hoc  imprudens  legfirem,  quemad- 
modum  tu,  pene  ieram  in  consilium  Judffius  fieri. 
Nec  immerito:  etenim  si  Ghristus  Legom  non  venit 
solvercsed  adimplere,  adimpletio  autcm  nunquam 
in  vase  inani  dicitur,  sed  in  semo,  foIus  mihi  vide- 
batur  Israelita  posse  Gbristianus  fieri,  qui  refertus 
maxima  ex  parte  Lege  ao  Propbetis,  ad  Christum 
veniret,replendus  eo  cijyus  adhuc  videretur  esse  ca- 
pacior :  si  tamen  et  ipse  priora  non  solveret :  alio- 
quin  nec  circa  eum  adimpletio  hffic  esset,  sed 
exhaustio.  At  ego  ex  Gentibus  veniens,  incassum 
me  accessisse  putabam  ad  Gbristum.quia  nihil  tale 
aCTerrem,  quod  in  me  de  suis  posset  adjectionibus 
adimplere.  Quffirens  ergo  quffinam  esset  prior  ilia 
mensura,  invenio  eabbata,  peritomen,  sacriflcia, 
neomenias,baptismata,  azymophagias,ciborum  dis- 
cretiones,  potuum,  vestimentorum,et  alia,qus  per- 
currere  longum  est.  Arbitratus  ergo  sum  hoc  esse; 
nec  aliod  quidquam,  quod  se  Ghristum  non  venisse 
Bolvere  dixerit,  sed  adimplere.  Nec  immerito :  quid 
enim  Lex  sine  mandatis  ?  Quid  Prophets  sine  prs- 
fatibus'  ?  Ad  hsc  invenio  etiam  amarum  illic  indi- 
ctum  maledic^um  adversuseos,  qui  non  pormanse- 
rintin  omnibus  qus  scripta  sunt  in  libro  Legis  il- 
lius,ut  faciant  ea  (Deut.ixvii,  26).  Et  illinc  ergo  ma« 
ledictum  metuens  tanquam  Dei,  et  hinc  Christum 
tanquam  ejus  filium  dicentem  audiens  quod  non  ve- 
nerit  eadem  solvere,  sed  adimplere  ;  vide  si  quidim- 
pedire  jam  poterat  quin  factus  essem  judsus.  Sed 
huic  periculo  me  Manichsi  veneranda  fideseripuit. 

GAPUT  VI.  —  Tu  tamen  quid  fiducis  gerena, 
hsc  objicias  qusro,aut  quarecontra  mc  id  esse  pu- 
tes  Bolum,quod  tibi  non  minus  videatur  esse  contra- 
rium.  Si  Ghristi  non  est  Legem  solvere  et  Prophetas, 
utiquenec  Christianorum.Gur  ergo  c:adem  vos  solvi- 
tis  ?  An  sensim  fatemini  vos  non  esse  Ghristianos  ? 
Quid  Legi  et  Prophetis  omnibus  sacrosanctum  illom 
sabbatorum  diem,  in  quo  et  mundi  ipsum  opifioem 
Deum  requievisse  testantur  (Gen.  ii,  2),  vos  omni 
opere  protanatis^nec  poenam  mortis  quam  adversum 
violatores  ejus  statuit,  nec  maledicti  pertimescen- 
tes  infamiam  ?  Quid  et  a  circumcisionis  dedecoroso 
iilo  signaoulo  Legi  ac  Prophetis  omnibus  honorato, 

*  Aliqoot  Mss.,  profertns, 

*  Unos  Pftrisientii  If  •.,  «tne  prophaitilm. 


351 


CONTRA  PAUSTDM  MANlCHiEUM,  S.  ADGUSTINI 


393 


etmaximeAhrahepost  opinatam  suam  fldem,  sinus 
defendilis  \(.>iiro8 :  praesertim   cum   et  periturum 
omnem  de  piebe  sua  perhibeat  JudaBorum  Deu8,qui- 
cumque  non  bac  fuerit  ignominia  prsesignatusfGen. 
xviii  9-14)  ?Cur  et  sacriflciorum  legitima,  quo)  nec 
Moyses  ac  Prophctae  sub  Lege,  nec  sub  flde  sua  in 
secundis  habuit  Abraham,vos8pernitis?Gur  veroet 
ciborum  indifferentia  animas  polluistis  vestras,Bi  hec 
ut  creditis,  omnia  Christus  non  venit  solvere,  sed 
adimplere?  Gur  et  azymorum  anniversalejus;  et 
roactationis  agninae  sacrum,quod  in  ffiternum  ser- 
vare  Lez  et  Propheta  prfficipiunt,  vos  impiatis  ?  Gur 
denique  neomenia8,etbaptismata,  et  Bcenopegiam, 
ac  reliqua  hnjusmodi  Legis  atque  Prophetarum  sa- 
cramenta  carnalia,parum  devilatis  irrumpere,8i  ea- 
demChristus  minimedestruxit^Quarenon  immerito 
dixerim,quia  si  vultis  ut  ratio  vobis  contemptus  is- 
tius  constetyOportet  aut  vos  negare  Christi  esse  di- 
Bcipulos,  aut  tandem  fateri  ipsum  omnia  hsc  des- 
truxipse  priorem.  Quod  cum  fiieritis  confessi,  tuno 
et  illud  consequitur,  ut  autfalaofateaminiscriptum 
esee,  tanquam  idem  dixerit,  non  se  venisse  soivere 
Legem,  sed  adimplere  :  aut  nescio  quid  hoc  longe 
aliud  quam  vos  putatis,  signiflcasse. 

CAPUT  VIL  —  AuGUSTiNUs  respondit:  Quia  Jam 
consentis  dixisse  Christum,  Non  veni  solvere  Legem 
vel  ProphetaSt  sed  adimplere  (Matth,  v,  17) :   durum 
enim  tibi  videtur  adversusevangelicam  auctoritatem 
venire ;  durum  etiam  tibi  videatur  venire  adversus 
Apostolum,  dicentem,  Omnia  lixc  figurx  nostrse  fue- 
runt  (1  Cor.  x,  6) ;  item  dicentem  de  Ghristo,  Quia 
fum^  fuit  Etiam  et  Non,sed  Btiam  in  illo  erat:  quot- 
quot  enim  promissiones  Dei,  in  illo  Etiam  (II  Cer.  i, 
10,  20) ;  id  est,  in  illo  exhibits,  in  illo  adimplete 
sant:  et  sine  caligine  videbi8,et  quam  Legem  adim- 
piere  venerit,  et  eam  quo  paoto  adimpieverit.  Neo 
perges  extendi  per  tria  genera  legis  et  triageneraPro- 
phetarum,quffiren8  quaexea8,et  non  inveniens.  Ma- 
nifestum  est  enim.et  luce  ciarius  hoc  etiam Novi  Te- 
Btamenti  scriptura  sspe  testatur,  quam  Legeni  et 
quo8  Prophetas  Christus  non  venerit  solvere,  sed 
adimplere.  Ipsa  est  enim  Lex,  qus  per  Moysen  da- 
ta,  gratia  et  veritas  per  Jesum  Ghristum  facta  est 
{Joan,  i,  17).Ipsa  e8t,inquam,Lex  per  Moysen  data, 
de  quo  ChristuB  ait,  De  me  enim  ille  scripsit  {Id,  v, 
46).  Gerte  enim  ipsa  est  Lex,   qu»   subintravit  ut 
abundaret  deliclum  (Rom.  v,  20) :  quod  ad  ejus  re- 
prehensionem,  nihil  intelligentes,  in  ore  habuere 
oonsuestis.  Ibi  ergo  lege  et  vide,  quia  ipsa  est  de 
qua  dicitur,  Itaque  Lex  quidem  sancta,  et  mandatum 
tanctum  etjustum  et  bonum.  Quod  ergo  banum  est, 
mihi  factum  est  mors  ?  Absit.  Sed  peccatum  ui  appt^ 
reat  peccatumt  per  bonum  mihi  operatum  est  mortem 
{Id,  viiy  12,  13).  Neque  enim  Lexjubebatdelictum, 
Qt  illa  Bubintrante  abundaret  deliclum ;  sed  super- 
boB  muitum    sibi   tribuentes,  mandati   sancti  et 
Justi  et  boni  adjectio  reos  etiam  prevaricationis 
elTecerat :  ut  eo  modo  humiliati,  discerent  ad  gra- 

«  Editi,  Quia  non  fuit  in  iiio.  Abeit,  imUioti  Mss. 


tiam  pertinere  per  fldem,  ut  jam  non  essent  Legi 
subditi  per  reatum,  sed  Legi  sociati  per  jnstitiam. 
Idem  quippeapostolusdicit :  Quia  prituquam  veni- 
ret  fides,  sub  Lege  custodiebamur  conclusif  in  eam  fi- 
demqux  postea  revelata  est.ltaque  Lex,mqmi,psedagO' 
gus  nosier  erat  in  ChristoJesu  ;  sed  posteaquam  venit 
fidesjam  non  sumus  sub  pstdagogo  {GalaL  ui,  23-25). 
Quia  nos  reatus  Legis  non  obligat,  jam  per  gratiam 
liberatos.  Namque  antequam  spiritualem  gratiam 
bumiliati  reciperemus,  nihil  nisi  mortificabat  nos 
littera,  jubens  quod  non  possemus  implere.  Unde 
idem  dicit :  Littera  occidit,  spiritus  autem  vivificat 
(II  Cor.  III,  6).  Rursus  ejusdem  apostoli  verba  sunt : 
Si  enim  data  esset  Lex,qu3e  posset  vivificare,  omnino 
ex  Lege  essetjustitia :  sed  conclusit  Scriptura  omnia 
tub  peccato,  ut  promissio  ex  fide  Jesu  Christi  daretur 
credentibus(Galat.m,2i,22).Quodenimimpossibileerat 
Legis\  in  quo  infirmabatur  per  camem,  Deus  Filium 
suum  misit  in  similitudinem  camis  peccati,  ut  de 
peccato  damnaret  peccatum  in  came,  ut  justitia  Isfjis 
impteretur  in  nobis,  qui  non  secundum  camem  am- 
hulamus,  sed  secundum  spiritum  (Rom.  viii,3,4).  Ec- 
ce  quod  est,  Non  veni  Legem  sotvere^  sed  adimplere. 
Quia'  lex  enim  superbosetiam  prsvaricationis  reatn 
devinxit,augendo  peccatum,cum  jubet  quod  implere 
non  possunt ;  ipsius  Legis  impletur  justitia  per gra- 
tiam  spirituBjin  eis  qui  discunt  a  Christo  mites  eese 
atque  bumiles  corde ;  qui  venit  non  Legem  solvere, 
sed  adimpIere.Deinde,quia  etiam  sub  gratin  positiF, 
in  hac  mortaii  vita  difflcile  est  omni  motio  implcre 
quod  in  Lege  scriptum  est,   Non  concupisces  (Exod. 
XX,  47) ;  ille  per  carnissus  sacriflcium  sacerdos  ef- 
fectus,  impetrat  nobis  indulgentiam,   etiam  binc 
adimplena  Legem;  ut  quod  per  nostram  inflrmita- 
tem  minuB  po88om'u8,per  iiiius  perfectionem  recu- 
peretur',  cujue  capitis  membra  effecti  sumus.llnde 
Joannes  dicit :  Filiotiy  hsec  scribo  vobis^  ut  non  pec- 
cetis :  et  si  quis  peccaveritf  advocatum  habemus  apud 
Patrem  Jesum  Christum  justum  ;  ipse   est  exoratio 
pro  peccatis  nostris  (I  Joan.  ii,  4,  2). 

CAPUT  VIII.  —  Prophetias  autem  sic  adimplevit, 
cnm  in  eoveritasfactaestpromissionum  Dei^  Hoc 
paulo  ante  ex  Apostoio  commemoravi,dicente,(2uo<- 
quot  enim  promissiones  Dei^in  itlo  £/iam. Idem  rursus 
d\QM,Dico,enim  Christum  ministrumluissecircumcisiO' 
nis  propter  veritatem  Dei,ad  confirmandas  promissiO" 
nes  Patrum  (Rom.  xv,  8).  Quod  ergo  in  Prophetis, 
sive  aperte,   sive   per  flguras,  vel  locutionum  vel 
actionum  promittebatur,in  illo  adimpletum  est^qui 
non  venit  solvere  Legem  et  Propbetas,  aed  adim- 
plere.  Hoc  autem  vos  non  intelligitis,  quia  si  qus 
dam  facta  et  ceiebrationei,quffi  flgur»  erant  ventura 
prsnuntiantes,  adhuc  a  Ghristianis  fierent,  nihil  si- 
gniflcaretur,  nisi  nondum  venisde,  qus  tum  iliis  (i- 
guris  prsnuntiabantur.Quod  enim  adbuc  ventunim 
pnunantiatur,  aut  nondum  venit,  aut  si  jam  venit, 

*  Lov..  I«^EdiUveroaUletMM.,l€^ti:jaxtagr»cum 

*  Edili,  quM.  Pluret  M«8.,  quia. 

*  Aliquoi  Mia.,  recuretur. 

^  8ic  in  quibiudam  Mib.  At  in  ediUi»  pmiiMio  DeL 


353 


LIBER  DEGIMUS  NONUS. 


354 


Boperfluo  vel  fallaciter  prffinuntiatur.  Quapropter, 
unde  vobis  videtur  Ghristus  non  implesse  Prophe- 
tas,  quia  non  fiunt  a  Ghristianis  qusdam  quee  per 
Prophel88,ab  Hebrsis  ut  fierent,in8tituta  8unt,inde 
potius  probatur  implesse.  Usque  adeo  enim  quid- 
quid  per  hujusmodi  Gguras  prophetabatur  imple- 
tum  est,  ut  jaro  per  illas  non  prophetetur.  Ad  hoc 
pertinet  etiam  quod  ipee  Dominus  ait,  Lex  et  Pro- 
phetx  usqtie  ad  Joannem  {Luc.  xvi,  16).  Lex  enim, 
quae  prsvaricatores  abundanti  reatu  concludebat 
in  eaoi  fldem  qus  postea  revelata  est,  gratia  faota 
est  per  Jesum  Ghri8tum,per  quem  superabundavit 
gratia:ac  per  hoc  impleta  est  per  gratiam  liberan- 
tem,  qus  non  implebatur  per  litteram  jubentem. 
Item  in  ipsa  Lege  universa  prophetia,  que  non 
tantum  verbis,  sed  etiam  quarumdam  actionum  fi- 
gori8,8alvatoris  promittebat  adventum.voritas  facta 
est  per  Jesum  Ghristum.  Lex  enim  per  Moysen  data 
ed  :  gratia  autem  et  veritcu  per  Jeium  Christum  facta 
€st  {Joan.  1, 17).  Ex  cujus  adventu  jam  regnum  Dei 
ccepit  annuntiari  :  quia  Lex  ei  Prophetas  usque  ad 
Joannem ;  Lex  ut  reos  faceret,  qui  desiderarent  sa- 
lutem  ;  Prophetffi,ut  promitterent  Salvatorem.Gste- 
rum  prophetas  alios  exstitissejam  inEcclesia  post 
ascensionem  Ghristi,  quis  nesciat  ?  De  quibus  Pau- 
lu8  dicit :  Et  quosdam  constituit  in  Ecclesia^  primum 
apostolaSt  deinde  prophetas^tertio  doctores  (I  Cor,  xii, 
^),et  cctera.  Non  itaque  de  illis  dictum  e9i,Lexe$ 
Prophetx  usque  ad  Joannem  :Bed  deiis  qui  primum 
Christi   adventum  prophetaverunt ;  qui  adventus 
impletus  non  utique  adhuc  posset  prophetari. 

GaPUT  IX.—  Proinde^cum  qusris,  curjam  non 
circomcidatur  carne  GhriBtianus,  si  Ghristus  non 
venit  Legem  solvere,  sed  adimplere  :  respondeo, 
Imo  ideo  Jam  non  circumciditur  Ghristianus,  quia 
id  quod  eadem  circumcisiono  prophetabatur,  jam 
Ghristus  implevit.  Exspoliatio  enim  carnalis  gene- 
rationis,  qus  in  illo  facto  figurabatur,  jam  Ghristi 
resurrectione  adimpleta  est  :  quod  et  in  nostra  re- 
surreclione  futurum  sacramento  Baptismi  com- 
mendatur.Nam  neque  penitus  auferri  debuit  novs 
vits  sacramentum,  quia  restat  adhuc  in  nobis  fti- 
tora  resurrectio  mortuorum  :  et  in  melius  tamen 
idem  *  succedente  Baptiemo  debuit  commutari, 
quia  jam  factum  est^quodnunquam  factum  erat,ut 
fnturs  vits  aeterns  in  resurrectione  Ghristi  nobis 
prsberetur  exemplum.Cum  qusris,  sabbati  otium 
cur  non  observet  Ghristianus,8i  Ghristus  non  venit 
Legem  solvere,  sed  adimplere  :  respondeo,  Imo  id 
propterea  non  observat  Ghristianus,  quia  quod  ea 
flgora  prophetabatur,  jam  Ghristus  implevit.Inillo 
quippe  habemus  Babbatum,  qui  dixit :  Venite  ad 
me,  omnes  qui  luboratis  et  onerati  estis^  et  ego  vos 
reficiam  ;  toltite  jugum  meum  super  vos,  et  discite  a 
me  quoniam  mitis  sum  et  humilis  corde,  el  invenielis 
requiem  animabus  vestris  (Matth.  xi,  28,  29). 

C.VPUTX.— Gum  qusris,  quare  Ghristianus  non 
obeervet  differentiam  ciborum,  qus  in  Lege  prsci- 


pitur,8iGhristu8  non  venitLegemsolvero^aed  adim- 
plere  :  respondeo,  Imo  propterea  ui  non  observat 
Ghristianus,  quia  quod  illis  tiguris  prophetabatur, 
jamGhri8tu8implevit,nonadmittensadcorpussuum 
quodMn  sanctis  suis  ad  vitam  sternam  prs<^estina- 
vit,quidquid  perillaanimaliain  moribus  hominum 
signiflcatum  est.Cum  qusris,quareGhrislianu8  non 
animalibus  immolatis  carniset  sanguinissacriflcia 
offerat  Deo.si  Ghristus  non  venit  Legem  solvere,8ed 
adimplere  :  respondeo,  Imo  propterea  magis  hsc 

Chri8tianu8Jamofrerrenondebet,quiaeaqustalibu8 
rerum  figuris  illi  prophetabanl,immoIatione  carnis 
et  sanguinis  sui  Ghristus  impIevit.Gum  qusris,cur 
aiymasicut  Judsi  non  observet  Christianus^siChri- 
stus  non  venit  Legem  solvere,  sed  adimplere :  res- 
pondeo,Imo  propterea  magishoc  non  observatChri- 
8tianus,quia  quod  illa  figura  prophetabatur,expur- 
gato  veteris  vits  fermento,  novam  vitam  demons- 
trans  Christus  implevit  (I  Cor.  v,  7).  Gum  qusris, 
cur  de  carne  agni  Christianus  Pascha  non  celebret, 
8i  Christus  non  venit  Legem  solvere^sed  adimplere : 
respondeo^ImoproptereaChristianus  jam  sic  Pascha 
non  celebrat,quia  id  quod  illa  figuraprsnuntiaba- 

tur^agnusimmaculatussuapassioneChristusimple- 
vit.Cumqusri8,quam  ob  causamneomenias  in  l/ege 
mandatas  non  celebret  Ghristianus^si  Christus  non 
venit  Legem  solvere,  sed  implere  :  respondeo,  Imo 
propterea  jam  Christianus  istas  non  celebrat,  quia 
propter  quod  *prsnuntiandum  celebrabantur,  iam 
Cbristus  implevit.  Gelebratio  enim  novs  iuns  pr». 
nuntiabat  novam  creaturam,dequadicit  Apostolus: 
Si  qua  igitur  in  Christo  nova  creatura,  vctera  transie* 
runl;  ecce  facta  sunt  nova  (II  Cor.  v,  i7).Gum  qus- 
ri8,cur  illa  singularumquarumqueimmunditiarum 
bapti8mata,qun  in  Lege  prscipiuntur,non  observel 
Christianus,  si  Christus  non  venit  Legem  solvere 
sed  adimplere:  respondecindepotius  hscnon  obser- 
vareGhri8tianum,quia  figurs  futurorum  erant,qua8 
Christus  implevit.  Venit  enim  consepelire  nos  sibi 
per  Baptismum  in  mortem  ;  ut  quemadmodumChri- 
stus  resurrexit  a  morluis.sic  et  nosin  novitatevits 
ambulemus  {Rom.  vi,  4).  Cum  qusris,  quid  causs 
est  ut  scenopegianon  sit  soIemnitasChrislianorum, 
si  Lex  a  Ghristo  adimpleta  est.non  soluta  :  respon- 
deo,  tabernaculum  Dei  fideles  ejus  esse,  in  quibus 
charitatesociatisetquodammodocompactishabitare 

dignaturjetideomagisilludnonobservariaChriatia- 
nis,  quia  jam  Christus  in  Kcclesia  sua.  quod  illa  fl- 
gura  prophetice  promittebat,  implevit. 

GAPUT  XI.  —  Et  nunc  quidem  isla  pro  suscepto 
negotio,ne  silentio  prsterirentur,quanta  potuimus 
brevitate  perstrinximus.  Gsterum  membratim  arti- 
culatimquediscus8a,Iibro8  magnos  multosque  fece- 
runt»,nihil  aliudin  eis  quamChristum  prophetatum 

o8tendentes:itafitutomniaqusexillaScripturapro- 
pterea  putatis  non  observari  a  Christianis,quod  ea 
Christus  solverit,  propterea  potius  rcperiantur  non 


«  A«.  Er.  .t  plom  Mm..  id  ut  ,ucc^  BapH.mo.        *  m^iriL"^''"''""''""'  «P"»'"  "» »*"• 


l 


355 


CONTRA  PAUSTDM  MANICHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


S56 


observari  a  Christianis,quod  ea  Ghristus  impleverit. 
IpsaquippetalianangurarumobservatiOyprsnuntia- 
tioGhristifuit.Undequid  mirumestfquidabsurdum» 
imo  quid  non  oongruum  el  consentaneum,  si  post 
ejos  cessavit  advenlum,  quidquid  ideo  Oebat,  ut 
ejus  prsnuntiaret  adventum?Figurs  igiturrerum, 
qua  ad  hoc  observabantur,  ut  ipsa  earum  obser- 
vatione  venturusGhristus  prophetaretur.usqueadeo 
non  debent  propterea  putari  per  Ghristi  adventum 
non  impletaB,  quia  illo  veniente  non  observantur, 
ut  nisi  jam  peradventum  Christi  implerentur,adhuc 
observarentur.  In  nulium  autem  nomen  religionis» 
seu  verum,seu  falsum.coagulari  homines  possuiit, 
nisi  aliquo  signaculorum  vel  sacramentorum  visi- 
bilium  consortio  colligentur:  quorum  sacramento- 
rumvis  inenarrabiliter  valet  pIurimum»etideooon« 
tempta  sacrilegos  facit.  Impie  quippe  contemnitur, 
sine  qua  non  potest  perfici  pietas. 

GAPUT  XII.—  Verumta[nen,quia  visibiiia  saora- 
menta  pietatis  inesse  possunt  etiam  impiis,  sicut 
habuisse  sanctum  Baptismumetiam  magumSimo- 
neum  legimus  (ilct.vni,13);Gunt  tales.quales  Apos- 
to)us  ait,  Habentes  formam  pietatu,  virtutem  autem 
^us  abnegantes  (U  Tim,  iii,  5).Virtu8  autem  pietatis 
est  finis  precepti,  id  est,  charitas  de  corde  puro  et 
conscientia  bona  et  flde  non  ficta  (I  7tm.  i,5).Unde 
apostolus  Petrus,  cum  de  sacramento  arc»,  in  qua 
Noe  domus  a  diluvio  liberata  e9t,Ioqueretur,  Sic  et 
voi,  inquit,  $imiti  forma  Bapliima  salvos  facit.Eine 
sibi  sufficere  putarent  visibile  sacramentum,  per 
quod  habebant  formam  pietatis,  et  per  malos  mo- 
res  perdite  vivendo  virtutem  ejus  abnegarent,con- 
tinuo  Bubjecit,  Non  camis  depositio  sordiumtSed  con* 
sdeniix  bonx  interrogatio  (I  Petr.  iii,  21). 

GAPUT  XIII.  —  Proinde  prima  sacramenta,  quo 
observabantur  et  celebrantur  ez  Lege,  prsnuntia- 
tiva  erant  Christi  venturi  :  quas  cum  suo  adventu 
Ghristus  implevisset,ablata  sunt;et  ideo  ablata,quia 
impleta  :  non  enim  venit  solvere  Legem,8ed  adim- 
plere:  et  alia  sunt  instituta  virtute  majora,utilitatd 
meliora,  actu  faciliora,  numero  pauciora,  tanquam 
justitia  fidei  revelata,  et  in  libertatem  vocatis  flliis 
Dei  jugo  servitutis  ablato  (Galat,  v,  1,  13),  quod 
doro  et  carni  dedito  populo  congruebat. 

GAPUT  XIV.—  Verumtamen  si  antiqui  justi,qal 
sacramentis  illis  intelligebant  venturam  prsnun- 
tiari  revelationem  fidei  ^ez  qua  licet  adhuc  operta 
et  abscondita,muneretamen  pietatisintellecta,etiam 
tanc  ipsi  vivebant;quia  in  hac  vita  nemo  esse  potest 
Justus,  nisi  qui  ez  fide  vivit  (Rom.  i,  17) :  si  ergo 
antiqui  justi  pro  illisprffinuntiativissacramentiset 
rerum  nondum  impletarum  figuris,  omnia  dura  et 
borrenda  perpeti  parati  fuerunt,et  pleriqueperpessi 
sunt ;  si  tres  pueros  Oanielemque  pr»dicamu8,quia 
de  mensa  regis  contaminari  noluerunt  (Dan.  i,  8), 
quod  erat  contra  illius  temporis  sacramentum ;  si 
Machabffios  cum  ingenti  admiratione  prffiferimus, 

*  Dao  Mes.,  venturum  prmnuntimi  revekdione  fidei. 


quia  escas,  quibus  nunc  Christiani  licite  utuntur, 
attingere  noluerunt  (II  Machab.  vii),  quia  tunc  pro 
tempore  prophetico  non  licebat :  quanto  magis  nunc 
pro  Baptismo  Christi,  pro  Eucharistia  Christi,  pro 
signo  Ghristi  ad  omnia  perferenda  paratior  debet 
esse  Christianus,  cum  illa  fuerint  promissiones  re- 
rum  complendarum,hsc  sint  indicia  completarum? 
Quodenim  adhuc  promittitur  EcclesicB.id  est,corpo- 
ri  Ghristi,et  in  manifestatione  praedicatur,et  in  ipso 
capite  corporis  Salvatore,  id  est,  in  ipso  Mediatore 
Dei  et  hominum  homine  Christo  Jesu  (I  Tim.  ii,5}, 
jam  utique  coropletum  est.  Quid  enim  promittitur» 
nisi  vita  aeterna  ez  resurrectione  a  mortuis  ?  Uoo 
jam  completum  est  in  illa  carne,quod  Verbum  caro 
factum  e8t,et  habitavit  in  nobis  (joan,  i,  14).  Tuno 
ergo  et  occulta  erat  fldea  ;  nam  eadem  credebant, 
eademque  sperabant  omnes  justi  et  sancti  etiam 
temporum  illorum  ;  et  promiBsiva  erant  illa  omnia 
sacramenta  omnisque  ritus  ille  sacrorum  :  nuno 
autem  revelata  est  fides,  in  quam  conclusus  erat 
popuIu8,quando  sub  Lege  custodiebatur  (Galat.  ni, 
23) ;  et  quod  fidelibus  proroittitur  in  judicio,  jam 
completum  est  in  ezompio,  per  eum  qui  Legem  et 
Prophetas  non  venit  solvere,  sed  adimplere. 

GAPUT  XV.— Quapropter  qusriturquidem  inter 
acrutatores  8anctarumScripturarum,utrum  tantum 
profuerit  antiquis  JustisQdespassurietresurrecturi 
Ghristi,  quam  vel  revelationibus  discebant,  vel  in 
Prophetisintelligebant:  quantum  nunc  prodest  fldea 
passi  et  resuscitati :  an  ipsa  eifusio  sanguinis  Agni 
Dei,  quae  facta  est,  sicut  ipse  dicit,  pro  muttit 
in  remissionem  peccatorum  (Matth,  zzvi,  28),  aliquid 
otilitatis  et  purgationis  vel  dederit  vel  addiderit» 
etiam  iis  qui  hoc  futurum  credentes,  antequam 
fieret  ez  hac  vita  emigraverant :  et  utrum  mors 
eju8  ad  liberationem  etiam  mortuos  visitaverit.Sed 
nunc  istam  qusationem  vel  pertractando  discutere, 
vel  aliquid  in  ea  repertum  etiam  confirmando  de- 
finire,et  longum  e8t,et  huic  operi  non  neoesHarium. 

GAPUT  XVL  —  Interim  adversus  calumniosam 
imperitiam  Fausti  demonstrare  suffecerit.quanto  er- 
roredelirentquiputantsignissacramentisquemuta* 
ti8,etiam  resipsasessediversas^quas  ritus  propheti- 
ousprsnuntiavitpromissas.etquasritusevangelicus 
annqntiavit  impletas:  aut  qui  censent^cum  resce- 
dem  sint,  non  eas  aliis  sacramentis  annuntiari  de- 
buisse  completa8,quamii8quibu8adhaccomplende 
prsnuntiabantur.Si  enim  soni  verborom  quibus  lo- 
quimur,  pro  tempore  commutantur,  eamque  res 
aliter  enuntiatur  facienda,  aliter  facta,  sicut  ista 
ipsa  duo  verba  qus  dizi,facienda  et  facta,  nec  pa- 
ribus  morarumintervallis,neciisdemveltotidem  lit- 
teris  syllabisve  Bonuerunt:quid  mirum  sialiismys* 
teriorum  signaoulispassioetresurrectioChristi  futu- 
ra  promissaest^aliis  jam  factaannuntiatur;qoando- 
qoidem  ipsa  verba,  futurum  et  factum^passurus  et 
pa88us,resurrecturu8  et  re8urrezit,nec  tendi  squa- 
liternecsimiliter  sonare  potueruntYQuid  enim  sunt 
aliod  qosque  oorporaiia  Baorameota»  nisi  qosdaia 


357 


LIBER  DECIMUS  NONUS. 


358 


I 


quasi  verba  visibilia,  sacrosancta  quidem  verumta- 
oieQ  mutabilia  ettemporaliaPDeusenimffiternusest, 
nec  tamen  aqua  et  omnis  illa  aotio  corporalis,  quas 
agitur  cum  baptizamus.et  flt,ettransit*,ffilernae8t: 
ubi  rursuB  etiam  iiJaB  syllabs  celeriter  sonantes  et 
transeuDteSyCum  dicitur,Deu8,nisi  dicantur,non  con- 
secratur.HscomniafluntettranseuntySonantettran» 
8eunt:virtustamen  quaeperistaoperaturjugiter  ma- 
net,  et  donum  spirituale  quod  per  ista  insinuatur, 
eteraam  est^Qui  ergo  dicit,SiChristu8  Legem  etPro- 
phetasnon  solvisset.illa  sacramentaLegis  etProphe- 
taruminCbristiaaorum  congregationibus  et  celebra- 
tionibas  permanerent ;  potest  dicere,Si  GbristusLe- 
gem  etProphetas  non  solvisBet,  adbuc  promitteretur 
Iia8cituru8,pa88uru8  et  resurrecturus  :cum  ideoma- 
giB  hccnon  solverit,  sed  adimpleverit,  quiajam  non 
promittitur  nasciturus,   passurus,  resurrecturus, 
quod  illa  sacramenta  quondam  personabant^sed  au- 
nuntiatur  quod  natus  sit,  passus  sit,  reaurrexerit, 
qaod  bsc  sacramenta  qus  aCbristianisagunturJam 
personant.  Qui  ergo  venit  Legem  et  Propbetas  non 
Bolvere,  sed  adimplere,  ipsa  adimpletione  abstulit  ea 
per  qa»  adbucpromittebaturimpIendum,quodjam 
constat  impletum:tanquam  sl  verbaistatolieret^nas- 
cituru8,passurus,  resurrecturus,  quae  cum  haec  fu- 
tura  esaent,  recte  dicebantur ;  et  institueret  dici, 
Natus  est,  passus  est,  resurrezit,  quae  illis  comple  • 
tis,  et  ob  boc  ablatis,  recte  dicuntur. 

C4PUT  XVn.  —  Sicut  ergo  ista  verba,  ita  illa 
prioris  populi  8acramenta,quiaper  eum  qui  nonve- 
aitLegemetPropbetassolvere,  sed  adimplere,jam 
impleta  8unt,ideo  toUi  mutarique  debuerunt  :quod 
primisGbristianiSjqui  ez  Judsis  crediderant,  donec 
contratam  diuturnamconsuetudinempaulatim  per- 
Buaderetur  atquead  intellectum  perfectun^iperduce- 
retur,et  quia  ita  nati  erantatqueinstituti,  siverunt 
eosApostoll  patrium  ritum  traditionemque  servare ; 
et  eos  quibus  boc  opus  erat,  ut  congruerent  illorum, 
ttrditatimoribnsquemonuerunt.IndeestquodTimo- 
theum  Judaea  matre  et  Grsco  patre  natum,  propter 
iIIo8,ad  qros  tales  cumeo  venerat,etiam  circumoi- 
dit  Apostolue  {AcL  zvi,  1-3)  :  atque  ipse  inter  eos 
iDorembujn8modicu8todivit,nonsimulationefaIlaoi 
led  consilio  prudenti.  Neque  enim  ita  natis,  et  ita 
iDstitutis  nozia  erant  ista,  quamvis  jam  non  essent 
8igniflcandi8futuri8nece88aria.Magisquippenozium 
erat,ea  tanquam  nozia  probibere  in  his  bominibus 
Qsque  ad  quos  durare  debuerunt.QuoniamCbristas, 
qui  omnes  illas  prophetias  implere  venerat,  sic  eos 
initiatos  invenerat  :ut  jam  de  cstero,qui  nulla  tali 
necessitudine  tenerentur,  sod  ez  diverso  veluti  pa- 
riete,  id  est,  ez  prsputio,  ad  illum  angularem  lapi- 
dem  qni  estGbristus^convenirent  (EpAes.  ii.  14,  20), 
ad  nulla  taliaoogerentur.Si  autem  iis  qui  excircum- 
eisionevenerantytalibusquesacramentisadhucdediti 
erant,  oltro  vellent,  sicut  Timotbeus,  conferre  con- 
groentiam,  non  probiberentur :  verum  si  in  hujus- 
modi  LegiB  operibus  putarent  suam  spem  salutem- 

t  Quldaiii  eordices,  ewn  Baptwnms  fit  et  tranrit. 


que  contineri,  tanquam  acerla  pernicie  vetarentur. 
Unde  est  illud  Apostoii :  Ecce  ego  Pavlus  dico  vobis, 
gvia  si  circumcidamini,  Christus  vobis  nihil  proderit 
{Galat,  V.  2).  Circumcidamini  scilicet,  sicut  ipsi  vo- 
lebant,sicut  eisaquibusdam  depravatis  persuasum 
erat  quod  sine  his  Legis  operibus  salvi  esse  non  pos- 
sent  {Acl.  zv,  1),  Nam  cum  Gentes  ad  Christi  fldem 
ita  venirent,maxime  per  Pauli  apostoli  prsdicatio- 
nem,  sicut  venire  debuerunt,  ut  nullis  ejusmodi 
observationibus  onerarentur ;  quia  et  insolita  ista, 
maxime  circumci8ionem,grandes  etatereformidan- 
tes  deterrerentur  a  flde ;  et  non  ita  nati,  ut  talibus 
sacramentis  imbuerentur,8i  more  pristino  prosolyti 
flerentytanquamChristus  per  illamysteria  venlurui 
adhuc  proraitteretur  :  cum  ergo  sic  venirent  ad  fi- 
dem,  ut  jam  ex  Gentibus  venire  oportcbat,  non  in- 
telligentes  qui  ez  circuracisione  venerant,  cur  sib^ 
illa  permissa  essent.et  curGentibus  irnponendanon 
e88ent;quibusdamcarnalibu8  8editionibusc(Bperant 
Ecclesiam  perturbare,quodGentiIe8  ai  Dei  populum 
accedente8,non  solemniter  proselyti  norentincarnis 
ciroumcisione,et  osteris  hujuscemodi  observntioni- 
busLegis  :atque  in  bis  erant,  qui  boc  idco  fleri  ma- 

gnoperoinsidtebant,quiatimebantJudsosinterquo8 
versabantur.Contrahos  apostolusPaulus  multascri- 
p8it:nam  inhorumsimulationem  ctiamPetrum ad* 
ductum  fratema  objurgatione  corrcxit  {GalcU.ii,ih). 
Sed  posteaquam  in  nnum  Apostoli  congregati,etiam 
consilio^suo  censuerunt  Gentes  ad  higusmodi  opera 
L«gi8  non  esse  cogendas  {Act.  zv,  6-li);  displicuit 
quibusdam  ezcircumcisioneCbristianis^non  valenti- 
bus  mente  di8cernere,iIlo8  solos  abhujusmodi  obser- 
vationibus  non  fuisse  probibendos,quo8  fldes,  qum 
revelata  est,  hisjam  imbutosinvenerat ;  ut  in  eisjam 
consummaretur  ipsa  actio  prophetica,  quos  ante 
adimpletionem  prophetiae  jam  tenuerat  :ne  si  et  ab 
ipsis  removeretur,improbata  potius  quam  terminata 
videretur;si  autem  et  Gentibu8imponeretur,autnoa 
Gbristi  promittendi  causa  instituta  esse,  aut  adbuc 
Cbristumpromittereputuretur.Primus  itaque  popu- 
lus  Dei,  antequam  Ghri<)tu8  veniret  Legem  Prophe- 
tasque  adimplere,illa  omnia  qus  hune  proraittebant, 
observare  jubebatur:  liber  in  eis^qui  hsc  quo  per« 
tinerent  intelligebant;  servus  autem  in  eis,  qui  hoc 
non  intelligebant.Posteriorvero  populusaccedensad 
fldem  qua  jam  Cbristus  venisse,  passus  es8e,ac  re- 
surrezisse  prsdicabatur,  in  iis  quidem  bominibuB 
quos  jam  talibus  saoramentis  institutos  eadem  fldes 
invenerat,  nec  cogebatur  ista  observare,  nec  probi- 
bebatur:in  iis  autemquitalibus  vacui,nulIagenori8, 
nullaconsuetudinis  vel  congruentiae  necessitudine 
retenti  crediderant,etiamprohibcbatur;ut  percosjam 
inciperet  apparere.illaomniapropter  promittendum 
Christum  fuisse  instituta  ;  quo  veniente  atque  hso 
promissa  adimplentejam  oportere  cessare.Uoc  igi- 
tur  temperamentum  modoramenque  Spiritus  sancti 
perApostolosoperantiscumdispIicuissetquibusdam 
ez  circumcisionecredentibus,qui  hscnon  intellige- 

^  Er.  Lugd.  et  Ven.,  concilio.  M. 


359 


CONTRA  FADSTUM  MANlCHiEUM,  S.  AUGDSTINl 


3«0 


bant,  in  ea  perversitatc  manserunt,  ut  et  Gentefl  co- 
gerent  Judaizare.  li  sunt  quos  Faustus  Symmachia* 
norum  vel  Nazareorum  nomine  commemoravit, 
qai  usque  ad  nostra  tempora  jam  quidem  in  ezi- 
gua,  sed  adhuc  tamen  vel  in  ipsa  paucitate  perdu- 
rant. 

CAPUT  XVHI.  —  Quid  habent  ergo  isti.undeLegi 
etProphetis  calumnieiitur,quod  eoe  Christus  solvere 
venerit  potius  quam  adimplere,quia  Cbristiani  non 
obscrvant  que  ibi  prsecepta  sunt ;  cum  ea  sola  non 
cbservent  per  qus  Christus  promittebatur  ;  et  ideo 
non  observent  magis.quia  eadem  promissa  jamChri- 
Btus  implevit,nec  adhucpromittuntur  quejam  im- 
pleta  8unt;eorumq']e  promissiva  signain  eis  termi- 
nari  debuerunt,  quos  fldes  Christi  hsBc  adimplentis 
jam  talibus  imbutos  invenerat  ?  Numquid  enim  noa 
observantChristiani  quod  in  illaScriptura  est,  Audi^ 
Israel ;  Daminus  Deus  tuuSf  Deiu  unus  est  {Deut ,  yi, 
4) :  Non  facies  tibi  idolum;  et  cstera  hujusmodi  ? 
Nuroquid  nonobservantChristiani  quod  ibi  dicitur, 
NonaccipiesnomenDominiDei  tui  in  paMumTNumquid 
ipsum  sabbatum,  quod  ad  intelligcndam  veram  re- 
quiem  pertinet,nou  observantChristiarii  7  Numquid 
bonorem  parentibusCbristiani  nondeferant,quodibi 
pr«ceplum  est?Numquid  a  fornicationibu8,autho- 
mioidii8,aut  furtis^aut  falsis  testimoniis,  aut  a  con- 
cupiscenda  uxore  proximi,  aut  a  concupiscenda  re 
proximi  non  se  temperantChristiani ;  qus  omnia  in 
UlaLege  conscripta  suni(Exod.  xx,4-17)?  Ilscpro- 
cepta  8unt  morum,  illa  sacramenta  sunt  promisso- 
rum  :  haec  implentur  per  adjuvantem  gratiam,  illa 
per  redditam  veritatem :  utraqueperChristumetil- 
lam  semper  gratiamdonantem,nuncetiam  revelan- 
tem ;  et  hanc  veritatemtunc  promittentem,nunc  ex- 
hibentem  :  quia  Lex  per  Moysen  data  esl;  gratia  autem 
et  veritas  perJesum  Christum  facla  est  (Joan.  4, 47)* 
Denique  ista,  que  in  recte  vivente  conscientia  con- 
servantur,  flde  per  dilectionemoperantecomplentur 
{Galat,  V,  6)  :illa  vero  qus  in  promiltente  signiflca- 
tione  versata  sunt,  rebus  redditis  transierunt.Itaet 
ipsa  non  soluta,sed  adimpleta  sunt ;  quia  ea  non  ir- 
rita,nec  rallaciaChristus  ostendit,  cum  id  quod  eo- 
rum  signincatione  promittebatur  exhibuit. 

CAPUT  XIX. —  Non  itaque,  sicut  Faustus  opina- 
tor,qusdam  Dominus  Jeus  adimplevit,que  ab  an- 
tiquis  justis  jam  dicta erant  anteLegemMoyseoSySic- 
uti  est,  iVofi  occides;  quod  non  contrario  redarguit, 
sed  magis  flrmavit,cum  et  ab  ira  eta  convicio  revo- 
cavit  (£a;od.  xx,  43,  et  Matth.  v,21,  22)  :  qusdam 
vero  solvit,  qus  propria  videbantur  legis  Uebrso- 
rum,sicuti  est,  Oculum  pro  ocuto^  dentem  pro  detite; 
quod  videtur  potius  abstulisse  quam  conflrmasse, 
cum  ait,  Ego  autem  dico  vobis^  non  resisteremato^sed 
et  si  quis  te  percusserit  in  maxiltam  tuam  dexieram, 
prsebe  ilti  et  alteram  (Exod,  xxi,  24,  et  Matth,  v,  38 
30),et  cstera.Nos  enim  dicimusetiam  hsc,qus  isti 
putant  solvisse  Christum,velutcontrariareferendo, 
et  tunc  pro  tempore  bene  fuisse  instituta,et  nunca 
Christo  non  Boluta,8ed  adimpieta. 


CAPUTXX.— Proindeprimumabhi8qasro,atrum 

illi  antiqui  justi,  Enooh  et  Seth  (hos  enim  potissim  um 

Faustus  commemorat),et8i  qui  aIii,non  solum  ante 

Moysen,  sed  et  si  qui  ante  Abraham  fueront,  irati 

sint  fratri  sine  causa,  aut  dixerint  fratri,  Faiue,  Si 

enim  non  dixerunt,cur  non  et  talia  docuerunt?Quod 

si  ettaIiadocuerunt,qusroquemadmodum  veleorum 

justitiam  doctrinamque  Ghristus  adimpleverit,  ad- 

dendo,  Ego  autem  dico  vobis^  si  quis  irascitur  fratri 

suo ;  aut  si  quis  dicit,  Racha ;  aut  si  quis  dicit^Fatue  ; 

reus  eritveljudiciitVel  consitii,velgehennseignis(Matth, 

v,  22) :  quandoquidem  et  illi  eodem  modo  vivebant 

eodem  modovivendummonebant?An  ignorabantilli 

justi  frenandam  es8eiracundiam,nec  petulanti  convi- 

oio  fratrem  lacessendum ;  aut  noverant  quidem^sed 

ab  bis  80  abstinere  non  poterant?  Brgo   rei  erant 

gebenns :  quomodo  igitur  justi  ?  ProFecto  enim  neo 

imperitam  rerum  ad  suum  offlcium  pertinentium,nec 

intemperantemaudes  dicereeorum  fuisse  justitiam, 

in  tantum  ut  eos  faceret  reos  gehenns.  Cur  ergo 

illam  legem,secundum  quam  vivebantantiquijusti, 

bscaddendoChristus  impleret,  cum  eorum  quoqoe 

justitia  sine  istis  esse  non  posset  ?  An  dicturus  es 

quod  prsceps  iracundia,  et  lingua  improba,  ex  quo 

venit  Chri8tu8,c(Bpit  ad  iniquitatem  pertinere  ;  an- 

tea  vero  non  erat  iniquum  vel  corde  vel   ore  ista 

committerePSicut  in quibusdam  rebus pro  teiitporum 

proprietatibusinstitutiSyinvenimusnuncaliquidnon 

licere.quod  ante  Iicuerit;vel  quod  aotenonlicuerit, 

nunc  licere.  Non  usque  adeo  desipis,  ut  hoc  dioas : 

8edetiam8idicas,re8pondebiturtibi,quodsecundum 

istum  intellectum  Christus  non  adimplere  venerit 

quod  legi  antiqus  defuit,8ed  iegem  instituerequsB  non 

fuit ;  si  dicere  fratri,  Fa/fi«,cum  apud  antiquosjus- 

tos  nonfuidset  iqju8tum,nuncitainjustum  esseChri- 

8tu8  voluit,  ut  quisquis  hoc  dixerit,  reus  sit  gehen- 

ns.  Proinde  nondum  invenisti  cuinam  legi  hsc  ali- 

quando  defuerunt  quibus  nunc  additis,eamChri8tu8 

impleret. 

CaPUT  XXI.—  An  forte  lex  non  mcBchandi  apud 
illos  justosantiquos8emiplenaerat,donec  a  Domino 
adimpleretur,addente,  ne  quis  ad  concupiscendum 
videat  mulierem  ?  Sic  enim  commcmorasti  ipsam 
sententiam :  «  Audistis  dictum  esse,Non  mxchaberis  ; 
ego  autem  dico  vobis,  ne  concupiscatisquidem.nAdim» 
pletio  estt  inquis.  Explica  plane  ipsa  verba  evange- 
lica,  noli  tuis  extenuarequod  dictum  est,et  videqnid 
de  illisantiquissimisjustis  senseris.  Audisiis ^inquiif 
quia  dictum  est^Non  msechaberis :  ego  autsm  dico  vo* 
biSfSi  quis  viderit  mulierem  ad  concupiscendum  eam, 
jam  msechatus  esteam  incorde  (Exod.  xx,  U  etMatih. 
V,  27,  28).  Itane  vero  illi  justi,  Seth  vel  Enoch,  vel 
si  quieis  similes  fuerunt,m(Bchabanturin  cordibus 
suis;  et,  aut  non  erat  cor  eorum  templum  Dei,aut 
mcecbabantur  in  templo  Dei  ?  Quod  si  non  audea 
dicere,quomodo  etiam  de  hac  relegem  illorum.qua 
apud  illoB  jam  lunc  plena  erat,modo  veniensChris- 
tusimplevit? 

CAPUTXXIL  —  De  non  Jurandoaatem(fi»Mi.xz,7, 


361 


LIBER  DECIMUS  NONX-S. 


363 


ei  Arfl///i.v,33-37),qiiia  et  hic  illorum  le^cra  a  Cliri-/ 
8to  adimplotam  essc  (lixistif  noii  pussuni  artiriiiarc 
aDiiquosJuslos  non  jurusscinam  ct  Paulumaposto- 
lum  jurassc  invenimus  {liom,  i,  \i ;  Pliitipp.    t,  S  et 
II  Cor.i,23).De  veslro  autem  urc  non  tollitur  crcbra 
Juratio,  cum  jurctis  per  lumen,  quod   amalis  cum 
muscis  ;  neque  enim  lumenillud  mentium  ab  istis 
oculis  penitus    alienum,  quod  illuminat   omnem 
bominem  venientem  in  hunc  mundum  {Joan.  i,9), 
nostis  aliqua  exparte  cogitare  :  et  per  dominum  ^ 
Testrum  Manicbaeum;  qui  Manes  lingua  patria  vo- 
cabatur ;  sed  vos  ut  apud  Gn-Bcos  nomcn    insaniee 
vitaretiSyVelut  declinatoet  prolongalo  nominc,qua- 
si  fusionem  adlidistis,  ubi  amplius  laberemini.Sic 
enim  mihi  quidam  vestrum  exposuit,  cur  appella- 
tus  sit  Manichsus,  ut  scilicet  in  gr«£ca  lingua  tan- 
quam  manna  fundere  videretur  ;  quia  Graecc  lundi 
^hiv  dicitur  :  ubi  quid  egeritis  nescio,  nisi  ut  ex- 
pressius  vobis  somniaretis  ^  insanlam.Neque  enim 
addidistis  in  parte  priore  nominis  unam  litteram, 
DtagQOSceretur  manna ;  sed  addidistis  in  posteriore 
duas8yIlaba:>,nonappeIIantcsMannicha:um,scdMa- 
nisheum  ;  ut  nihil  aliud  vobis  tam  prolixis  et  vanis 
flermonibus  suis  nisi  insaniam  fundere  sonaret.Sai- 
pissime  juratis  et  per  Paracietum,  nou  sane  illum 
qnem  Ghristus  discipuiis  promisit  et  nisi  [Joann. 
ziv,16,26;  xvi,7,et  i4r/.ii,2-4)  :  sed  per  eum  ipsum 
ut  latine  nomen  ejus  interpreter,  insanifusorem  ^. 
Cam  ergo  jurare  nunquam  desinatis,  vellcm  scire 
qnomodo  intelligatis  hanc   quoque  Legis  partem, 
qaam  vultis  antiquissimam  intelligi,  quod  vobis 
Dominus  adimpleverit,et  magis  propter  jurationes 
Apostoli.  Nam  vestra  quas  auctoritas  est,  vcl  vobis 
ipsiSjDedum  mihi,aut  cuiquam  homini.^  Undcputo 
jam  clarere,  quam  sit  aliter  rccipienduiu  quod  ait 
Christus, iV(m  veni  Legem  solvere,5ed  adimplcrc.^on 
his  videlicet  additamentis,qude  vel  ad  expositioncm 
pertinent  propositarum  antiquarum  sententianum 
Tel  ad  convereationem.  non  ad  implctionem. 

GAPUT  XXIII.—  Quia  enim  nonintelligcbantho- 
mieidium^nisi  peremptionem  corporis  humani,  per 
quam  vita  privaretur;aperuitDominus  omncm  ini- 
qoummotumad  nocendumtratriin  homicidiigenere 
deputari.  Unde  et  Joannes  dicit  :  Qui  odit  fratrem 
«ttum,  homicida  est  (/  /oaii.iii,xv).Et  quoniam  puta- 
bant  tantummodo  corporalem  cumfemina  iilicitim 
eommixtionem  vocari  mocchiam,demonstravit  Ma- 
giater  etiam  talem  concupisccntiam  nihil  csse  aliud 
Item  quia  pejerare  grave  peccatum  est;  non  jurare 
iQtem,sicut  verum  jurare,nuilum  pcccatum  est,sed 
longius  remotus  esl  afalsum  jurando,qui  nccjurare 
coD8uevit,quam  qui  verum  jurare  proclivis  est:  ma- 
luit  nosDominus  et  non  ju  rantcs  non  recedere  a  vero, 
quam  verom  jurantespropinquare  pcrjurio.Itaque  ct 
Apostolus  in  sermonibus,  quos  habuisse  narratur, 
nuDquamjuravit,nejurandiconsuetudinealiquando 

*  la  M88.«  et  per  domnum. 

*  Bie  pleriqae  Mu.  Al  Am.  et  alii  quidam  Mss.,  voltis 
tommaremini,Et.  etLov.,no^t«  somniare  vtV/c^rmini— Mo- 
nl,  Elem.Crit.»p.3i6,ceD8et  legeaduui,omtnaremi/it.    M. 

*  Aliqaot  Mct.,  in^nmiM  fusorem, 

Patsol.  XLII. 


e  i  nrscius  in  porjurium  labcretur.  In  scriptis  au- 
tv-m,  ubi  esl  considoratio  major  atque  propcnsior, 
plurious  locis  jurasse  invenltur.no  quisquam  puta- 
r«»t  ctl&m  verum  jurando  pcccari,scd  potius  inlelli- 
gerct.humanai  tragilitatis  corda  non  jurando  tutius 
a  perjurio  conservari.Quibus  perspectis.inveniraus 
ncc  illa  esse  destructa,  sicut  l^^austus  putat,  que 
velut  proprie  vult  ad  Moysen  pertinere. 

GAPUT  XXlV.  —  Nam  et  hio  quajro  ab  istis,  cur 
proprium  velint  cssc  Lcgis  Moysi,  quod  dictum  est 
antiquis,  DHiges  proximumtuxim,eloderis  inimicum 
tuum  {Uvii.  XIX,  18).  An  ct  apostolus  Paulus  non 
dixit  homines  quosdam  Deo  odihiles  (Rom.  i,  30)? 
Et  utique  in  haradmonilioneipse  Dominus  ad  hoc 
Dos  hortatur,  ut  imitemur  Doum.  Ut  sitis,  inquit, 
fllii  Patris  vestrt  qui  incoelis  est^qui  facit  solemsuum 
oriri  super  honos  et  malos^et  pluit  supcr  justos  et  tfi- 
justos.  QutiTendum  itaquo  est  quomodo  intelligatur, 
e.\empIo  Dei,  cui  dixit  quosdam  odibiles  Pauius, 
odio  habendos  inimicos;ct  rursus  excmplo  Dei,qui 
facit  solcm  suum  oriri  supor  bonos  et  malos^et  pluit 
super  justns  et  injustos,  diligendos  inimicos.  Sio 
apparebit  Dominum  male  inteliigentibus  id  quod 
dictum  est,  Oderis  inimicum  /uum, inlerre  voluisse, 
quod  omnino  non  norant,  ut  diligerent  inimicos 
suos.  Utrumquc  autcm   quomodo  servandum  sit, 
longum  est  disputare.Scd  ad  istos  interim,  quibus 
generaliter  displicet.si  quis  odcritinimicum  suum, 
est  nobis  scrmo  qui  eorum  frontem  premat,  cum 
eos  interrogamus,  utrum  diligat  deus  eorum  gen- 
tem  tenebrarum  :  aut  si  propterea  nunc  inimici  di- 
ligendi  sunt,  quod  habeant  partem  boni  ;  cur  non 
ob  hoc  eos  et  odisse  debemus,quod  habcant  partem 
mali.    Ea  quippe  rcgula  et  hoc  solvitur,   docetur- 
que  non  esse  contrarium.quod  in  antiqua  Scriptura 
dictum  est,  Oderis  inimicum  tuum :  ct  in  Evangelio 
Diligitc  inimicos  vestros  [Matth.  v,   43-45)  ;  quod 
unusquisque  iniquus  homo,  in   quantum  iniquus 
est,  odio  habendus  est ;  in  quantum  autem  homo 
est,  diligendus  cst ;  ut  illud  quod   in  eo  recte  odi- 
mus,  arguamus,  id  esl,    vitium,  quo   possit  illud 
quod  in  eo  rccte  diligimus,  id  cst,  humana  nalura 
ipsaemendatovitioliberari.IIflBC.inquam,reguIae8t, 
qua  et  oderimus  inimicum  propter   id  quod    in  eo 
malum  est,ld  est,iniquitatem  ;  et  diligamus  inimi- 
cum  proptcr  id  quod   in    eo    bonum   est,    id    est, 
socialem    rationalemque   crcaturam   :    nisi    quod 
nos  non  eum  pcr  naturam  vel  suam   vel  alienam, 
sed  per  propriam  voluntatem  malum  esse  convin- 
cimus.  llii  autem  per  naturara  gentis  tcnebrarum 
putant  esse   homincm  malum,   quam    secundum 
ipsos  Deus  totus  timuit,  antequam  in  parte  vince- 
retur  ;  et  in  parte  ab  ca  sic  victus  est,   ut  nec  to- 
tus  libcraretur.  Audito  igitur,  et   non    intellecto, 
quod  antiquis  dictum  eral,0(ierT5  inimicum  tuum.fe' 
rebantur  homines  in  homini8odium,cum  deberent 
non  odisse  nisi  vitium:hoscorrigit  Dominus,dicen- 
do,  Diligile  inimicos  vcstros;  ut,  qui  jam    dixerat, 
fiou  vcni  Legem  solvere,  sed  adimplere,  ideoque  de 
odio  inimici  quod  scriptura  est  inLegenon  solveret, 


363 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


364 


procipiendo  utique  ui  diiigamus  iDimicos,  cogeret 
nos  intelligere  quonam  modo  posscmus  unum  eum- 
demque  hominem  et  odisse  propter  culpam,  et  di- 
ligere  propter  naturam.Sed  hocad  perversas  eorum 
mentes  intelligere  multum  est.  Urgendi  sunt  tan- 
tum,  ut  secundum  calumnis  su»  perditam  ratio- 
nem,vel  potius  amentiam,  defendant  deum  suum, 
quem  non  possunt  dicerediloctorem  gentis  tenebra- 
rum  ;  ideoque  ad  ejus  exemplum  non  habent  que- 
madmodum  hortentur  utsuum  quisque  diligatini- 
mionm.Potius  enim  genti  ipsi  tenebrarum  dilectio- 
nem  inimici  tribuere  potuerunt,quam  deo  suo.Illa 
quippe,  sicut  delirant»  vicinam  sibi  lucem  atqne  ut 
frueretur  invadere  cogitavit.  Neque  ista  culpa  est, 
oum  verum  et  beatiflcum  bonum  appetitur.  Unde 
et  Dominus  dicit :  Regnum  calorum  vim  patitur 
et  qui  vim  fecerint,  diripient  illud  {Matth*  zi,  12). 
Ecce  gens  tenebranim  secundum  eorum  vanitatem 
vim  facere  ac  diripere  voluitbonum  quod  amaverat, 
ejus  charitate  et  specie  delectatainec  eam  vicissim 
Deus  dilexit,  sed  odio  detestans  frui  se  volentem, 
funditus  eradicare  molitiis  est.  Si  ergo  mali  amant 
bonum  quo  frnantur,boni  autem  oderunt  malumne 
polluantur  ;  respondete,  Manichaei,  quinam  eorum 
impIeantquodDominus  a\i,  DHigite  inimicos  vestroi 
Ecce  si  has  singulas  repugnantesque  senteniias  esse 
vultis,  deus  vester  fecit  quod  scriptum  est  in  lege 
Moysi,0(2mi  inimicum  tnum  ;  et  gens  tenebrarum, 
quod  scriptum  estinEvangeIio,Z)t%t^  inimicos  ves- 
^roi.Quanquam  nec  fingendo  invenirepotuistis,  quo 
pacto  dirimatis  quffistionem  inter  muscas  lucipetas, 
etblattas  lucifugas:  utramque  enim  prolem  gentis 
tenebrarum  esse  contenditis.Unde  ergo  illas  amant 
a  sealienam  lucem,ills  autem  hanc  aversando  sua 
potius  origine  delectantur  ?An  mundius  nascuntur 
muscffi  in  fetidis  cloacis,  quam  blatta  in  obscuris 
cubiculis  ? 

CAPUT  XXV.—  Jam  vero  illud  quod  antiquis  di- 
ctum  est,  Oculum  pro  oculo,  dentem  pro  d^to,quo- 
modo  contrarium  habet  quod  ait  Domiuu8,£yo  au' 
tem  dico  vobiSfnon  resistere  malo,sed  si  quis  percusse- 
rit  te  m  maxiltam  tuam  dextram^prxbe  illi  et  alteram 
{Exod.  XXI,  24,  et  Matth.  v.  39),  et  cstera  ?  Quando- 
quidem  et  illud  antiquum  ad  reprimendas  flammas 
odiorum«8ffivientiumqueimmoderatosanimosrefre- 
nandos,ita  praeceptum  est  ^Quis  enim  tantumdem 
facile  contentus  est  reponere  vindicla?  *,  quantum 
aocepit  ii]juri®?Nonne  videmus  homines  leviterls- 
808  moliri  cffidem,8ilire  8anguinem,vixque  invenire 
in  malis  inimici  uude  satientur?Quis  pugno  percus- 
sus^non  aut  judiciaconcitat  in  damnationem  ejus  qui 
percusserit :  aut,  si  ipse  repercutere  velit,  totum 
hominem,  si  non  etiam  telo  aliquo  arrepto^pugnis 
oaloibusque  contundit  ?  Uuic  igitur  immoderat®,ac 
per  hoc  injust»  ultioni,  lex  justum  modum  flgens, 
pGBuam  taJionisinstituitthocestfUt  qualem  quisque 
intulit  injuriam,  tale  supplicium  pendat.  Proinde, 

<  Er.  Lngd.,  a  prmeepto  est.    M. 
s  Am.  £r.  et  Mss.;  Quit  enim  tondem  facUe  conientus 
ett  tantum  reponere  vindictm  7 


Ocutum  pro  oculOt  dentem  pro  dente^  non  fomes,  sed 
limes  furoris  e8t,non  ut  id  quod  sopitum  erat,hino 
accenderetur^sed  ne  id  quod  ardebat,ultra  extende- 
retur,impositus  '.Est  enim  quaedam  justa  vindicta» 
justeque  debetur  ei  qui  fueritpassus  ii^uriam:unde 
otique  cum  ignoscimu8,deno8tro  quodam  modo  ju 
re  largimur.  Unde  etiam  debita  dicuntur,  qu«  in 
oratione  dominica  humanitus  dimittere  monemur, 
ut  nobis  et  nostra  divinitus  dimittantur  (MaUh.  vXy 
42).  Quod  autem  debetur,  etsi  benigne  dimittitur, 
non  tamen  inique  repetitur :  sed  siout  in  jurando, 
etiam  qui  verum  Jurat,  propinquat  perjurio,  unde 
longe  abest  qui  omnino  non  Jurat;  et  quamvis  non 
peccet  qui  verum  Jurat,  remotior  tamen  a  peccato 
est  qui  non  Jurat ;  unde  admonitio  non  Jurandi, 
conservatio  est  apeccatoperJurii:itacumpeccet  qui 
perimmoderationeminju8tevultvindicari,nonpecc6t 
autem  qui  modum  adhibens  juste  vult  v indicaH  ; 
remotior  est  a  peccato  injusts  vindicts  qui  non 
vult  omnino  vindicari.Peccat  enim  qui  exigit  altra 
debitum  ;  non  peccat  autem  qui  exigit  debitum  : 
sed  tutior  longe  est  a  peccato  injusti  exactori8,qui 
omnino  non  exigitdebitum,  prssertim  ne  cogatar  et 
ipse  reddere  debitum  ab  eo  qui  nullum  habet 
debitum.  Possem  ergo  et  ergo  sic  ista  ponere,  Dio- 
tum  est  antiquis,  Non  injuste  vindicabis  ;  ego  au- 
tem  dico,  ne  vindicetis  quidem ;  adimpletio  est : 
sicut  de  Jurando  Faustus  ait,  Dictum  est,u  Non  pe* 
lerabis;  ego  autem  dico^  ne  juretis  quidem;  •  seque 
adimpletio  est.Poteram  ergo  et  ego  ita  dicere,8i  mi- 
hi  per  hffic  adjecta  verba,quod  Legidefuit,a  Christo 
additum  videretur  ;  ac  non  potius  id  quod  Lex  vo- 
iebat  eiflcere,  ne  ii^juste  se  quisquam  vindicando 
peccaret,con8ervari  tutius  si  omnino  se  non  vindi- 
caret ;  sicut  id  quod  volebat  efllcere,  ne  quisquam 
pejerandopeccaretyconservari  tutius  si  noo  Juraret. 
Nam  si  contrarium  est,  Oculum  pro  oculo ;  et,  Qui 
te  percusserit  in  maxiltam,prssbe  illi  et  alteram  :  cur 
non  sit  contrarium,  Beddes  Domino  jusjurandun^ 
tuum  ;  et,  Nolijurare  omnino  {Exod.  xx,  7^et  Matth. 
V,  33-37)  ?  Et  tamen  illam  non  destructionem,  sed 
adimpletionemFaustusarbitratur:quodethicdebuit 
arbitrari.  Nam  8i,verum  Jura,  adimpletur  dioendo» 
Ne  Jures  :  cur  non  et,Ju8te  vindica,  adimpletur  di- 
cendo  vindices  ?  Sic  et  ego  *  in  utroque  conserva- 
tionem  esse  arbitror  a  peccato,  quo  vel  falsum  Ju- 
ratur,vel  iiguste  vindicatur:  quanquam  hoc  de  do- 
nanda  omnino  vindicta  valeatetiam  ad  illud,ut  dimit- 
tendo  hujusmodi  debita,etiam  nobisdimitti  merea- 
mur.Sed  duro  populo  aiodus  prius  adhibendus  fuit 
quo  diceret  non  egredi  debitum  :  ut  edomita  ira, 
quffi  adimmoleratamvindictamrapitjamqui  vellet, 
tranquillus  attenderet  quid  ipse  deberet,quod  sibi 
relaxari  a  Domino  cuperet,  ut  hac  consideratione 
conservo  debitum  relaxarct. 

CaPUT  XXVI.  —  Nam  et  illud  de  uxore  noo  di- 
mittenda  quod  Dominus  prfficepit;cum  antiquis  di- 

i  Sic  Am.  Er.  et  Mm.,  At  Lov.»  uUra  extenderetw. 
Impesita  est  enim  quwdam, 
t  Aii.  Er.  ac  plores  Mm.,  sieiU  ego; 


365 


LIBER  DECIMUS  NONUS. 


366 


ctam  sit,  Quicumque  dimUerit  uxorem  suam.det  ilti 
libellum  repudii  {Deut,  xxiv,  1,  et  Matth,  v,  34 ,  32); 
8i  diligenter  iDtueamur,videbimus  Don  esse  coDtra- 
rium.  ExpoBuit  enim  Dominus  quid  Lex  voluerit  : 
oum  pasftim  dimittenti  uxorem  Jasserit  libellum  re- 
pudii  dare.  Neque  enim  ait,  Qui  voluerit,  dimittat 
nxorem  suam ;  cui  esset  contrarium  non  dimittere: 
sed  utique  nolebat  dimitti  uxorem  a  viro,  qui  hano 
interposuit  moram,ut  indiscidium  animusprsceps, 
libelli  conscriptione  refractus  absisteret,  et  quid 
mali  esset  uxorem  dimittere  cogitaret  :  praesertim 
quia,  ut  perhibent,  apud  Hebraeos,  scribere  litteras 
Hebrsasnullifas  erat,nisiScribis  solis,cum  et  excel- 
lentiorem  profiterentur  sapientiam,et  si  qui  eorum 
essent  squitate  ac  pietate  pr«diti,non  tantum  profl- 
terentur  sapientiam,  verum  etiam  sectarentur.  Ad 
hos  igitur,quos  oporteret  esse  prudentes  Legis  inter- 
pretes  etjustos  discidii  dissuasores,Lexmittcre  vo- 
loit  eum,quem  jussit  libellum  repudii  dare,8i  dimi- 
sissel  uxorem.  Non  enim  ei  poterat  scribi  libellus, 
nisi  ab  ipsis,  qui  per  hanc  occasionem  ex  necessi- 
tate  venientem  quodam  modo  in  manus  suas  bono 
Gonsilio  regerent,atqueinter  ipsum  et  uxorem  paci- 
flce  agendo  dilectioncm  concordiamque  suaderent. 
Qood8itantumintercederetodium,utextinguiemen- 
dtrique  non  pos8et,tunc  utique  scriberetur  libellus: 
qoia  frustra  non  dimitteret,  quam  sic  odisset^ut  ad 
debitam  conjugio  charitatem  nulla  prudontium  per-  ' 
suasione  revocaretur.  Si  enim  non  diligituruxor,di- 
mittenda  est.  Quiaergo  dimittenda  non  est^diligen- 
dae8t.DilectioaDtem  monendo  atquesuadendocom- 
poDi,  Qon  invitum  cogendo  imponi  potest.Hoc  face- 
re  Scriba  debebat  Justus  et  sapiens,  qualem  in  illa 
profesaione  esse  oportebat :  ad  quem  ut  veniretur, 
disoordi  mari  to  libeilos  conscribend  us  prsceptus  est: 
qoem  vir  bonus  prudensque  non  scriberet,  nisi  in 
animo  nim  is  averso  atque  perverso  consili  um  cancor- 
dla  Qon  valeret.  Verumtamen  a  vobis  ex  vestri  erro- 
rit  sacrilega  vanitate  qucro,our  displiceat  dimittere 
ozoreaiy  quam  non  ad  matrimonii  fldem,  sed  ad 
ooncQpiacentis  crimen  habendam  csse  censetis^Ma- 
trimoniam  quippe  ex  hoc  appellatum  est,  quod  non 
ob  aliud  debeat  femina  nubere,  quam  ut  mater  flat : 
gaod  vobie  odiosum  est.  Eo  modo  enim  pulatis  par- 
tem  dei  ve8tri,gentistenebrarum  prflclio  dovictam  et 
aobactam,  etiam  carneis  compedibus  colligari. 

GAPUT  XXVIL  —  Sed  ut  potius  quod  nunc  agitur 

axplicero  :  si  Christus,  ubi  quibusdam  antiquis  sen- 

isDtiia  propositis  adjuxit,  Ego  autem  dico  vobts,  ne- 

qaeprimomm  hominumlegem  boc  verborum  addi- 

tenieDto  adimplevit,  neque  illam  quee  por  Moysea 

dateest  quasicontrariorum  oppositione  destruxit; 

eed  potiue  omnia  ex  Hebrasorum  iege  commeoiorata 

ila  commendavit,  ut  quidquid  ex  persona  sua  insu- 

per  loqueretur,  vel  ad  expositionem  requirendam 

valeretf  ai  quid  illa  obscure  posuisset,  vel  ad  tutius 

eoneervandum  quod  illa  voluisset :  vides  quam  sit 

i    eliier  inteliigendQm,  quod  ait,  non  se  venisse  Le- 

gem  iol?eret8ed  adimplere ;  acilicet  ut  non  quasi  ae- 


miplena  istis  verbis  iQtegraretur^sed  utquod  littera 
Jubenteproptersuperborumprssumptionemnonpo- 
terat,  suadente  gratia  propter  humilium  confessio- 
nem  impleretur,  opere  factorum,  non  adjectione 
verborum.  Fides  enim,  sicut  Apostolus,  ait,  perdile- 
ctionem  operatur  {Galat,  v,  6).  Unde  ilem  dicit : 
Qui  enim  ditigit  atterum,  Legem  implevit  {Rom,  xiii, 
8).  Istam  charitatem  quia  veniens  Ghristu8,per  Spi- 
ritum  sanctum  quem  promissum  misit,  in  manife- 
stationedonavit,qua8oIacharitateju8titia  Legis  po8- 
eet  impleri,  propterea  dixit :  f^on  veni  solvere  Legem^ 
sed  adimptere.  Hoc  est  Novum  Testamentum,  quo 
huiodilectioni  haereditas  regnicoelorum  promittitur, 
quod  in  flguris  Veteris  Testaroenti  pro  temporum 
distributione  tegebatur.Unde  idem  dicit :  Mandatum 
novum  do  vobis,ut  vos  invicem  diligatis  {Joan.xiii,  34). 

CAPUT  XXVIIL  —  Itaque  vel  omnia,  vel  pene  om- 
nia,  quffi  monuit.  seu  praecepit,  ubi  adJungebat,E^o 
autem  dico  vobis,  inveniuntur  et  in  illis  veteribus  Li- 
bris.  Ibi  contra  iram  dictum  est,  Turbaius  estprx  ira 
ocutus  meus  {Psat,  vi,  8) ;  oijMetior  est gui  vincit  iramf 
quam  qui  capit  civitatem  {Prov.  xvi,  33).  Ibi  contra 
verbum  durum,  Ptaga  flagetti  livorem  faciet ;  ptaga 
autem  tingux  confringet  ossa  {Eccti.  xxviii,  21).  Ibi 
contra  moechiam  cordis,  Pfe  coneupiscas  uxorempro* 
ximi  tui  (Exod,  xx,  17).  Non  enim  ait,  Ne  adulteres; 
sed  ;  Ne  cancupiscas  :  Unde  Apostolus  hoo  ex  Lege 
oommBmoTBifdicenBfNamconcupiscentiamnesciebam 
nisi  Lexdiceret,  Non  concupisces  {Rom,  vii,7).  Ibi  de 
patientianon  resistendi  laudatur  vir  prsbens  percu- 
tienti  semaxillam  etsaturatusopprobriiB^rAr^m.iiii 
30).Ibi  de  inimico  diligendo  dioMur, Siesurierit  inimi" 
cus  tuus,cibaiHum:sisitit,potum  djilli{Prov,TKy.2\), 
Hinc   enim  hoc  oommemoravit  Apostolus  {Rom. 
xiif  20).  Et  illud  in  Psalmo,  Cum  iis  qui  oderant  pa- 
cem,  eram  paci/icus  {PsaL  cxix,  7)  :  et  alia  multa. 
Quod  autem  temperando  a  vindicta,  et  diligendo 
etiam  malo8,Deum  initemur^habes  ibi  de  ipso  Deo 
id  agente  copiosum  locum :  ibi  namque  soriptum  est, 
Multum  enim  vaiere  tibi  soti  superat  *■  semper,et  virtuti 
brachii  tui  quis  contra  stabit  f  Quoniam  tanquam  mO' 
mentum  staterse^sic  ante  te  est  orbis  terrarum;  et  tan- 
quam  gutta  roris  antelucanifquse  descendit  in  terram : 
sed  misererit  omnium,  quoniam  omnia  potes  et  dissi" 
mutas  peccata  hominum  propter  posnitentiam.  Ditigis 
enim  omnia  qux  suntfCt  nihit  odisti  horum  qux  fecisti: 
nec  enim  odiohabensatiquidconstituisses.Quomodo  ergo 
posset  atiquid  permanere,  nisi  tu  votuisses ;  aut  quod  a 
te  vocatum  non  esset^  conservaretur  f  Parcis  autem 
omnibus^quoniam  tua  sunt,  Dominetqui  animas  amas, 
Bonus  enim  spiritus  tuus  est  in  omnibus;  propter  quod 
eos  qui  exerrant  partibus  corripis  et  de  quibus  peccant 
admonenStalloqueris,  ut  relicta  malitia  credant  in  te^ 
Domine  {Sap,  xi,  22 ;  xii,  2).  Ad  hanc  benignam  pa- 
tientiam  Dei,  qui  facit  solom  suum  oriri  super  bonoa 
et  malos,  et  pluit  super  Justos  et  inJu8to8,no8  imi* 

i  NonnuUi  codiees,  supererat :  ut  vul^ata  in  imprea- 
iii .In  manuseriptis  tamen  Bibllii  no  itris  Iegitur,iy|»era^« 
In  gneco,  paresiin. 


367 


CONTRA  PAUSTDM  MANICHiEDM,  S.  AUGDSTINI 


368 


I  ■. 


tandam  Ghnstus  hortatur  :  ut  vindicare  nostras  in- 
jurias  negligamu8,et  benefaciamus  his  qui  nos  ode- 
ruQt,  ut  simus  perfecti,  sicut  Pater  noster  coelestis 
perfectue  est  {Matth,  v,  44-48).  Valere  autem  nobis 
et  ad  remittenda  debita  peccatorum  nostroruai,quod 
aliis  ista  ultionum  debita  reiaxamus,  et  cavendum 
esse,  ne  si  hoc  non  fecerimus,nec  nobis  deprecan- 
tibus  peccati  obligatio  remittatur,  sic  in  illis  Libris 
veteribus  scriptum  est :  Qui  vindicari  vulttinveniet 
vindidam  a  DeOyet  peccata  illius  confirmans  confirma' 
hit,  Belinque  proximo  tuo  nocenti  te,et  nunc  deprecanti 
tibipeccata  solventur.  Homo  homim  reservai  iram.et  a 
Domino  qucerit  medelam  camis  f  In  hominem  similem 
sibi  non  habet  misericordiam^et  pro  peccatis  suis  de- 
precatur  Dominum  ?  et  ipse  dum  caro  sit,  reservat 
iram,  et  repropitalionem  petit  a  Domino  ?  et  quis  exo- 
rabit  pro  peccatis  illius  {Eccli.  xxviii,  15)? 

CAPUT  XXIX.— Jam  verodeuxorenon  dimittenda, 
quid  aliud,  vel  quid  opportunius  ex  illis  Libris  com 
raemorem,  quam  id  unde  Judseis  de  hoc  re  interro- 
gantibusDominus  ipse  respondit^Cum  enim  quaere- 
rentutrumliceretquacumqueexcausadimittereuxo- 
aem  ait  iilis :  Non  legistis  quia  qut  fecit  ab  initio^^mas' 
cutum  et  feminam  fecit  eos,et  dixil^Propter  hocdimit- 
tet  homo  palrem  et  matrem^  et  adhierebil  uxori  sux;  et 
erunt  duo  in  came  una,  Itaquejam  non  sunt  duo^sed 
una  caro,Quod  ergo  Deus  fU>njunxitthomo  non  separet, 
EcceJudsi  ex  libris  Moysi  convincuntur  non  esse 
uxorem  dimittendam,  qui  secundum  voluntatem  le- 
gis  Moysi  arbitrabantur  se  facere,  cum  dimitterent. 
Simul  et  illud  hic,ipso  Ghristo  attestante,cogno8oi- 
mu8,Deum  fecisseet  conjunxisse  masculum  et  femi- 
nam  :  quod  Manicheei  negando  damnant  *,non  jam 
MoyseosIibrOfSedChristi  Evangclio  resistentes.  Por- 
ro   autem   si  quod   ipsi  opinantur  et  prsdicant, 
verum  est,  diabolum  fecisse  atque  junxiase  mascu- 
lum  et  fcminam  :  quacaliiditate  diabolica  Faustus 
reprehendit  Moysen  tanquam  conjugiadirimentem 
per  iibellum  repudii,  et  laudat  Ghristum  tanquam 
illud  ejusmodi  vinculum  oonfirmantem  ex  prsecepto 
Evangeiii;oum  utiquesecundum  suam  stultam  sacri- 
legamque  sententiam  Moysen  laudare  debuerit  sepa* 
rantem  quod  fecerat  et  conjunxerat  diabolus,  et 
Christum  vituperare  diaboli  figmentum  et  ligamen- 
tum  solidantem? Jam  illud  quomodo  aperit  Magister 
bonus.cur  ipse  Moy8es,ex  cujus  libro  prolata  est  de 
prima  conjunctione  masculiet  femina;  tam  sancta  et 
nulla  separatione  vioianda  castitae  cojugalis,  postea 
permiseritdimittereuxorem^Namcumillirespondis- 
seni.Quid  ergo  Moyses  mandavit  dari  tibeltum  repudii, 
et  dinnttere?eAi  WVis^Quoniam  Moysesadduritiamcordis 
vestri  permisit  vobis  dimittere  uxores  vestras(Matth.xLx, 
4-8).Hoc  est  quod  pauloante  expo8uimus(Stipra,cap. 
26).  Quanta  enim  duritia  erat,  qus  nec  per  libelli 
]nterpositionem,ubi  dissuadendi  locus  justis  et  pru- 

<  Lov.,  qui  fecit  hominem  ab  initio.  Editi  vero  alii  et 
Mss.  coQseDtieutes  greaco  non  babent  hominem  :  qum 
▼ox  ab  aDtiquis  eiiam  Corbeiensibus  Bibliis  uigaUe  si- 
▼e  iatin»  editionie  abest. 

*  In  Mm.  apud  Am.,  damnantur. 


dcntibus  tribuetur,solvi  et  flecti  posaet  ad  recipien- 
damvelrel  revocandara  conju^ii  charitatem?ItaDo- 
minus,quid  Lex  et  bonis  prfficiperet,et  duris  permit- 
teret.ejusdem  Legis  testimonio  declaravit;cum  et  non 
dimittendam  uxorem  ex  eadem  Scriptura  commemo- 
rata  conjunctione  masculi  et  femins  monuit»  divi- 
namque  auctoritatem  ejusdem  conjunctionia  expo- 
suit,  et  dandum  libellum  repudii  propter  duritiam 
vel  domandi  vel  indomiii  cordis  ostendit. 

CAPUT  XXX.—  Quapropter,cum  omnia  illa  excel- 
lentia  praecepta  Domini,  qus  veteribus  Hebraeorum 
Libris  contrariaFaustus  volebat  08tendere,in  eisdem 
quoque  Libris  inveniantur;  unde  venit  Dominus 
Legem  non  8olvere,sed  adimplere^nisi  utexceptis  * 
promissorum  figuris,  quae  reddita  veritateadimpletae 
alque  sublatae  sunt,  ipsa  quoque  praecepta,  per  qus 
Lex  illa  sancta  et  jusla  et  bona  esi(Rom.  xii,12),  non 
pervetustatemlittera;jubentis,etd6lictasuperborum 
reatu  etiamipraevaricationis  augentis^sed  per  novita- 
tem  spiritus  adjuvantis,  et  humilium  oonfessionem 
salutis  gratia  libcrantis.implerentur  in  nobis  ?  Quia 
rcvera,  sicut  omnia  ista  praecepta  sublimia  nec  illis 
Libris  veteribus  desunt ;  ita  illic  finis  quo  referantur 
occultus  est :  quamvis  secundum  eum  viverent  sanc- 
ti,  qui  futuram  ejus  revelationem  videbant,  et  pro 
temporum  proprietate  vel  prophetice  tegebant,  vel 
prophetice  tectum  sapienter  intelligcbant. 

GAPUT  XXXI.  —  Denique,quod  non  temere  dixc- 
rim,nescio  utrum  quisquam  in  illis  Libris  invenit 
nomen  regni  CGelorum,quod  tam  crebro  nominatDo- 
minus.Dicitur  quidem  ibi :  Diligite  sapientiam^  ui  in 
xternum  regnetis  {Sap.  vi,  22).  Et  ipsa  vita  aeterna  si 
non  illic  in  raanifesto  prsdicaretur,  non  diceret  Do- 
rainus  etiam  malis  Judaeis :  Scrutamini  Scrupturas^in 
quibus  putatis  vos  vitam  aetemam  habere ;  ipsse  testi* 
monium  perhibent  de  me  {Joan.  v,  39).  Quo  enim  nisi 
ad  hoc  pertinet,quod  ibi  scriptum  e8t,/Von  moriar,sed 
vinam,et  enarraboopera  Domini{Psat.  cxvii,  17); et,//- 
tumina  ocutos  meos,  ne  unguam  obdormiam  in  morte 
{Psal.xUyA);  et,  Justorum  animse  in  manu  Deisunt,  et 
non  tanget  iitos  tormentum :  et  paulo  post.  lili  aulem 
sunt  inpace;et  si  coram  hominibus  tormenta  passi  sunt, 
spes  iUorumimmortalitate  plenaest;et  inpaucis  vexati^ 
in  muUis  bene  disponuntur  {Sap. lUfi-^y^eiin  alio  ioco, 
Justi  autem  in  perpetuum  vivent,  et  apud  Dominum  est 
merces  eorum^et  cogitatio  eorum  apud  Altissimum ;  ideo 
acdpieniregnum  decoris  et  diadema  specieidemanuDo- 
mini  {Id.  v,16, 18)  ?  Haec  et  alia  multa,  sive  apcrtiasi- 
ma  sive  subobscura,  inveniuntur  illic  testimonia  vite 
ffiterns.Etde  ipsacorporum  resurrectionenon  lacue- 
runt  Prophetffi.Unde  Pharisffii  adversum  Sadducffios 
eam  non  credente8,acerrime  confligabant :  quod  noa 

8oluminActibu8ApostoIorumcanonicis,quo8i8tiDon 
aocipiunt,ne  de  adventu  veri  Paracleti,quem  promi* 
sit  Dominus,  convincantur,  evidenter  apparet  (ild. 

xxiii,6-9);verumetiaminEvangeIio,ubieiproponant 
Sadducffii  quffistionem  de  muliere,  que  septem  fra- 
tribus  singillatim  nupserat,cum  in  ejus  connubium 

i  Am.,  ntsiutexprcsceptis.  Er.,  nisi  ut  pereeptis^ 


>>j 


S69 


UBER  VIGESIMDS. 


370 


alter  alteri  morienti  succederet,  cujusnam  eorum  in 
reaurrectione  uxoresjjet  futura  {Matth,  xxii,  23-28). 
Proinde  testimoniis  \''\ix  sternae  et  resurrectionis 
mortuorum  abundat  illa  Scriptura  :  sed  boc  nomen, 
id  est  regnum  coelorum,  de  nuUo  inde  loco  mihi  oc- 
currit ;  boc  enim  proprie  pertinet  ad  revelationem 
NoviTestamenli  ,quia  ea  corpore  quae  terrenafuerant, 
matatione  illa  quam  Paulus  apertius  commemorat, 
in  resurrectione  fient  spiritualia  (I  Cor,  xv,  42-44), 
ac  per  hoc  coelestia.  in  quibus  possideamus  regnum 
coelorum.  Quod  ori  ejus  etiam  nominandum  servaba- 


tur,  quem  regem  ad  regendos,  et  sacerdotem  ad 
sanctificandos  fideles  suos  universus  ille  apparatus 
veteris  Instrumenti  in  generationibus,  factis,  diclis, 
sacrificiis,  observationibus,  fcstivitatibus,  omnibus- 
que  cloquiorum  prsconiis,  ct  rebus  gestis,  et  re- 
rum  figuris  parturiebat  esse  venturum  :  qui  plenus 
gratia  et  veritate  (Joan»  i,  14),ct  ad  prsecepta  facien- 
da  adjuvando  pcr  gratiam,  et  ad  promissa  implec- 
da  curando  per  veritatem,  venit  Legem  non  solve- 
re,  sed  adimplere. 


LIBER  VIGESIMUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Car  solem 

eolitis,  nisi  quia  estis  Pagani  et  Gentium  schisma, 

non  secta  ?  Igitur  non  ab  re  fuerit  et  hoc  ipsum  quae- 

rere,quo  manifestiusviderepossimus,  uternostrum 

boc  nomine  debeat  appellari.  Et  quidem  si  tibi  fidem 

meam  nunc  simpliciter,  ut  in  amicis  referam,  videar 

fortasseexcnsationis  causaidfingere,autdivinorum, 

quod  absit,  luminum  erubescere  culturam.  Sed  ta 

quidem  utcumque  volueris  accipe :  me  tamen  di- 

xisse  non  poenitebit,  vel  propter  aliquos,  qui  hac- 

tenus  scire   habebunt,   reiigionem  nostram  nihil 

cum  Gentibus  habere  commune. 

CAPUT II.  —  Igitur  nos  Patris  quidem  Dei  omni- 
potentis,  et  Gbristi  Filii  ejus,  et  Spiritus  sancti  unum 
idemque  sub  triplici  appellatione  colimus  numen  : 
eed  Patrem  quidem  ipsum  iucem  incoiere  credimus 
lummam  acprincipalem,  quam  Paulusaliasinacces- 
aibilem  vocat  {Tim,  vi,  iQ) :  Filium  vero  in  hac  se- 
conda  ac  visibili  luce  consistere ;  qui  quoniam  sitet 
ipsegeminus,  ut  eum  Apostolus  novit,  Christum  di- 
eens  esse  Dei  virtutem  etDei  sapientiam  (1  Cor,  i,24) ; 
Tirtutem  quidem  ejus  in  sole  habitare  credimus,  sa- 
ptentiam  vero  in  luna:  necnon  et  Spiritussancti,  qui 
estmajestastertia,  aeris  hunc  omnem  ambitum  se- 
dem  fatemur  ac  diversorium ;  cujus  ex  viribus  ne  spi- 
ritualiprofusione,  terram  quoqueconcipientem^gig- 
nerepatibilem  Jesum,quiestvitaacsaIushominum, 
omni  snspensus  ex  iigno.  Qua  propter  et  nobis  circa 
QniYer8a,etvobisBimiliterergapanemetcaIicempar 
religioest,  quamvis  eorum  acerrime  oderitis  aucto- 
res.  Hsec  nostra  fides  est :  de  qua  si  quaerendum  alias 
pataveris,  audies ;  quamvis  nec  illud  ad  praesens  mi- 
HQsfirmum  sit  argumentum,quod  vel  tu,vel  quilibet 
aliuB  rogatus,  ubinam  Deum  suum  credat  habitare, 
respondere  non  dubitabit,  In  lumine :  ex  quo  cul- 
tQ8  bic  meus  omnium  pene  testimonio  confirmatur. 

CAPUT III.  —  Sednunc  ad  illud,  quia  nos  non  se- 
ctam,  sed  scbisma  Gentium  nuncupasti.  Schisma, 
nisi  falior,  est  eadem  opinantem  atque  eodem  ritu 
eolentem  quo  csteri,  solo  congregationis  delectari 
^scidio.  Secta  vero  est  longe  alia  opinantem  quam 
ecteri,  aiio  etiam  sibi  ac  longe  dissimili  ritu  divini- 
tatie  instituisse  culturam.  Quae  si  ita  sunt,  mea  in- 
terim  et  opinio  et  oaltue  longe  alia  sunt  quam  Pago- 


norum.  De  tuis  postea  videbimus.  Pagani  bona  et 
mala,tetra  et  splendida,perpetua  et  caduca,  mutabi- 
lia,  et  certa,  corporalia  et  divina  unum  habere  prin- 
cipium  dogmatizant.  His  ego  valde  contraria  sentio, 
qui  bonis  omnibusprincipium  fateorDeum,  contra- 
riisveroHyIen:8icenimmaliprincipiumacnaturam 
tbeologus  noster  appellat.  ItemPagani,aris,delubri8, 
aimulacris,  victimis,  atque  incenso  Deum  colendum 
putant.  Ego  ab  his  in  hoc  quoque  multunl  diversus 
incedo,qui  ipsum  me,sim  modosimdignus^rationa- 
bile  Dei  templum  puto :  vivum  vivs  majestatis  simu- 
lacrum  Cbristum  Filium  ejus  accipio  :  aram,  men- 
tem  bonis  artibus  et  disciplinis  imbutam,  honores 
quoque  divinos  ac  sacrificia  in  solis  orationibus  et 
ipsis  puris  ao  simplicibus  pono :  quomodo  ergo 
schismajsum  Paganorum  ? 

CAPUT  IV.  —  Hactenus  enim  et  Judffiorum  me 
poterafdicere  scblsma,  quiaetomnipotentem  Deum 
colam,  quod  sibietJudaeusomnisaudaciterassumit^ 
cum  non  consideraresrituum  diversitatem,quaame 
coleretur  Omnipotens,  et  a  Judffiis  ;  si  tamen  Omni- 
potentem  Judsi  colunt.  Sed  iuterim  de  opinione  tra- 
ctamus,  qua?  sic  et  Paganos  de  solis  cultura  fefellit, 
ut  de  Omnipotentis  Judffios.  Sed  nec  vestrum  quidem 
Bchisma  si  me  dixeris,  verum  est,  quamvis  Christum 
venereretcolam:quia  alio  eum  ritu  coloetalia  fide 
quam  vos.  Scbisma  vero  aut  nihil  immutare  debet  ab 
eo  unde  factum  est,  aut  non  multum  :  ut  puta  voa, 
qui  desciscentes  a  Gentibus,  monarchiffi  opinionem 
primo  vobiscum  divulsistis;  id  est,  ut  omnia credatis 
ex  Deo  :  sacrificia  vero  eorum  vertistis  in  agapes, 
idola  in  martyres,  quos  votis  similibus  colitis  :  de- 
functornm  umbras  vino  placatis  et  dapibus;  solem- 
ncs  Gentium  dies  cum  ipsis  celebratis,  ut  calendas, 
et  solstitia:  de  vita  certe  mutastis  nihil ;  estis  sane 
scbisma,  a  matrice  sua  diversum  nibil  habens  nisi 
conventum.  NecnonetprioresvestriJudaci.eegregati 
etiam  ipsi  a  Gentibus  sculpturas  solum  dimiserunt : 
templa  vero,  et  immolationes,  et  aras;  etsacerdotia, 
atque  omne  sacrorum  ministerium  eodem  ritu  exer- 
cuerunt,  ac  multo  superstitiosius  quamGentes.  De 
opinione  vero  monarchis  in  nullo  etiam  ipsi  dissen* 
tiunt  a  Paganis  :  quare  ccnstat  vos  atque  JudffiOB 
Bchismata  esse  Gentilitatis ;  cujuB  fidem  tenentes  et 


S7I 


CONTRA  FAUSTDM  MANICHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


372 


ritu8,  modioe  quamvis  immutatoB,  de  sola  convea- 
tuum  divisione  putatis  vos  esse  sectas.  Porro  autem 
sectas  si  quffiras,  non  plus  erunt  quam  duaB,  id  est, 
Gentium,  etnostra,  qui  cis  longe  diversa  sentimus. 
Ita  quidem  oppositi  invicem  nobis,  ut  est  veritas  et 
mendacium,  ut  dies  et  nox,  ut  egestas  et  copia,  ut 
morbus  et  sanitas.  Yos  vero  aec  erroris  secta  estis, 
nec  veritalis  :  sed  schisma  tantum  ;  nec  ipsum  ve- 
ritatis  saltem,  sed  erroris. 

CaPUT  V.  —  AuGUSTiifUs  respondit :  0  imperita 
pestis,  etvanitas  versipellis  I  utquid  tibi  objicis,  quod 
si  quis  tibi  objecit,  nescitcumquoagat?Nequeenim 
vos  Paganos  dicimus,  aut  schisma  Paganorum  ;  sed 
babere  cum  eis  quamdam  simiiitudinem,  eo  quod 
multos  colatis  deos.  Verum  vosets  esse  longe  dete- 
riores,  quod  ilii  ea  colunt  qu8B  sunt,  sed  pro  diis  co* 
lenda  non  sunt :  sunt  enim  et  idola,  sed  ad  salutem 
nibil  sunt.Et  qui  colit  arborem,  non  quidem  arando, 
fied  adorando,  non  id  colit  quod  nusquam  est,  sed 
quod  ita  dolendum  non  est.  Ipsa  etiam  dsmonia, 
unde  dicit  Apostolus,  Qux  immolant  GetUes,  daemO' 
niis  immolantf  el  non  Deo{l  Cor,  x,  20) ;  utique  sunt 
quibus  illos  immolaredioit,et  quorum  nos  socios  esse 
non  vult.  Jam  vero  coslum  et  lerra,  mare  et  aer,  sol 
et  luna,  etcsterasidera,  omniahffic  manifestaoculis 
apparent,  atque  ipsis  sensibus  prssto  sunt.  Qu»  cum 
Pagani  tanquam  deos  colunt,  vel  tanquam  partes 
unius  magni  dei ;  nam  universum  mundum  quidam 
eorum  putant  maximum  deum :  ea  colunt  qu»  sunt. 
Cum  quibus  quando  agimus,  ut  ea  non  colant,  non 
eis  dicimus  quod  nulla  sint,  sed  quod  colenda  non 
fiint :  eisque  colendum  horum  omnium  conditorem 
Deum  invisibilem  suademus,  cujus  solius  participa- 
tione  beatus  homo  fieri  potest ;  quod  omnes  velle 
nemo  ambigit.  Sed  quia  nonnuUi  eorum  invisibilem 
et  incorpoream  creaturam  colunt,  quod  est  et  anima 
mensquehumana;tamenquianecejusmodicreatur» 
participatione  Ot  homobeatus;ille  non  solum  invisi- 
bilis,  verum  etiam  incommutabilis  Deus,  id  est,  Deua 
verus  colendus  est :  quia  solus  ille  colendus  est,  quo 
Bolo  fruens,  beatus  flt  cultor  ejus ;  et  quo  solo  non 
fruens,  omnia  mens  misera  est,  qualibet  re  aiia  per- 
fruatur.  Vos  autem  cum  ea  colatis  quffi  omnino  non 
8unt,8ed  vestrarum  failaoium  fabularum  vanitate  fin- 
guntur,  propinquiores  essetis  vereB  pietati  acreligio- 
ni,  si  saltem  Pagani  essetis,  vel  in  eorum  genere 
qui  corpora  colunt,  etsi  non  colenda,  sed  tamen  ve- 
ra.  Unde  vos  verius  dixerim  nec  solem  istum  cole- 
re,  ad  cujus  gyrum  vestra  oratio  circumvolvitur. 

GAPUT  VI.  —  Nam  et  de  ipso  tam  falsa,  et  tam 
detestandajactatis,  utsi  suasvindicaretinjuriasjam 
flammis  ejus  vivi  arderetis.  Nam  primo  eum  navim 
quamdam  esse  dicitis  :  ita  non  tantum,  ut  dicitur, 
totocGBloerratis,8edet  natatis.  Deinde  cum  omnium 
oculis  rotundus  effulgeat,  eaque  illi  Ogura  per  sui 
ordinis  posilione  perfecta  sit ;  vos  eum  triangulum 
perhibeti?,  id  est,  per  quamdam  tringulam  cmli  fe- 
nestram  lucemistam  mundoterrisqueradiare.ltafit 
at  ad  istum  quidem  solem  dorsum  cervicemque  car- 


vetis ;  non  autem  ipsum  tam  clararotunditate  conspi- 
cuum,  sed  nescio  quam  navim  per  foramen  triangu- 
lum  micantem  atqueluc6ntem,quamconnctamcogi- 
tatis,  adoretis.  Quam  profecto  faber  ille  non  faceret, 
8iquemadmodumemunturIigna,quibusnavigiorum 
tabulae  compinguntur,sicemerenturet  verba,  quibus 
hffireticorum  fabulaeconfinguntur.Verum  hsc  lolera- 
biiius  vel  ridentur  vel  flentur  in  vobis  :  illud  est  in- 
tolerabiliter  sceleratum,  quod  de  ipsa  navi  puellas 
pulchrasetpuerosproponidicitis,quorumformosi8- 
simis  corporibus  inardescant  principes  tenebrarum, 
ad  feminas  masculi,  et  ad  masculos  femins  ;  ul  in 
ipsa  flagranti  libidine  et  inhianti  concupiscentia  de 
membriseorum  taoquam  detetrissordidisquecom- 
pedibus  dei  vestri  membra  solvantur.  Et  his  obscoB- 
nissimis  pannis  vestris  conamini  assuereineffabilem 
Trinitatem,  dicentes  Patrem  in  secreto  quodamlu- 
mine  habitare  ;  Filii  autem  in  sole  virtutem,  in  lu- 
na  sapientiam  ;  Spiritum  vero  sanctum  in  aere  I 

CAPUT  Vll.  —  In  qua  tripartita  vestra,  vel  potius 
jam  quadripartita  fabula,  de  Patris  quidem  secreto 
lumine,  quid  vobis  dicam,  nisi  quia  lucem  cogitare 
non  potestis,  nisi  quale  videre  con8uestis?Hoc  enim 
con8picuumetomnicarni,nontantumhominum,ve- 
rum  etiam  bestiarum  et  vermiculorum  notissimum 
lumen  intuentes,  ex  illo  conceptara  corde  phantasiam 
in  immensum  soletis  augere,  et  eam  lucem  dicere  ubi 
Deus  Pater  habitat  cum  regnioolis  suis.Quando  enim 
discrevistis  lucem  qua  cernimus,  ab  ea  luce  qua  in- 
telligimus,  cum  aliud  nihil  unquam  putaveritis  esse 
intelligereveritatem,  nisi  formas  corporeas  cogitare, 
sive  finitas,  sive  ex  aliquibus  partibus  infmitas ;  qu« 
inania  pbantasmata  esse  nescitis  ?  Proinde  cum  tan- 
tum  intersit  inter  cogitationem  qua  cogito  terram  lu- 
minis  vestram  qu»  omnino  nusquam  est,  et  cogita- 
tionemquacogitoAlexandriamquamnunquam,vidi, 
sed  tamen  est ;  rursusque  tantum  intersit  inter  istam 
quacogito  Alexandriam  incognitam,  et  eam  quaco- 
gito  Garthaginem  cognitam  :  ab  hac  quoque  cogita- 
tione  qua  certa  et  nota  corpora  cogito,  longe  incom- 
parabiliterdistatcogitatioquaintolligojustitiamca- 
stitatem,  fldem,  veritatem,  charitatem,  bonitatem,  et 
quidquid  ejusmodi  est :  que  cogitatio  dioite,  si  po- 
testis,  quale  lumen  sit,  quo  illa  omnia  qusB  hoc  non 
Bunt,  et  inter  se  discernuntur,  et  quantum  abhocdi- 
stent,  flda  manifestatione  cognoscitur :  et  tamen 
etiam  hoc  lumen,  non  estlumenilludquodDeusest ; 
hoc  enim  creatura  est,  Greator  est  ille ;  hoc  factum, 
ille  qui  fecit ;  hoc  denique  mutabile,  dum  vult  quod 
nolebat,  et  scit  quod  nesciebat,  et  reminisciturquod 
oblitum  erat,  illud  autem  incommutabili  voluntate» ) 
veritate,  ffitemitate  persistit ,  et  inde  nobiseetini- 
tium  existendi,  ratio  cognoscendi,  lex  amandi ;  inde 
omnibusetirrationalibusanimantibusnaturaquavi- 
vunt,  vigor  quo  sentiunt,  motus  quo  appetunt ;  inde 
etiamomnibuscorporibusmensurautsubsistant^nu- 
merus  ut  ornentur,  pondus  nt  ordinentur.  Itaque  lu- 
men  illnd  Trinitasinseparabili8yUnu8Deuse8t,ci\]ua 
Y08  nullo  corpore  adijanoto,  per  se  ipsam  incorpo- 


.--"! 


373 


LIBER  VIGBSIMDS. 


374 


ream  spirutalem,  inoommutabilenque  subsiantiam 
•tiam  locis  dividitia.  Nec  saltem  Trinitati  loca  tria 
datis,  sed  quatuor  :  Patri  unum,idest;  lumen  inao- 
cesBibile,  quod  prorsus  non  intelligitis,  Filio  duo,80- 
lem  Bcilioet  atque  lunaia;  Spiritui  sancto  rursus  un- 
nm,  id  est,  aeris  buno  omnem  ambitum.  De  Patris 
ergo  inaccepsibililumine^quiaveram  fldem  tenenti- 
bus  non  inde  separatur  Filius  et  Spiritus  sanctus, 
hactenus,  in  praesentia  dizerim. 

GAPUTVII.  —  Vestrss  autem  vaniti  quid  placuit 
in  sole  ponere  virtutem  Filii,  et  inluna  sapientiam? 
Gnm  enim  in  ipsoPatreFiliusinseparabilismanea^ 
qQomodo  potest  sapientiaejus  ab  ejus  virtute  sepa- 
rariyUt  illa  sit  in  sole,  haec  in  luna;  cum  per  ejus- 
modi  locoB  nisi  corporadividi  separarique  non  pos- 
siat?  Qaod  si  scirntis,  nunquam  stulto  insanoque 
phantasmate  tantas  fabulas  texeretis.  Atinea  ipsa 
laisitate  atque  failacia,  quam  incongrue,  quam  per- 
fersesedem  sapientias  minuslucere  dicitis,  quam  se- 
dem  virtutis;  cum  ad  virlutem  pertinere  videatur 
operari  et  efGcere,  ad  sapientiam  vero  docere  et 
oatendere :  ac  per  hoc  si  calor  in  sole,  lux  autem 
prspolleret  in  luna,  utcumque  invenissent  ista  fig- 
menta  verisimilitudinis  nebulam,  bominibus  carna- 
hbusetanimalibus  decipendis,  quinihilputantesse, 
vsi  quod  corporale  cogitaverint ;  caloris  enim  vio- 
IdDta  operatio  est  ad  movendum*,  unde  virtuti  tri- 
baeretur ;  luois  autem  olarus  fulgor,  ad  demon- 
staadum,unde  hanc  sapienlis  darent:  cum  vero  luz 
longein  sole  prfficellat)  quomodo  ibi  virtus,  hioau- 
tem  quod  tanto  minus  luoet,  sapientia  est?  0  sacri- 
legaineptial  etcum  sit  unus  Gbistus,  Dei  Virtuset 
Dei  Sapientia  (I  Gor.  i,  24),  Spiritus  autem  sanctus 
BOn  ipse  sit  Gbristus:  quomodo  separatur  a  se  ipse 
GhristuSyCum  ab  eo  non  separetur  Spiritus  sanctus? 
Aerem  quippe,quem  sedem  Spirituisanctovestrafa- 
balatribuit,  totam  mundifabricamimplere  perhibe- 
tis.Unde  sol  et  luna  circuitus  suos  peragentes,  sem- 
per  enm  illo  sunt.  A  sole  autem  iuna  recedit,  et  ad 
lolem  rursus  accedit :  ita  vobis  auctoribus,  vel  po- 
tiaa  deoeptoribus,  per  dimidiam  partem  circuli  rece- 
dit  a  f irtute  8apientia,et  ad  eam  per  aliam  dimidiam 
rarsns  accedit:et  oum  plenaest,  tum  longe  est  a 
virtnte  sapientia;  tunc  enim  tam  longo  intervallo  a 
w  di^jnncta  sunt  b«c  duo  lumina,  ut  cum  sol  vergit 
id  occidentem,tunc  luna  surgat  ab  oricnte :  ex  quo 
fit,  ntquoniam  infirmantur  omnia  quas  virtute  dese- 
roDtnr,  eo  sapientia  sit  infirmior,quo  est  luna  ple- 
Dior.  Si  antem,  qnod  veritas  babet,  et  sapientia  Dei 
•emper  tantumdem  vaiet,  et  virtus  Dei  semper  tan- 
tamdem  eapit;  cur  hsc  sicduo  dicitis,  ut ealocorum 
sedibos  intervailisque  separetis,  cum  ipsa  sedes 
cjnadem  snbtantiaB  dicatis,  homines  c®ca  et  insana 
mente  non  recedentes  a  phantasmate  corporum,  et 
Tirtuie  ac  sapienta  ita  carcentee.ut  necsapere  possi- 
tii  aliqnid  fortiter,  neo  valere  sapienter?  Itane  vero, 
deteeianda  et  anathemanda  stultia,  Ghristus  per  so- 

I  Sie  MM.At  editi  vulgo  minus  beoe,  calorit  mim  vto- 
iemHm,  9pirtMo  ett  ad  movtndum. 


lem  lunamque  distentus  hic  virtute  habitans,  hio 
sapientia,  nec  hic  perfectus  et  plenus,  nec  in  sole 
sapiens,  nec  in  luna  praepotens,  utrobique  pulchros 
pueros  subornat  concupiscendos  femimis  principi- 
bus  tenebrarum,  et  masculis  puellas  ?  Hsc  legitis, 
hffic  creditis,  bsc  docetis  :  ex  hac  fide  doctrinaque 
vivitis  ;  et  miramini  quia  sic  abominamini  I 

GAPUT  IX.  — Verum  si  in  istis  tam  eminentibus 
notissimisque  luminibus  sic  erratis,  ut  in  eis  non 
quodsuntsed  quod  vobis  dementissimefingitis  ado- 
retis,  quid  de  csteris  vestris  fabulis  dicam?  Quis 
enim  spenditenens  supendit  mundum,  etquisAtlas 
cum  illo  supportat?  Haec  etinnumerabilia,  qu»  simi- 
iiter  deliratis,  omnimo  nonsunt^  et  colitis  ea.  Hino 
vos  Paganis  dicimus  deteriores,  eo  tantum  similest 
quod  multos  deos  colitis  :  eo  vero  in  pejorem  partem 
dissimiles,  quod  illi  prodiiseacoluntquas  sunt,8ed 
dii  non  sunt;  vos  autem  oolitis  ea  qus  nec  dii,  neo 
aliquid  sunt,  quoniam  prorsus  nulla  sunt.  ilabent 
quidem  et  illi  qusdam  fabulosa  figmenta,  sed  esse 
iliasfabulas  norunt ;  et  vei  a  poetis  delectandi  oausa 
fictas  esse  asserunt,  vel  eas  ad  naturam  rerum  vel 
mores  hominum  interpretariconantur:8icutVulca« 
num  claudum,quiaignis  terrenimotusejusmodi  est; 
et  Fortunam  cfficam,  quod  ex  incerto  aooidant,  qtis 
fortuita  dicuntur;  et  tria  Fata  in  coloet  fuso  digitis* 
que  filum  ex  lana,  torquentibus,  propter  tria  tem- 
pora,prsBteritum  quod  in  fuso  jam  netum  atque  in- 
volutum  est,  prssensquodinterdigitosnentis  treji- 
oitur,  futurum  in  lana,qu8BOoloimplicata  est  qaod 
adhuo  per  digitosnentis  adfusum,tanquam  perprs- 
lens  ad  preteritum  trajiciendum  est;et  Venerem 
Vulcani  uxorem,  quia  ex  calore  v oluptas  naturaliter 
nascitur*,  etMartis  adulteram,  quiabelligerantibus 
incongrua  est ;  et  Gupidinem  puerum  volitandem  ao 
sagittantem,  quod  irrationalibis  et  instabilis  amor 
corda  vulneret  miserorum :  et  alia  permulta  in  huno 
modum.Quocircaboc  in  eis  irridemus,  quod  inter- 
pretata  sio  adorant,  qu»  non  intellecta,  quamvis 
damnabiliter,  tamen  excusabilius  adorarent.  Ipsis 
quippe  interpretationibus  oonvincuntur^non  se  illum 
Deum  colore,oujus  solius  participatione  mens  beata 
flt,  sed  ab  illoconditam  creaturam:  nec  solas  vir- 
tutes  ipsius  creaturffi,8icutMinervam,ciyusfabulam 
quod  de  Jovis  capite  nata  sit,  ad  prudentiam  consi- 
liorum  interpretantur,  quaerationis  est  propria,  cui 
sedem  capitis  etiam  Platodedit;  sed  etiam  vitia, 
sicut  de  Gupidine  diximus.  Unde  quidam  eorum 
tragicns  alt : 

Deam  esse  amorem,  turpit  et  vitio  faveas 

Fiaxit  libido. 

(Sentea  in  Hippolyto^  act.  1,  tcen.S,  vert,  194, 195). 

NametcorporaliumvitiorumsimulacraRomanicon- 
secraverunt,  sicut  Palloris  et  Febris.  Ut  ergo  omit- 
tamquod  simulacrorum  adoratores  circa ipaas  cor- 
porum  figuras  habent  afifectum,  uteasipsas  formas 
in  loois  honorabilibus  sublimatas,  quibus  tantum 

1  Am.  Er.  et  fere  omaes  Mbb.,  naturaiiter  atcisciiur. 


875 


CONTRA.  FAUSTUM  MAmCB/EUM,  S.  AUGUSTINI 


376 


obsoquium  oxliibtiri  vi<!'>nt,lanqLinrn  doos  timo-n»; 
illae  ipsae  interpretationcs,  quibus  haec  muta,  et 
Burria,  et  ca;ca,  et   exarniiia  dpremiiHitur,  dignius 
accu9antur:verumlamen  et  ist«  quoquomodo  sunt, 
quamvis,  ut  jam  dixi,  ad  salutem  vel  aliquam  uli- 
litatem  nihil  sint.  et  qu(B  ex  his  intorprotantur,  in 
rel)U8  invcniuntur.  Voa  autem  primum  bominem 
cum  quinque  olcmentis  belligcrantem  ;etspiritum 
potenleni  de  captivis  corporibus  gentis  tenebra- 
rum,aut  potius*  de  mcmbra  dei  vcstri  victis  atquc 
subjeclis,  mundum  fabricantem  ;  ct  splenditenen- 
tem,  reliquias  eorumdcm  membrorum  dei  vcstri 
habcnlcm  in  manu,ctca3tcraomniacapla,oppressa, 
inquinata  plangcntem  ;  et  Atlantem  maximum  su- 
bter  humeris  suis  cum  eo  ferentem,  ne  totum  ille 
fatigatus  abjiciat,  alque  ila  fabula  vestra  *  velut  in 
tapelc  Ihealrico  ad  illius  ultimi  globi  catastolium 
pervcnirc  non  possit:  et  alia  innumerabiiia  paritcr 
inepta  et  insana,  ncc  pingcndo  aut  scuipondo,  ncc 
inlerprclando  deriiousLnitis  :  ct  ea,  rum  oranino 
nulla  sintjCreditis  et  colitis  ;  et  insnper  Christianis 
fide  non  ficta  pias  mentes  mundantibus  tanquam 
temere  credulis  insultatis.Ut  eniin  multa  non  quce- 
rai}i,quibus  ba3C  ostendanturomnino  nonesse.quia 
Bubtilius  sublimiusque  traclare  de  mundi  fubrica, 
etsi  mihi  diftlcilenon  cssct,ccrteniinisIongum  e:?t; 
boc  dico  :  si  ista  vcra  sunt,Dei  subslantia  commu- 
tabilis  cst,  corruptibilis,  coinqninabilis.Iloc  autom 
credcre,  plenum  est  sacrilog.p  inpania*.  Illa  igitur 
omnia  vana  sunt,  falsa  sunt,  nulla  sunt.  Proinde 
vos  Paganis  istis,qui  vulgo  noti  sunt,  et  antiquitus 
fueruut,  et  in  reliquiis  suis  jam  nunc  crubescunt, 
prorsud   dcteriorcs  cstis,  quod  illi   colunt  ca  qua} 
dii  non  sunl,  vos  autein  omnino  quco  non  sunt. 

CAPUT  X.  —  Itaquc,  si  proptcrea  vos  putatis  te- 
nere  vcritateni,quia  cterroriPaganorum  longcdis- 
Bimiles  cstis,  nos  aiitem  propterea  csse  in  errore, 
quialongius  avobis,quain  aPnganisforte  distamus: 
dicatur  et  mortuns  idco  sanus,quia  jam  ncc  aigrotus 
est;  et  ideo  reprehondatur  qui  sanus  est,  quia  vici- 
niorcst  <egroto  quanimortuo.Aut  si  pleriquePagaci; 
non  velut  a»gri,  sed  velut  mortui  deputaudi  sunt ; 
laudetur  in  sepulcro  cinis  inforinis.quiajam  ncc  for 
mam  cadavcris  tenct ;  et  membra  viva  culpcntur, 
quia  cadaveri  suntsnniliorajquamcineri.Scd  ctnos 
ideo'  isticulpando8putant,quianos  similioros  esse 
dicunt  funeri  Paganoruni,quam  cincri  *  Manichff*o- 
rum.Ouanquam  per  mullasdiireronlias  alitoralque 
aliter  quajque  res ad  discernendum  dividi  suluant.ut 
quod  in  hac  erat  paitc,per  aliasdifTorcntias  in  alia 

<  In  B.,  an  potiui.  Liiflrd-  ct  Lov.  secuti  suuins.    M. 

3  Etliti,  tidiuln  vestra.  At  .Mss.,  fabuUi  vcstrn.  Paulo 
post  dno  .Ms!».  loco  cn^nstoliuw M^^^^t\\.  cnst'.itoiiu>n,\]ins 
codex.  catnn*oinfn.A  vorbo  catnst^ifj  lit  catastoie,  nmiC' 
tua ;  «t  cntn<toliinn,  oiit»d  ideui  erit  ac  coopetorium,  ut 
vofatnr  iii  lihro  de  liji»rf*8ihus,  cnp.  4fi,  in  fme,  atque 
iittiiui  ^lohi  rjnxta  .ManicLu^os)  tectorium  ex  nuimabns 
n&tnra  lioni^  t\uv(i  nm)  potnorint  a  natura;  maLT  conla- 
gione  niiinclari ;  (juo  tectorio  post  8a;culi  finoiu  tan- 
qiiam  cHiciirc  .sonipiterno  inclusa  erit  substantiu  mali. 

'  In  Mpi*.,  .^init  Jiox  vlro. 

^  Aui.  Lr.  et  aliqiiot  MbS.,  quam  fariilie.  Alii  Mas. 
quidam,  quam  fabeiije. 


parfe  invenirifurubi  ante  non  erat.Velut,verbi  gra- 
tia,si  quis  omnem  carnem  dividat  in  voIatiIia,et  ea 
qvoR  voliirc  non  possunt:  per  hanc  differentiam 
quadrupedia  hominibus  sunt  similiora,  quam  avi- 
bus ;  pariler  e^.im  volare  non  possunt.  Rursus  si 
quis  per  aliam  differentium  dividat,  ut  dicat  alia 
esoe  rationalia,  alia  irrationalia ;  jam  quadrupedes 
avibus  Bunt  similiores,  quam  hominibus  ;  pariter 
enim  sunt  rationis  expcrtes.IIoc  Faustus  non  cogi- 
tans,  ait  :  Porro  autcm  sectns  si  qmeras,  noii  plus 
erunt  quam  dux ;  id  est,  ^cntiurn,  el  nostra,  qui  eis 
longe  diversa  sentiw.us. WA^Wcti  qunniam  dixerat  eo 
maxime  distare  Gcntos  a  Manichfeis,  quod  ab  uno 
principio  dicunt  csse  omnia,  quod   Manichaei  nc- 
gant,  addontps  principium  gentis  tencbrarum.  In 
hac  diircreutia,quoil  iatendum  est, plerique  Pagani 
nobiscum  sentiunt:sed  non  vidit  quia  item  siquis 
ita  dividatjUt  dicat  eorum  qui  aliqua  religione  de- 
tinentur,  aliis  placerc  unum  Deum  colendum,  aliis 
multos  ;  per  hanc  diiTercntiam  et   Pagani  a  nobis 
romoti  sunt,ctisti  cum  Pajranisdeputantur,nos  au- 
tem  cum  Judajis.Potcst  ergoaliquissecundumhanc 
diflerentiam  hoc  etiam  modo  duas  solas  sectas  pu- 
tare.IIic  forte  dicatis  quod  vos  multos  deos  vestros 
ex  una  substantia  perhibetis  :  quasiPagani  multos 
suos  non  ex  una  asserant ;  quamvis  diversa    illis 
officia  et  opera  et  potestates  altribuant:sicut  etiam 
apud  vos  alius  cxpugnat  gentcm  tenebrarum,alius 
ex  ea  capta  fabricat  mundum;  alius  dosuper  sus- 
ppndit,alius  subtcr  portat ;  alii.s  rofas  ignium,ven- 
torum,ct  aquarum  in  imo  versat,alius  in  co>lo  cir- 
cumiens  radiis  suis,  eliam  de  cloacis  mombra  dei 
vestri  colligit.  Et  quis  numcret  omnia  deorum  vesT- 
trorum  otncia  fabulo.>=a,   nulla  veritah^  manifesta, 
nullis  ainigmatibus  figurala?  Porro,si  alius  ita  di- 
vidat  oninos  homines,  ut  alio?  csso  dicat  qui   cre- 
dunt  Deum  humana  curare,  alios  qui   id  omnino 
non  credunt  :  in  hac  parteet  Pap:ani  nobiscum  scn- 
tiunt  et  Jud.Tei,et  vos  et  omnos  h.-crclici^qui  quoquo 
modo  Christiani  appellantur  ;  in  illa  vero  Epicurci 
repcriunlur,   et  si  qui  alii  sunt  qui  ita  scnserunt. 
Parvane  ibta  differentia  cst  ?Gur  ergonon  etsecun- 
dum  islam  dua!  sola»  soct.c  cssc  dicjintur,ut  in  una 
earum  nobiscum  silis?  An   audebilis  in  hac  diffe- 
rentia  discedere  a  nobiss,qui  Deum  praidicamushu- 
mana  cnrnre:et  rsse  cum  Epicureis,qui  hoc  negant  ? 
Ilic  profecto  illos  repudiantes  ad  nos  curritis.Sicpcr 
alias  ot  alias  diirorentias,nunc  hio,  nunc  illic  repe- 
riuntur,  aliunde  juncli,aliunde  disjuncti,  vicissim 
omncs  nobiscum,  et  nos  cuiu  omnibus,  et  rursus 
nnlli  eorurn nobiscum,noc nos  cum  aliquibuseorum. 
Quod  s»  Faustus  cogiJarot.  non  tam  disnrte  dcliraret 
CAPUT  XI.  —  Quid  nufMn  hincdicam,  quod  ait, 
ex  virihus  sanrtif^pin'lu  ?  arspirHnnhprofustone  (crram 
quoque  concipientein,qi(jncrcputihiU*m  Jesum.quid cst 
vifa  ac  salus  hominum,  onnii  su.^iensus  ex  iigno  f  0 
domen.<,ut  intcrim  non  disnutiam  do  hac  re  vestra 
vaniIoquia,potestn^  terrade^pirilu  sanctoconcipere 
patibilpm  Jesum,  ct  Mariavirgo  non  potuit?  Com- 
para,si  audes^virginalia  viscera  tanta  castitate  san- 


377 


LIBER  VIOESIMUS. 


378 


ctiGcala,cum  omnibuB  terr?n  locip.ubi  arborcs  her- 

bcque  gignuntur.  Itane  in  illa  temina  exborrescisy 

ant  horrescere  te  fingis  uterura  pudicitiae  dcdica- 

tura,  et  in  hortis  omnibus  circum  quasque  urbes 

ex  cloacinis  aquis  Jesum  gipfni  non  exhorrescis? 

Quis  enim  quamlibet  cconulentushumor  non  innu- 

merabilia  germina  edit  et  nutrit?  Sic   prdQdicatis 

nasci  patibilem  Jesum,  quem  crcdere  natum  esse 

de  virgine  clamatis  indignum.  Si  carnem  putatis 

immundam,cur  vobis  non  videtur  immundiu8,quod 

a  suae  salutis  temperamentoipsa  natura  carnis  ex- 

purgat?  An  caro  imraunda  est,  et  fimus  qui  carne 

egeritur  mundus  est  ?  Non  ergo  attenditis,non  vide- 

tis  stercoribus  laetari  agros,  luo  fertilius  fecunden- 

tur?Nempe  ad  id  redit  vestra  demenlia.ut  deSpiritu 

sancto,  q  uero  carnemMariae  dici  tis  dedignatum,  tanto 

uberius  et  Ifletius  terra  concipiat,  quanto  studiosius 

fuerit  carnis  sordibus  ctsqualoribuspingue^acta.An 

Dt  hocilcfendatis^dioclipSpiritum  sanctum  inconta- 

minabili  ubiqufi  pollere  praesentia?   Respondetur 

vobis  :  Cur  non  ergo  et  in  utero  virginali  ?  Sed  ut  de 

conceptu  jam  taceam,partum  ipsum  deinde  respi- 

cite.  Goncipientem  dc  Spiritu  sancto  dicitis  terram 

gignere  patibilem  Jesum  quem  tamen  ita  contami- 

natum  omni  ex  ligno  pendereperhibetis  in  frugibus 

etpomis,utinnumerabilibu8aniraalibus'animaIium 

vescentiumcarnibusaraplius  contarainetur,exeaBO- 

la  parte  purgandus  cui  faraes  vestra  subvenerit.Ita- 

que  nosChristum  Filium  l)ei,Verbum  Dei,  inconta- 

minabiliter  carne  indutum.cordn  credimus,ore  con- 

(itemur;  quia  illa  substantia  contaminari  nec  carne 

potest,  qus  nulla  re  potest:  vos  aulcm  secundum 

vestram  fabuiam,adhuc  in  arborc  pendentem  Jesum 

jam  contaminatum  dicitis,antequamcarncm  ingre- 

diatur  cujusquc  veacentis:  aut  si  non  est  contami- 

natus,  quomodo  vos  eum  manducando  purgatis? 

Deinde  cum  omnes  arhorcs  cruccm  ipsius  csse  di- 

catis,  unde  a  Fausto  prasdicatur  omni  suspensus  ex 

Ugno ;  cur  non  sicut  illura  verum  Jesum,  bonum 

opus  faciens  Joseph  ille  ab  Arimathia  de  cruce  de- 

posuit,  tit  sepeliret  (Joan.  xix,  38),  ita  et  vos  pomo 

decerpitis,  ut  Jesum  de  ligni  suspensione  deposi- 

tum  veslro  ventre  sepeliatis  ?  Aut  unde  pium  esl, 

Cbristum  sepulcro  condore,impium  autem  de  ligno 

dcponere?  An,ut  de  vobis  etiam  concinat,  quodde 

propheta  ponit  \posio\us jSeputcrum  patens  est  gui- 

tur  eorum  (Psnl.  v,  11  ;  Rom,  iii,  13);  ore  aperto 

cxspectatis  quis  inferatChristum,tanquara  optimsB 

«epulturaj,  faucibus  vestris  ?  Postremo,  dicite  nobis 

quot  christos  esse  dicatis.Aliusneestqucra  de  Spi- 

ritu  sancto  concipiens  terra  patibilem  gignit,omni 

non  solum  suspensus  ex  ligno,  sed  etiam  jacens 

in  herba ;  et  alius  ille  qucm  Judaei  crucifixerunt 

8ub  Pontio  Pilato:  et  terlius  ille  per  solem  lunam- 

que  distentus  ?  An  unus  atque  idem,  ex  quadam 

8ui  parte  ligatus  in  arboribus,  ex  quadam  vero 

liher,  eidem  ligatae  capta*que  subveniens  ?  Quod  si 

*  Vox,  animniibus,  deerat  in  excusis  :  sed  omnibus  in 
Mfs.  reperitur.  Tres  ex  his  codices  sic  habent  :  ut  tn- 
nwneraoitibut  animalibus  animalwm  carnem  vescentibus, 
earm^  amptha  contaminetur. 


ita  est,  ille  quom  sub  Pontio  Pilato  passum  eese 
concedilis,cum  eum  sine  carnefuissenarreti8,noQ- 
dum  dico  queraadmodum  talcra  mortemsinecamo 
perpcli  potuerit:scd  quaero  cui  naves  illas  relique- 
rit,  ut  inde  dcscendens  talia  pateretur,  qualia  sine 
quocumque  corpore  fieri  non  possent.  Sccundum 
pru^sentiam  quippespiritualemnullo  modoilla  pati 
posset :  secundum  praesentiam  vero  corporalem  si- 
mul  et  in  8ole,et  in  luna,  et  in  cruce  esse  non  pos- 
set.  Proinde  si  corpus  non  habuit,  non  est  crucifl- 
XU8  :  si  autem  habuit,  quaero  unde  habuerit,  cum 
omnia  corpora  ex  tenebrarum  gente  esse  dicatis, 
quamvis  eubstantiam  divinam  cogitare  nisi  corpo- 
ream  nunquam  valueritis.  Undo  cogiraini  aut  sine 
corpore  dicere  crucifixum,  quo  absurdius  et  de- 
mentius  dici  nihil  potest  :  aut  in  phantasmate  po- 
tius  quara  in  veritate  visum  fuisse  crucifigi ;  qua 
rursus  impietate  quid  pejus  est  ?  aut  non  omnia 
corpora  de  gente  esse  tenebrarura,  sed  esse  etiam 
corpus  divinse  substantiae,  quod  tnraen  imraortale 
non  sit,  &ed  possit  ligno  affigi  et  occidi ;  quod  ni- 
hilominus  plenum  est  demcntiaQ  :  aut  ex  gente  te- 
nebrarum  mortale  corpus  habuisse  Christura,atque 
ita  qui  ejus  corporis  raatrera  Mariam  virginem  cre- 
dere  timetis,  gentem  daeraonum  non  timetis.  Pos- 
tremo,  cum  secundura  sententiam  Fausti,  quam 
quidem  ex  illalongissiraafabula  vestra  decerptam, 
quanta  potuit  brevitate  perstrinxit,^/^  Spiriiu  sancio 
terra  concipiens  gignat  patibilem  h^um,  qui  est  vita 
ei  salus  hominum^  omni  suspensus  ex  ligno ;  cur  ille 
Salvator  pendenti  pendcndo  congruit,  et  nascenti 
nasccndo  non  congruit?Si  autem  propterea  «lesum 
dicitis  csse  in  arboribus,  ct  Jesum  crucifixura  sub 
Pontio  Pilato,  et  Jesura  per  solem  lunaraque  dis- 
tentura,  quia  totura  hoc  ex  una  eaderaque  subs- 
tantia  est  ;cur  non  et  cactora  millia  nurainura  ves- 
trorura  hac  appcllationeconc1uditis?Gur  enim  doq 
8it  Jcsus  et  ille  splenditenens,  et  ille  Atlas,  et  ilie 
rex  honoris,  et  ille  spiritus  potens,  ct  ille  primus 
homo,  et  (quidquid  aliud  innumerabiliter  per  di- 
versa  officia  praedicatis  ? 

CAPUT  XII. —  Ipse  denique  Spiritus  sanctus  cur 
in  tertia  persona  ponitur,oum  sit  inter  innumerabi- 
le8?aut  cur  non  sit  etiam  ipse  Je8us?Etquid  sibi  jam 
vult*  in  scriptis  Fausti  fallax  textura  verborum,  ubi 
conatus  velut  congruere  veris  Chri8lianis,a  quibua 
longe  nimiuraque  secluditur,  ait  :  Igiiur  nos  Patrii 
quidem  Dei  omnipoteyiiis,ei  Christi  Filii  ejuSyCi  Spiri" 
tus  sanctifUnum  idemquesubtriplinappallaiionecoti' 
mus  numen  .^Cur  enim  sub  triplici,ac  non  potius  sub 
multipIici,non  appellatione  tantum,sed  etiam  re,8i 
quot  nomina,totpersonaBsunt?Nequeenira  sicut  in 
armis  una  res  est  sub  tripliciappcliatione,ensis,mu- 
cro,gladiu8,8icut  unamrem  dicitis,et  lunam.etna* 
vem  minorem  etluminatorem  nocturnum,et  si  quid 
aliud  vocabuli  eidem  rei  tribnitis;ita  potestis  dicere 
eumdem  primum  hominem,  quem  spiritum  poten- 
tem,etquerasplenditenentem,etquem  Atlantemma- 
ximum  :  sedaliusestille,  aliusatquealiusilleetille. 
1  Aliquot  Mss.  :  Et  quidnam  Mi  vuit 


879 


GONTRA  FATI8TDM  MANICHienM,  S.  AUODSTINI 


380 


et  neminem  i&torum  Chrislum  dicere  soletis.  Aut 
quomodo  unum  numen,  si  diversa  opera?  Aut  cur 
non  tntum  simul  *  unua  ChriBtus»8i  propterunam 
Bubstantiam  et  in  arboribu8Chrisiu8,et  inpereecu- 
tione  Judaeorum  Ghristus,6t  in  sole  ac  luna  Chris- 
tus?Nempe  vias  omnes  vestra  phantasmata  perdi- 
derunt:nempe  nihil  aliudsunt^quamvisafurentium. 

CAPUT  XIII.-— Cur  autem  arbitretur  Faustuspa- 
rem  nobis  esse  religiooem  circa  panem  et  calicem 
nescio.  cum  Manicheis  vinum  gustare  non  religio, 
Bed  sacrilegium  sit.  In  uva  enim  agnoscunt  deum 
8uum,in  cupa  noiunt,  quasi  aliquid  eos  calcatus  et 
inclusus  ofTeaderit.Noster  autem  panis  et  caIix,non 
quilibet(quasi  propter  Christum  in  spicis  et  in  sar- 
mentis  ligatum,  sicut  illi  desipiunt),  sed  certa  oon- 
secratione  '  myslicus  fit  nobis  ',  non  nascitur. 
Proinde  quod  non  ita  flt^quamvissitpanis  etcaliz, 
alimentum  est  refectionis,  non  sacramentum  reli- 
gionis  :  nisi  quod  benedicimus,  gratiasque  agimus 
Domino  inomni  ejus  munere,non  solum  spirituali, 
verum  etiam  corporali.  Vobis  autem  per  fabulam 
▼estram  in  escis  omnibus  Christus  ligatus  apponi- 
tur,  adhuc  ligandus  vestris  visceribus.solvendusque 
ructatibus.Nam  et  cum  manducatis,  dei  vestri  de- 
feotione  vos  reflcitis  ;  et  cum  digeritis,  illius  refec- 
tione  deflcitis.Gum  enim  vos  plenos  reddit,resump- 
tio  vestra  ipsum  premit.  Quod  quidem  misericor- 
diflB  deputaretur,  quando  aliquid  pro  vobis  patitur 
in  vobiSfUisi  vos  rursus  inanes  relinqueret,ut  avo- 
bis  liberatus  ciTugeret.  Quomodo  crgo  comparas 
pancm  et  calicem  noslrum,  et  parem  religionem 
dicis  errorem  longe  a  veritate  discretum ;  pejus 
desipiens  quam  nonnulli,  qui  nos  propter  panem 
et  Cttlicem  Cererem  ac  Liberum  colere  existimant? 
Quod  ideo  commemorandum  putavi,  ut  advertatis 
ez  qua  vanitale  veniat  etiam  illud  vestrum,  quod 
propter  sabbatum  Salurno  dicalos  fuisse  patres 
Dostros  putatis.SicutenimaCerere  et  Libero  Paga- 
norum  diis  longe  absumus,quamvispani8etcalicis 
Bacramcntum,quod  ita  Iaudastis,ut  in  eo  nobis  pa- 
res  esse  volueritis,nostro  ritu  amplectamur  ;  ita  pa- 
tresnostri  IongefueruntaSaturniaciscatenis,quam- 
vis  pro  tempore  prophetioB  sabbati  vacationera  ob- 
Bcrvarint. 

CAPUT  XIV.— Sed  cur  non  etiam  propter  Hylen, 
qus  in  nonnullislibris  Paganorum  frequentatur,pa- 
rem  vos  cum  Paganis  religionem  habere  dixistis  ? 
Quinimo  propter  hoc  imparem  longeque  dissimilem 
voluistis  intelligi,quia  hoc  nomine  mali  principium 
ac  naturam  tbeologus  vcstcrappellat.Inquo  quidem 
impcritia  vestra  magnadeprehenditurquianecquid 
sit  Ilyle  scitis,  et  hoc  rei  vocabulo,  quam  penitus 
ignoralis,  etiam  inflari  velut  docti  affectatis.  Hylen 
namque  Grfleci,cum  de  natura  disserunt,  materiem 
quamdam  rcrum  definiunt,nullo  prorsus  modofor- 
matam,  sed  omnium  corporalium  formarum  capa- 

^  Plerique  Mss.,  l<'<co,  simul,  habent,  semel. 
s  Quin^ue  Mss.,  certa  consideratione.  Male» 
*  In  editioue  Lov.  additur  hoo  loco,  corpus  Christi , 
qaod  a  Mbb.  abtBt. 


quae  quidem  in  corporum  mutabilitate  utoumque 
cogpoBoitur,  nam  per  se  ipsam  neo  sentiri  nec 
intelligi  potesl.Verum  in  hoc  errant  quidam  Genti- 
lium,  quod  eam  tanquam  coflBternam  Deo  conjun- 
gunt;ut  hffic  ab  illo  nonsi(,quamvis  ab  illo  forme- 
tur :  quod  alienum  esso  a  veritate,  ipsa  veritas  do- 
eet.  Ecce  tamen  quibus  Paganis  de  bac  ipsa  Hyle 
invenimini  esse  consimiles,  quod  eam  vos  quoque 
Buura  habere  principium,  nec  ex  Deo  esse  perhibe- 
tis  :  et  in  hoc  vos  dispares  esse  dicebatis,  nescien- 
tes  quid  dicatis.  In  illo  vero,  quod  nulla  est  huic 
Hylaa  forma  propria,  nec  nisi  a  Deo  formari  potest, 
nostrae  illi  veritati  consentiuntra  vestra  autem  fai- 
Bitate  dissentiunt ;  qui  nescientes  quid  sit  Hyle, 
id  est  quid  sit  rerum  maleries,  gentem  tenebra- 
rum  eam  dicitis,  ubi  non  solam  distinctas  quinque 
generibus  innumerabiles  corporum  formas,  verum 
etiam  mentem  constituitis  horum  corporumforma- 
tricem  ;  et,  quod  est  imperitius,  vel  potius  demen- 
tiu8,ip8am  magis  mentem  dicitis  Hylen,  quam  non 
formari,  sed  formare  perhibetis.  Nam  si  esset  ibi 
mens  quflsdam  formans,  et  elementa  corporea  quas 
formarentur,  illa  elementa  dicenda  essent  Hyle,  id 
est,  materies  quam  formaret  eadem  mens,  quam 
mentem  principium  mali  esse  vultis.Hoc  si  dicere- 
tis,  non  quidem  multum  erraretis  in  eo  quod  est 
Hyle,nisi  quod  ipsa  quoque  elementa,  quamvis  in 
fldias  formas  formanda,  tamen  quia  jam  elementa 
essent,  et  speciebus  propriis  distinguerenlur,  Hyle 
non  essent,  quia  illa  est  prorsus  informis ;  verum- 
tamen  tolerabilis  esset  imperitia  vestra,  quia  eam 
quflB  formaretur,non  eam  quaB  formaret,Hylen  dice- 
retis ;  sed  tamen  etiam,slc  eo  teneremini  vaniatque 
sacrilegi,  quia  nescientes  omnem  modum  natura- 
rum  numerumque  formarum  etordinemponderum 
non  esse  po8se,nisi  a  Patre  et  Filio  et  Spiritu  san- 
cto,principio  mali  tantum  bonum  tribueretis.Nunc 
vero  cum  et  quid  sit  Hyle,et  quid  sit  malum  igno- 
retis,o  si  possem  vobis  persuadere,ut  a  seducendis 
imperitioribus  vos  compesceretis ! 

CAPUT  XV.  -—  Jam  vero  quod  etiam  inde  vos 
Paganis  vultis  esse  meIiores,quod  illiaris,delubris, 
BimulacriSfVictimis  atque  incenso  Deum  colendum 
putant,vos  autem  nihil  horum  facitis.quis  nun  irri- 
deat  ?  Quasi  vero  non  satius  sit  vel  Iapidi,qui  quoquo 
modo  est,  aram  constituere,  et  victimam  offerre» 
quam  id  quod  omnino  nonest,in  delii-amento  phan- 
tasmatis  adorare?Verum  tu,qui  rationabile  Dei  tem- 
plum  te  esse  dixisti,quomodo  hoc  ezplicabis  ?  Pla- 
oetne  tibi  ut  tomplum  Deus  habeat,  cujus  fldiquam 
partem  diabolus  ffld)ricaverit?  An  vos  non  estis,qui 
dicitis  omnia  membra  ve8tra,totumque  oorpus  a  ma- 
ligna  mente,quam  Uylendiciti8,ffld)ricatum,eju8que 
ipsius  ffld)ricatrici8  partem  illic  habitare  simul  cum 
parte  dei  vestri^QuflscumibiteneaturyUtperhibetis, 
concatenata  et  inclusa,utrum  Dei  templum,an  Dei 
carcerem  te  dicere  debuisti  ?  Nisi  forte  animam 
tuam  tempIumDei  dici8,quam  ez  terraluminis  ha- 
bes.At  illam  partem  Dei,  vel  membrum  Dei  soletiB 
dioerei  non  templum  Dei.  Restat  ergo  ut  templum 


381 


LIBBR  VIGESIMUS. 


382 


Dei  noQ  le  dixeris,  nisi  ex  corpore,  quod  secundum 

te  diabolus  fabricavit.  Ecce  quomodo  templum  Dei 

blaspbematiSyUt  non  solu  m  sanctu  m  non  csse  dicatis, 

verumetiara  macbinameDtumdiaboli,et  ergastulum 

Dei.  At  vero  Apostolus.  Templum  enim  Dei  sanctum 

est^  inquit,  quodestUvos:  etne  putestantummodoad 

animam  pertinere,quod  dictum  est;audi  eipressius, 

NescUis,  inquit,  quia  corpora  veslra  templumestin  vo- 

bisSpiritutsanclit  quem  habetis  a  Deo{l  Cor.  m,  17, 

elvi,  19)  ?  Vos  autem  fabricam  dsemonumDeitem- 

plum  dicitis,  et  ibi  vivum,  sicut  Faustus   ait,  vivae 

majestatis  simulacrum  ChrtstumFilium  Dei coWocdXis. 

Plane  Gbristus  vester  pbantasmaticusbabitetin  tali 

templo  sacrilegs  vanitatis.  lile  quippe  non  a  simi- 

Utudine,  sed  a  simulatione  simulacrum  vocari  po- 

test. 

CAPUT  XVI. —  Ita  et  mentem  tuam  aram  fecisti, 

Md  vide  cujus.  Ex  ipsis  cnim  artibus  et  disciplinis 

tQisapparet,quibus  cam  imbutam  esse  dixisti.  Illa 

artes  et  disciplinae  vetant  panem  porrigere  ojendi- 

canti  homini,ut  in  ara  vestracum  sacriOcio  crudeli- 

tttis  ardeatis  italem  aram  Domino  destruente,  qui 

ex  Lege  commemorat  quali  odore  delectatur  Deus, 

^ms^Misericordiam  volo  quam  sacrificium  {Osce  vi, 

6].Ubi  autem  bocDominus  commemoraverit,  atten- 

dite:cum  scilicet  transiretpersegetem,  etesurien- 

tesdiscipuli  ejusvellerent  spicas,quod  bomicidium 

asse  vos  dicitis  ex   disiplina  vestra,  qua  imbuistis 

mentem  vestram^aram  sane.nonDei,  sed  dsmonio- 

rum  roendaciloquorum,ex  quorum  doctrinis  inusta 

caateriatur   maligna  conscientia  (I  Tim,  iv,  2),  ho- 

micidium  appellans^quamYeritas  innocentiamdicit. 

lUenim  JudsBis  ait,ubi  vos  quoque  futuros  percus- 

sitatque  destruxit:  Si  scirelis  quid  sit.Misericordiam 

vdo  quam  sacrificium^  nunquam  condemnassetis  inno- 

centes{Matth,  zii,  7). 

GAPUT  XVII.  —  Quas  autem  babere  simplices 
»t  puras  orationes,  tanquam  divinos  bonores  ac 
ia.crificia  poteritis,  cum  de  ipsa  naturaatque  sub- 
(taotia  divina  tanta  indigna  et  turpia  sentiatis,  ut 
lon  Boium  vestris  sacriticiis  Deusverus  non  propi- 
Jetur,  sed  in  sacrificiis  Paganorum  deus  vester  im- 
cnoletur?  Neque  enim  in  lignis  soium,  et  in  her- 
318,  aut  in  membris  humanis,  sed  etiam  in  peco- 
ram  carnibuseum  contaminantibusctpoliuentibus 
^inculis  colligatum  esse  censetis.  Ipsa  vero  anima 
reatra,  cui  Deo  landem  dicat,  cujus  particulam  se 
ipeam  in  tenebrarum  gente  captam  teneri  conola- 
mans,  qoid  aliud  quam  vituperat  Deum,  quem  sibi 
alio  pacto  adversus  hostes  suos  consulere  non  potu- 
isse  te8tatur,nisi  partium  suarum  tanta  corruptione» 
at  tam  turpi  captivitate  ?  Unde  vestraQ  etiam  preces 
ad  deum  vestrum  non  possent  esse  religios»,  sed 
iDTidio8ae.Quid  enim  maliapudilium  commiseratis, 
at  in  poena  iata  nunc  ad  eum  gematis,  quem  non 
propria  volontate  peccando  deseruistis,  sed  ab  illo 
dati  estis  hostibus  ipaius,  ut  pax  regno  ejus  compa- 
raretQr?  Nec  aaltem  sicutobsides  dari  solent,  cum 
honore  oostodiendi  :nec  sicut  pastor  ad  capieadam 


bestiam  tenditinsidias  tpecus  enimsuum  soletpo- 
nere  in  illa  captoria  tendicula^non  membrumsuum; 
etplerumque  ita,ut  ante  bestia  capiatur,quam  pecus 
Iffidatur.Vos  autem  membra  dei  dati  estis  bostibus, 
non  valentes  eorum  a  deo  vestro  compescere  ferita- 
tem,nisi  eorum  contaminati  fcBditate,  non  habentes 
peccatum  proprium,8ed  bostili  veneno  tabefacti.Un- 
de  non  potestis  dicere  in  precibus  vestris,  Propter 
gloriam  nominis  tui,  Domine^  lihera  nos ;  et  propUius 
esto  peccatis  nosiris  propter  nomen  tuum{PsaL  lxxvii, 
9);  sed  dicitis,Libera  nos  arte  tua,  quia  ut  modo  in 
regno  tuo  securus  lugeas,  nos  hic  premimur,  dila- 
niamur,  inquiuamur.  Uffic  vos  accusatoria  est,  non 
deprecatoria.Nec  illud  potestis  dicere,quod  Magis- 
ter  veritatis  docuit:  Dimitte  nohis  debita  nostra,sicut 
et  nos  dimtttimtu  debitoribus  nostris  (Matih,  vi,  12). 
Qui  suntenim  debitores  vestri,  qui  in  vos  peccave- 
runt?8i  gens  tenebrarum,numquid  ei  dimittitis  de- 
bita,  quam  usque  in  flnem  eradicatam  sterno  car- 
cere  includitis?  Qus  autem  debita  vobis  potest  ille 
dimittere,quando  ille  potius  invos  peccavit,cum  ad 
ista  vo8misit,quam  V08inillum,qui  mittentiobtem- 
perastis?Aut  si  propterea  ille  non  peccavit,quiaboc 
necessitate  fecit ;  major  est  vestra  necessitas,  cum 
jam  in  pugna  prostrati jaceatis,quam  fuitillius  ante- 
quam  pugnaretis.  Jam  enim  vos  patimini  commixtum 
malum,nihil  tale  ille  patiebatur,cum  tamen  necessi- 
tatem,ut  vos  mittere,  pateretur.  Itaque  aut  ipse  po- 
tius  vobis  debet,  quod  ei  dimittatis  :  aut  si  nec  ipse 
vobis,muIto  magis  nec  vos  illi.Ubi  sunt  ergosacri- 
ficia  vestra,simplice8  ac  purffi  orationes  vestrffijCum 
sint  fallaces  etimpur»  blaspbemiffi? 

GAPUT  XVII.  — Bt  tamen  volo  mibi  dicatis.unde 
ista  omnia  quffi  laudatis  invobi8,hicnominibusap- 
pelletis,  ut  dicatis  templum,  aram,  sacriflcium.  Si 
enim  vero  Deo  ista  vera  non  debentur.cur  laudabi- 
liter  in  vera  reiigione  prffidicantur?  Si  autem  Deo 
vero  verum  sacriflcium  rite  debetur,unde  etiam  di- 
vini  bonores  recteappellantur,cffiteraquffi  dicuntur 
sacrificiaad  similitudinem  fiuntcigusdam  verisacri- 
ficii.HffiC  autem  partim  suntimitamenta  falsorumet 
fallacium  deorum,hoc  estdaemoniorum,superbesibi 
abeisquos  deceperint,divinos  honores  exigentium, 
sicut  sunt  vel  erant  omuia  in  templis  idolisqueGen- 
tilium;partim  praedicamentaventuri  uniusverissimi 
sacrificii  quod  pro  peccatis  omnium  credentium  ofifer- 
ri  oporteret,qualia  erant  prfficepta  divinitusantiquis 
patribus  nostris,ubi  erat  et  illa  mystica  unctio  qua 
Ghristus  prffifigurabatur,  unde  et  ipaum  nomen  a 
chrismate  ducitur.Proinde  verum  8acrificium,quod 
uni  vero  debeturDeo,quo  ejus  altare.solus  Cbristus 
implevit,in  victimis  pecorum  imitata  dffimonia  sibi 
arroganter  exposcunt.  Unde  dicit  Apostolus,  Qud? 
immolant  GenteSt  dxmoniis  immolant,et  non  Deo(lCor, 
X,  20) :  non  quod  ofTerebatur  culpans,  sed  quia  illis 
offerebatur.Hebraei autem  in  viotimis pccorum,qua8 
offerebant  Deo,multi8  et  variis  modis.sicut  re  tanta 
dignum  crat,prophetiam  celebrabant  futuraevictimn 
quamChristus  obtuiit.  Unde  jam  Ghristianii  peraoti 


CONTRA  PACSTUM  MAIflCBiEUM,  S.  AUGUSTINI 


383 

ejusdem  &ujrincii  memoriam  celebr&Dt,Mcrt)HDcts 
oblaliuDeotparlicipatinnecorpiiriBetBanguiniaChri- 
Sli.Manicliaiiveronesoienteequiddamnandumflitin 

sacrificiisgunliuRi.etqiiidintelligeDduminHacriflcLia 
Hcbneorum.et  quiil  teaendum  vel  observandum  in 
sacrificio  Christianorum  ;  vanitalem  auan^  Bacrum 
oQprunt  diabolo.qui  eos  decepit  recedcntes  a  fldo, 
inlBndftntPB  fpirilibus  seducloribuB.etdoctriniadffl- 
moniorum  in  hypocrisi  mendaciloquorum. 

CaPUT  XIX.  —  Diecat  ergo  Faustua.vel  potiusillj 
qui  <yus  liltens  deJectantur,  moQarobi»  opinionem 
Don  ex.  Gentihus  nos  babere;  aed  Gentes  non  uaque 
adeo  ad  ralaos  deos  esae  delapBas,iit  opinioaeni  amit- 
terent  unius  veriDei,  ex  quo  est  omnie  qualiscum- 
que  natura.Sapientes  enim  eorum(quia,  eicut  dicit 
Aposlolua,  Invmbilia  Dei,  a  comtitulione  muruti,  per 
eaqux  faclaiunttinfelleclaconiipiciuntur;  sempiterna 
gwque  virlui  ejm  ac  divinitas,  ut  lint  inexcusabiles) 
cognoscenles  Deum,  non  sirut  Deum  htmorifieaverunt, 
aut  graliat egerunl ;  seti  evanuerunlin  eogitationibus 
atit,  ei  obscuraium  est  injtpiens  cor  eorum :  dieenles 
enim  seestesapimtes,  slulti  jacti  sunt,  et  immulave- 
runl  gtoriam  incortuplibHis  Dei  m  simililudinem 
imaginis  corruplibitis  hominis,ei  volucrum,et  quadru- 
pedium,et  serpenlium.iixc  eunt  euim  simuIacraGen- 
tium,  in  quibus  interpretandis  non  habent  exitum, 
nisi  ad  creaturam  quam  condidit  [>eus  ;  ut  in  ipsa 
quoqueinterpretationeBimulacrorum,dequaseperi- 
tiorea  eorum  jaotareatqueinQare  conaueverunt.hoo 
in  eis  (lat  quod  paulo  post  idem  apostolus  dicit:Co- 
lueruatet  servieruntcreaturr  potiiis  guam  Creatori, 
guiesl  benediclus  insxcula[ftom.j,20-25).\oB  auiem 
et  in  eo  quod  eis  diasimilce  eBtiB,vani  estlB  ;  ct  in  eo 
quod  eie  similea  cstis,  pejoreseatia  '.  Ad  hoc  enim 
non  cum  ipsia  creditis  monarchiam.qucd  iili  verum 
oreduot.ut  ipeius  uDiuaDeisubatantiam  ezpugnabi- 
lem  corruptibilemque  credalis  ;  quod  est  impis  va- 
nitBtis:in  pluribuBuutem  diia  coleDdis  doctrinadeB- 
moniorum  meodaciluquorum  illia  persuuait  mulla 
idola,vobis  multaphantaBmata. 

GAPUT  XX,  --■  Nec  Bacrificia  eorura  vertimus  in 
agapeB^BedsBcrificiumilludquod  paulo  antecomme- 
moravi  intelleiimus.dicente  Domino,  Misericordiam 
voto  quam  sacrificium,AgKpea  eoim  nostr»  paupores 
pascunt.sive  rruf;ibus,Bive  carnibua.  Paicitur  enim 
crealuraUei  decieaturaUei,  quae  humanis  dapibus 
oongrua  est.  Vobis  aulcm  quia  dsmonia  mondaci- 
loqua  per3uascrunt,Don  adregcndam  carnem  sedad 
exercendam  bluaphemiam^a/iiftntfrea  cihis,quos  Deus 
ereavit  ad  pereipicndumcumgratiarum  aclione  fideli- 
bus,et  his  qni  cognoverunt  veritatem  ;  quoniam  omnis 
crealura  Dei  bona  esl,  el  nihit  abjiciendum,  quod  cunt 
grattarum  aclione perciptlur  (ITim.  iv,  2-5)  :  iDgrati 
Creatori.cl  pro  largiBejusbeneficiissacrilegasrelri- 
buentes  iDJurias,  quoniam  plerumque  in  agapibue 
etiam  carDea  pauperibuB  erogaatur,  misericordiam 


384 


ChristianorumaimilemdicitiSBacrillciiaPaganorumi 
quorum  DonnulliB  in  boc  quoque  aimiles  estis.  Pro- 
pterea  enim  nelas  babetiepecoraoccidi.quia  buma- 
naa  auimas  in  e&  revolvi  arbitramini,  quod  in  quo- 
rumdam  gentilium  philoaophorum  libris  invenitur: 
quanquBm  &  posterioribua  aliter  intellectum  essedi- 
catur.Verum  in  boc  etiam  mutto  deterius  erratis  : 
illi  enim  in  pecore  timuerunt  trucidare  piosimum 
Buum;vos  autem  deum  vestrum,cujufl  membra  esse 
etiampecorum  animasarbitramini. 

CAPUT  XXI.  —  Nam  quod  etiam  hino  nobis  ca- 
IumniaturFauBtus,quod  martyrum  memoriashono- 
ramuB,in  boc  dicens  nos  idola  convertisBe,  non  tam 
me  movet,ut  huic  calumniaa  respondeam,  quam  ut 
ipBumFaustum  oatendam  studio  calumniandietiam 
BbipsiusHanichEi  vanitatibus  ezorbitare  voluiBse,et 
in  vulgarem  atque  poeticamPaganorum  opinioncm, 
s  quibus  se  alienissimum  cupit  videri,  neacio  quo- 
modoincButumiDcidisse.CumentradixissetnoBver- 
tisse  idola  in  martyres,  quos  volis,  inquit,  similibut 
colilis,  defundonim  umbras  vino  placatii  el  dapibus: 
sunt  ergo  umbrsdefunctoruniTNuDquamboc  in  ve- 
Btria  sermonibuB  audivimuB,DunquBm  in  litteris  le- 
gimus:imo  contradiceresolelis  talibus  opinionibus, 
asBerentesanimBemoriuorummalasminusvepurga- 
ta8',aut  in  revolutionea  ire,  aut  io  graviores  aliquaB 
panas^bonas  autem  iD  Davesimponi,  Btinccelona- 
vigantes  transire  hinc  in  illud  phantasmn  lcrrot  lu- 
minis,  pro  qua  pugnando  perierant :  ita  nullna  ani- 
mas  circasuorumcorporum  sepulcra  detineri:uade 
igitur  umbrai  defunctorum^quie  subetantia  earum? 
qui  locus?Sed  maledicendi  cupiditate  FaustuB  quid 
profiterBtur,oblitus  est:aut  forte  dormitans  umbr&a 
somniando  dictavit;nec,cum  verba  sua  legeret,  evi- 
gilBvil.Populus  autam  chrisUanus  msmoriaB  marty- 
rum  religiosa  solemnilate  concclebrat,etadexcitan- 
dam  imitalionem,  et  ut  mcritiaeorum  coneocietur, 
atque  orationibuBadjuvetur:  ita  tamenutnullimar- 
tyrum,Bed  ipaiDeo  murtyrum ',  qusmvis  in  memo- 
riis  martyrum,coDBtituamu3aItaria.  Quis  enim  an- 
tiBtituminlociBsanclorumcorporumaasistenBaltari, 
aliquaDdo  dixit.OITerimus  tibi,Petre;aut,pBDle;aut, 
Cypriane  :Bed  quod  offertur,  offertur  Deoqui  mar- 
tyres  ooroDBvit,  apud  meDmrias  eorum  quoscoro- 
navit ;  ut  ez  ipsorum  locorum  admonitione  major 
alTectus  exaurgat,adacuendam  charitatemetin  illoe 
quos  imitari  puasumus  ',  et  in  illum  quo  adjuvante 
posBumus.ColimuBCrga  martyrcBeocultudilectionis 
et  societatis,  quo  et  in  hac  vita  coluntur  ssncti  ho- 
mines  Dei,  quorum  oor  ad  talem  pro  evangeliisa  ve- 
ritate  paasionem  paratum  esBe  sentimus.Sed  illos 
taato  devotius,  quanto  aecurius  post  certamina  su- 
perata':  quanto  etiam  fldentiore  laude  predicamuB, 
JBminvitareliciorevictoreB.quaministaadhuouBque 

'  ErasmiaDa  editio,  aaimas  mortuorwn  magii  minutve 
pttrgatai. 

•  L,OTaDiea»et  hoclocoaiiJidfltaDt,(am/ic«iniii.  Alieit 
nb  editia  Am.  Er.  et  a  Hm. 

~  Hm.  ^larique  boe  et  prozimo  loeo,  pottimu*. 


I.  plariqne  boe  et  prozimo  loeo,  po 
k  Sr.  et  plum  Hh.,  poit  ixeirta  01 


385 


LIBER  YIGESIMUS. 


386 


pugaantes.  At  illo  cultu,  qu«  Graece  XonptioL  dicitur, 
latine  uno  verbo  dici  non  potest,  cum  sit  quffidam 
proprie  divinitati  debita  servitus,  nec  colimus,  nec 
colendum  docemus,ni8i  unumDeum.Gum  autem  ad 
hunc  cultum  pertineatoblatiosacrificii,  unde  idolo- 
latria  dicitureorum  qui  boc  ctiam  idolis  ezhibent; 
nuUo  modo  tale  aliquid  offerimus,  aut  ofTerendum 
preecipimus,  vel  cuiquam  martyri,  vel  cuiquam 
sancta  anim«,vel  cuiquam  angelo  :  et  qoisquisin 
hunc«rrorem  delabitur,corripitur  persanam  doctri- 
nam,  sive  ut  corrigatur  <,  sive  ut  caveatur.  Etiam 
ipsi  enim  sancti,  vel  bomines,  vel  Angeli,  exbiberi 
sibi  nolunt,  quod  uni  Deo  deberi  norunt.  Apparuit 
boc  in  Paulo  et  Barnaba,  cum  commoti  miraculis 
qus  pereos  factasunt  Lycaonii,tanquam  diisimmo- 
lare  volueront :  conscissis  enim  vestimentis  suis, 
confltentes  et  persuadentes  se  deos  non  esse,i8tasibi 
fieri  vetuerunt  {Act,  xiv,  7-17).  Apparuit  et  in  An- 
gelis,sicut  in  Apocalypsi  legimus,  angelumse  ado- 
rari  prohibentem,  ac  dicentem  adoratori  suo,  Con- 
servus  iuus  sum  et  frairum  tuorum  (Apoc.  zix,  10,  et 
XXII,  8,  9).  Ista  sibi  plane  superbi  spiritus  exigunt, 
diabolus  et  angeli  ejus,8icut  per  omniatempla  el  sa- 
cra  Gentilium.  Quorum  similitudo  in  quibusdam 
etiam  superbis  hominibus  expressa  esl  :  sicut  de 
Babylonis  quibusdam  regibus  memoriffi  commen- 
datum  tenemus.  Unde  sanctus  Daniel  accusatores 
ac  persecutores  pertulit,quod  regis  edictoproposito, 
ut  nihil  a  quoquam  deo  peteretur,  nisi  a  rege  solo, 
Deum  suum,  hoc  est,  unum  et  verum  Deum  ado- 
rare  deprecarique  deprebensus  est  {Dan,  vi).  Qui 
autem  ee  in  memoriis  martyrum  inebriant,  quo- 
modo  a  nobis  approbari  possunt,  cum  eos,  etiam 
si  in  domibus  suis  id  faciant,  sana  doctrina  con- 
demnet?  Sed  aliud  est  quod  docemus,  aliud  quod 
sustinemus,  aliud  quod  precipere  jubemur,  aliud 
qnod  emendare  praecipimur,  et  donec  emendemus, 
tolerare  co.iipellimur.  Alia  est  disciplina  Ghristia- 
norum,  alia  luxuria  vinolentorum,  vel  error  inflr- 
morum.  Verumtamen  et  in  hoc  ipso  distant  pluri- 
mum  culpae  vinolentoruTi  et  sacrilegorum.  Longe 
quippe  minoris  peccati  est,  ebrium  redire  a  marty- 
ribus,  quam  vel  jejunum  sacrificare  martyribus. 
Sacrificare  martyribus  dixi :  non  dixi,  Sacriflcare 
Deo  in  memoriis  marlyrum  ;  quod  frequentissime 
facimus,  illo  duntaxat  ritu  quosibi  sacrificari  Novi 
Testamenti  manifestatione  prscepit:quod  pertinet 
ad  illum  cultum,  quae  latria  dicitur,  et  uni  Deo  de- 
betur.  Sed  quid  agam,  et  tantae  caecitati  isto  hsre- 
ticorum   quando  demonstrabo,  quam  vim  habeat 
quod  in  Psalmis  canitur  :  Sacrificium  laudis  gtori- 
ficabit  me^  et  iilic  'via  est^  ubi  ostendam  iili  salutare 
meum  {PsaL  xlix,  23)?  Hujus  sacrificii  caro  et  san- 
guis  ante  adventum  Ghristi  per  victimas  similitudi- 
num  '  promittebatur  ;  in  passione  Ghristi  per  Sa- 
cramentum  memoria  celebratur  :  ac  per  hoc  tan- 
tum  interest  intersacrificiaPaganorum  etHebraso- 

^  Hic  apad  Lov.  additum  faerat,  sive  ut  cmdemnetur, 
▲best  ab  Am.  £r.  et  a  Msa. 
*  Dao  Mb8.,  per  victimarum  simiHtudinemm 


rum,  quantum  imitationem  errantem,  et  praefigu- 
rationem  praenuntiantem.  Sicutautcm  non  ideo  oon- 
temnenda  vel  detestanda  est  virginitas  sanctimo- 
nialium,  quia  et  Vestales  virgines  fuerunt ;  sic  non 
ideo  reprehendenda  sacrificia  Patrum,  quia  sunt  et 
sacrificia  Gentium  :  quia  sicut  inter  illas  virginita- 
tes  multum  distat,  qu.imvis  nihil  aliud  distet,  nisi 
qu«  cui  voveatur  atque  reddalur  ;  sic  inter  sacrifi- 
cia  Paganorom  et  Hebraeorum  multura  distat,  quflB 
cui  sint  immolata  et  oblata  :  illa  sciiicet  superba 
impietati  daemoniorum  idipsum  sibi  ob  hoc  arro- 
gantium,  quo  haberentur  dii,  quia  divinus  bonor 
est  sacrificium  ;  ilJa  vero  uni  Deo,  ut  ei  ofTerretur 
similitudo  promittens  veritatem  sacrificii,  cui  erat 
ofi^erenda  ipsa  reddita  veritas  in  passione  corporis 
el  sanguinis  Cbristi. 

GAPUT  XXIL  — Neque  enim.sicut  Faustus  dixil, 
priores  nostri  Judaei  segregati  a  Gentibus,  cum  tem- 
plum  haberent,et  immolationes,et  aras,  et  sacerdo- 
tia,  sculpturas  solum  dimiserunt,  id  est,  idola  :  po- 
terant  enim8icutnonnulIi,etiam  sine  idolorumscul- 
pturis,  arboribus,  et  montibus,  postremo  etiam  soli 
aclunaecaeterisquesideribusimmolare.Quod  si  face- 
rent  per  illum  cultum,  quae  latria  dicilur,  creaturae 
potius  quam  Greatori  servientlbus,  et  ob  hoc  noa 
parvo  malo  impiae  superstitioniserrantibus,  nihilo- 
minus  daemonia  se  praeberen  t  ad  eos  i  i  i  u  d  endos,et  ab 
eis8umenda,qua  sic  obtulissent.  Illi  quippe  superbi 
etimpii  spiritu8,non  nidore ac  fumo,sicutnonnulli 
vani  opinantur,8ed  bominumpascunturerroribus: 
non  sui  corporis  refectione,8ed  malevola  delectatio- 
ne^  cum  quoquo  modo  decipiunt^  vel  arroganti  fastu 
simulataemajestatiscumdivinos  sibihonores  exhibe- 
ri  gloriantur.Non  ergoilli  patres  nostri  soIaGentium 
simulacra  dimiserunt;  sed  neque  terrae,  neque  cui- 
quam  terrenae  rei,  neque  mari,  neque  coilo,  neque 
militiae  co^Ii  aliquid  immolantes,  uni  Deo  creatori 
omniumvictimasobtulerunt:  quassibi  ofi^erri voluit, 
per  earum  similitudinem  promittens  victimam  ve- 
ram,  per  quam  nos  sibi  peccatorum  remissione  re- 
conciiiavit  in  Gbristo  Jesu  Domino  noslro,  cujus  ca- 
pitis  corpuseffectosfideles  Paulus  alloquitur  dicens, 
Obsecro  autem  vos,  fratrfs,  per  miscricordiam  Dei^  ui 
exhibeatis  corpora  vestra  hostiam  vivam,  sanctam.Deo 
placentem  (/7om.xii,l).Sed  Manichaeicorporahumana 
opificium  dicunt  esse  gentis  tenebrarum,et  carceres 
quibus  victus  inclusus  est  Deus  :  unde  longe  aliud 
annuntiat  Faustus,aliud  Paulus.  Sed  quoniam  quis- 
quisvobis  ecangelizaverit  propterqmm  quod  accepistis, 
aiiathema  sii  {Galat,  i,  9j ;  verum   dicit  Ghristus  in 
Paulo,  anathema  sit  Manichaeus  in  Fausto. 

GAPUT  XXIII.  —  Qui  etiam  dicit,  nihil  nos  mu- 
tasse  de  moribus  Gentium,  nesciens  quid  loquatur. 
Gum  enim  justusex  fide  yisdX(Rom,  i,  17);  finisque 
praBcepti  sit  charitas  de  corde  puro,  et  conscientia 
bona,  et  fide  non  ficta  (I  Tim,  i,5} ;  maneantquead 
formandam '  vitam  fidelium  tria  baec,  fides,  spes, 

t  Am.  Er.  et  guidam  Mgs.,  iHUctione, 
s  Ua  Mm.  At  Am.  et  Er.,  ad  confirmandam,  Lov.,  ad 
informandam. 


387 


CONTRA  FAUSTDM  MANICHiEDM,  S.  ADQDSTINI 


388 


charitas  (I  Cor.  xiii,  13)  :  unde  fieri  potedt  ut  pares 
cum  aliquo  mores  habeat^qui  hflBctriacum  illo  paria 
nonhabet?  Qui  enim  aliud  credit,  aliud  sperat,  aliud 
amat,  necesse  est  ut  aliter  vivat.JSt  si  uaua  quarum- 
dam  rerum  similis  videturnobis  esse  cumGentibus, 
sicut  cibi  et  potus,  tectorum,  vestimentorum,  lava- 
crorum ;  et  qui  ex  nostris  conjugalem  vitam  gerunt, 
uxorum  ducendarum  et  habendarum,  flliorum  gi- 
gnendorum,  nutriendorum,  hsreditandorum :  longe 
tamen  aliter  his  rebus  utitur,qui  adalium  finem  usum 
earum  refert ;  et  aliter  qui  ex  his  Oeo  gratias  agit, 
de  quo  prava  et  falsa  non  credit.  Sicut  enim  in  ipso 
errore  vestro,  cum  eo  pane  vescamini  quo  caBteri 
homines,  et  fructibus  vivatis  et  fontibus»  lana  et  iino 
simiiiler  texto  amiciamini,ncc  in  histamen  parem 
ducitis  vitam,  non  aliud  edendo,aut  bibendo,autin- 
duendo,sed  aliud  sentiendoetcredendo,etadalium 
finem  ista  omnia  referendo,  6nem  scilicet  vestri  er- 
roris  atque  vanitatis  :  ita  nos  et  in  his  et  in  aliis,  que 
similiter  sumio^us,  non  similiter  cum  Gentibus  vi- 
vimus,  easdem  res  non  ad  eumdem  finem  referendo, 
sed  ad  flnem  legitimi  divinique  prscepti,  charitatem 
de  corde  puro,  et  conscientia  bona,  et  flde  non  ficta, 
aquibus  quidam  aberrantes,conversi  suntin  vanilo- 
quium.  In  quo  sane  principatum  tenetis,non  intuen- 
tes,  non  considerantes  in  eisdem  habendis  agendis- 
que  rebus  tantum  ad  diversam  vitam  valere,  si  di- 
versa  sit  fides,  ut  cum  auditores  vestri  et  uxores  ba- 
beant,  et  filios  quamvis  inviti  suscipiant,  eisque  pa- 
trimonia  congerant  vel  custodiant,  carne  vescanlur, 
vinum  bibant,  Iavent,metantyVindemient,negotien- 
tar,honores  pubIicosadministrent,vobiscum  eos  ta- 
men,noncuro  Gentibuscomputetis,cum  factaeorum 
Gentibus  videantur  similiora  quam  vobis.  Nam  et 


quorumdamfactaGentiliumcummagisvobispropin- 
quent,  quam  quibusdam  Auditoribus  vestris;  non- 
nulli  quippe  in  saorilegis  sacris  suis  et  a  vino  et  a 
carnibus  et  a  concubitu  temperant ;  potius  Audito- 
res  vestros  his  omnibus  utentes,  et  in  eo  vobis  dis- 
similes,  in  Manichffii  grege  numeratis,  quam  i&tos 
eadem  quas  facitis  facientes  :  potiusque  feminam 
qusin  Manichseum  crediderit,ve8tramdicitis,etiam 
parientem,  quam  Sibyllam  nec  saltem  nubentem. 
At  enim  multi  Gbristiani  catholici  vocantur,  et  sunt 
adulteri,  raptores,  avari,  ebriosi,  et  quidquid  aliud 
sana9  doctrins  adversatur  ?  Quid  autem  inter  vos, 
in  tam  exiguo  ac  pene  nullo  numero  vestro,  nonne 
plerique  sunt  tale8,et  quidam  in  Paganis  ^  non  sunt 
tales  ?  Num  idco  Paganos,  qui  tales  non  sunt,  dici- 
tis  meliores  vobis  ?  Gum  tamen  propter  sacrilegam 
vanitatem  sects  vestrs  etiam  qui  in  vobis  tales  non 
sunt,  Paganis  etiam  talibus  deteriores  sint.  Unde 
manifestum  est,  non  ideo  derogari  san»  doctrinSy 
qusB  sola  catholica  est,  quia  multi  ejus  nomine 
censeri  volunt,  et  per  illam  sanari  nolunt.  Agnos- 
cenda  ost  enim  paucitas  illa,  quam  Dominus  pr«- 
cipue  commendat  in  ingenti  atque  innumerabili 
multitudine  totp  orbe  diffusa  (Malfh,  xx,  16)  :  quo 
tamen  paucitas  sanctorum  atque  fidelium,  quod 
Sffipe  commendandum  est,  tanquam  granorum  in 
comparatione  multitudinis  palearum,  paucitas  di- 
citur ;  perse  autem  ipsam  tantam  maasam  frumenti 
facit,  ut  omnesprobos  etreprobos  vcstros,quos  pa- 
riter   veritas  reprobat,  incomparabili  multitudine 
superet.  Ecce  non  sumus  Gentium  schisma,  aqui- 
bus  plurimum  distamus  in  melius  :  sed  nec  vos 
hoc  estis,  quia  plurimum  ab  eis  distatis  in  pejus. 
<  In  Multis  M88„  et  plerique  in  Paganit, 


LIBER  VIGESIMUS  PRIMUS. 


CAPUT  PRIMUM. — Fauptus  dixit :  Unus  Deus  est, 
an  duo?  Plane  unuB.Quomodo  ergo  vos  duos  asseritis? 
Nunquam  in  nostris  quidem  assertionibus  duorum 
deorum  auditum  est  nomen.  Sed  tu  unde  hoc  suspi- 
caris,  cupio  scire.  Quia  bonorum  et  malorum  duo 
principia  traditis.  Est  quidem  quod  duo  principia 
confitemur,  sed  unum  ex  his  Deum  vocamus,  alte- 
rumHylen  :  out,  ut  communiteretusitate  dixerim, 
daBmonem.  Quod  si  tu  hoc  putas  duos  signiflcare 
deos,  poteris  et  medico  disputante  de  infirmitateat- 
que  sanitate,  duas  easdem  putare  sanitatetf ;  et  cum 
quis  bonum  nominatetmaIum,tu  poteris  eademduo 
putare  bona ;  et  copiam  audiens  atque  egestatem, 
duas  easdem  putabis  copias.  Quod  si  et  de  albo  et 
nigro  disputante  me,  et  frigido  et  caIido,et  dulci  et 
amaro,  dicas  quia  duo  alba,  et  duo  calida,  et  duo 
dulcia  ostenderim,  nonne  videberis  mentisimpos  S 
et  cerebri  minime  sani?  8ic  et  cum  duo  principia  do- 
ceo,  Deum  et  H^Ien,  non  idcirco  videri  jam  debeo 

<  Am.  Er.  et  aliquot  Msb.,  incompot. 


tibi  duos  ostenbere  deos.  An  quia  vim  omnem  male- 
flcam  Hylse  assignamus,  et  beneflcam  Deo,  ut  con- 
gruit,  idcirco  nihii  interesse  putas,  an  utrumque  eo- 
rum  vocemus  Deum  ?  Quod  si  itaest,  poteris  et  ve- 
nenumaudiens  et  antidotum,  nihil  interesse  putarOp 
an  utrumque  vocetur  antidotum,  quia  utrumque  eo- 
rum  vim  suam  habeat,  utrumque  agat  aliquid  et 
operetur  :  necnon  et  medicum  audiens  ac  venena- 
rium,  utrosque  vocabis  medicos :  et  justum  audiens 
atque  ii^justum,  poteris  utrosquevocarejustos,quia 
uterque  eorum  aliquid  agat.  Quod  si  boc  facere  ab- 
Burdumest,  quanto  absurdiusDeum  etHylen  idoirco 
duos  putare  deos,  quia  eorum  quisque  aliquid  ope- 
retur  ?  Quapropter  inepta  hsc  et  viribus  satis  effeta 
argumentatio  est,  ut  quiade  re  mihirespondere  non 
posBis,de  solis  nominibusconfles  invidiam.Nam  nec 
difGteor,etiam  interdum  nos  adversam  naturam  nun- 
cupare  deum,sed  nonhoc  secundum  nostram  fidem, 
verum  juxta  prssumptum  Jam  in  eam  nomen  acul- 
toribus  suis,qui  eam  impradenterexistimantdeum: 
quemadmodum  et  ApoBtolaB,Dm,inquit,  ugeuUhth 


389 


LIBER  VIGESIMUS  PRIMUS. 


390 


i 


jus  excmcavit  mentei  infidelium  (II  Cor.  iv,  4).  Deum 
quidem  DomiDaD8,quia  sic  jam  vocaretur  a  suisrsed 
adjiciens,  quod  mentes  ezcascet,  ut  ex  hoc  intelli- 
gatur  non  esse  verus  Deus. 

CaPUT  II.—  AuoDSTiNDS  responditrDuos  quidem 
deosin  vestris  disputationibussolemus  audire,quod 
etsi  primo  nega8ti,tamen  pau^o  post  etiam  ipse  con* 
fessus  es,  quasi  rationem  reddens  cur  hoc  dicatis : 
quia  et  Apostolus  ait,  Deus  saeculi  hujus  excxcavU 
mentesinfidelium.Quaim  quidem  sententiam  plerique 
nostmm  itadistinguunt.utverumDeum  dicantexen- 
casseinfidelium  mentes.Gumenim  legerint^/ngutT^ui 
Dm,8U8pendunt  pronuntiationem;ac  tune  inferunt, 
satculi  hujusexcxcavitmentes  infidelium.QuxsL  eisi  ita 
noD  distinguas,  sed  exponendi  gratia  itaverborum 
ordioem  mutes,  /n  quibus  Deus  excxcavit  mentes  in^ 
^delium  sssculi  hujus,  idem  qui  in  illa  distinctione 
BeQBOs  elucet.Potest  enim  etiam  talis  operatio,qua 
eicecanturmentesinfidelium,  secundum  quemdam 
modum  pertinere  ad  verum  Deum  ;  quod  non  facit 
malitia,  sed  justitia:  sicut  idem  Paulus  alibidicit, 
Vumquid  iniquus  Deus,  qui  infert  iram  (Aom,  iii,5)? 
IteiD  ah'bi:  Quid  ergo  dicimus^  inquit?ntim^tttdtnt- 
qrdtat  est  apud  Deum  ?  Absit^  Moysi  entm  dicit:  Mise- 
rekr  cui  misertus  ero,  et  misericordiam  praestabo  cui 
miierirors  fuero.Cum  ergo  prsmisissetjquod  incon- 
CQsse  est  retinendum,  non  esse  iniquitatem  apud 
DeQm,  paulo  post  attende  quid  dicat :  Si  autem  vo- 
lens  Deus  ostendere  iram,  et  demonstrare  potentiam 
mm.atiulit  in  multa  patientia  vasa  irx^quae  perfecta 
ml  in  perditionem^et  ut  notas  faceret  divitiasgloriae 
wein  vasa  misericordix,  quae  praeparavii  in  glO" 
nametc.  {Id.  ix,  14,  15,  22,  23).  Gerte  hic  nullo 
modo  dici  pote8t,alium  Deum  essequi  ostenditiram 
etdemonstrat  potentiam  suam  in  vasis  quse  perfecta 
SQQtad  perditionem,etalium  qui  ostenditdivitias  in 
Taeis  misericordias.  Nam  unum  eumdemque  Deum 
facere  utrumque,  apostolica  doctrina  testatur.Hinc 
eet  et  illud,  Propier  hoc  tradidit  iltos  Deusin  coneu- 
piscentias  cordis  eorum^in  immunditiam,  ut  contume- 
iiis  affieiant  corporasua  insemetipsis  :  et  paulo  post, 
Propterea  tradidit  tUos  Deus  in  passiones  ignominiae: 
item  paulo  post,  Et  quaniam  non  probavertmt  Deum 
habere  tn  notitia,  tradidit  iltos  Deus  in  reprobum  sen- 
sum  {Id.  I,  24,  26,  2).  Ecce  quomodo  verus  Deua 
et  justuB  exceeoatmentesinfidelium.Nequeenimun- 
quam  in  his  Apostoli  verbi8qu8BCommemoravi,aIiu8 
Deusintelieotus  e8t,quamille  quijFilium  suum  misit 
dieentem,  In  judicium  veni  in  hunc  mumdum,  ut  qtu 
non  vident^  videant;et  qui  vident,  caeci  fiunt  {Joan.  ix, 
39}.  Nam  et  hic  satis  apparet  mentibus  fidelium, 
qaomodo  Deus  exceecet  mentes  infidelium.Prascedit 
enJm  aliquid  occultum  in  occultis,ubiDeusagatJu- 
itissimum  examenjudicii  sui,utquorumdam  mentes 
excsoentur,  quorumdam  illuminentur:  cui  veris- 
eime  dictum  est,  Jtidicia  ttia  abyssus  multa  {Psal. 
zxxv,  7).  GpJuB  profunditatis  impenetrabilem  al- 
titadinam  Apostolus  admiratus,  exclamat :  0  al^ 
tiindo  diiriiianim  sapientiae  et  scieniise  Dei !  qtmm 


inscrutabilia  sunt  judicia  ejuSf  etc.  {Rom.  xi,  33) ! 
GaPUT  III.  —  Vo8  autem  non  vnlentes  discernere 
quid  fiiciat  Deus  bcnetlcio,  quid  judicio,  quia  et  a 
cordeetab  orevestro  longeestPsalterium  noslrum, 
ubi  dicitur,  Misericordiam  et  judicium  caniabo  tibi^ 
Dorr.ine  {Psal.  c,  1) ;  quidquid  vos  pro  inlirmitate 
humanffl  mortalitatis oflenderit^alieDatis  omnino  ab 
arbitrio  et  judicioDeiveri:  videlicet  babentes  para- 
tum  alterum  deum  malum,  quem  vobis  non  veritas 
ostendit,  sed  vanitasfingit,  cui  tribuatis  non  solum 
quidquidfacitis  ii\juste,verum  etiam  quidquid  pati- 
mioi  juste;  itaDeo  tribuentesbeneficia  donorum,et 
ei  auferentesjudicia  p(Bnarum,quasi  dc  aliodixerit 
Ghristus  quod  prfflparaveritMgnemeeternum  malis 
{Matth.-LWy  41),  quam  deillo  qui  facit  solcm  suum 
oriri  super  bonos  et  malos,  et  pluit  super  justos  et 
injuEtOB  {Id,  V,  45).  Uode  hic  tantam  bonitatem,  et 
ibitantamseveritatem  ad  unum  pertinere  Deum  non 
intelligitis,nisiquiamisericordiam  et  judicium  can- 
tare  non  nostis?  Nonne  idem  ipse  qui  facit  solem 
suum  oriri  super  bonos  et  malos,  et  pluit  super 
Justos  et  ipjustos,  frangit  tamen  ramos  naturales  et 
contra  naturam  inserit  oleastrum?  Nonne  de  uno 
ipsoillic  dicitApostoIus:  Vides  ergo  bonilatem  et  se^ 
veritatem  Dei :  in  eos  quidem  qui  fracti  sunt.severita" 
tem  ;  in  te  autem  bonitatetn^si  permanseris  in  bonitate 
{Rom,  XI,  17-24)? Nempe  auditis,  neinpe  advertitis, 
quemadmodum  nec  Deo  auferat  Judiciariam  severi* 
tatem,nechominiIiberamvoluntatem.Occultume8ty 
altumestfinaccessibilisecretaabhumanacogitatione 
seclusum  est,  quemadmodum  Deus  et  damoet  im- 
pium,  et  Justificet  impium:  utrumque  enim  de  illo 
Scriplurarum  sanctarum  veritas  loquitur.Num  ig^- 
tur  ideo  adversus  divina  Judicia  garrire  delectat, 
quia  suntinscrutabilia?Quantoconvenientius,quan- 
to  accommodatius  est  modulo  nostro,  expavescere 
illic  ubi  Paulus  expavit,  et  exclamare,  0  altitudo  di- 
vUiarum  sapientiae  ei  scientiae  Deil  quam  inscrutabi" 
lia  sunt  judicia  ejus^ei  investigabites  viae  ejus !  Quanto 
melius  est  ita  mirari  quod  inveetigare  non  sufficis, 
quam  proptereavellealterumdeum  malumfingere, 
quia  unum  bonum  non  potuisti  comprchendere? 
Non  enim  de  noraine  agitur,  sed  de  opere. 

GAPUT  IV.  —  Nam  citovidetur  Faustus  se  defen- 
disse,  cum  ait:  Non  dicimus  dtu>s  deos,  sed  Deum  ei 
%/en.Porroautem  cumquffsierisquam  dicatHylen, 
audies  plane  describi  alterum  deum.  Si  enim  mate- 
ries  informis  corporalium  formarum  capax  ab  eis 
Hyle  appellaretur,  quae  appellata  est  ab  antiquis, 
nemo  eam  nostrum  coargueretdicideum.  Nunc  vero 
quantus  error  est,  quanta  dementia,  vel  materiem 
corporum  dicere  opificem  corporum,  vel  opificem 
corporum  negare  Deum '  ?  Quia  ergo  quod  Deus  ve- 
rus  facit,id  e8t,corporum,eIementorum,animalium 
qualitates  et  formas,utcorpora,ut  elementa,ut  ani- 
malia  sint,  hoc  vos  dicitis  nescio  quem  alterum  fa- 


^  Apud  Er.  Lugd.  et  Ven.,  praparavit.    M. 

i  Pluret  MsB.,  ve/  materiem  corporum  ne^or^  f^tum. 


39! 


CONTRA  FADSTUM  MANICHyEUM,  S.  AUGUSTINI 


392 


cere;  quolibeteum  noniine  vocitetis,  recte  dicimini 
errore  vestro  deum  allerum  inducere.  In  hacenim 
una  re  bis  erratis  errore  sacrilego :  semel  quidem, 
quod  ea  qus  Deus  facit,  eum  facere  dicitis,  quem 
Deum  faterierubescitis;sed  nullo  modo  efficietisut 
non  sit  Deus,nisieum  talia  facere  negaveritis,qualia 
DOD  facit  nisi  Deus:  iterum  autem,quiaea  qudcbo- 
nus  Deus  bona  facit,vos  et  amalo  fieri,etmala  esse 
opinamini,puerili  sensu  borrentes  quae  poenalis  mor- 
talitatisimbecillitatinoncongruunt,et  amantes  quse 
congruunt.Proindemalumdicitis,quifecitcolubrum: 
istum  autem  solem  tam  magnum  bonum  putatis,ut 
nec  factum  a  Deo,  sed  prolatum  vel  missum  esse 
credatis.Deusautemveru8,in  quem  nondum  a  vobis 
credi  nimium  doleo,et  colubrum  fecit  interaliain- 
feriora,  et  solem  inter  alia  superiora;  et  adbuc  in 
Bublimoribus  non  corporalibus  ccelestibus,  sed  jam 
in  spiritualibus  multa  ista  luce  longe  meliora,quaB 
carnalis  homo  quiiibet  non  percipit;  quanto  magis 
vos,  qui  cum  carnem  detestamini,  nihil  aliud  quam 
vestram  regulam  detestamini,qua  bona  etmala  me- 
timini?  Neque  enim  potest  in  vobis  esse  cogitatio 
vel  malorum,  nisi  qualibus  carnalis  sensus  ofPen- 
ditur;  vel  bonorum,  nisi   quaiibus  carnalis  acies 
oblectatur. 

CAPUT  V.  —  Ut  ergoista  in  imo  rerum  operaDei, 
terrena,inQrma,mortalia,sed  tamen  operaDei,qualia 
possumus  videre,  considerem,  ineffabiliter  moveor 
laudeGreatorisillorum,qui  prorsus  ita  magnusestin 
operibus  magnis,  ut  minor  non  sit  inminimis.Ars 
enim  divina,quacGele8tiaetterrenaoperd  Gunt,cum 
ea  sint  intersedissimilia,ipsain  omnibus  sui  similis 
est,  quia  in  suo  quoque  genere  perficiendo  ubique 
perfecta  est.  Neque  enim  universum  condit  in  sin- 
galis,  sed  ad  universioomplexum  condens  singula, 
universam  se  condendis  praebet  et  singulis,  omnia 
congruenter  locis  suis  et  ordinibus  faciens  atque 
disponens,  et  omnibus  particulariter  atque  univer- 
saliter  congruatribueiis.Ecce  hic  in  isto  quasi  fundo 
infirao  ^  universae  creaturae  aspicite  animalia,  quae 
Tolant,  et  natant,  et  gradiuntur,  et  repunt.  Nempe 
mortalia  sunt :  nempe  vita  eorum,  sicut  scriptum 
est,  vapor  est  ad  modicum  apparens  {Jacobi  iv,  15). 
HuncenimmodulumaboptimoGonditoreperceptum 
tanquam  incommune  conferuntuniverso  pro  sui  ge- 
neris  portione  complendo,  ut  cum  istis  imis  sint 
omnia  bona,  in  quibus  sunt  eis  superna  meliora.Ve- 
rumtamen  attendite,  et  date  mihi  unum  quamlibet 
abjectissimum  animal,  cujus  anima  oderit  carnem 
suam,  ao  non  potius  nutriat  et  foveat  eam,motuque 
vitaii  vegetet  et  regat^et  quodam  modo  administret 
prosuigenerisexiguitatequoddamuniversumsuum, 
ad  incolumitatem  tuendam  sibi  conciliatum.  Quod 
enim  rationalis  anima  castigat  corpus  suum,etser- 
vituti  subjicit,  ne  immoderato  appetitu  terrenorum 
impediatur  a  perceptione  sapienti»  ^  etiam  eic  uti- 

<  Nonuulli  M8S.,  mundo  iafimo, 
«  Plerique  Mss.,  appetifu  terreno  mpediotur  perceptio 
$apientim. 


que  diligit  carnem  puam,qnampibi  ad  obediendum 
legitime  subdit  atque  ordinat.  Postremo  vos  ipsi, 
qnamviscarnalierrore  carnem  iicte9tomini,non  po- 
testis  nisi  diligerecarnemveslrann,ejusque  salutiet 
incolumitati  consuIere,omnes  ictus,  et  casus,etin- 
temperiem  qua  laeditur  devitare,  munimenta  vero  et 
salubritatem  qua  conservatur  appetere :  ita  ostendi- 
tispraevalere  naturae  legem  contra  erroris  vestri  opi- 
nionem. 

CAPUT  VI.  —  Quid  in  ipsa  carne  vitalia  viscera, 
totius  formse  coavenientia,  membra  operandi,  vasa 
8entiendi,locisatque  officiis  suis  cunctddistiDcta,et 
concordiunitatecontcxta,moderatione  mcnsurarum 
parilitate  num(?rorum,  ordine  ponderum,nonne  in- 
dicant  artiflcemsuum  Deuraverum,cui  vere  dictum 
est,  Omnia  in  mensuray  et  numero^  et  pondere  dispo^ 
suisti  {Sap.  xi,  21)?  Si  ergo  cor  non  perversum 
atque  corruptum  vanis  fabulis  haberetis,  invisibilia 
ejus  etiam  per  ista  quse  in  hac  infirma  et  carnali 
creatura  facta  sunt,  intellecta  conspiceretis  {RomA, 
20).  Unde  enim  istishsc  quaecommemoravi,nisi  ab 
iIlocujusunitateomnismodussistitur,cujussapieD- 
tia  omnis  pulcbritudo  formatur,  cujus  lege  omnis 
ordo  di8ponitur?Quod  si  ad  ista  intuenda  oculum 
non  habetis,  apostolica  vos  ducat  auctoritas. 

CAPUT  VII.  —  Apostolus  enim,  cum  de  sancta 
dilectione  pr;pciper6t,  qualis  esse  debeat  virorum 
in  uxores,  ex  anima  amantis^  sumpsit  exemplum. 
Qui  diligit,mqu\Uuxorem  suam^se  ipsutn  diligit:nemo 
enim  unquam  camem  suam  odio  habety  sed  nutrit  et 
fovet  eamy  tanquam  Christus  Ecclesiam  (Ephes,  v,  28, 
29).  Ecce  in  conspectu  vestro  est  carnalis  universa 
substantia;  videtequemadmodum  inomne  animal 
sibi  ad  salutem  conciliatum  portendat  naturae  ista 
communio,ut  diligat  carnem  suam.  Neque  enira  hoc 
in  hominibus  tantum  est,  qui  cum  recte  vivent,non 
solum  consulunt  saluti  carnis  suae,  verum  etiam 
carnales  motus  ad  usum  ralionis '  edomant  et  refre- 
nant :  sed  etiam  besti«  fugiunt  dolorem,  formidant 
interitum;etquidquid  illam  membrorumcompagem 
copulamque  carnis  et  spiritus  a  concordi  junctura 
dissicere'  ac  dirimere  potest,  quanta  valent  agili- 
tate  devitant,nutriente8  etiam  ipsasacfoventes  car- 
nem  suam.iV^o  enim  unquam  camem  suam  odio  /la- 
betf  sed  nutritf  inquit,  ac/ovet  eam^  sicut  et  Chrislus 
Ecclesiam,  Wdeie  unde,  quo  ascenderit:  intuemini, 
si  pote8tis,quam  vim  ducat  a  Creatore  creatura,ab 
ipsis  ccelestibus  apparatibus  usque  ad  carnem  et 
sanguinem  universitatisplenitudine  terminata,for- 
marumvarietate  decorata,rerum  gradibus  ordinata. 

CAPUT  VIII.  —  Rursus  idem  apostolus,  cum  de 
spiritualibus  diversismuncribuSyet  tamen  ad  unita- 
tem  consonis,  remplane  magnam  et  divinam  et  ab- 
ditam  nos  doceret,  de  ista  ipsa  carne  nostra  simili- 
tudinem  dedit,  cujus  artificem  Deum,  cum  haec 
loqueretur,  omnino  non  tacuit.  Quod  etsi  longum 

1  Editi  Am.  et£r.,  ex  anima  auimantit, 

s  Vaticanus  codex,  camntes  motus  atfversos  rationi» 

*  Editi,  ditcindere.  At  Msb.,  dissicere. 


M 


LIBKR  VIORSIMUS  PIIIMUS. 


est,  l&men  qaift  Taldo  neceBaariura,  totum  ipBUin 

locum  az  ejus  ad  Corinthios  EpistolB  baio  operi  me 

inserere  Don  pigebit.Dfl  tpiriluatibui  aulem  nolo  vct 

tgnorart,  fratres  '.  Mciiii  quatido  Genlet  eratit.ad  ti- 

mulaera  tine  voce guomodo  atcendebatu  inducti. Prop' 

ter  quod  notum  (aeio  vobit,  quia  nemo  in  Spirita  Dei 

leqitent,  dicil  analhema  Jeett  :  et  nemo  potetl  dicere, 

Dominut  Jetus,niti  in  Spirilu  lancte.Divitionet  auiem 

donationum  tunt,  idem  autem  Sptrttut  :  et  divitionei 

mtiniitrationum  lunt  ',et  idem  ipie  Dominut ;  et  divi- 

tiann  operalionum  sunt,  idem  vero  Deui,  qui  omnia 

operaturinomnibut.Vnicuiqueautemdaturmanifeila- 

tio  Spiritus  ad  ulilitatem :  alii  quidem  daturper  Spiri- 

lnTD  termo  sapientite  ;  alii,  sermo  tcienttx  secundum 

emidem  Spiritum ;  alteri  aulem,fidei  in  eodem  Spiritu; 

altt4o«atio  curationum  inuno  Spirilu ;  alii,operalio- 

na  virlutum;atii  .proptiei  ia:alii,dijudicat  ioSpiriiu  um; 

aHiijenera  tinguarum ;  alii,  inttrpretatio  termonum: 

mtaa  aulem  luec  operatur  untu  atque  idemSpirilus, 

iiviiens  propria  unicuique  prout  vuU.Sicut  enim  cor- 

fns  mum  est  et  membra  habet  multa,  omnia  aulem 

mmbra  corporis  cum  sitit  multa.unum  eil  corpwi;ita 

tt  M'tut.Eleiiim  in  uno  ipirilu  uoi  omnei  in  unum 

eerpts  baptiioti  lamui,  tive  Judxi,  tioe  tirxci,  tive 

tmi,noe  tiberi;et  omnes  unum  Spiritum  potavimus. 

Slmm  corput  noa  est  unum  membrum,sed  muUa.  Si 

iatrit  pes.Quia  non  sam  manui,nonsumdecorpore; 

nm  iito  non  est  de  corpore  f  Vel  si  dixerit  aurieula, 

Oufl  nm  tum  oeulus,  non  sum  de  corpore  :  num  tdeo 

mr.istdecorporefSilotumcorpus  oculus,ubiauditutf 

SiMiini  audilus,  ubt  adorattuf  Nunc  aulem  posuit 

Daii  membra,  singulum  quodque  eorum  in   corpore 

fn\Avotuit.Siautemfainentomnia  unum  membrum, 

Mcorpiuf  ffunc  autem  muUa  membra,unum  autem 

etrfiu.Non  potest  autem  dicere  oculus  manui,Opui  te 

piffl  habeo  ;  aut  iierum  capul  pedibus,  Opus  vobis  non 

kabtor  ted  multa  mngis  qutc  videntur membra  corpo- 

rtinfirmiora  esse,necestariora  sunt;et  quaevidentur 

ttHora  ette  corporis,  his  abundantiorem  honorem  dr- 

tmpanimus ;  ei  qux  inhonesla  lunt  nostra,  abundan- 

lierem  honeitalem  habent  :  guse  aulem  honeita  lunl 

walra.non  epus  habent  ;  sed  Deut  temperavit  eorpui, 

li eui  deerat  majorem  hottorem  dans,utnonetiet icii- 

litra  in  eorpore,ied  idem  ipsum,  ut  pro  invicem  totii- 

eita  sint  membra  :  el  tive  patilur  unum  membrum, 

conipaliuntur  omnia  membra  nive  giorificatur^unum 

membrum,eongatulent  omnia  membra(\  Cor.sji,l-26). 

SiuUaDOadico  fl<leschriBtian8,utcredatia  Apostolo, 

fied  ullus  sensua  huraanusin  vobig  est.ut  maniresta 

cernatiB;  unuequisque  in  Bemelipso  ista  videat  at- 

que  conBideret,quam  verB,quam  certa  8int,quKm  in 

parvo  magna.etlD  extreinoquamboDa:quandoqui-- 

dem  teta  in  laode  ponit ApostolaB.ut  per  faec  inllms 

corporalia  qus  videntnr,possint  faciliua  illa  subli* 

mia  Bpiritualia  qu«  noo  videntur,  intelligi. 

CaPOT  IX.  —  Horum  ergo  membroram  et  cor- 
porii  ni)Btri,qu«  sio  oommeadat^sia  landat  Aposto- 

*  In  Uts.,  minitttriorvm  smi. 

■  ffle  iiin.  Br.  «t  plerlque  Hbs.  At  Lor.,iive  fflariatwr, 

.  PATWb.  XUI. 


liis,  quisquis   artincam  Doum  neuat,  videtie  cui 
oontradicat.aQnuntiaDs  vobis*  prater  id  quodaoce- 
pimus  {Caiat.  i,  9).  Quid  igttur  opus  est  ut  a  m« 
redarguatur  potius,  quam  ab  omnibua  Christiania 
anathemetur?D{citApoetolue,0nu  lemperavit  cerpui: 
et  dicit  i8le,HyIe,Don  Deue.Quid  apertius  his  inimi- 
citiisaDteanathemaDdia.quamrerellendiBfNumquid 
et  hio  ApoatoluB,  cum  diceret,  Deui,  addidit,  Ai^tu 
ixculi  [II  Cor.iv,4)?  Ubi  etiamai  quis  diabolumin- 
tellezeritexcBCBremeDteainSdelium,nonDegamui, 
malisauaaionibns:  quibus  qui  coDeeDtiuDtJuetltiB 
lumen  amittunt,  Deo  retribuente  qood  juatum  eit. 
Hec  omnia  legimus  in  Scripturis  Banctis  :  nam  et 
illuddictum  est  deaeduotioneextriasecuBveDiente, 
Timeo  ne  ticut  terpens  Evam  leduxit  in  veriulta  IHO, 
tta  corrumpanlurmentei  vettru  a  timplicitate  el  catti' 
tate,  quas  esl  in  Christo  (Id.  xi,  3).  Cui  simile  est, 
Corrumpunt  moret  bonoi  colloquia  mala  (t  Cor.xv, 33); 
flt  illud  quod  et  sibiquisque  scduotor  sit,Qui  atit«ni 
pulat  se  ette  aliguid,  cum  nihil  tit,  le  ipsum  leducit 
(Galat.  VI,  3]  :  et  illud  de  Dei  vindicla,  quod  supra 
commemoravi,  Tradidit  illos  Deua  in  reprobum  im- 
sum,  ut  faciant  qtix  non  conveniunt  (Rom.i,28).Itaet 
iu  veteribua  Libris,  cum  prsdixisaet,  Deus  morUm 
non  fecil,nec  tietalur  in  perdilionevivorum[Sap.i,i3y, 
paulo  poat,  Jniiii/ia,  iaquit,  diaboli  mort  introivit  tn 
orbem  terrarum  {Id.  ii,24).Et  ruraue  de  ipsit  morte, 
ne  se  hominea  extra  culpam  ponerent,  Impii  autem 
manibus  et  verbii,iaqa\\,accerii«runt  Hiam:ttexiUi- 
manles  illam  amicam  dtfltucerunt  (Id.i,  10).AIibi  an- 
tem.  Bona  et  mal  i,  vita  et  mort,  divittie  et  pauperlai 
a  Domino  Deo  sunt  [Eccti.  xi,  14).UiD  perturbatiho- 
mines  uon  intelligunt  inuno  eodemqueoperemalo, 
non  postea  conBequenle  aliaqD»  manifestaerit.sed 
quadam  continuo  comitaute  viodJcta,  aliud  vcnir« 
deastutia  suBdentis.aliuade  Dequitiavolentia.aliud 
de  juBtitia  punientis  ;  oum  dioboiua  Buggerit,homo 
aonseDtit,  Deus  deserit.  Quocirca  in  opere  malo,  id 
eBt,excKcatioae  infldetium,Bi  intelligatur  et  diaboluB 
propler  auadendi  malignitatem,ut  sic  diBtiuguatur, 
Deui  hujiu  icEcu^iiDODmihivideturabaurdum.Nequa 
enim  Bioe  additameato  dicitur,D0tu;oum  adjungi- 
i\jit,hujussxculi,id  eat  hominum  inipiornm,non DiaL 
in  hoc  SBCulo  Dorere  voleDttum  :  secuDdum  qtiod 
dicitur,  et  malum  anculum,  siout  acriptum  est,  Ut 
eximeret  not  de  prxsenti  ixculo  maltgno  (Ooiat.i,4). 
Tole  est  enim  et  illud,Quf)iiim  Deiu  venler  [Philipp. 
III,  19]  :  nisi  easet  ibt,  Quorum,  nullo  modo  diceret, 
deut  venler,  Noc  in  Psalmo  deemooia  poasent  dii  ap- 
pellari,Disi  adderetur,  Gentium.  Sio  enim  scriptum 
est :  Quoniam  dii  Geniitm  dxmonia  (Psal.  xcv,  5}. 
Hic  autem,nec,D«iu  Au;iu  ixculi ;  aec,  quorum  deiu 
venter ;  oec,  dii  Genlium  diemonia  :  sed  simpiiciter 
positum  evt,  Deui  temperavit  corput ;  qui  aon  potest 
iDtelligi.aiai  Deua  verus  omnium  creator.Illa  enim 
cum  vituperatione  ilicuntur,  hoo  autem  cum  landa 
dictum  eet.Nisi  forte  Deum  temperasse  corpua,  non 
dispositione  membrorum,hoo  «t,Cabrioando  etooo- 
■  AUqaot  Hh.,  nohii. 


395 


CONTKA  FAUSTUM  MANICH.^EUM,  S.  AUGUSTINI 


396 


strueQdo,sed  udaiixtione  lucis  suse,  Faustus  intelli- 
git  :  ut  scilicet  hxc  membra  ita  distincta  et  locata 
Buis  sedibus  alter  posuerit,  qui  hoc  fabricavit '  ; 
Deusautem  miscendo  bonitatem  8uam,huju8  fabric» 
malitiam  temperaverit.Taiibu8  enimfabulispueriles 
animas  hebetant.  Sed  neque  hoc  eos  posse  dicere 
permisit  subveniens  Deus  parvulis  per  ora  sancto- 
rum.Habes  enim  et  paulo  au^eri\iB,Deus  posuit  mem- 
bra^singtUum  quodque  eorum  in  corpqre  prout  voluiL 
Quis  jam  non  intelligat  secundum  hoc  Deum  dictum 
temperatorem  corporis,  quod  ex  multis  membris 
corpus  fabricavit,officia  diversorum  operum  in  uni- 
tatis  compage  servantibus  ? 

GAPUT  X.  —  Dicant  ergo  ManichsBi  utrum  anima- 
lia,  quae  secundum  deliramentaeorum  Hyie  fabrica. 
veratingentetenebrarum,antequamilliBDeusluc»)m 
Buam  miscuisset,  non  habebant  istam  membrorum 
concordiam,  quam  sic  laudat  Apostolus :  utrum  ibi 
diceret  capnt  pedibu8,aut  oculus  manui,Opii«  te  non 
habeo.  Nunquam  hoc  dixerunt,nec  dicere  potuerunt; 
tales  enim  eis  actus  et  opera  tribuunt ;  repebant, 
ambulabanty  natabant,  volabant,  qusque  pro  buo 
genere  ;  videbant  quoque,  et  audiebant,  csterisque 
sensibus  sentiebant^alimentis  et  temperamentiscon- 
gruis  nutriebant  et  fovebant  corpora  sua.Hinc  etiam 
prolis  fecuditas8uppetebat:nam  etconjugia  tribuunt 
eis.Hsc  certe  omnia  quee  tanquam  Uyles  opera  vitu- 
perat  Manicheus,iieri  non  possunt  sine  membrorum 
concordia,  quam  iaudat  et  Deo  assignat  Apostolus. 
Dubitatis  adhuc  quisnam  sectandus,et  quisnam  ana- 
themanduB  sit?  Qaid,quod  erant  ibi  quffidam,  quAB 
etiam  ioquebantur,ut  eis  concionantibus  omnia  ser^ 
pentia,  quadrupedia,  volatiiia,  natatiiia,  audirent, 
intelligerentyConsentirent?  Miranda  hffic  etomnino 
divina  eloquentia ;  et  neminem  grammaticum  aut 
rhetorem  audierant,  nec  inter  lacrymas  ferularum 
atque  virgarum  ista  didicerant.Nempe  iste  Faustus 
ut  has  vanitates  diserte  garriret,ad  diciplinam  faoien- 
di  sermonis  etiam  serus  *  accessit;  et  quamvis  esBet 
acer  ingenio,  tamen  legendo  stomachum  rupit,ut  ei 
loquenti  tam  pauci  assentirentur.O  miserum,  qui  in 
iflta  luce,  ac  non  in  tenebris  natus  est  1  illic  enim 
eum  contralucem  concionantem,omnis  bipes,omni8 
muitipes,  omnis  etiam  serpens  a  dracone  usque  ad 
cochleam  libenter  audiret,  alacriter  obediret :  hic 
autem  contra  tenebra8di8putantem,plures  eloquen- 
tem,quam  doctum,multi  autem  seductorom  perver- 
BiBsimum  nominabant :  inter  paucos  vero  Manichsos 
tanquam  magno  magistro  plaudentes,nullum  ei  pe- 
cu  8  annuebat,nec  ex  illa  doctr  ina  saltem  caballus  ejus 
aliquid  8ciebat,tanquam  omnibus  animaiibus  ad  hoo 
pars  divina  concreta  sit,  ut  Blolida  flerent.  Quid  est 
hoc,rogo?£vigilatealiquando,miseri,etcomparateiQ 
fabula  vestra  omnium  animantium  priustempuset 
praesen8,tunc  in  terra  sua,nunc  in  hoc  mundo  ;  tunc 
firma  erant  corpora,  nunc  inflrma  sunt,  tunc  acris 
aciesoculorumadvidendumcum  delectatione  inva- 

1  Lov.,  fabrieavit,  At  Am.  £r.  et  Mbs.,  hoc  fabricavit. 
Sabaadi,  corput. 
s  Er.  Lugd.  Ven.»  teriui,     M. 


dendi  rcgionem  dei,nuncita  obtusa,uta8olisradii8 
avertatur ;  tunc  aucta)  meutes  animalium  ad  intel- 
ligendum  concionantis  sermonem,  nunc  hebetes  et 
ab  hujusmodi  capacitate  penitus  aliene  ;  tunc  na- 
turalis  tam  magna  et  tam  potens  eloquentia,  nunc 
tanto  studio  ac  labore  vix  parva  et  exigua.O  quam 
magna  bona  commixtione  boni  perdidit  gens  tene- 
brarum  1 

GAPUT  XI.  —  lete  ipse  Faustus  in  hoc  ipso  ser- 
mone,cui  nunc  reBpondeo,  multa  sibimet  contraria 
eleganter  opponere  visus  e8t,8anitatemetinflrmita- 
tem,copiam  et  ege8tatem,album  et  nigrum,calidum 
et  frigidum,dulce  et  amarum:  in  quibus  omitto  de 
albo  et  nigro  aliquid  dicere :  aut  si  uUum  momen- 
tum  boni  et  mali  est  in  coloribu8,  ut  album  dioant 
ad  Deum  pertinere,  nigrum  autem  ad  Hylen  ;  oum 
omnia  genera  volatilium  Hylen  creasse  perhibeant, 
si  album  colorem  plumis  eorum  Deus  aspersit.ubi 
latebant  corvi,  quando  cycni  candore  perfusi  sunt  ? 
Item  de  calido  et  frigido  deputare  non  opus  eat  : 
utrumque  enim  temperanter  adhibitum,8alubre,in- 
temperanter  autem,pernicio8um  est.  Csetera  videa- 
muB.Bonum  et  malum,quod  in  primis  forte  ponere 
debuit  in  iisdem  contrariis  ita  videtur  posuisse,  at 
tanquam  generalia  vellet  inteliigi,8cilicet  ut  ad  bo- 
num  pertineat  8anita8,copia,album,calidum,dulce; 
ad  maium  autem,inrirmitas,egdBta8,nigrum,  frigi- 
dum,  amarum  :  quam  imperite  et  inconsiderate,  vi- 
deat  qui  potuerit.Ego  autem  nehomini  calumniari 
puter,nibil  objicio  dealbo  et  nigro,calido  el  frigido, 
de  dulci  et  amaro,  sanitate  atque  inflrmitate  ^  Si 
eniro  album  et  dulce  duo  bona  8unt,nigrum  autem 
el  amarum  duo  maia,quomodo  plurima  uva.omnis- 
que  oliva  nigreacendo  dulceBcit,ideBt,maliampliu8 
habendo  fit  melior?  Item  si  duo  bona  Bunt  caior  et 
BanitaSiduo  vero  malafrigusetinrirmitas^curcales- 
cendo  corpora  sgrescunl  ?  An  forte  sana  febriunt  ? 
Non  ergo  h«c  objicio,quae  forte  non  cautu8,aut  pro 
quibusiibetcontrariiB  potiu8,quam  pro  boniB  etma- 
Hb  commemoravit :  praesertim  quia  ignem  gentia 
tenebrarum  nunquam  frigidum  fuisBe  dixerunt,sed 
calorem  ejus  utique  malum. 

GAPUT  XII.  —  Verum  ut  ista  omittamus,  illa 

videamus,  quae  ita  commemoravit  bona  in  bis  con- 

trariis,  ut  noiit  inde  dubitari,  sanitatem,  copiam, 

dulcedinem.Itane  in  illagente  non  erat  sanitas  cor- 

porum,  in  qua  et  nasci,  et  crescere,  et  gignere,  et 

ita  perdurarepotueruntillaanimalia,ut  quibusdam 

eorum  gravidis,  sicut  desipiunt,  captiB^  et  in  coelo 

colligatiB,nec  aaltem  pleni  temporlB,  sed  abortivi  fe- 

tuB  eieotam  excelso  in  terram  cadentes,  et  vivere  po- 

tuerint  et  crescere,et  i8tacarnium,qu8Bnunc  suntin- 

numerabiliaygenerapropagare?autcopiaibinonerat, 

ubi  arborcB  non  tantum  in  aquiB  et  ventis,8ed  etiam 

in  igne  et  fumo  et  nasci  potuerunt  et  tanta  fecundi- 

tate  ditari,utex  earumfructibusBaicujusquegeneris 

animalia  gignerentur,  et  earum  arborum  feracitate 

>  Sie  Am.  Er.  et  plures  Mss.At  Lov.,fi<  duki  ei  ama^ 
rOf  eanitoH  atque  inilrmitaH  prmembam» 


.  -rJ 


— i 


97 


I.IBEK  VIGESIMUS  PRIMUS. 


39S 


utrita  atqne  pasta  conBervarentur.quorum  Baginn 
etttiain  prolis  quoque  fecunditae  teataretur  :  ma- 
ime  nbi  nulluB  labor  Bgriculture,n6C  intemperies 
Metwstatis  et  hiemis;  oeque  eniui  sol  ibi  cir- 
umibat.ut  altarnantibua  temporibue  anni  transcur- 
erent?  Proinde  perpetua  fertilitaa  crat  arboruin, 
uibus  elementum  et  elime.itum  sui  geuaris,  sicut 
ignendis  adfuerat,  ita  fetandis  perpetuo  suppete- 
ist,et  fructua  nunquum  deesse  Faciebat :  sicut  vi- 
lemns  arbores  citriorum  toto  anno  floreB  et  fruo- 
QS  parere,  si  jugiter  irrigenlur.  Hagna  ergo  illio 
»pia,  et  ejus  habcDdie  magna  securitaB  :  neque 
eDim  vel  grando  timebatur,  ubi  non  erant  luminia 
uutores,  quos  tonilrua  commovere  fabulamini. 

CaPUT  XUI.  —  Dulces  autem  ac  suavcs  si  non 
htberent  cibos  suos,  tanquam  eos  appetereDt,nun- 
qnam  eis  corpora  vegelarent.Itaenim  se  res  babet, 
nlpro  cujusque  corporis  congrueotia  vel  delectet 
Mk  vel  ofrendal.  Si  dclectat,  dulcis  aut  suavis 
dieiliir  ;  si  aulem  olfcndtt,  amara,  sive  aspera, 
nntliqua  inauavitate  respuenda.  Nonne  ipei  nos 
kumnes  ita  sumue,  ut  plerumque  alter  appetat 
ilimeElnm,  quod  aller  exhorreat ;  sive  pro  tempe- 
rtlione  oatura,  sivo  pro  uau  conBueludinis,  stve 
fn  iffectione  vsletudinis  t  Quanto  magia  ionge  di- 
teni  geoeris  corpora  bestiarum  possunt  illud  ha- 
bere  jacnndum,quod  nobiB  amarum  est?  An  pliter 
caprc  ad  rodendum  suspenderentur  oleastrum? 
ttam  sicut  nonnulli  morbo  bomiaum  mel  amarum 
nl,  ita  illi  naturx  pecorie  suavia  olcaster.  Sic  in- 
ionatur  prudentibus  rerum  examinatoribus  ordo 
uid  valeat,cum  scilicet  sua  cuique  adhibentur  at- 
ue  redduntur ;  quantumque  faoc  bonum  sit  ab 
DiB  usque  ad  aumma,  a  corporalibus  usqae  ad 
liritualia.Itaque  in  gentctenebrarum.cum  animal 
LiciOns  elementi  eo  veaccbatur  cifao,  qui  nasceba- 
ir  !□  ejua  elemento,  procul  dubio  euavitatcm  tpsa 
>ngruentia  raciebat  :  ai  autem  incidisset  in  alte- 
aa  elementi  cibum,  Ipsa  incongruentia  faceret 
Tensionem  seasui  gustaDtia  :  qu«  offcnsio  vel 
maritudo  vel  aaperilas  vel  insuavitaB  vel  quodli- 
et  aliud,autBiitanimiumest,utalieDavicompagem 
}rponscoDcordiamqu4  disrumpat,acsiciaterimat, 
iit  viresauferat,  etiam  venenum  vocatur,  non  nisi 
erincongruentiam.quod  alteri  geaeri  per  congru- 
atiain  cibus  ost:  sicut  panem,  qui  quotidianaesca 
oatra  eat^ai  accipitcr  sumat,  ex^itinguitur  ;  et  nos, 
i  beIleborum,qua  pecora  pleraque  vescuntur  ;  cii- 
JB  tamen  berbte  adhibend»  quidam  modua  etiam 
ledicamentum  est.Quod  si  sciret  aut  conslderaret 
austus,  non  utique  venenum  et  antidotum  pro 
zemplo  duarum  naturarum  mali  et  boni  poneret, 
anquam  Oeua  ait  aotidotem,  et  Hyle  venenum  ; 
niP  eadem  res  eademque  naturanunccongruenter, 
,nnc  iDcongruenter,BumptasiveadfaibitB,veI  prosit, 
elnooeat.  Itaqne  seouadum  eorum  fafauiam  potest 
lici  deuB  eonim  fuisse  venenum  geali  tenebrarum, 
suJuB  corpora  tam  tlrma  ita  corrupit,  ut  inllrmiB- 
■ima  redderet :  sed  quia  et  lux  ipsa  capta,  oppressa, 
Borrapta  eat,  invicem  sibi  venenum  fuerunt. 


dicitis  aut  duu  mala,  vel  magis  et  duo  bona  et  duo 
mala ;  duo  bona  spud  ac,duo  mala  in  alterutrum? 
Postea  si  opus  fucril.quieremus  quid  horum  sit  me- 
lius  aut  peJuB  :  interim  quia  duo  bona  erant  apud 
se,  ita  consideratur  :  Regnabat  Deus  io  terra  aua, 
regoabat  el  Hyle  in  aua.  Sanitaa  regnantium  et  ibi 
etfaic  :  copia  fructuum  et  iki  et  hic  :  feounditas 
prolia  utrobiquo ;  suavitas  propriarum  voluptatum 
apud  utrosque.  Sed  illa  geuB,  inquiunt,  excepto  eo 
quod  vicinat  luci  mala  erat,et  apud  se  ipsam  mala 
erat.  Interim  bona  ejus  multa  jam  dizi,  ai  et  voi 
mala  ejus  potueritia  osteudere.erunt  duo  regna  bo- 
na,Bed  illud  mBlius,ubi  unllum  erat  malum  :  qun- 
nam  ergo  bujus  mala  dicitis  fuiaBa?  Vastabant  ae, 
inquit,inviccm  Iffidebant,  occidebant,  ahsumebaDt. 
Si  ad  boo  solum  ibi  vacaretur,  quomodo  ibi  tanta 
agminagignerentur,nutrirODtur,perIIcerenlur?Erat 
ifai  ergo  etquieset  paz.Verumtamen  rateamurillud 
fuisBeroeliuBregnum,ubinulladiscordia:duo  tamen 
faoaa  ista  multo  accommodatius  dizerim,  quam 
uDum  boDum  et  alterum  mslum  ;  ut  illud  sit  me- 
liuB,  uhi  aec  singuli  Bibimetipsis  uocebant,  nec  in- 
viccm ;  hoc  autem  iaferius  bonum.ubi  quamvis  io- 
vicem  adverearentur,  UDumquodque  tamen  animal 
8uamsaIutem,incolumitatem,naturamquctuefaBtur. 
Verumtamen  deo  vestro  ille  saltem  princeps  teaa- 
brarum  non  ita  longo  iatervallo  comparari  potest, 
cui  nemo  resistebat,cui  rcgnanti  cuncta  servieruat, 
quem  concioaaatem  cuncta  secuta  snnt ;  quod  ains 
magna  pace  atque  coDcordia  fleri  non  posset.  Ibi 
enim  sunt  regna  felicia,ubi  omnium  pleno  ooosen- 
BU  rcgibus  obeditur.  Huc  accedit,  quia  illi  prinoipi 
non  tantum  sui  generiB,id  est,bipedes,quos  paren- 
teihomiaumdicitis.sedetiamcuuctaanimaliumcB- 
terorum  genera  subdita  erant.et  ad  nutum  ejus  con- 
vertefaantur.faciendo  quodJuaBisset,  credendo  quod 
suasiBBet.  Hsc  dicentes,  usque  aden  putatis  surda 
hominumcordB,utexspectentavobis  deumalterum 
nominari,quem  vident  plane  aperteque  deBcribt.Sl 
eoim  principishujus  vireB  hoc  poterant  mognapo- 
tentia  ;  si  hooor,  magna  claritas ;  si  amor,  magna 
concordia  ;  si  timor,magna  diaciplina.ln  his  omni- 
buB  bonis  ai  erant  aliqua  mala,aum  ideo  jam  mali 
natura  dicenda  est,  aiai  ab  eis  qui  aesciunt  quid 
loquanturfPorro.siproptereamalinaturamputatis, 
quia  noa  solum  in  alteram  naturam  mala  erat,Bed 
etiam  in  se  ipsa  faafaabatmalum  ;DuIlumne  malum 
esBe  arbttramini  duram  Decesaitatem,quam  pstieba- 
turdeuBvesterantecommiztionemnatureecontrariB, 
ut  oom  ea  bel!are,etin  ejus  fauces  sic  opprimenda 
memfara  sua  mittere  cogeretur,ut  noa  posset '  tota 
purgari?  Eoceerat  etinipsa  magnum  malum^ante- 
quam  ei  misceretur  quod  solum  dicttis  mBlum.Aut 
enim  Indi  et  corrumpi  nonpoterat  agente  tenebra- 
rum.et  propria  stultitia  patiebatur  illam  naceBaita- 
tem  ;  aut  ai  poterat  corrumpi  ejus  substantis,  non 
coIitisDBumincorruptibilem,quB!emApoBtoluapre- 


natura  M  :  ad  qaam  «tiam  illnd  quod  mox_  Hqaitiir 


399 


CONTR\  FAUSTDM  MANIf.O^UM,  S.  AUGUSTINI 


400 


dicat  (l  Tim,  i.  17).  Quid  ergo  ?  et  ipaa  corruptibi- 
litas,  qua  quidem  nondum  corrumpebatur  ilia  na- 
tura,  sed  tamen  a  qua  *  corrumpi  poterat,  non  vo- 
bis  in  deo  vestro  videtur  malum  ? 

GAPUT  XV. —  Illud  etiam  quis  non  videat,  quod 
aut  praescientia  ibi  non  erat ;  ubi  vestrum  est  jam 
cogitare,utrum  nuUum  vitium  Dei  sit  carere  prss- 
oientia,  et  quid  immineat  omnino  nescire  :  aut  si 
erat  ibi  prsscientia,  securitas  ibi  esse  non  poterat, 
eed  aeternus  timor ;  et  hoc  quantum  malum  sit, 
certe  agnoscitis.  An  non  timebat,  ne  jam  jamque 
adveniret  tempus,  quo  membra  ejus  ita  vastaren- 
tur  et  inquinarenturin  illo  prslio^ut  vix  cum  tanto 
labore,nec  tamen  totaliberenturatquemundentur? 
Sed  si  ad  ipsum  boc  nOn  pertinebat,  quod  quidem 
cernitis  quam  dure  dicatur  ;  certe  ipsa  membra 
eju8,quffl  hic  tanta  mala  passura  erant,nempe  me- 
tuebant.An  hoofuturumipsa  ne8ciebant?Ergo  qua- 
licumque  parti  8ubstanti«  dei  vestri  defuit  utique 
prsescientia.Numerate  mala  in  summo  vestro  bono. 
An  ideo  non  timebant,quia  suam  consecuturam  li- 
berationem  ac  triumphum  pariter  prsvidebant  ? 
Gerte  vel  pro  sociis  timebant,  quos  aeternis  in  ilio 
globo  vinculis  a  suo  regno  noverant  alienandos. 

GAPUT  XVI. —  An  ibi  charitas  non  erat,  ut  nulla 
esset  fraterna  compassio,  pro  his  utique  quorum 
peccato  nullo  prscedente  impendebantseternasup- 
plicia  ?  Quid,  illas  ips®  animae  in  globo  ligand», 
nonne  et  ipsae  membra  dei  vestri  erant  ?  Nonne 
unum  genus  et  una  substantia  est  ?  ipsas  saltem 
prsscienlea  futurum  sempiternumvinculumsuum, 
nempe  timebant,  nempe  moerebant.  Aut  si  ipsae 
hoc  futurum  nesciebant,  pars  dei  vestri  provida 
6rat,par8  improvida:quomodo  ergo  una  eademque 
substantia  ?  Gum  ergo  tanta  malaet  ibi  fuerint,an- 
tequam  esset  alieni  maii  commixtio,  quid  de  illo 
tanquam  puro  et  simplioi  et  summo  bono  gloria- 
mini?  Ergo  etiam  apud  semetipsas  istas  duas  na- 
turas,  aut  duo  bona,  aut  duo  mala  fateri  cogimini. 
Concedimus  vobis,  si  duo  mala  dixeritis,  ut  quod 
volueritis  horum  pejus  dicatis:8i  autem  duo  bona, 
quodlibet  horum  melius  dicite,  erit  postea  diligen- 
tior  consideratio  ;  dum  tamen  yester  error  ille  tol- 
latur,quo  dicitis  duo  principiaduarumnaturarum, 
bonse  et  maliB;et  plane  duos  deos,unum  bonum,et 
alterum  malum.  Jam  vero  si  propterea  malum  est 
aliquid,  quod  alteri  nocet,  invicem  sibi  ista  nocue- 
runt:fuerit  una  parsimprobior,qniapriorappetivit 
alienum.  Una  ergo  malum  inferre  voluit^  altera  ma- 
lum  pro  maio  retribuit:et  non  lege  talionis,  tanquam 
oculum  pro  oculo  (£xo(f.xxi,24),  quod  imprude.nter 
reprehendere  soletis,sed  multo  gravius.Eligiteergo 
quam  pejorem  dicatis,  quae  prior  nocere  voluit,  an 
quae  amplius  nocere  et  voiuit  et  potuit.Ista  enim  pro 
modulo  suo  luceperfruiconcupivit;iilaeam  funditus 
eradicavit.Ista  si  quod  appetivitimples8et,sibi  certe 
nihil  obfuisset :  ilia  vero  ut  hoetilem  adversitatem 
penitus  everteret,  etiam  suae  parti  graviter  nocuit. 

^  Editi,  i€d  tamm  ab  aUa,  Meliui  Mts.,  sed  iamen  a 
^ua  carrumfdpeteratfid  estytalis  erat  nt  comimpi  posiet* 


Sicut  est  ilia  notissima,  et  quarumdam  litterarum 
memoriae  commendata  furiosa  sententia  :  Pereant 
amici^dum  rnimici  una  intercidant  {Apud  Ciceronem, 
pro  Dejotaro).  Missa  est  enim  ad  inexpiabilem  con- 
taminationem  pars  dei,  ut  esset  unde  tegeretur 
globus,  quo  in  aeternum  hostis  vivus  sepeliendus 
est ;  tantum  enim  timebitur  et  victus,  tantum  ter- 
rebit  inclusus,  ut  sempiterna  miseria  partis  dei 
Cffitero  deo  tribuat  qualemcumque  securitatem.  0 
magna  innocentia  bonitatis  I  Ecce  faciet  et  deus 
vester,  unde  tenebrarum  gentem  horribiliter  accu- 
sati8,quod  et  suis  noceat  et  alienis.Idipsum  omni- 
no  in  deo  vestro  arguit  ilie  globus  extremus,  quo 
et  hostis  includitur,et  civis  aflQgitur  :  imo  vero  su- 
peratin  amplius  nocendo,  et  alienis  et  suis,  pars 
illa,  quam  dicitis  deum.  Hyle  quippe  non  eradi- 
care  alienum  regnum  voluit,  sed  tenere ;  suos  au- 
tem  quosdam,  etsi  ab  aliis  suis  quibusdam  consa- 
mendo  interimebat,  in  alias  tamen  formas  denuo 
commutabat,ut  moriendo  et  renascendo  saltem  por 
intervalla  temporum  suse  vitae  Istitia  fruerentur  : 
Deus autem,qualem  omnipotentem  optimumque  de- 
scribitis,  in  fleternum  et  alienos  eradicat,  et  suob 
damnat:  etquod  mirabilioredementiacreditur,Hyle 
animalia  sua  laedit  in  pugna  sua,  Deus  membra  sua 
punit  in  victoria  sua.Quid  est,vani  homines?Nemp6 
recordamini  verba  Fausti  de  Deo  tanquam  de  aoti- 
doto,  et  Hyle  tanquam  veneno :  ecce  plus  nocet  ve- 
strum  antidotum  quam  venenum.NumquidHyletam 
horrendogioboin  aeternum,velDeum  includeret,  vel 
8ua  viscera  affigeret  *  :  et  quod  sceleratius  est,  ca- 
lumniatur  eisdem  reliquiis,  ne  defecisse  videatur, 
quod  eas  purgare  don  potuit.OicitenimManichaeus 
in  Epistola  Fundamenti,ido  dignas  illas  animasfleri 
tali  suppIicio,quod  errare  se  a  priore  lucida  sua  na- 
tura  passae  sunt,et  inimicae  lumini  sancto  exstiterunt, 
cum  eas  in  ilium  errorem,quo  ita  tenebrarentur,ut 
inimicaluci  lux  fieret,ip8e  miserit;  si  invitas,inju- 
Btu8,ut  cogeret ;  si  volentes,  inc^ratus,  ut  damnet  *. 
Quae  se  futuras  inimicas  origini  8uae,si  praesoire  po- 
tuerunt,  et  ante  bellum  timore  cruciataB,et  in  bello 
inexpiabilitermaculatae,et  post  bellum  in  aeternum 
damnatffl,  nunquam  beatae.  Si  autem  praescire  non 
potuerunt,et  ante  bellum  improvids,et  in  bello  in- 
validaB,et  post  bellum  miserae,nunquam  divinae.  Et 
utique  quodips®,hocDeu8,secundum  unitatem  sub- 
stantiae.  Putamusne  respicitis  quam  immaniterbla- 
sphematis?El  tamen  aliquando  volentesquasi  delen- 
dere  bonitatem  Dei^etiam  ipsi  Hyie  praestare  dicitis 
aliquid  boni,  ut  incluBa  in  Bemetipsa  non  ssviat'. 
Habebit  ergo  aliquid  boni,  cum  ei  nullum  mixtum 
erit  bonum  ?  An  forte  sicut  Deus  ante  bellum  Bine 
commixtione  mali  habebat  necessitatis  malum,  ita 
Hylepost  bellum  sinecommixtione  bonihabebit  ces- 
Bationis  bonum  ?  Dicite  ergo  duo  mala,  sed  unum 
altero  pejus  :  aut  duo  non  summa  bona,Bed  unum 

<  Sic  Am.  et  Msb.  At  Er.  et  Lov.,  affligeret, 
s  £r.  et  Lov.,  ut  damnaret,  Am.  autem  et  Mts.,  ui 
damnet, 
*  Am.   et  Er.y  in  iemetiptam  non  SMmai.  Forto  ma- 

liU8. 


i 


401 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS. 


402 


altero  melius  ;  ita  sane,  ut  quod  est  melius,  boc  di- 
catis  miserius  :  nam  si  iilius  tanti  belli  bic  eritexi- 
tus,  ut  supsrata  '  Hyle  a  propria  vastatione  et  Dei 
membris  affixis  in  globo,aliquid  booi  pr(C8tetur  bo* 
Btibus,ettantummaliinfligaturcivibu8;cogitatequi8 
^  Am*  et  octo  Mss.,  separata. 


vicerit.Sed  videlicet  venenum  estHyle,qu8e  formare, 
firmare,nutrire,  vegctare  valuit  animalia  suaiet  au- 
tidotum  Deus,  qui  damnare  potuit,  qui  sanare  non 
potuit  membra  sua.  Insani,  necillaest  Hjle,  necille 
Deus.  Sic  delirant,  qui  sanam  doctrinam  non  susti- 
nentes,  ad  fabulas  convertuntur  (II  Tim.  iv,  3). 


LIBER  VIGESIMUS  SEGUNDUS. 


CAPUT  PRIMUM.—  Fausthb  dixit:  GurLegem  bla- 
sphemati8etPropbetas?Minime  quidemnos  hostes 
•nmusy  aut  inimici  Legis  ac  Prophetarum,  sed  nec 
ulUas  omnino:adeo  ut  si  modo  per  ipsos  vos  liceat, 
nmas  parati  fateri,  falsa  illa  omnia  esse  quae  deeis 
Bcripta  8unt,et  quorum  causa  videntur  nobis  exosi* 
8ed  enim  vos  repughatis,et  scriptoribus  assentiendo 
TestriSyin  crimen  forsitan  Propbetas  innocentes  ad- 
dacitiSjinfamatisPatriarcbaSfdedecoratis  et  Legem, 
ttque  quod  sit  stultius,  vultis  et  scriptores  vestros 
Don  esse  mendaces.et  eos  tamen  religiosos  ac  sanc- 
tofl,qDorum  bi  flagitiaet  turpes  conscripserintvitas. 
Qaod  quia  utrumque  pariter  constare  non  potest  : 
bportet  enim  aut  bos  fuisse  malos,aut  illos  menda- 
6M  et  falsos : 

CAPUT  II. —  Age^si  libet,a8sensus  communiscri- 

ptoribus  damnatis,defensionem  suscipiamusLegis  et 

Prophetarum.Legem  autem  nuncdicoego,  noncir- 

eomcisionem,  nec  sabbata,  et  sacrificia,  cffiteraque 

2i^Ju8modiJudffiorum;sed  eam  qus  vere  sit  Lex,  id 

estflfon  oecideSfNon  maechaberis,  Non  pejerabis  {Exod, 

zvyl3,14,16),  et  cffitera.  Gui  quia  olim  difTamatffi  in 

gentibuSfid  est,ex  quo  mundi  bujus  creatura  consis- 

tityHebrsorumscriptores  irruentes,tanquam  lepram 

•c  Bcabiem.abomfnanda  baec  sua  et  turpissima  prs- 

eepta  commiscuerunt,  quffi  ad  peritomon  spectant, 

et  8acrificia,age  si  es  certo^ettu  amious  Legis,  dam- 

na  eo8mecum,qui  banc  violare  ausi  suntbac  com- 

mixtione  inconvenientium  eidem  prfficeptorum:quffi 

pnscepta,  nisi  et  vos  Legem  non  esse  sciretis,  nec 

Legifl  partem,  utique  aut  eadem  servare  niteremini 

professijustitiam^  aut  voscoram  fatereminiessenon 

jostos.  Nuncvero  et  de  illis  qus  scelera  probibent 

maDdatis,  soliicitavobis  est  cura  recte  volentibus 

▼ivere;et  de  iis  quffi   pertinent  ad  Judffios,  nulla  fit 

mentio  :   quod   quatenus   excusatum  vobis  erit, 

nisi  eamdem  Legem  non  esse  constiterit?  Denique 

■i  nt  inoenderis,  intolerabile  convicium  judicans, 

si  quia  te  negligentem  prscepti  hujus  appellet,quo 

dictam  est,  Non  occideSy  vel,  Non  mxchaberis  ;  ita 

etiam  exardesceres,  si  quis  te  et  incircumcisum 

vocaret,et  negligentem  sabbati ;  eratintelligi  procul 

dnbio  quod  esset  utrumque  lexet  Dei  mandatum* 

Nono  vero  et  de  illis  superioribus  laudem  quaeris  et 

<  Br,  Lagd.  et  Ven.,  pro  certo. 

*Br.  Lugd.  et  Ven.  sie  leguDthunc  iocum  :  Denigue  ti 

ncMt  imeenderii ita  etiam  exardetcerei,n  quis  le  et  in- 

dreumeiium  vocaret  et  negiigentem  quod  tabbati  e*-at; 
hUtUigi»  proeul  dubio  quod  ettet  utrumque  lex  et  Dei 
wummum,     M. 


gloriam,si  ea  conserves ;  et  de  his  nuUam  ejusdem 
bonijacturam  metuis^quia  contemnas.Quare  oonstat 
hffic,ut  dixi,non  esse  Legem^  sed  Legis  potius  ma- 
cuias  et  scabiem  :  qu®  si  damnantur  a  nobis,  da- 
mnantur  ut  falsa,non  ut  legitima.Nec  tangit  convi- 
cium  hocLegem,nec  Legis  auctorem  Deum,  sed  eo8 
qui  hunc  et  illam  nefariis  suis  religionibus  inscrip- 
serunt.Ut  autem  interdumLegis  nos  reverendum  no- 
men,  cum  Judaica  prscepta  persequimur,  lacessa- 
mus,vestro  fit  vitio,  qui  inter  Hebraicas  institutiones 
etLegem,nullum  vultis  esse  discrimen:alioquinred- 
diteLegi  propriam  dignitatem,lsraelitica8  ab  eadem 
turpitudines  tanquamverrucas  incidite,deformatio- 
nis  eju8  crimen  scriptoribus  ^  imputate,  et  etatim 
videbitis  nos  Judaismi  inimicos  fuis8e,nonLegis.Le- 
gis  nomen  est  quod  vos  decipit :  quia  cui  Jure  de- 
beat  adscribi,non  nostis. 

GAPUT III.  —  Ad  hffic  etProphetas  ac  Patriarobaa 
vestros  cur  nos  blaspbemare  existimetis,  ego  non 
video.Nam  si  a  nobis  scripta  bec  dictatave  fuissent 
*,  quffi  iidem  commisisse  leguntur  esset  vestra  baec 
in  nos  non  irrationabilis  accusatio  :  ubi  vero  aut  ab 
ipsis  eadem  scripta  sunt  contra  bonestatis  morem, 
de  vitiis  captantibus  gloriam,aut  ab  eorum  sociisac 
paribus,nostra  quffi  istio  culpa  est?Damnamus  enim 
detestati  actus  iniquos,quos  ultro  de  se,nec  interro- 
gati  confessi  sunt  rei:aut  si  hffic  per  invidiam  scri- 
ptorum  adversus  eos  malignitas  finxit,puniantur  sc- 
riptores,damnentur  eorum  libri,purgetur  propheti- 
cum  nomen  indigna  fama,  gravitati  atque  censursB 
suffi  Patriarcharum  reddatur  auctoritas. 

GAPUT IV.  —  Et  sane  fieri  potuit  ut  quemadmo- 
dum  deDeo  impudenter  iidem  tanta  finxerunt,nunc 
eum  in  tenebris  ex  ffiterno  versatum  dicentes,etpo8t- 
ea  miratum  cum  vidisset  iucem  ;  nunc  ignarum  fu- 
turi,ut  prfficeptum  illud  quod  non  eeset  servaturua 
Adam,  ei  mandaret ;  nunc  et  improvidum^  ut  eum 
latentem  inangulo  paradisipostnuditatem  cognitam 
videre  non  posset;  nunc  et  invidum  ao  timentem,ne 
si  gustaretbomo  suus  de  ligno  vitffi.in  ffiternum  vive- 
ret ;  nunc  alia  et  appetentem  aangunis  atque  adi- 
pis  ex  omni  genere  sacrificiorum,  zelantemqae  si 
et  aliis  eadem  offerrentur  ut  sibi  ;  et  nunc  ira- 
8centem  in  alienos,  nunc  et  in  euos  ;  nunc  peri- 
mentem  millia  hominum  bo  ievia  quidem  aut  nulia 
commisea ;  nunc  etiam  comminantem  venturum  se 
fore  cum  gladio,  et  parciturum  nemini,  non  justo, 

^  Sola  editio  Lov.,  teriptoribut  vestris, 
>  Sia  Mb8.  Editi  autem,  dictave  fuittent. 


L  .:.■  . 


403 


CONTRA  FADSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


401 


non  peccatoriiflerifinquan],  potuit  ut  et  de  Dei  ho- 
minibus  mentirentur,  qui  de  Deo  ipso  tanta  proter- 
vitate  mentiti  sunt.Sed  vos  consentitenobiscum,  ut 
portent  scriptores  crimea,  ei  vultis  eodem  liberari 
Prophetas. 

GAPUT  V.  —  Alioquin  neque  illa  nos  deAbraham 
8cripsimu8,quod  habendas  prolis  insana  flagrans  cu- 
pidine,etDeo,qui  id  jam  sibi  deSara  conjugepromi- 
serat^minime  credens,  cum  pellice  volutatus  sit  sub 
conscientia  (quo  sit  inhonestius)  uxoris   (Gen,  xvi, 
2-4).Neo  quod  matrimonii  sui  infamissimus  nundina- 
tor,idem  avaritisB  ac  ventris  causa  duobus  regibus, 
Abimelech  etPharaoni,  diversis  temporibus,  memo- 
ratamSaram  conjugem  suam  sororem  mentitus  (Id, 
XX,  2,  et  XII,  13),  quia  eratpulcherrima,inconcubi- 
tum  venditavit.  Nec  quodLoth  ipsius  frater  de  Sodo- 
ma  liberatu8,cum  duabus  filiabussuis  in  montecon- 
cubuit  (Id.  XIX,  33, 35) ;  qui  honestius  arsisset  in 
Sodoma  ictu  fulminis,quaminmonteflagravitincon- 
cese»  flamma  libidinis.  Sed  nec  quod  Isaac  eadem 
patri  suo  gessit  ac  paria,  erga  Rebeccam  copjugem 
suam,fingen8  et  ipse  eam  sororem  [Id.  xxvi,7),  quo 
per  ipsam  viveret  turpiter.Neo  quodJacob  fllius  ejus 
interRachel  etLiamduas  germanas  8orore8,earum- 
que  singulas  famulas,quatuor  uxorum  maritu8,tan- 
quam  hircus  erraverit;ute8set  quotidie  iaterquatuor 
Bcorta  certamen  ,qu(Bnam  eum  venientem  de  agro  pri- 
or  ad  coDCubitum  raperet,  interdumque  etiam  mer- 
cedibus  in  noctem  ab  invicem  conducerent  eum(Id, 
XXIV  etxxx),  Item  quod  Judas  filius  ejus  cum  Tha- 
mar  nuru  sua  dormierit,  post  unius  et  alterius  nu  • 
ptias  filii,deceptus,utaiunt,habitu  prostitutionis(/d. 
xxxviii),  in  quem  se   transformaverat  eadem,  quad 
socerum  suum  bene  nosset  cum  hoc  genere  femi- 
narum^semper  habuisse  commercium.Nec  quodDa- 
vid  post  tot  numero  uxores,  mulierculam  quoque 
Urin  militissui  mcechatus  sit,ipsumqueperdideritin 
belio(II  Reg.xi,  4, 14).  Nec  quod  Salomon  fllius  ejua 
trecentas  uxores  et  septingentas  concubinas  habue- 
rit,etregum  filiassinenumero(III/ie^.  xi,  1-3).  Nec 
quod  Osee  prophetarum  primus  de  fornicaria  muliere 
filios  fecerit:cui  turpitudini,  quo  sitdeterius,  ascri- 
bitur  et  consilium  Dei  [Oseeif  2,  3).  Sed  nec  illud, 
quodMoyses  homicidium  fecerit( ffasod.  ii,  12),  quod 
spoliaverit  iEgyptum(/(f.  xiJ,35,36),  quod  bellages- 
8erit,quod  orudelia  multa  et  mandarit  et  fecerit  {Id. 
xvii,9,eic.),quod  ne  ipse  quidem  uno  contentus  ma- 
trimonio  iuerit.H(ec,imquam,ethorum  similia,  quae 
in  diversis  eorum  habentur  libris,  nihil  a  nobis  scri- 
ptum,nibil  dictatum  est:sed  aut  acriptorum  vestro- 
rum  ista  commenta  sunt  falsa,  aut  patrum  crimina 
vera.  Vos  utrum  vultis  eligite:  nam  nos,  aut  hos, 
aut  illos  pariter  detestari  necesse  e8t,quia  tam  ma- 
los  et  turpes  odimu8,quam  mendaces. 

CAPUT  VI,  — AuoDSTiNUs  respondit :  Neo  sacra- 
menta  legis  lntelligitis,nec  facta  Prophetarum;quia 
neque  sanciitatem,  neque  justitiam  cogitare  nostis. 
Sed  de  prsBceptis  et  sacramentis  Veteris  Testamenti 

^  Am.  et  Er.,  eum  omni  genere  femmamm. 


saepe  ac  multa  jam  diximu8,utintelligereturaliudibi 
fuisse  quod  per  gratiam  Novi  Testamenti  faciendo 
donaretur  implendum,aliud  quod  per  veritatem  pa- 
tefactam  removendo  demonstraretur  impletum:cum 
Dei  et  proximi  dilectione  suscipereturLegis  perfici- 
enda  praBceptio^circumcisionis  autem  atque  aliorum 
illius  temporis  sac^amentorum  cessatione  ostende- 
returLegis  persoluta  promissio.  Prfficeptnm  quippe 
reos  faciebat  ad  desiderandam  salutem,  promissum 
autem  flguras  celebrabat  ad  exspectandum  Salvato- 
rem:ut  per  adventumNoviTestamenti  illos  liberaret 
gratia  donata,illasauferretverita8  reddita.Ipsaenim 
Lex  quffi  per  Moysen  data  est,  gratia  et  veritas  per 
Jesum  Ghristum  facta  est  (Joan,  i,  17) :  gratia  scili- 
cet,  ut  data  indulgentia  peccatorum,  quod  precep- 
tnm  erat  ex  Dei  dono  custodirctur;verita8  autem,ut 
ablata  observatione  umbrarum,  quod  promiBsam 
erat  ex  Dei  flde  pr^sentaretur. 

CAPUT  VII.  —  Proinde  isti,qui  ea  qu«  nonintel- 
ligunt  reprehendentes,  lepram  vel  scabiem  seu  ver- 
rucas  Legis  esse  dicunt  promissivas  flguras  sacra- 
mentorum,  slmiles  sunt  hominibus,  quibus  dispii- 
cent  ea  quorum  non  capiunt  utilitatem:veluti8i  sor- 
dus  vidensmoveri  labialoquentium,tanquam  saper- 
fluos  oris  motus  deformesque  reprehenderet ;  vel  si 
quisquam  csBCuslaudatasibialiqua  domo,velletpal- 
pando  probare  quod  dicitur,et  parietum  Isvitatem^ 
manu  pertractans,in  fenestras  irrueret,easquevelut 
inconvenientes  illi  (equalitati  redargueret,cavernaa- 
que  ruinosas  putaret. 

CAPUT  VIII.  —  Jam  vero  facta  Prophetarum 
etiam  ipsa  propheticaetmysticafuis8e,quid  agamut 
intelligant,  quorum  mentes  vanitas  occupavit,  ita  at 
putent  eredi  a  nobis  etiam  ipsumDeum  aliquando  tn 
tenebris  esse  versatum,  quia  scriptum  est  Tenehrx 
erant  super  a^y^sum  (Gm.i,2):tanquamnosaby88am 
dicamus  Deum,  ubi  tenebrs  erant,quialux  ibi  non 
erat,antequamDeus  verbo  faceret  lucem  ?  Sed  quia 
non  distinguunt  inter  lucem  quod  est  ipse  Deus  et 
lucem  quam  fecitDdus,ideo  putant  esse  consequens, 
ut  in  tenebris  ipae  fuerit,  antequam  faceret  lucem, 
cum  tenebrflB  essent  super  abyssum,anteqaamdice- 
ret,  Fiat  lux;  et  facta  est  lux  (Ibid.f  3).Sicut  enira  in 
NovoTestamento  utrumque  de  iilo  dicitur ;  nam  et, 
Deus  lux  estyet  tenehrae  in  eo  non  sunt  ull3e(l  Joan.  i, 
5),  ibi  legimus  ;  et,  Deus  qui  dixit  de  tenebris  lumen 
ciarehecere,  claruit  in  cordibus  nostris  (II  Cor,  iv,  6), 
itidem  ibi  legimus  :sioet  in  illis  veteribusLibri8,et, 
Candor  est  tucis  xtemx  (Sap.  vii,26),  dictum  est  de 
SapientiaDei,  qu8B  utique  facta  non  e8t,quia  per  il- 
lam  facta  sunt  omnia(/oan.i,  4);  et  de  luce  quadam, 
qu8B  non  nisi  per  illam  fleri  potest,  hoc  modo  ibi 
dicitur,ru  illuminabis  lucemam  meam^Domine  ;Deui 
meuSf  illuminabis  tenebras  meas  (Psal,  xvii,29).Siou 
et  ab  initio  cum  tenebre  essent  super  aby88nm,di- 
xit  Deus,  Fiat  lux ;  et  facta  est  lux ;  quam  non  fe- 
cisset,  nisi  lucifica  lux,  quod  est  Deus. 
CAPUT  IX.  —  Sicut  enim   Deus  sibi  sufficit  ad 

<  Am.  et  plares  BIm.,  lenUatem, 


M^ 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS. 


406 


«ternam  beatitudinem,  et  ex  hac  abundat  ad  facien- 

dos  beatos:ita  sibi  sufTicitad  ff^ternamlucem,  etex 

hac  abundat  ad  faciendos  illuminatos  :  nullius  bo- 

num  cupiens,  cum  ipsofruaturomnisvoluntas  bo- 

na  ;  nullius  malum  timens,  cum  ipso  deseratur  om- 

nis  voluntas  mala  :  quia  nec  auget  eum,  qui  ejuB 

dono  beatus  esl ;  nec  terret  eum,  qui  ejus  judicio 

miser  est.  Talem  Deum,  Manichffii,  non  colitis ; 

loDge  ab  illo  facti  estis,  dum  phantasmata  vestra 

sectamini,  quse  cor  vestrum  vanum  et  vagum,  lu- 

cem  istam  ccBlestium  corporum  per  carnis  oculoa 

haarienSyVobis  multiplici  ^ctione  dilatavit  atque  va- 

liavit.  Lux  ista,  quamvis  et  ipsam  Deus  fecerit, 

longe  incomparabilisestetiam  illi  luci,  quam  fecit, 

Deus  in  mentibus  piorum,quas  a  tenebrisluciflcat, 

licut  ab  impietate  justiGcat :  quanto  magis  illi  inac- 

cessibili,  qus  ista  omnia  facit  ?  Nec  omnibus  inac< 

eessibilis  est :  Beati  enim  mundicordesy  quoniam  ipn 

hem  videbunt  {Maltk,  v,  8).  Deus  autem  lux  est^  et 

tmhrm  in  eo  nan  sunt  ullx:  impii  vero  non  videbunt 

lumen,  sicut  dicit  Isaias  (Isai,  lix,  9,  10).  Talibus 

ergo  est  inaccessibilis  illa  lucifica  lux,  quas  non  so- 

hm  illam  spiritualem  lucem  in  sanctorum  menti- 

basysed  etiam  istam  corporalem  fecit :  non  ad  quam 

prohibeat  accedere  malos,  sed  quam  facit  oriri  su- 

per  bonos  et  malos  (Matth.  v,  45). 

CAPUT  X. — Cum  ergo  essent  tenebrffi  super  abys- 

8Dm,  ille  qui  erat  lux,  dixit,  Fiat  lux,  Qxxm  lux  lu- 

0em  fecerit,  manifestum  est ;  manifeste  enim  posi- 

tam  est,  Dixit  Deus :  quam  tamen  lucem  fecerit,  non 

ita  manifestum  est.  Utrum  enim  illam  qum  in  menti-. 

bos  Angelorum  est,  id  est,  ipsos  tunc  spiritus  ratio- 

nales  Deus  fecerit,  an  corporalem  quamdam  lucem, 

remotam  etiam  ab  aspectibus  nostris  iu  sublimibus 

bi^jus  mundi  locis,  inter  studiosos  divinarum  Scri- 

ptnrarum  concorditer  disputatur.  Quarto  enim  die 

fecit  ista  conspicua  cmli  luminaria.  Qusc  rursus 

atrum  simul  cum  sua  luce  facta  sint,  an  ex  illa  qu» 

Jam  facta  erat,  quodam  modo  accensa  siat,  simili- 

ter  qnaeritur.  Quelibet  sane  lux  facta  sit,  quando, 

oum  essent  tenebrs  super  abyssum,  dixit  Deus^ 

Fiat  Lux ;  creatam  tamen  lucem  a  creatrice  luce  fao- 

tam  esse  non  dubitat,  quisquis  sanctas  Lilteras  pie 

legendo  fit  dignus  qui  intelligat. 

GAPUT  XI.  —  Nec  ideo  putandus  est  Deus,  ante- 
qaam  faceret  lucem,  in  tenebris  babitasse^  quia 
Spiritus  Dei  superferebatur  super  aquas  (Gen.  i,  2), 
cumprsdictum  fui8set,7^^^ra?  erantsuper  abyssum, 
Abyssus  namque  est  aquarum  inflestimabilis  profun- 
ditas.  UndepotestoccurrerecarnaliprudentiaeyVelut 
io  iis  tenebris,  quas  erant  super  abyssum,  habita- 
verit  Spiritus  Dei,de  quo  dictum  est,  Fcrebatur  super 
aquas;  non  intelligenli  quemadmodum  luxluceat  in 
teoebris,  et  tenebra  eam  non  comprehendant  (Joan, 
ly  5],  nisi  per  Dei  verbum  flant  lux,  et  dicatur  eis, 
Fuistis  aliquando  tenebras ;  nunc  autem  lux  in  Domino 
{Ephet.  v,  8).  Quod  si  rationales  mentes  per  volnn- 
tatem  impiam  tenebrosie  lucem  sapientie  Dei  nus- 
qoam  abseDtem  comprehendere  non  possunty  quod 
ab  ea  looge  unt  affecta,  noo  loco ;  qaid  miram  si 


Spi  ri tu  sDei ,  qu  i  su  perferebatu  r  su  per  aquas^su  pcrfc- 
rebatur  ctiam  super  aquarum  tencbras,incomparabi> 
li  quidem  longinquilate,  sed  substanti®,  non  loco- 
rum? 

CAPUT  Xir,  —  Scio  quidem  istis  quam  surdis 
hffic  cantem  :  nec  tamen  despero  quod  cantici  mei 
veritas  inventura  sit  aurem  suam,  quam  Dominus 
aperuerit,  a  quo  sunt  vera  quae  dicimus.  Istos  au- 
tem,  quales  divinarum  Scripturarum  judices  pati- 
mur.quibus  etiam  dispIicetquodDeo  placuerint  ope- 
ra  sua,  quem  tanquam  insoiitam  lucem  miratum 
esse  reprehendunt,  quia  scriptum  est,  Et  vidit  Deus 
lucem  quia  bona  est  (Gen,  i,  4)  ?  Approbat  enim  opera 
saa,  quia  placent  ei  qua  fecit,  et  hoc  est  videre  quia 
bona  sunt.Neque  enim  aliquidinvitusfacerecogitur, 
ut  quodeinonplacetfaciat;  aut  inaliquid  iaoiendum 
imprudens  Iabitur,ut  factum  esse  displiceat.Gur  aa- 
tem  istis  non  dispIiceat,quod  Deusnoster  opus  suum 
vidit,  quia  bonum  est;  quandoquidem  deus  eorum 
oum  membra  sua  mersit  in  tenebras,  velum  contra 
se  posait?  Non  enim  quod  fecit  vidit,  quia  bonum 
est  :  sed  noluit  videre,  quia  malam  est. 

GAPUT  XIII.  —  Miratum  sane  Faustus  Deum  no- 
strum  dixit,  quod  scriptum  non  est :  nec  omnino  est 
consequens  ut  cum  aliquis  vidit  quia  bonum  est, 
etiam  miratus  dicatur.  Multa  enim  bona  videntes 
non  miramur,  tanquam  prster  opinionem  ita  eint ; 
Bed  tantummodo  approbamus,  quod  ita  esse  debue- 
rint.  Verumtamen  ostendimus  eis,  non  in  Vetere 
Testamento  cui  malitiose  calumniantur,  sed  in  No- 
vo  quod  ut  imperitos  fallant  accipiunt,  Deum  esse 
miratum.  Ghristum  enim  fatentur  Deam,et  hano  in 
laqueo  suo  velut  escam  dulcissimam  ponunt,  qua 
Ghristo  deditoa  capiant.  Deus  ergo  miratus  esl :  sio 
enim  scriptum  est  in  Evangelio,  quod  audita  fide 
cujusdam  Genturionis  miratus  est,  et  ait  disciputis 
suiSf  Amen  dico  vobiSy  non  inveni  tantam  fidem  in  Is- 
rael  (Matth.  viii,  10).  Ecce  nos  ut  potuimus,  expo- 
Buimus,  Ft(ft7  Deus  quia  bonum  est ;  QimeWuB  fortas- 
sis  exponunt  ista  meliores  :  exponant  et  isti  quare 
eit  miratus  Jesus,  quod  antequam  fleret,  prmscie- 
bat ;  et  antequam  audiret,  atique  noverat.  Quan- 
quam  enim  plurimum  intersit,  atrum  videat  ali- 
quis  quia  bonum  est,  an  etiam  miretur  :  in  hoo  ta- 
men  est  nonnulla  similitudo,  quia  etiam  Jesus  la- 
cem  fldei  miratus  est,  quam  iu  corde  illius  Gentu- 
rionis  ipse  fecerat,  qui  verum  est  lumen,  quod  il- 
luminat  omnem  hominem  venientem  in  hunc  mun- 
dum  (Joan.  i,  9)? 

GAPUT  xrV,  —  Quem  posset  certe  aliquis  impius 
paganusitacalumniari  etreprehenderein  Evangelio, 
sicut  Deum  Faustus  in  vetere^Testamento.  Diceret 
enimetilleimprovidum  Ghristum,non  solum  exhoe 
quod  miratus  est  Centurionis  fidem  ;  verum  etiam 
quod  Judam  interdiscipuloselegit,qui  mandataejus 
non  erat  servaturus  (Id.  vi,  71)  :  sicut  reprehendit 
i8te,cur  prfficeptum  in  paradisodatum  fuerithomini 
non  facturo  (Gen,  ii,  46, 17,  etnu  6).  Gulparet  etiam 
illud,  quod  scire  non  potuerit  quis  eum  tetigerit, 
qoandotetigit  fimbriam  vestimenti  eju8,qaffi  floxam 


407 


CONTRA  FAU8TUM  MANlCHifiUM,  S.  AUGUSTINI 


408 


Banguinis  patiebatur  :  sicut  iste  culpavit  Deum  ne- 
Bcisseubi  lateretAdaDQ,Gredo  qaiadizerit,i4dam,  ubi 
e$  {Gen.  iii,  9)  ?  sicut  dixit  Cbristus,  Quis  me  teiigit 
{Luc.  viu,  44-45)  ?  Oiceret  et  invidum  ac  timentem, 
nesi  intrarent  quinque  ali» virgines  in  regnum  ejus, 
viverenl  in  aBternum ;  contra  quas  ita  clausit,  ut  nec 
miserabiliterpulsantibusaperiret(ilfa/(^.  xxv,ll,12), 
velut  obliviscens  quod  ipse  promiserat,  dicens,  Pul' 
sale  et  aperietur  vobis  {Id,  vii,  7)  :  sicut  iste  invidiaa 
timori8quearguitDeam,quodad  vitam  eeternamnon 
pecudum,  sed  bominum  sanguinis,  quia  dizit,  Qui 
perdiderit  animam  suam  propter  me^  in  vitam  xlemam 
inveniet  eam  {Id.  x,  39) :  sicut  iste  de  sacrificiis  ani- 
malium,  quibus  flguris  promittebatur  sacriflcium 
sanguinis,  quo  redempli  sumus,  voluit  calumniari. 
Reprehenderet  et  zelantem,  quia  cum  ementes  et  ven- 
dentes  de  templo  flageilando  eJecisset,commemora- 
vit  Evangelista  de  illoessescriptum,  Ze/ui  donus  tum 
comedit  me  {Joan,  ii,  15-17) :  sicut  iste  accusavit  ze* 
lantem  Deum,  quod  aliis  sacrifloari  vetuisset.  Dice- 
ret  irascentem  in  suos  et  in  alienos :  in  suos  quidem, 
quia  dixit,  Servus  qui  scit  voluntatem  domini  5ut,  et 
non  facit  digna,  plagis  vapulabit  multis  ^  (Ltu?.xii,47); 
in  aiienos  autem,quia  dixit,5i  quis  vos  non  receperit^ 
excutiie  illis  pulverem  de  calceameniis  vesiris :  amen 
dico  vobis,  quiatolerabilius  erit  Sodomas  in  diejudicii, 
quam  illi  civitati  (Mattk.  x,  14,  15)  :  sicut  isteorimi- 
natur  irascentem  Deum,  nunc  in  alienos,  nunc  in 
luos,  quos  utrosque  Apostoluscommemorat,dicens, 
Quicumque  enim  sine  Lege  peccaverunt,  sine  Lege  per^ 
ibunt :  et  quicumque  in  Lege  peccaverunt,  per  Legem 
judicabuntur  (Rom.  ii,  12).  Diceret  et  trucidantem  et 
ellundentem  multorum  sanguinem  ob  levia  quidem 
vel  nullacommissa.Leve  quippeautnullum  commis- 
sum  pagano  videretur,  vel  non  habere  in  convivio 
nuptiarum  vestemnuptialem.propter  quod  Rex  no- 
Bter  in  Evangelio  jussithominem  ligatis  manibuset 
pedibus  projici  in  tenebras  exteriores  {Mattfi.  xxii, 
11-13) ;  vel  noUe  superse  Christum  regnare,  propter 
quod  peccatum  BAiylUos  autem  quinoluerunt  me  re* 
gnare  sibi^adduciie^  et  interficite  coram  me  {Luc.  xix, 
27) :  sioutiste  accusavitDeum  in  VetereTestamento, 
qui  ei  visus  est  propter  levia  vel  nulia  commissa, 
hominum  millia  trucidare.Jam  vero  illud  quod  repre- 
hendit  Faustus,  minantem  Deum  venturum  se  esse 
cum  gladio,quo  non  parceret,nec  justo,nec  peccatori, 
quomodo  paganus  ille  reprehenderet,audiens  aposto- 
lum  Paulum  dicere  de  Deo  nostro,  Quia  tilio  proprio 
non  pepercitf  sed  pro  nobis  omnibus  tradidit  eum  (Rom. 
vni,32):audiens  et  Petrum^cum  de  magnis  tribulatio- 
nibussanctorum  etinterfectionibusloqueretur,ad  to- 
lerandum  exhortantem  eidiceniem,Tempusest  utjudi' 
eium  indpiat  a  domo  Domini :  et  si  initium  anobis,qu&' 
lis  finis  erit  eis  quinon  credunt  Domini  Evangeliof  Bt 
si  justus  quidem  vix  salvus  erit,  peccator  et  impius  ubt 
parebunt{\  Petr,  rv,  17, 18)?QuidenimjustiusUnico, 
oui  tamen  Pater  non  pepercit  ?  Et  qnid  evidentius, 


quod  neo  justis  parcat,emendan8  eosvarietate  tribu- 
lationum,  cum  de  hac  aperlesit  dictum,  Et  sijustus 
vixsalvus  erit  f  Non  solum  enim  in  Vetere  Testamen- 
to  scriptum  est,  Quem  enim  diligit  Deus,  corripit ; 
ftagellat  autem  omnem  filium  quem  recipii  {Prov.  iii, 
12) ;  et,  Si  bona  percepimus  de  manu  Dumini,  mala 
quare  non  sustineamus  {Job.  ii,  10)  ?  sed  etiam  in 
Novo,  Ego  quem  amo,  arguo  et  castigo  {Apoc.  iii,  19) ; 
et  illud,  Si  enim  nos  ipsos  dijudicaremus,  a  Domtno 
nonjudicaremur  :cumjtuiicamur  autem,a  Domino  cor- 
ripimur,  ne  cum  mundo  damnemur  (1  Cor.  xi,  31, 32). 
Sed  tamen  si  paganus  in  Novo  Testamento  talia  re- 
prehenderet,  qualia  isti  reprehendunt  inVetere,non- 
ne  et  ipsi  ea  defendenda  susciperent  ?  Quod  si  facere 
possent,quatandemvecordiahictaliareprehendunl, 
qualia  ibi  defendunt  ?  Si  autem  non  possent,  cur  in 
uno  tantum,  ac  non  potius  in  utroque  Testamento, 
quod  non  intelligentibus  impiis  pravum  videretur, 
idem  non  intelligentibus '  piis  rectum^  sed  tectum 
credi  oportere  concedunt  ? 

CAPUT  XV.  —  An  forte,  quae  de  Novo  Testamento 
similia  protulimus,ipsaquoque  audent  dicere  falsa 
esse  alque  perversa,  privilegio  illo  suo  diabolico,  ut 
quidquid  estinEvangelio  vel  Epistolis  canonicis,quo 
adijuvari  hsBresim  suam  putent,  id  esse  a  Christo  et 
Apostolis  dictumteneantatquesuadeant;  quidquid 
autem  ex  iisdem  codicibus  adversus  eos  sonuerit, 
immissnm  ab  infalsatoribus,ore  impudenti  ac  sacri- 
lego  non  dubitent  dicere?  Cui  furori  eorum,  aucto- 
ritatem  omnium  librorum  exstinguere  atque  abo- 
lere  conanti,  jam  supra,  quantum  suscepti  operis 
ratio  sinere  videbatur,  non  pauca  respondi. 

CAPUT  XVI.  —  Nunoillud  admon60,ut  cum  insa- 
nas  etsacrilegas  fabulas  suaschristianinominispal- 
lio  velare  contendant,  videant  tamen,  quanto  ista 
contra  Scripturas  christianas  disputant,  non  a  no- 
bis  contra  Paganos  tantum,  sed  etiam  contra  Ma- 
nicbfleos,  veritatem  codicum  divinorum  Testamenti 
utriusque  defendi.  Et  Ista  quidem,qu83  modo  Faus- 
tus  velut  indigna  Deo  de  nostris  veteribus  Littoris 
in  sermone  suo  po8uit,contra  Paganum  et  in  evan- 
gelico  vel  apostolico  sermone  talia  reprebendentem 
ita  fortasse  defenderem,  ut  paria  de  auctoribus  eo- 
rum,  sicut  Paulus  noster  apud  Athenienses  fecit 
{Act.  XVII,  28),  commemorarem.  Invenirem  enim 
fortasse  et  in  litteris  eorum,  Deum  mundi  creato- 
rem  ac  fabricatorem,  et  lucis  hujus  institutorem ; 
qui  tamen  antequam  eam  conderet,  non  jacebat  in 
tenebris :  et  ex  opere  suo  perfecto  elatum  esse  gau- 
dio ;  quod  certe  amplius  est,  quam,  Vidit  quia  bo^ 
num  est :  et  legis  latorem,  quam  si  homo  sequere- 
tur ',  suo  bono  faceret ;  si  autem  sperneret,  suo 
malo.  Quem  non  ideo  dicerent  ignarum  futuri, 
quia  et  futuris  contemptoribus  legem  dedit.  Jam 
vero  ideo  improvidum,  quod  aliquid  interroget, 
nec  hominem  dicerent,  in  quorum  libris  multa 
con  ob  aliud  interrogantur,  nisi  ut  sniB  quiBquo 


1  Edl\X,ideminieUigeniibus;  omissa  negante  particola. 
s  Er.,  quem  si  homo  sequeretur.  Meliui  cttteri  libri, 
1  Plarea  Mss.,  et  faeit  digna  plagit,  vapuiabit  muita.      quam ;  iciUcel,  legem. 


409 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS. 


410 


re8ponsionibu8Convincatur;cum  illequi  interrogat, 
non  solum  sciat  quod  sibivultab  altero  responderi^ 
sedetiaroillumhocresponsurum.Invidentem  autem 
caiquam  Deum,quodmalosbeatos  iieri  non  sineret, 
si  vellet  dicere ;  plenos  inveniret  suorum  libros  de 
bac  re  ad  divinam  providentiam  pertinente  ^ 

CAPUT  XVII.  —  De  sacrificiis  vero  nihil  aliud 

mihi  paganu8objiceret,nisicur  apud  eos  illa  repre- 

hendamus,  cum  in  nostris  veteribus  Libris  talia  sibi 

Deus  noster jussisse  legeretur  offerri.  Hic  ego  de  vero 

saorificio  latius  fortasse  disserens^demonstraremid 

non  deberi  nisi  uni  vero  Deo,  quod  ei  unus  verus 

SacerdoB  obtulit,  Mediator  Dei  et  hominum  (I  Tim, 

n,  5):cujus  sacrificii  promissivas  figuras  in  victimis 

inimalium  celebrari  oportebat,propter  commenda- 

tionem  futurs  carnis  et  sanguini8,per  quam  unam 

Tictimam  fieret  remissio  peccatorum  de  carne  et 

saDgDine  contractorum ;  qusB  regnum  Dei  non  possi- 

debuDt,quiaeadem  substantia  corporis  in  coelestem 

commutabitur  qualitatem  :  quod  ignis  in  sacrificio 

lif^iticabat,  velut  absorbens  mortem  in  victoriam 

{lCor.  XV,  50-54).  In  eo  autem  populo  haec  rite  ce- 

lebrata  sunt,  cujus  et  regnum  et  sacerdotium  pro- 

phetia  erat  venturi  Regis  et  Sacerdotis  ad  regendoa 

et  coDsecrandos  fideles  in  omnibus  gentibu8,et  in- 

trodacendos  in  regnum  coelorum  et  sacrarium  Ange- 

ioram  ac  vitam  flBternam.  Hujus  itaque  veri  sacrifi- 

cii  sicut  religiosa  prsdicamenta  Hebrai  celebrave- 

ruot.itasacrilegaimitamenta  Pagani :  quoniam  ^ua? 

immolant  Gentes^^iii  Xposiolus ydssmoniis  immolantf 

et  non  Deo  (I  Cor.  x,  20).  Antiqua  enim  res  est  pras- 

nnntiativa  immolatio  sanguinis,futuram  passionem 

Mediatorisab  initio  generishumani  testificana:hano 

enim  primus  Abel  obtuiisse  in  sacris  Litteris  inveni- 

tor  {Gen,  iv,  4).Non  igitur  mirum  est,8i  prsvarica- 

tores  angeli,quorum  duo  maxima  vitia  sunt  superbia 

atque  fallacia,  per  hunc  aerem  volitantes,quod  uni 

▼eroDeo  deberi  noverant,boc  sibi  a  suis  cultoribus 

ezegerunt,  a  quibus  dii  putari  voluerunt;dante  sibi 

locum  vanitate  cordis  humani :  maxime  cum  ex  de- 

siderio  mortuorum  constituerentur  imagines,  unde 

simalacrorum  usus  exortus  est  (Sap.  xiv,  15) ;  et 

majore  adulatione  divini  honores  deferrentur  tan- 

quam  in  coelum  receptis,  pro  quibus  se  in  terris 

dsmonia  colenda  supponerent,  et  sibi  sacrificari  a 

deceptiset  perditis  flagitarent.  Sacrificium  ergonon 

ftolum  cum  Juste  imperat  verus  Deu8,8ed  etiam  cum 

BuperbeexigitfalsusdeuSySatisostenditcuidebeatur. 

H»c  illi  pagano  si  essentdifficilioraadcredendum, 

etiam  ipsa  prophetia  persuaderem.in  qua  tam  longe 

antecoq;soripta8unt,qu83  nuncimpleta  monstrarem. 

Qaodsi  ethanc  contemneret,  hoc  quoqueagnosce- 

rem  potius,  quam  mirarer:  quandoquidem  non  om- 

nes  fuisse  credituros,  in  ejusdem  prophetiae  veri- 

tate  recolerem. 

GAPUT  XVIII.  —  Si  autem  zelantem  Ghristum  vel 
Deum  ex  atroque  Testamento  mihi  objiceret,atqae 
ipsum  verbum  exagitaret,  nihil  aliud  quam  se  om- 

*  Am.  Er.  et  Mm.i  i^ertinentes. 


nium  litterarum  vel  expertem  vel  negligentem  osten- 
deret.  Gum  enim  docti  eorum  discernant  inter  vo- 
luntatem  et  cupiditatem,  gaudium  et  l£Rtitiam,cau- 
tionem  et  metum,  clementiam  et  misericordiair, 
prudentiam  et  aslutiam,  fiduciam  et  audaciam;  et 
muita  in  hunc  modum,  ita  ut  in  his  binis  verbis, 
ea  quae  priora  posui,  virtutibus;  qus  autem  poste- 
riora,vitiis  apponant :  pleni  sunttamen  libri  eorum 
abusione  istorum  nominum,  quae  proprie  vitia  sig- 
nificant,  cum  etiam  virtutes  sic  appellantur ;  cum 
vel  cupiditas  pro  voluntate,  vel  letitia  pro  gaudio, 
vel  metuspro  cautione,vel  misericordia  pro  clemen- 
tia,  vel  astutiapro  prudentia,  vel  audacia  pro  fidu- 
cia  ponitur.Et  quis  omnia  commemorare valeat,qua 
ad  similem  licentiam  mos  locutionis  usurpat?Huc 
acceditetiam  singuiarum  quarumquo  linguarum  sua 
quffldamproprietas.NaminecclesiasticisLitterisnus- 
quam  misericordiam  in  vituperationepositam  reco- 
lo.Gui  reisermonisetiam  quotidiani  consuetudo  con- 
cordat.Grsci  duas  res  vicinas  quidem,8ed  tamen  dis- 
tincta8,unonomineappellant,laboremetdolorem(a); 
nos  eas  singulis  nominibus  enuntiamus:sicut  a  no- 
bisuno  nomineappellaturvita,sive8ecundumquam 
dicimus,Vivit,  quod  exanime  non  est:sive  secundum 
quam  dicimus,  Bonffivits  homo  est:  Grsci  autem 
Ista  duo  duobus  quoque  vocabulis  significant  [b), 
Unde  fieri  potest  ut  exoepta  verborum  abupione, 
qus  in  omnibus  linguis  late  patet,  aliqua  etiamhe- 
brasffi  linguffi  proprietate  zelus  in  utroque  ponatur; 
sivecum  conjugisadulterioturbatus  animus  conta- 
bescit,  quod  in  Deum  cadere  non  potest;  sive  cum 
servandffi  pudicitis  conjugali  custodia  diligens  adhi- 
betur,  quod  Deum  facere,  cum  plebem  suam  tan- 
quam  conjugem  alloquitar,  quampermultos  falsos 
deos  fornicari  non vult,  non  solum  sine  dubitatiune, 
verum  etiam  cum  gratiarum  actione  nobis  utile  est 
confiteri.  Hoc  et  de  ira  Dei  dixerim  :  neque  enim 
perturbaturDeuSyCum  infert  iram  ;  sed  ira  pro  vin- 
dicta  ponitur,  sive  abusione,  sive  aliqua  prsccden- 
tis  linguffi  proprietate. 

GAPUT  XIX.  —  De  interfectis  autem  hominum 
miliibus  non  minaretur,si  Dei  judicium  non  negaret : 
quod  nequePagani  negant,qui  Dei  providentia  istam 
universilatemregietadministrariasummisusquead 
ima  concedunt.Quod  si  et  hoc  negaret,  vel  suorum 
auctoritatefacilius,  vel  aliquanto  diutius  certarum 
rationum  disputatione  convinceretur ;  vel  tanquam 
nimium  durus  et  stolidus,  ipsi,  quod  esse  non  cre- 
deret,  divino  judicio  relinqueretur.  Levia  porro  vel 
nulla  commissa,  propter  qus  Deus  interfecerit  ho- 
mines,  si  expresse  commemoraret,  ostenderemus 
nec  nulla  esse^nec  levia  :  velutquod  exempligratia 
posuimus  deveste  nuptiali  (Ma/^A.  xxii,  11-13),  de- 
monstraremus  quantum  esset  nefas^sacrasnuptiaa 
adire  quarentem  ibi  g]oriam,non  sponsi.sed  suam; 
vel  si  quid  forte  aliud  iJla  vestis  meliore  intelleotu 
significare  inveniretur :  aut  qnod  ante  oculos  regis 
interficiuntur,  qui  eum  sibi  regnare  noluerunt  (Luc. 

(a)  Ponos. 
(6)  Zd^,  Bios. 


411 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


412 


XIX,  27),  non  longo  Torte  sermone  nostro  appareret, 
Donquemadmodum  nuila  culpaesthominiSySinoIlet 
flibi  regnare  quemquam  bominem,  ita  nullam  vel 
parvam  esse  culpam  eum  sibi  nolle  regnare,  in  cu- 
Jus  solius  regno  recte,  beate,  semperquevivitur. 

CAPUT  XX.  —  Jam  illud  ultimum,  quod  Faustus 
posuitjinsidiansveteribusLibristanquamvituperan- 
tibus  Deum,quod  mineturgiadium,quo  nemini  par- 
cat,  nec  justo,nec  peccatori,cum  pagano  exponere- 
tur  quomodo  accipiendum  sit,  fortassis  nec  Novo  neo 
Veleri  Testamento  resisteret,  eique  placeret  simili- 
tudo  evangelica,  quse  istis,qui  se  christianos  haberi 
volunt,aut  non  apparet  ut  c(Bci8,aut  displicet  ut  per- 
versis.  Summus  quippe  illevitis  agricola  (^oan.  xv, 
1)  aliter  parat  falcem  sarmentis  fructuosi8,aIiter  in- 
flructuosis  :  tamen  non  parcit,nec  probi8,nec  repro- 
biB;iiIis  purgandis,illis  amputandis.NuIIus  enim  ho- 
minum  est  tanta  justitia  praeditus.cui non  sit neces- 
saria  tentatio  tribulationis,  vel  ad  per6ciendam,vel 
adconfirmandam,  vel  ad  probandam  virtutem:nisi 
forte  nec  Paulum  istiapostolum  inter  Justos  nume- 
rant,  qui  quamvis  humiliter  et  veraciter  sua  preter- 
ita  peccata  fateatur,  tamen  se  ex  fide  Jesu  Christi 
JustiOcatum  gratias  agit  (I  Tim,  i,  13).  An  vero  ilii 
parcebat  ille,  quem  vani  non  intelligunt  dicentem, 
Non  parcam,nec  justo,  nec  peccatori?  Audiantergo 
ipsum :  Et  nemagnitudtne,\nquiifrevelalionum  extol" 
lar,datus  est  mihi  stimulus  camis,angelus  satanae  qui 
me  colaphizet:  propter  quod  ter  Dominum  rogavi,  ut 
anferret  eum  ame,et  dixit  mihi :  sufficit  tibi  gratia  mea; 
nam  virtus  in  infirmitate  perficitur  (II  Cor,  xii,  7-9). 
Ecce  nec  justo  parcebat,ut  ejus  virtutemin  inflrmi- 
tateperficeret,quieidederatcolaphizantemangelum 
satanas:  nisi  dicitis  quod  eum  diabolus  dederit.Dia- 
bolus  ergo  agebat,  ne  magnitudine  revelationum 
Paulus  extolleretur,  et  ut  virtus  ejus  perficeretur. 
Qui8hocdixerit?Abilloigiturtradituseratjustu8CO- 
laphizandus  angelo  8atans,qui  per  eum  tradebat  et 
'injustos  ipsisatanffi  :de  quibusidemdicit,  Quos  tra- 
didi  satanx,  ut  discantnon  blasphemare  (I  Tim.  /,20). 
Jamne  intelligitis  quomodo  ille  desupernon  parcat, 
nec  justo,  nec  peccatori  ?  An  quiaillic  gladius  nomi- 
natus  est,ampliu8exhorre8citis?  Aliud  est  enimco- 
laphizari,aliud  occidi.Quasi  vero  non  diversis  mor- 
tium  generibus  prostrata  sint  marlyrum  millia,aut 
hoc  revera  persecutores  in  potestate  haberent,  nisi 
eis  desuper  data  esset  abilloqui  dixit,Non  parcam, 
neo  justo,  nec  peccatori ;  cum  ipse  Dominus  marty- 
rum,  qui  Filio  *  proprio  non  pepercit  {Rom.  viii,  32), 
apertissime  Pilato  dicat,  Nm  Imberes  in  me  potesta- 
tefn^  nisi  data  tibi  esset  desuper  {Joan,  xix,  11).  Has 
pressuraspersecutionesquejustorumdicitidemPau- 
lus  exemplum  esse  judicii  Dei  (11  Thess,  i,  5).  Qus 
sententia  latiusab  apostolo  Petro  manifestatur,  sicut 
Bupra  CQmmemoravi,ubi  M,tempus  esse  utjudidum 
incipiat  a  domo  Domini,  Bt  si  initium,\VL({mi,anobis, 
qualis  finis  erit  eis  qui  non  credunt  Dei  Evangeliot  Et 


si  justus  vix  salvus  erit,  peccator  et  impius  ubi  pare' 
bunt  (I  Pelr,  iv,  47,  18)?  Hincenim  intelligiturquo- 
modo  non  parcaturimpiis,tanquam  sarmentis  prs- 
cisis  ad  combustionem  ;  quando  Justis  non  parcitur 
propter  perficiendam  purgationem.  Nam  et  ipse  Pe- 
trus  testatur  hsc  illius  voluntate  fieri,quiin  Libris 
veteribus  ait,Non  parcam,  nec  justo,nec  peccatori. 
Dicit  enim  et  ipse  :  Melius  est  bene  facientes^si  velit 
Spintus  Dei,  pati,  quam  male  facientes  {Id.  iii,  17). 
Cumergoex  volnntateSpiritusDei  patiuntur  bene  fa- 
cientea,  non  parcitur  ju8tis;cum  autem  male  facien- 
tes,  non  parcitur  peccatoribus :  secundum  illius  ta- 
men  voluntatem  fit  utrumque,qui  ait,Non  parcam, 
neo  ju8to,neopeccatori ;  illumflagellando  ut  filium, 
iilum  puniendo  ut  impium. 

CAPUT  XXI.  —  Ecce  ostendi,quantum  potni,no8 
non  colere  versatum  ex  sterno  in  tenebris  Deum  ; 
sed  eum  qui  lux  est,et  tenebrs  in  eo  non  sunt  ullae 
(I  /(7an.i,5),atque  in  se  ipsohabitat  lucem  inacces- 
sibilem  (I  Tim,  vi,  16),  cujus  Incis  etefns  candor 
est  costerna  Sapientia  {Sap,  vii,  26).  Nec  lucis  in- 
opinats  admiratorem  :  sed  lucisfactae  creatorem,ut 
8ubsisleret;approbatorem,nt  maneret.Nec  ignarum 
fUturi  :  sed  mandatorem  precepti,  et  damnatorem 
delicti;ut  adversus  inobedientiam  Juste  prolata  vin- 
dicta  praBsentes  coerceret,  futurosque  terreret.  Nec 
improvidnmne8ciendoquaerentem:sedinterrogando 
Judicantem.Nec  invidumactimentem^sed  ab  stema 
vita,quaB  Juste  obedientidatur,prffivaricatorem  juste 
prohibentem.  Nec  sanguinie  et  adipis  appetentem  : 
sed  camali  populo  congruis  sacrificiis  impositi8,per 
quasdam  figaras  vemm  sacrificium  promittentem. 
Nec  livida  perturbatione,8ed  tranquilla  bonitate  ze- 
lantem,  ne  uni  Deo  debens  anima  castitatem,  per 
multos  falsos  corrupta  et  prostituta  turpetur.Nec  ira 
veluthumana,  turbide  sffivientem;  sed  alia  divina*, 
Beverejusta  retribuentem,quae  non  propter  ulciscen- 
di  libidinem,  sed  propter  Judicandi  vigorem  certo 
nsu  locutionis  ira  nominatur.Nec  ob  leviavel  nulla 
commissa  hominummilIiaperimentem:sed  equis- 
simo  examine  pertemporales  mortalium  mortes  uti- 
litatem  timoris  sui  popuiis  imponentem.Nec  sine  ul- 
lo  delecta  csca  confusione  Justos  peccatoresque  pu- 
nientem:sed  Justis  salubrem  correptionem  propter 
perfectionem,  peccantibus  autem  debitam  severita- 
tem  propter  aequitatem  distribuentem.Unde  vos  ap- 
paret,Manichffii,8Uspicionibu8  vestris  esse  deceptos, 
cum  male  intelligendo  Scripturas  nostra8,vel  malos 
intellectores  experiendo,falsa  de  Catholicis  creditis; 
ac  8icrelictasanadoctrina,conversi  ad  sacrilegas  fa- 
bulas,  nimiumque  perversi  et  alienati  a  societate 
sanctoram,  nec  ex  Novo  Testamento  corrigi  vultis, 
unde  talia  proferimu8,qualia  in  Yetere  arguitis.Un- 
de  fit  ut  adversu8V08,sicut  adversu8Paganos,utrum- 
que  Testamentum  defendere  compellamur. 

CAPUT  XXII.  —  Sed  facite  aliquem  prorsus  car- 
naliter  ita  de8ipientem,ut  Deum  colat,  non  qualem 


i  Am.,  quia  EiHo.  Er.  et  Lov.,  gui  FiUo,  CaBtigantar 
eoL  Mu. 


i  NonnolU  Mn.  omittontt  aHa  dMm. 


413 


LIBBR  YIGESIHUS  SBCUNDUS. 


414 


oolimus,  qni  unas  et  verus  est ;  sed  qualem  nos  co- 

lere  dicitis,  qui  vestris  vel  calumniis  vel  suspicioni-- 

bus  Qctus  est :  nonne  etiam  iste  meliorem  colit  quam 

vo8?Qus80  enim,  advertile  et  qualescumque  ooulos 

aperite  :  neque  enim  opus  est  magno  acumine  in- 

genii ,  ut  hoc  quod  dicam ,  perspici  possit ;  omnes  pru- 

dentes  imprudentesque  appello :  audite,  advertite, 

judicate.  Quanto  enim  melius  deus  vesterexffitemi- 

tate  versatus  esset  in  tenebris,  quam  costernam  sibi 

et  cognatam  lucem  roersisset  in  tenebras  ?  Quanto 

meliuB  exortam  sibi  novam  lucem  ad  fugandas  tene- 

bras  miratus  laudaret,  quam  irruentes  sibi  veteres 

tenebras  nisi   sua  lace  contenebrata,  evitare  non 

poBset?  Infelix,  si  perturbalus  ;  crudelis,  si  secnrus 

hoc  fecit.  Melius  enim  certe  a  se  factam  lucem  vide- 

ret,  et  miraretur  bonam  S  quam  a  se  genilam  faceret 

malam  :  qus  sic  ab  eo  repulit  tenebras  inimicas,  ut 

eifleret  inimica.  Hocenim  culpsimputabiturdam- 

nandisin  globoillisreliquiis,  quoderrareseapriore 

lucida  sua  natura  passae  sunt,  etinimics  lumini  san- 

cto  ezstiterunt :  quod  antequam  eis  accideret,  ex 

ctemitate,  si  nesciebant  hoc  sibi  futurum,  sternas 

igncrantiflB  tenebras  ;  si  autem  sciebant,  sternas  ti- 

moris  tenebras  patiebantur.  Ecce  vere  pars  et  subs- 

tantia  dei  vestri  in  suis  tenebris  ex  nternitate  ver- 

sata  est :  nec  postea  lucem  novam  mirata  est,  sed 

alias  tenebras  alienas',  quas  sempertimebat,  incur- 

rit.  Porro  ipse  Deus,  cujus  illa  pars  erat,  si  eidem 

parti  sus  futurnm  tantum  malum  tinebat,  etiam 

ipsam  occupaverant  timoris  tenebrsQ  :  si  aatem  hoc 

futurum  neBciebat,  ignoranti»  tenebris  caecabatur : 

81  autem  hoo  parti  suse  futurum  sciebat,  et  non  time- 

bat,  pejores  sunt  tenebr»  tantae  crudelilatis,  quam 

vel  ignorantis  vel  timoris :  neque  enim  habebat  deus 

vester  quod  in  ipsa  carne,  quam  non  a  Deo,  sed  ab 

Hylefactam  dementissimecreditis,  sic  laudat  Apos- 

tolus,  Sipaiiturunum  membrum,  campatiuntur  omnia 

numbra  (I  Cor,  xii,  26).  Sed  non  accusamus' :  prss- 

ciebat,  timebat,  dolebat,  sed  quid  faceret  non  ha- 

bebat.  In  his  ergo  sua?  miserise  tenebris  exaeternitate 

▼ersatus  est :  nec  postea   novam   lucem,  qu»  ab 

illo  tenebras,  Aigaret,  miratus  est ;  sed  alias  tene- 

bras,  quas  semper  timuit,  magno  malo  su»  lucis 

expertus  est.  Quanto  melius,  non  dicam  praeceptum 

daret  sicut  Deus,  sed  praeceptum  acciperet  sicut  ho- 

mo ;  quod  bono  suo  custodiret,  malo  suo  contemne- 

ret,  in  utroque  tamen  motu  animi  libera  voluntate 

nteretur,  potias  quamcontravoluntatemadcontene- 

brandam  lucem  suam  inevitabili  necessitate  preme- 

retur?  Nam  illud  multo  utique  meliusesset,  utprs- 

ceptumdarethumansenaturaequampeccaturamesse 

nesciret,  quam  naturam  suam  divinam  *  necessitate 

pressus  peccare  compelleret.  Evigilate,  et  dicite  no- 

bis  quomodo  vinciftenebras,  quem  vincit  necessi- 

tas.  Hsc  jam  erat  apud  illam  hostis  major,  a  qua 

*  Aliquot  Mss.  htcem  videns  miraretur  b<mam.  Nonnul- 
li,  Jucem  videret  bonam ;  omisso,  et  miraretur, 

*  Sola  fere  editio  Lov.,  altenusque, 

>  Plarea  Mts.,  sed  non  accusemui. 

*  Editio  Lov.,  divina,  Caatigatur  ez  editionibua  aliii 
ei  Mt8. 

>  AUqaoi  Maa;  hoo  et  proximo  loco,  vicU. 


victus  etjussus  oum  minorepugnavit.  Quantomelius 
nesciret  quod  ab  ejus  facie  fugisset  Adam,  quam  ipse 
primo  a  facie  dur»  ac  dir»  necessitatis^  et  postea  a 
facie  divers»  atque  adverss  gentis  quo  fugeret  non 
haberet?  Quando  melius  naturae  humanae  inviderct 
vitam  beatam,quamnaturam  divinamdaretin  mise- 
riam:desidpraretsanguinemetadipemsacrificiorum 
potius,  quam  ipse  toties  etiam  idolis  mactaretur, 
mixtus  adipi  et  sanguini  omnium  victimarum ;  per- 
turbaretur  zelo,  si  illa  sacrificia  et  diis  aliis  offerren- 
tur,  potius  quam  ipse  ligatus,  non  solum  in  omnibus 
fructibus*,  verum  etiam  in  omnibus  carnibus,  per 
orones  aras,  omnibus  dflemonibus  olTerretur^Quanto 
melius  vel  humanaindignatione  commotus  ac  turbi- 
dus  pcccantibus  et  suis  et  aiienis  irasceretur,  quam 
ipse  non  solum  in  omnibus,  irasccntibus,  sed  etiam  in 
omnibus  timentibusturbaretur,  inpeccantibus  om- 
nibuscoinquinaretur,  in  damnatis  omnibus  punire- 
tur;ubiqueligatusexillasuaparte,quamadtaledede- 
cus  innocentem  ipse  damnavit,  ut  per  iliam  vinceret 
quod  timebat;  etiamipsesubtamexitiosanecessitate 
damnatus,  ut  ei  damnata  pars  ejus  posset  ignoscere, 
si  cum  jam  miser  sit,  vei  humilisesset?Nuncautem 
quis  ferat  reprehendi  a  vobis  Deum  irascentem  suis 
alienisqae  peccantibus,  cum  deus  quem  fingitis, 
membrasua,qufficoactuscoegitireinfaucespeccati, 
postea  damnet  in  globo?  Quod  quidem  cum  faoiet, 
ut  dicitis,  iram  non  habebit.  Sed  miror  si  frontem 
habebit  inferendo  in  eos  quasi  vindiotam,  a  quibus 
petere  deberet  veniam ,  et  dicere :  Obsecro,  ignoscite, 
membra  mea  estis ;  quando  ego  in  vos  istud,  nisi 
victuy  necessitate,  facere  possem  ?  Scitiset  vos,  quod 
tunc  quando  vos  buc  misi,  horreodus  hostis  erupe- 
rat :  quod  autem  nunc  vos  hio  illigo,  timeo  ne  rur- 
8U8  erumpat.  Jam  certe  etiam  illud  fatemini,  multo 
meliusessehominummilliaobnuliamvellcvemcul- 
pamteniporalimorte  interflcere,quam  membrasua, 
idestmembraDei,  substantiam  Dei,  et  plane  Deum, 
etin  peccati  voraginem  tradere,  et  pcenffi  sempiter- 
nae  coUigatione  damnare.  Si  enim  esset  illis  mem- 
bris  peccandi  vel  non  peccandi  liberum  arbitrium  : 
quanquam  de  substantia  Dei,  qus  vere  substantia 
Dei  est,  ac  per  hoo  omnino  incommutabilis,  quem- 
admodum  hoc  dicatur,  non  invenitur.  Deus  enim 
omnino  peccare  non  potest,  sicut  negare  se  ipsum 
non  potest  (11  Tim.  ii,  13) :  homo  autem  potest  pec- 
care,  et  Deum  negare ;  sed  si  nolit,  non  facit:  siergo 
istis  membris  dei  vestri,  velutanims  humanffiacra- 
tionali,  esset,  ut  dixi,  peccandi  vel  non  peccandili- 
berum  voluntatisarbitrium,  recte  fortasse  pro  gra- 
vibus  criminibus  illo  globi  bupplicio  plecterentur  : 
nuncautem  libertatemvoluntatisillas  particulas  ha- 
buisse,  dicere  non  potestis,  quam  totus  deus  ipse 
non  habuit :  quia  si  eas  non  mitteret  in  peccatum, 
totusatenebrarumgente  pervasus  peccarecogeretur: 
quod  si  cogi  non  possent,  peccavit,  cum  eas  eomisit 
ubi  cogi  poBsent ;  et  ideo  magis  ipse  ilio  velut  parri- 
cidaliculeodignus,quihocfecitiiberoimperio,quam 

«  Am.  et  Er«  et  plnreB  Mfa.|  fruffUnu. 


415 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


416 


r 


*. 


a- 


illffi  quffi  obtemperando  ill  uc  ierunt,  ubi  recte  vivendi 
arbitrium  liberum  perdide.runt.  Si  autem  ad  peccan- 
dum  et  ipse  invasus  atque  possessus  cogi  posset^  nisi 
per  suffi  partis  primo  flagitium,  deiude  supplicium, 
sibi  providissety  nullaque  fuit  in  deo  vestro,  necin 
cyus  partibus  iiberavoluntas^nonsefingatjudicem, 
sed  agnoscat  reum  ;  nec  quia  passus  est  quod  no- 
lebat,  sed  quia  se  simulat  justa  retribuere,  damnan- 
do  eos  quos  novlt  malum  passos  esse  potius,  quam 
fecisse :  quod  ad  hoc  lantum  simulat,  ne  victus  inve- 
niatur ;  quasi  aliquid  prosit  alicui  misero,  si  felix  aut 
fortunatus  vocetur.  Nempe  Jam  et  boo  melius  erat,  ut 
deuB  vester  sine  ullo  aequitatis  examine  bominibus 
nec  justis  nec  peccatoribus  paroeret  (quod  in  repre- 
bensioneDeinostriFaustasnihilintelligensultimura 
posuit),  quam  in  membra  sua  sic  ssviret:  ut  parum 
sit  quod  ea  inexpiabiliter  venenanda^  hostibusobtu- 
lit,  nisi  etiam  falso  crimine  iniquitatis  accuset.  Qu» 
ideo  merito  dicit  pendere  tam  immane  ac  sine  Qne 
supplicium,  quod  errare  se  a  priore  sualucidana- 
turapas8asunt,etinimiciaIuminisanctoexstiterunt. 
Unde,  nisi  quia,  ut  ipse  dicit,  ita  erant  inviscerata 
primffi  aviditati  principum  tenebrarum,  utoriginem 
8uam  recolere,  seque  ab  hostili  natura  discernere 
non  valerent  ?  Ergo  anims  hiy  usmodi  nihil  mali  ipss 
feoerunt,  sed  innocentes  tantum  malum  perpessffi 
eunt.  Quo  faciente,  nisi  illo  primitus,  qui  ut  a  se  in 
tantum  malum  procederent,imperavit?Pejorem  ergo 
expertffi  sunl  patrem,  quam  hostem.  Pater  enim  eas 
ad  tantum  malum  misit ;  hostis  autem  tanquam 
bonum  appetivit,  cupiens  perfrui,  non  nocere :  ille 
sciens  nocuit,  ille  nesciens.  Sed  deus  inflrmus  atque 
inops  aliter  sibi  consulere  non  vaJebat,  prius  adver- 
sus  hostem  improbum,  et  post  adversus  inclusum. 
Saltem  ergo  non  accuset  eas,  quarum  obedientia  tu- 
tus  est,  quarum  morte  securus  est.  Si  enim  coaotus 
est  prffiliari,  numquid  et calumniari ?Nam  quando se 
errare  a  priore  sua  lucida  natura  pass»  sunt  et  ini- 
micffi  lumini  sancto  exstiterunt,  ad  hoc  utique  ab 
hoste  coactffi  sunt,  cui  si  resisterenon  valuerunt,  in- 
nocentes  damnantur ;  si  autem  valuerunt,nec  voleu- 
runt,  quid  adhuc  tam  fabulose  inducitis  naturam 
mali,  cum  a  propria  voluntate  sit  origo  peccati?Hoc 
enim  certe  sua  culpa,  non  vi  aliena  fecerunt,  quod 
cum  possent  malo  resistere,  noluerunt.  Quod  enim  * 
si  faoerent,  bene  facerent ;  si  autem  non  facerent, 
graviter  immaniterque  peccarent ;  si  potuerunt,  et 
non  fecerunt,  utique  noluerunt.  Si  ergo  noluerunt, 
Voluntatis  crimen  est,  non  necessitatis.  A  voluntate 
igitur  initium  peccati :  unde  autem  initium  peccati, 
inde  initium  mali,  vel  faciendi  contra  justum  pro- 
ceptum,  vel  patiendi  secundum  justum  judicium. 
Proindenulla  causaest  cur  quffirentes  unde  sit  ma- 
lum ,  irrueritis  in  hujus  erroris  tam  magnum  malum, 
ut  naturam  tot  bonis abundantem,  naturam  mali  di-. 
ceretis ;  etin  natura  summi  boni  antecommixtionem 


1  Vaticanus  codex,  gnadea  in  expiatione  suivenenanda, 
*  In  editione  Lot.  omisfom,  enim,  et  prava  indncta 
eit  Tocum  intarpunetio. 


naturffi  mali,  horrendum  necessitatis  malum  ponere- 
tis.  Et  hujus  enim  erroris  vestri  causa  superbia  est, 
quam  non  habebitis,  si  nolitis  :  sed  vos  dum  vultis 
illud  quo  irruistis,  quoquo  mododefendere,  aufertis 
originem  peccati  a  voluntatis  arbitrio,  et  ponitis  in 
vano  et  faJsa  fabula  naturam  msli.  Ac  per  hoc  restat 
ut  dicatis  etiam  illas  animas  in  horribili  globo  »terna 
coUigatione  damnandas,  non  voluntale,  sed  necessi- 
tateinimioaslumini  sanctoexstitisse^talemque  deum 
vestrumjudicem  constituatis,  apudquemnihilprod- 
esse  possitis  eis,  quarum  causam,  demonstrata  ne- 
cessitate  defenditis ;  et  talem  regem,  a  quo  fratribus 
vestris,  filiis  et  membris  illius,  quorum  inimicitias 
adversus  vos  et  ipsum,  non  voiuntate,  sed  necessita- 
te  exstitisse  perbibctis,  nec  indulgentiam  impetrare 
vaieatis.  0  immanissimam  crudelitatem  !  nisi  quod 
convertitis  vos  ad  ipsius  defensionem,  ut  eum  quoque 
ista  quod  necessitate  faciat  excusetis.  Si  ergo  posse- 
tisinvenire  alterumjudicem,  quilibervinculoneces- 
eitatis  moderator  existeret  ffiquitatis  ;  istum  certe  in 
illo  globo  non  forinsecus  figeret,  sed  cum  ipso  terri- 
bili  hoste  intus  includeret.  Gur  enim  non  juste  prior 
sit  ad  pasnam  damnationis,  qui  prior  est  ad  crimen 
necessitatis  ?  Quanto  ergo  melius  eligeretis  deum  in 
comparatione  pejoris,  non  qualem  colimus,  sed  qua- 
lem  nos  colere  vel  fingitis  vel  putatis,  qui  sine  ulio 
equitatis  examioe,  sine  ulla  distinctione  damnatio- 
nis  et  disciplinae,  non  parceret  8ervissuis',necju8to 
nec  peccatori,  potius  quam  non  parceret  membris 
suis,  vel  innocentibus,  si  necessitas  crimen  non  est ; 
vel  illi  obtemperando  factis  nocentibus,  si  et  necessi- 
tas  crimen  est :  ut  ab  illo  in  aeternum  damnarentur, 
cum  quo  vel  simul  absolvi,  si  post  victoriam  respi- 
raretlibertas,  vel  simuldamnari  debuerunt,  siet  post 
victoriam,  tantum  saltem  valeret  necesitas,  ut  alt- 
quid  valeret  et  ffiquitas.  Sicut  autem  deum,  non  il- 
lum  verum  et  summum  quem  colimus,  sed  aiium 
nescio  quem  faisum  condngitis,  quem  nos  colere 
vel  arbitramini  vel  calumniamini,  qui  tamen  etiam 
ipse  multo  est  melior  deo  vestro  ;  ambo  enim  non 
sunt,  et  a  vobis  ambo  Gnguntur :  sed  meliorem 
fingitis  eum,  quem  tanquam  nostrum  accusatis, 
quam  eum  quem  vestrum  adoratis. 

GAPUT  XXIII.  —  Sic  et  Patriarchas  et  Prophetas 
non  taies  vituperatis,  qualeshonoranturanobis^sed 
qualesLibris  nostris  non  in  tellectis  malevola  vanitate 
finxistis;quo8tamenetiamipso8quaiesfuissesuspi- 
camini,  parum  est  si  dicam  vestris  Eiectis  omniaMan- 
ichffii  mandataservantibus,  nisi  etiam  ostendam  ipso 
deo  vestro  esse  meliores:  quod  non  aggrediar  demons- 
trare,  nisi  prius  sanctos  patres  nostros  Patriarchas 
et  Prophetasacriminationibus  vestris,  adjuvante  me 
Domino,adversum  corda  carnalia,perspicua  ratione' 
defendero.Et  vobis  quidem,Manichffii,sio  respondere 
Bufflcerety  ut  etiam  vitia  quffi  putatis  nostrorum,  lau- 
dibus  vestrorum  praeponenda  doceremus ;  addentes 
ad  cumulum  confusionis  vestrffi,  utetiam  deus  vester 

*  Am.  Er.  et  Mst.,  non  pareeret  in  Mrvif  iuit^ 
s  8ic  plnres  Mit.,  At  •ditl,  orofidM • 


.1." 


417 


LIBER  VIGESIMUS  SEGDNDUS. 


418 


longepejorinvenireturhominibus,qualosD08trospa- 
Irea  fuisse  jactatis.Sic  ergo,ut  dixi,vobis  respondere 
sufGceretrsed  quoniam  nonnulli  etiam  prster  vestra 
vaniloquiasuasponiecommoventur.vitamPropheta- 
rum  in  Vetere  Testamento  comparantos  vitos  Aposto- 
lornm  in  Novo  Testamento,  ncc  valentes  disceroere 
consuetudinem  tmeporis  illius  quo  promissio  velaha- 
tur,  a  consuetudine  temporis  istius  quo  promissio 
revelatur  ;  eis  magis  respondere  compellor,qui  vel 
temperantiam  suam  audent  prxfcrre  Prophetis,  vel 
nequitiflB  sus  quaerunt  patrojinia  de  Prophetis. 

CAPUT  XXIV.  —  Qua  in  re  hoc  primum  dico,il- 
lorum  hominum  non  tantum  linguam,verum  etiam 
vitam  fuisse  propheticam  ;  totumque  illud  regnum 
gentiaHebrseorum,magnumquemdam,quiaetmagni 
cujuadam,  fuisse  prophetam.Quocirca  quod  ad  eos 
quidem  attinet,qui  iliicerant  erudilicordein  sapien- 
tia  Oei,non  solum  in  iis  qus  dicebant,  sed  etiam  in 
iis  quae  faciebant ;  quod  autem  ad  cssteros  ac  simul 
omncs  illiusgentis  homines,in  iis  quaa  in  illis  vel  de 
illis  divinitu8nebant,prophetiaventuri  Ghristi  et  Ec- 
cJesiae  perscrutanda  est.  Omnia  enim  illa  sicut  dicit 
Apostolus,  figur^e  noUrge  fuerunt  (1  Cor.  x,  6). 

CAPUTXXV.  —  Sic  autemisti  inquibusdam  factia 

a  quorum  altitudine  longe  8unt,reprehendunt  tan- 

quamlibidinem  Prophetarum,  sicutnonnulli  etiam 

sacrilegi  Paganorum  reprehendunt  tauquam  stulti- 

tiam  vel  potius  tanquam  dementiam  Ghristi,  quia 

tempore  anni  non  cougruo  poma  quaesivitin  arbore 

[Matth.  zxi);  aut  puerilis  cujusdam  fatuitatis  afTec- 

tum  quod  inclinato  capite  digito  scribebat  in  terra, 

et  cum  hominibus    interrogantibus  respondisset, 

rursuB  hoc  facere  ccepit  {Joayi.  viii).  Nihil  enim  sa- 

piunt»  nec  intelligunt  in  magnis  animis  quasdam 

virtutes  vitiis  parvorum  osse  simillimas,  nonnulla 

specie,  sed  nulla  aequitatis  comparatione  ^  Similes 

autem  sunt  qui  in  magnisista  reprehendunt^pueris 

imperitis  io  8chola,qui  cum  pro  magno  didicerint, 

nomini  numeri  singularis  verbum  numeri  singula- 

ris  esee  reddendum,  roprehendunt  latinsQ  lingu» 

doctissimum    auctorem,  quia  dixit,  Pars  in  frusta 

secant  {Yirgil.  ^Eneid.  lib.  i,vers.2\2).  Debuit  enim, 

inquiunt,  dicere,  Secat.  Etquia  norunt  Eeligionem 

dici,  culpant  eum  quia  geminata  littera  dixit.  Relli- 

gione  patrum  (Id.,  lib.  2,  vers.  715).  Unde  non  ab- 

surde  fortasse  dicatur,    in   genere  suo,  quantum 

distant  schemata  et  metaplasmi  doctorum  a   sokB- 

cismis  et  barbarismis  imperitornm,  tantum  distare 

figurata    facta  Prophetarum  a  libidinosis  peocatis 

iniquorum :  ac  per  hoc^sicutpuer  in  barbarismo  re- 

prehensus,si  de  Virgilii  metaplasmo  se  veliet  defen- 

dere.ferulis  ca-deretur ;  ita  quisquis  cum  ancilla  su» 

conjugisvolutatus,Abrah£ractum,quoddeAgarpro- 

lemgenuerit,inexemplum  defensionis  assumpserit, 

Dtinam  non  plane  feruliSjScd  vel  fustibus  coercitus 

emendotur,necumca3teri3adulterisffiternosupplicio 

puniatur.Minimae  quidem  illae  res,istae  autem  magnae 

sunt;  nec  ad  hocindeductasimilitudoest^ut  schema 

^  Aliqoot  Ms..  nulia  mquaHtatis  comparatione  Qaidam 
nuUa  Mquitatg  camparattonis. 


sacramento,  et  soloBcinmus  adulterio  coaequelur : 
verumtamenproportione  sui  cujusquo  gcneris^quod 
in  illis  locutionum  quibusdam  virtutibus  seu  vitiis 
peritia  vel  imperitia,  hoc  in  his  morum  quamvis 
longe  in  diverso  genere  virtulibus  seu  vitiis  sa- 
pientia  vel  insipientia  valct. 

CAPUT  XXVI.  —  Quapropter,  ne  in  quaeque  lau- 
danda  vel  vituperanda,  accusanda  vel  defendenda, 
coercenda  vel  relaxanda,damnandavelabsolvenda, 
appetcnda  vel  vitanda,  temere  irruamus,  in  quibus 
omnibus  peccata  seu  recte  facta  versantur,  prius 
quid  sitpeccatum  considcrare  deb(?mus  ;  tunc  dein- 
deinspiccrefactaSanctorum,  Libris  conscripta  di- 
viniR,utsi  qua  et  ipsorum  peccata  invenerimus,  ob 
quam  utilitatem  sint  etiam  ipsa  condita  lilteris,  me- 
morixque  mandata,  diligenti  quantum  possumus 
ratione  videamus.  Quae  autem  repererimus  stultis 
seu  malevolis  videri  peccata  esse  quae  non  sunt,  neo 
tamen  in  eis  emincntaliquaexempla  virtutum,  haeo 
quoque  intueamur  quam  ob  causam  iilis  inserta  sint 
Litteris,  quas  ad  utilitatem  vitae  praesentis  regendae 
et  futurae  adipiscendae  cooditas  salubriler  credimua. 
Porrn  autem  quscumque  in  factis  Sanctorum  elu- 
cent  documenta  justitia!,nullu8  vel  imperitorum  du- 
bitat  debuisse  conscribi.De  illis  ergo  potest  esse  quas- 
stio,  quae  vel  inaniter  scripta  videri  possunt,  si  neo 
recte  facta  apparent,nec  peccata  sunt;  vel  etiam  per- 
niciose,8i  peccataesseconvincuntur,  ne  valeaut  ad 
imitationem,sive  in  ipsislibrisreprehensanonsint, 
etideoputari  etiam  possint  nonesse  peccata;  sive 
illic  quoque  reprehensa  sint,  sed  sub  facili  spe  ve- 
niae  committantur,  quia  et  in  sanctis  invenla  sunt. 

GAPUT  XVII.  —  Ergo  peocatum  est,  factum  vel 
dictum  vel  concupitum  aliquid  contra  oiternam  le- 
gem.Lex  vero  aeternaest,raliodivinavolvoIuntasDei 
ordinem  naturalemcoDservarijubens,perturbari  ve- 
tans.  Quisnam  igitur  sit  in  homine  naturalis  ordo» 
quaerendum  est.Gonstat  enim  homo  ex  animact  cor- 
pore:  sed  hocet  pecus.  Nulli  autem  dubium  est.  anir 
mamcorpori,naturaIiordine  praeponendam.  Verum 
animae  homini  inest  ratio,quae  pecori  non  inest.  Pro- 
inde,sicut  animacorpori,ita  ipsius  animae  ratio  cae- 
terisejuspartibuB,qua9  habentet  bestiae,naturaelege 
praeponitur :  iiiqueipsa  ratione,qu<ne  partim  contem- 
plativa  est,partim  activa,procuI  dubio  contemplatio 
praecellit.In  hac  enim  etimago  Doi  est,qua  per  fldem 
ad  spcciem  reformamur.Actio  itaque  rationalie  con- 
tempIationirationaIidebetobedire,Fiveperfidemim- 
peranti  ^sicuti  est  quamdiuperegrinamuraDomino 
(II  Cor.wfi) ;  sive  per  speciem,  quod  erit  cum  similee 
ei  erimus.quoniam  videbimuseum  sicuti  est  {IJoan. 
iii,2),eirecti  etiam  in  spirituali  corpore  exgratiaejus 
aequales  Angeiisejus  {Matth.  xxii,  30),  recepla  stola 
prima  immortalitatis  etincorruptionis,quainduetar 
hoc  mortale  et  corruptibile  nostrum,ut  absorbeatur 
mors  in  victoriam  (I  Cor.  xv,  53,54)  justitia  perfeota 
pergratiam.Quia  et  sanctiacsublimes  Angeii  habent 
contemplationem  et  actionem  suam  :  id  enim  sibi 

t  Am.  Er.  et  plerique  Msb.,  operanti. 


*■•   fc»*' 


■#-.f 


CONTRA  FaUSTUM  MANICILEUM,  S.  AUGUSTINI 


419 

agendumimperant.  quod  ille  quem  contemplantury 
jubet,  cujus  ffiterno  irnperio  liberaliter,  quia  suavi- 
ter,8erviunt :  nos  vero,quorum  corpus  mortuum  est 
propter  peccatum,antequam  vivificet  Deue  et  mor- 
taiia  corpora  nostra  per  inbabitantem  Spiritum 
ejus  in  nobis  {Rom.  viii,  10,  11),  pro  modulo  infir- 
mitatis  nostrs  secundum  aetemam  legem  qua  na- 
turalis  ordo  servatur,  juste  vivimus,  si  vivamus  ex 
flde  non  ficta,  qus  per  dilectionem  operatur  (Galat. 
vfi) ;  habentesin  conscientia  bona  spem  repositam 
in  ccelis  immortalitatis  et  incorruptionis,  et  ipsius 
perflciendaejustitiffi  usquead  quamdam  ineffabilliter 
suavissimam  saturitalem,  quam  in  ista  peregrina- 
tione  oportet  esuriri  ac  sitiri,  quamdiu  por  fidem 
ambulamus,  non  per  speciem  (II  Cor,  v,  7). 

CaPUT  XXVIII.  —  Quapropier  hominis  actio  ser- 
viens  fldei  servienti  Deo,  refrenat  omnes  mortales 
delectationes,  et  eas  coercet  ad  naturaiem  modum, 
meliorainferioribusordinata  dilectione  pruiponens. 
Si  enim  nihii  delectaret  illicitum,  nemo  peccaret. 
Peccatergo,  qui  delectationemillicitireiaxat  potius 
quam  refrenat.  Est  autem  illicitum,  quod  lex  illa 
prohibet,qua  naturalis  ordo  servatur.Utrum  autem 
aitaliquarationaliscreatura^quamnihilpossitillici- 
tum  delectare,  magna  qusestio  est.  Quod  si  est,  non 
in  eo  genere  factus  est  homo,  nec  illa  natura  ange- 
Iica,quae  in  veritate  non  stetit:  sed  in  eo  genere  ista 
rationalia  facta  sunt,  ut  inesset  eis  possibilitas  fre- 
nandi  delectationem  ab  iUicito,quam  non  frenando 
pcccaverunt.Magna  est  itaque  et  humana  crcatura, 
quandoquidem  per  eam  possibilitatem  instauratur, 
per  quam  si  voluisset,  nec  cecidisset.  Magnus  ergo 
Dominus,  et  laudabilis  valde  (PsaL  xlvh,  2)  qui 
condidit  eam.  Condidit  enim  et inferiores,  qum  non 
posBunt  peccare  ;  condidit  et  meliores,  quae  nolunt 
peccare.Bestialis  enim  natura  non  peccat,  quia  ni- 
hil  facit  contra  aeternam  legem,  cui  sic  subdita  est, 
utejus  particeps  esse  non  possit.  Rursus  angclica 
sublimis  natura  non  peccat,  quia  ita  particeps  est 
legis  oeternae,  ut  solus  eam  delectet  Deus,  cujus  vo- 
luntatisinoulloexperimento  tentationis  obtemperat. 
Homo  autem,  ctgus  propter  peccatum  tentatio  est 
vita  super  terram  (Jo^.vii,l},6ubdat  sibi  quod  habet 
commune  cum  bestiis ;  subdat  Deo  quod  babet 
communc  cum  Angelis  :  donec  justitia  et  immor- 
talitate  perfccta  atque  percepta,  ab  istis  exaltetur, 
illis  aequetur. 

CAPUT  XXIX.  —  Mortales  autem  delectationes 
usque  ad  reparandam  seu  custodiendam  istam  mor- 
talem  Balutem,sive  uniuscujusque  hominis,sive  ip- 
sius  humani  generis,  vel  excitandae  vel  relaxandiB 
sunt;ultra  si  prolapsse  fuerint,et  contra  temperan- 
tis  rationem  hominem  non  se  regentem  abripuerint 
libidines  erunt  profecto  illicitffi  ac  turpes,et  dign» 
doloribus  emendari.Quod  ui  etiam  perturbatum  re- 
ctornm  in  tantam  voraginem  perdits  consuetudinis 
mergant,utvcl  inultas  fore  credens,confe8sionis  et 
pGenitonliffi  negiigatmedicinam,qua  correctus  emer- 
gat ;  vel  pejore  morte  cordis  contra  illam  aetemam 
providentiae  legem  blasphemumeis  patrocinium  de- 


430 


fensiones  adhibeat,  atqne  ita  diem  fungatur  extre- 
mum  :  uon  jam  emendalione,  sed  damnatione  di- 
gQum  lexilla  irreprehensibiJis  censet. 

CAPUT  XXX.  —  ^Eterna  ergo  lege  consulta,  qu» 
ordinem  naturalem  conservari  jubet,  perturbari 
vetat,  videamus  quid  peccaverit,  id  est,quid  contra 
istam  legem  fecerit  pater  Abraham  in  his  quse  velut 
magna  crimina  FaustuB  objecit.  HaberuUe^  inquit, 
prolU  insana  flagrans  cupidine^et  Deo^quid  idjam  sibi 
de  Sara  conjugepromiserat^minimecredens^cumpellice 
volutatus  5J/.Insana  vero  iste  Faustus  criminandi  cu- 
piditate  cscatus,  et  haeresis  suse  nefas  prodidit^  et 
Abrahs  concubitum  nesciens  erransque  laudavit. 
Sicutenim  It^x  seterna,  id  est,  voluntas  Dei  creatura- 
rum  omniumconditorisconservando  naturali  ordini 
consulenB,non  ut  satiandas  libidini  serviatur,  sed  ut 
saluti  generis  prospiciatur,ad  prolem  tantummodo 
propagandam,  mortalis  carnis  delectationem  domi- 
natu  rationis  in  concubitum  relaxari  sinit :  sic  e 
contrario  perversa  lex  Manichsorum,  ne  deus  eo- 
rum,quem  ligatum  in  omnibus  seminibus  plangunt 
inconceptu  feminae  arctius  colligetur,  prolem  ante 
omnia  devitari  aconcumbcntibus  jubet,utdeu8eo- 
rum  turpi  lapsu  potius  efrundatur,quam  crudeli  ne- 
xu  vinciantur.  Non  igitur  Abraham  prolis  habendse 
insana  cupiditate  flagrabat,  sed  Manichaeus  proliB 
devitandae  insana  vanitate  delirabat.  Proinde  ille 
naturs  ordinem  servans,  nihil  humano  conoubitu 
agebat,  nisi  ut  homo  nasceretur :  iste  perversita- 
tem  fabulae  observans,  nihil  in  quolibet  concubita 
timebat,  nisi  ne  deus  captivaretur. 

CAPUT  XXXI.  —  Ubi  autcm  Faustus  in  facto 
Abrahs  velut  conscientiam  culpat  uxoris,  ibi  malo 
quidem  animo  et  intentionevituperandi,sed  tamen 
nesciens  et  nolens  utrumque  collaudat.  Neque  enim 
conscientiam  suam  flagitio  conjugismiscuit,quo  ille 
suam  libidinem  turpi  et  illicita  voluptate  satiaret : 
sed  etiam  illa  naturali  ordine  fllios  volens.sequeste- 
rilem  sciens,  ancillaris  uteri  fecunditatem  in  usum 
juris  sui  potestate  licita  vindicavit ;  non  cedens  viro 
concupiscenti,  sed  jubens  obedienti  (Gen.  xvi,  2-4). 
Neque  hoc  inordinata  superbia :  quis  enim  nescit 
uxoremmarito  tanquamdominodebere  servire?  Sed 
quod  ad  membracorporis  attinet.quibussexusipse 
distInguitur,ApostoIu8,dicit,  5 tmt7t/^r  et  virsuicor- 
poris  potestatem  non  habet,sed  mulier  (I  Cor.  vii,  4)  : 
ut  cum  in  cffiteris  actibus  ad  humanam  pacem  perti- 
nentibus,muIiervirodebeat  servitutem,hujus  unius 
rei,qua  sexus  utriusque  carnali  sorte  discernitur,  et 
carnali  commixtione  concernitur,  similem  in  se  ba- 
beant  potestatem,  vir  in  uxorem,ut  uxor  in  virum. 
Prolem  igitur,  quam  de  se  habere  Sara  non  poterat, 
de  ancilla  habere  voluit:  ex  eo  tamen  semine  ex 
quo  et  de  se,  si  posset,  habere  debebat'.  Nunquam 
boc  faceret  mulier,  si  in  corpore  viri  carnali  concu- 
piscentia  teneretur;  zelaret  enim  potius  pellicem, 
non  faceret  matrem :  nunc  vero  proptereasic  propa- 

i  In  Mm.,  duidermM. 


m 


LIBER  VIGBSIMUS  8ECTJND0S. 


423 


gaadi  yolnntaspi&  ruit.qul&  concumbeDdi  volunl&a 
libidiuoBB '  non  Tuit. 

CAPDT  XXXII.  —  Illud  aaae  defeodi  Don  poUat, 
ai  Abraham,  eicut  FaustuB  objecit,minime  credoDS 
Deo,qui  sibijamprolcmdeSarapromiBorat,de  Agar 
■nscipere  voluit.  Sed  apertisBime  falsum  est  ;  dod- 
dum  boc  promiBerat  Oeua.BecenseaDt  ScriplurBil- 
lina  8uperi(ira,qui  volnnt  ;  invemCDt  Bemini  Abra- 
bam  jam  fuiBae  promiasam  terram  et  inDumerabi- 
lii  multitudiniB  abuodantlam  (G«n.  xti,3),  nondum 
tamen  fuiase  patefactum  quomodo    illius  seminia 
esaet  futura  propagatio,  ulrum  cx  carae  AbrehEe,Bi 
de  Be  ipse  (^nerarot ;  an  ex  voluatate,  sl    aliquem 
forte  adoptaret :  deinde  si  de  carne  ipaiuB,  utrum 
Bara,  an  ex  alia  proraus,  noadum  manircstalum 
Futt,  Legant,  inquam,qui  volunt^etmvBnient  FauB- 
tnm  aut  falli  imprudenter,  aut  fallere  impudenter. 
Itaque  Abrabam.cum  sibi  videret  non  nasci  filioB, 
et  tamea  Bemini  suofactampromissioaem  teaeret, 
primo  de  adoptione  cogitabat.    Iloc   iadioat,  quod 
cum  Deo  loqueas,  ait  de  veraaculo  auo,  Hic  hxret 
meut  erit :  tanquam  diceret,  Quia  de  me  ipao  mihi 
Bemen  non  dedJBti,  in  isto  comple  quod  meo  se- 
mini  promisiati.  Si  enim  semon  cujuaque  non  ap- 
pellaretur,  nisi  quod  de  ejus  carne  nasceretur^nec 
nos  appellaret  Apostolus  semea  Abrabx  {Galal.m, 
39),qui  certe  Drigiuem  carniB  ab  illo  uou  ducimus, 
Bsd  imitatione  fidei  acuien  ejua  facti  sumus.creden- 
les  in  ChriBtum.Dujuscaro  exilUuB  carnepropagata 
est.  Tunc  ergo  Abrabam  audivit  aDomino.iVcm  hic 
trit  hairet  luut;ted  qui  exiet  de  ulero  luo,ipte  erit  lix- 
nt  tuut  (Gen.  zv,3,  4).  Jam  tunc  *  adoplionis  cogi- 
latione  sublata,  cum  de  se  ipao  semen  speraret 
Abraham,  restabat  incertum,  utrum  es  8arB,an  ex 
■lia  :  quod  illi  DeuB  occultare  voluit,doneo  priua  ex 
«acilla  Vetua  Testameatum  Rguraretur.  ^uid  crgo 
mirum.si  videne  Abraham  sterilem  uxorem,cupien- 
tem  sibi  prolem,  quam  parere  ipsa  non  potuit,  ex 
famula  aua  et  ei  marito  provenire.non  eu«  carnali 
cupiditati  cessit,BBd  coajugali  poteatati  obtempera* 
vit ;  credeuBhoc  SarameiDei  nutuvoluisse,qui  jam 
ex  le  ipso  illi  bsredem  promiserat,  sed  ex  qua  fe- 
miDanonpraedixerat?Frustra  igiturFaustus  ad  ob' 
jicieDdumboc  crimeninsanuBiaBiluit,tanquamiall- 
delem  Abraham  inGdeliter  arguens.   Coitera  enim 
cacilate  noa  eredeadi  nec  valult  iatelligere,boc  an- 
tem  libidine  calumniandi  neglexit  ct  legere. 

CAPUT  XXXIII.— Quod  autem  justum  et  fideleiu 
virum  matrimonii  Builnramissimum  nundinatorem 
appellans.avaritiie  ac  ventris  causd  duobua  regibus 
Abimelech  et  Pbaraoni  divcrHis  temporibus  Saram 
coDJugem  suam  sororem  mentiluEri,  quia  erat  pul- 
cberrima,ia  concubitum  asserit  venditaeae,non  ora 
veridico  a  turpitudine  separat  bQnestatem.aed  ore 
miledico  totumvertitincrimen.Hocenim  Arabaefa- 
ctum  leDOcinio  aimile  videtur,eed  non  valentibusex 
illius  aternn  legis  lumine  a  peccutia  reote  facta  dia- 
<  Sie  Am.  Er.  et  plurei  Mh.  At  Lov. 
L  ■  Am.  Er.  et  Hii.,  jam  nnne. 


oeroero  :  quibuB  ot  cunetantia  pertiuacia  videri  po- 
test,et  virtus  Qducia  vitium  putari  audacis,et  qus- 
cumquesimiiJter  objiciuuturqraai  uon recte agonti- 
bus,a  noQ  recte  cernentibua.Neque  enim  Ahrabam 
flagitio  coneenait  uxoris,  ejuaque  vendidit  adulte- 
rium:Bedaicutiliafamti]amsuamnon  libidinimariti 
permisit  <,  eed  ortlcio  generandi  ultro  intulit,  ne- 
quaquam  turbato  ordinenaturaIi,ub>eju8  polestu 
erat,  jubens  potius  obedienti,  quam  cedens  codcu- 
pisceDti ;  sic  etipaeconjugem  castam  et  caato  cords 
eibi  cob«raDtem,dB  cujus  animo,ubi  pudicitioi  vir- 
tus  babitabat,aul]omodo  dubitabat,tacuit  uiorem, 
dixit  sororem;ae  se  occiso.ab  alienigenis  alque  im- 
piis  captiva  possideretur  ;  certus  de  Deo  suo  quod 
aibil  eam  turpe  ac  Qagitiosum  perpeti  Biaeret.Nee 
eum  fides  ao  spes  fefellit :  namque  PbaraD  territui 
monstris,mullisque  propter  eam  malia  afQiclus,ubi 
ejusesse  uxorem  divinitusdidicit,illssam  cumho- 
Dore  restituit;  Abimeleoh  autem  aomuio  commoni- 
tUB  atque  edoctus,  similiter  fecit  {Geti.  xii  et  xx). 

CAPUT  XXXIV.  —  Nonnulli  quidem,  non  calu- 
mniosi  et  maledici.sicut  Faustua.sed  eisdem  Librifl 
honorem  debitum  dererentes,quos  iate  vel  non  in- 
telligcndo  reprebendit,  vel  reprebendendo  non  in- 
te]ligit,cumhocAbrahsractumconsiderarent,viBum 
eBteie  quod  aflrmitate  (Idci  subdefccerit  atque  titu- 
baveril,  ettimore  mortis,  eicut  Dominum  Petrus 
{Matth.  ixvi,  70-74),  ita  iste  uegaverit  uxorem. 
Quod  si  ista  neccaee  esset  intelligi,  peccatum  bo> 
minis  agaoscerem  ;  nec  ideo  cuncta  ejue  meritt 
deleta  atque  oblitterata  censerem,  sicut  nec  illiua 
apostoli  :  quanquamculpa  non  slt  eequalis, negare 
uxorem,  et  negare  Salvatorem.Nunc  vero  cum  ba- 
beam  quod  intelligam,  ne  hoc  intelligam,  nuUa 
causa  cogor  temeritate  labi  ad  reprebendendum, 
quem  nemo  convincit  timore  lapaum  fuisse  ad  men- 
tiendum.  Nequeeaim  utrum  ejus  uxor  esset  inter- 
rogalus,  non  esse  reepondit  :  sed  cum  ab  eo  qun- 
retur  quid  ei  easet  illa  mulier,  indicavit  Bororem, 
non  negavit  uxorem  :  tacuit  aliquid  ven,non  diiit 
aliqutd  falei. 

CAPtlT  XXXV.  —  An  usque  adeo  deaipimus,  nt 
bic  Faustum  aequaraur,  qui  ait  Bororem  meutitum 
quasi  genuB  Sarte  aliunde  didicerit,  cum  id  sancta 
Scriptura  aon  aperuerit'?  Puto  justum  ease  ut  in  va 
re,quaiii  noverat  Abrahaai,nos  autem  noD  novimuB 
Patriurcb£potiuscredamu!iliiqiieatiquodBcit,quam 
IdaDicbxo criminaati quod  ncacit.  Cum  igitur  Abra- 
bam  eo  tempore  viveret  in  rebus  humaniB,quo  qui- 
dem  jam  fratres  ex  utroque  aut  ex  altero  vel  alten 
parente  natos  necti  coujugio  non  licebal,filioB  autem 
fratrumaliosquelonginquioregradugenerisconsaD- 
guineos,nuIIalege,  Dullapotestateprohibitaconsue- 
tudo  juDgebat ;  quid  mirum  si  sororcm  suaai,id  eat 
ex  patrisHui  sanguineprocrcatam  hubebat  uiorem? 
Namboc  ipaereddaadi  sibieamregi  dixit  de  patrs 
esse  eorOTvm,  nou  de  malre  :  ubi  certe  ut  sororem 
mentiretur,  nullo  jam  timore  cogebatur,  quando 

t  Am.  et  £r.,  nm  iibidine  maillo  permitU. 


423 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


434 


ille  uxorcm  ejus  ease  dldicerat,  et  eam  divinitus 
territus  oum  honore  rcddebat.  Fratres  autem  sive 
aorores  generali  nomiDe  consanguineos  vei  consan- 
guineas  solereapud  veteres  appellari,Scripturate8- 
tatur.  Nam  et  Tobias  dicit  Deo,  cum  oraret  ante- 
quam  misceretur  uxori,  Et  nunc,  Domine^  tu  $cU 
quoniam  non  luxurix  causa  accipio  sororem  meam 
{Tob,  viii,9)  :  cum  esse  illa  non  ex  concubitu  ejus- 
dem  palris,  nec  ex  eodem  matris  utero,  sed  ex  ea- 
dem  stirpe  cognationis  exorta  {Id,  vi,  ii  et  vii,  2). 
Et  Loth  frater  Abrahas  dicitur  (Gen,  xiii,  8),  cum 
patruus  ejus  esset  Abrabam  [Id,  xi,  31)  :  ex  qua 
vocabuli  consuetudine  etiam  fratres  Domini  vocan- 
tur  in  Evangelio,  non  utique  quos  Maria  virgo  pe- 
pcrerat,  sed  ex  ejus  consanguinitate  omnes  propin- 
qui  (Matth.  xii,  46). 

CAPUT  XXXVI.  —  Dicet  aliquis  :  Cur  non  potius 
ita  de  Oeo  suo  prffisumpsit  Abraham,  ut  fateri  non 
timeret  uxorem?  Neque  enim  Dens  ab  ilio  mortem 
non  poterat  repellere  quam  timebat,  eumque  cum 
conjuge  sua  ab  omni  pernicie  in  illa  peregrinatione 
tutari,ut  neo  uxorejus,quamvis  esset  pulcherrima, 
appeteretur  ab  aliquo,nec  propter  iJlam  ipse  neca- 
retur.Poterat  sane  hocefOcere  Deus^quis  itasitde- 
mens  ut  hoc  neget?  Sed  si  interrogatus  Abraham,il- 
lam  feminam  indicaret  uxorem,  duas  res  tuendas 
committeret  Deo,et  suam  vitam,et  conjugis  pudici- 
tiam.  Pertinet  autem  ad  sanam  doctrinam,quando 
habetquod  faciat  homo,nontentareDominum  Deum 
Buum  (Deut.  vi,  16).  Neque  enim  et  ipse  Salvator 
non  poterat  tueri  discipulos  8U08,quibu8  tamen  ait : 
Si  vos  persecutifuerint  in  una  civitate,fugite  in  aliena 
(Matth.Xj  23).  Cujus  rei  prior  exemplum  praebuit.Nam 
cum^potestatem  haberetponendianimam  8uum,nec 
eam  poneret,  nisi  cum  vellet(/oaTi.  x,'!^),  in  iCgy- 
ptum  tamen  infans  portantibus  parentibus  fugit 
(Matth.  II,  14)  :  et  ad  diem  festum  non  evidenter, 
sed  latenter  ascendit,  cum  alias  palam  loqueretur 
Judffiis  irascentibus  et  inimicissimo  animo  audien- 
tibus,nec  tamen  valentibusin  eum  mitteremanus, 
quia  nondum  venerat  hora  ejus  (Joan,  vii,  10,  30): 
non  cujus  horse  necessitate  cogeretur  mori,sed  cu- 
Jus  horas  opportunitate  dignareiur  occidi.  Qui  ergo 
palam  docendo,et  arguendo  et  tamen  inimicorum 
rabiem  valere  in  sealiquidnon  sinendo,Deidemon8- 
trabat  potestatem ;  idem  tamen  fugiendoet  latendo 
hominis  instruebat  inflrmitatem,  ne  Deum  tentare 
audeat,  quando  habet  quod  faciat,  ut  quod  cavere 
oportet  evadat,Neque  enim  et  apostolus  desperave- 
rat  adjutorium  protectionemque  divinam.fldemque 
perdiderat,  quando  per  murum  in  sporta  submis- 
8U8  est,  ut  inimicorum  manus  effugeret  (Act.  ix, 
25).  Non  ergo  in  Deum  non  credendo  sic  fugit :  Sed 
Deum  tentando  sic  fugere  noluisset  S  cum  sic  fu- 
gere  potuisset.  Proinde  cum  inler  ignotos  propter 
excellentissimam  pulchritudinem  Sarffi,et  ejus  pu- 
dicitia  et  mariti  vita  esset  in  dubio,  neo  utrumque 
tueri  posset,  Abraham,  verumtamen  unum  horum 

*  Er.  Lugd.  Ven.,  ted  Deum  tentaret,  si  fugere  nolui$- 
mt,  LoT.,  $ed  Dtwn  tentando  fugere  notuissei,    M. 


posset,  id  est,vitam  ;  ne  Deum  suum  tentaret,fecit 
quod  potuit :  quod  autem  non  potuit :  illi  commi- 
sit.  Qui  ergo  se  hominem  occultare  non  valuit,ma- 
ritum  se  occultavit,  ne  occideretur ;  uxorem  Deo 
credidit,  ne  pollueretur. 

CAPUT  XXX VII, —  Quanquam  scrupulosius  dis- 
putari  possit,utrum  illius  mulierispudicitiaviolare- 
tur,etiam  si  quisquam  carni  ejus  commixtus  foret^ 
cum  id  in  se  fleri  pro  mariti  vita,nec  illo  nescienta 
sed  jubentepermitteret,nequaquam  fldemdeserens 
conjugaIem,et  potestatem  nun  abnuens  maritalem; 
sicut  ille  adulter  non  fuit,quando  uxoris  obtempe- 
rans  potestati,  de  ancilla  prolem  generare  cousen- 
sit  (a)  :  sed  propter  vim  principiorum,  quia  ^  non 
ita  duobus  viris  vivis  ad  concumbendum  femina 
subditur,8icut  duae  femin»  uni  viro ;  multo  venus 
et  honestius  illud  accipimus,  quod  pater  Abra- 
ham  nec  tentavitDeum,quando  vits  su»  quanlum 
potuit  homo  con8uluit,et  speravitin  Deum  cui  pu- 
dicitiam  conjugis  commendavit. 

CAPUT  XXXVill.—  Jam  vero  in  hao  re  gesta  at- 
que  in  divinis  Libris  posita  fldeliterque  narrata, 
quem  non  delectet  etiam  factum  propheticum  pers- 
crutari,et  sacramenti  ostium  pia  flde  studioque  pul- 
sare,  ut  aperiat  Dominus  et  ostendat  quis  tunc  in 
illo  flgurabatur  viro,  et  cujus  sit  uxor  qus  in  hac 
peregrinatione  atque  inter  alienigenas  poUui  ma- 
cnlarique  non  sinitur,  ut  sit  viro  suo  sine  macula 
et  ruga?  tn  gloriam  *  quippeChristi  recte  vivit  Eo- 
clesia,ut  pulchritudo  ejus  honori  sit  viro  eju8,8icut 
Abraham  propter  Sar»  pulchritudinem  inter  alie- 
nigenas  honorabatur  :  eique  ipsi,cuidicitur  in  Can- 
ticis  canticorura,  0  pulchra  inter  mulieres  (Cani,  i, 
7)  I  ipsiuB  pulchritudinis  merito  reges  ofTerunt  mu- 
nera ;  sicut  Sars  obtulit  rex  Abimelech,plu8  in  ea 
mirans  formsB  decus,  quod  amare  potuit,et  violare 
non  potuit.  Est  enim  et  santa  Ecclesia  Domino  Je- 
8u  Christo  in  occulto  uxor.  Occulte  quippe  atque 
intus  in  absconditosecretospiritualianimahumana 
inhseret  Verbo  Dei,ut  siut  duo  in  carne  una  :  quod 
magnum  conjugii  sacramentum  in  Christo  et  in 
Ecclesia  commendat  Apostolus  (Bphes.  v,  31,  32). 
Proinde  regnum  terrenum  ssculi  hujus,  cujus  6- 
guram  gerebant  reges  qui  Saram  poliuere  permisBl 
non  sunt,  non  expertum  est  nec  invenit  Ecclesiam 
conjugem  Christi^idest,  quamfldeliterilli  tanquam 
principio  viro  suo  *  subdita  cohflereret,  nisi  cum 
violare  tenta?it,et  divino  testimonio  per  fidem  mar- 
tyrum  ce8sit,correptumque  in  posterioribus  regibus 
honoravit  munere,  quam  correptioni  su»  subdere 
in  prioribus  non  evaluit.Nam  quod  tuno  in  eodem 
rege  prius  et  posterius  flguratum  e8t,hoc  in  isto  re- 
gno  prioribus  et  poslerioribus  regibus  adimpletur. 

<  Am.  et  Er.,  gua, 

*  Sic  jjotiores  Mss.  Editf  vero,  in  glaria, 

*  Editi  Tulgo  male,  tanguam  prmcipuo  vtro  suo,  Non- 
nalli  Mss.,  tanquam  principiae  viro  «tio.MeliQB  Mm  alii 
tangnam  princtpio  viro  tuo:  qaia  paulo  ante  dizit.prop- 
terea  et  fnHncipiorum  fleri  ut  non  ita  duobus  viris  vi9is 
femina  subdatur,  sicut  dum  feminm  uni  vito, 

(a)  Vide  Ubnim  i  de  Sermone  Domini  in  monte,eap«i6, 
mi.  49»  60. 


i  -•-»• 


425 


LIBEll  VI6ESIHUS  SEGDNDUS. 


426 


CAPUT  XXXIX.  —  Cum  autera  diciiur  de  palre 

esse  sororem  Ghristi  Ecclesiam,  non  de  matre,  non 

terrens  generationiequseyacuabitur^sed  gratis  cgb- 

lestis  qu»  in  sternum  manebit,  cognatio  commen- 

datur.  Secundum  quam  grutiam  genus  mortale  non 

erimuB,  accepta  potestate  utfilii  Dei  vocemuretsi- 

mus(lJoan,  iii,  1).  Neque  cnim  hanc  gratiam  de  Sy- 

nagoga  matre  Ghristi  secundum  carnem,  sed  de  Deo 

patre  percepimus.Hancvero  cognationemterrenam, 

quaeadmortemtemporalitergeneratyvocans  in  aliam 

vitam  ubi  nullus  moritur,  negare  nos  Ghristus  do* 

cuit,  non  fateri,  cum  discipulis  ait :  Ne  vobis  dicatis 

pfUrem  in  lerra;  unus  estenim  Pater  vesterqui  in  coelis 

est  {Matth,  xxiii,  9).  Gujus  rei  prsbuit  exemplum, 

qaando  et  ipse  dixit  :  Qux  rnihi  mater,  aut  qui  fra- 

tres?  Et  extendens  manum  super  discipulos^ait  :  Hi 

iuntfratresmei.Ki  nequisquam  inhoc  vocabuloter- 

renamcognationein  cogitarot,adjunxit,E^  quicumque 

feeerit  voluntatem  Patris  meif  ipse  mihi  frater,  et  ma- 

ier,  et  soror  est  (Id.  xii,  48-50] :  tanqnam  diceret,  De 

Deo  patre  hsnc  cognationem  appello,  non  de  Syna- 

goga  matre.  Ad  aetcrnani  quippe  vitam  nunc  voco, 

abi  immortaliter  naius  sum  ;  non  ad  temporalem, 

ande  ut  vocarem  mortalis  efTectus  sum. 

CAPUT  XL.  —  Quod  ergo  Ecclesia,  cujus  uxor  sit 
occultatur  alienigenis,  cujus  autem  soror  non  tace- 
tor,  baec  interim  causa  facile  occurrit,  quia  occul- 
tam  et  difficilo  ad  intelligendum  est,  quomodo  ani- 
ma  humana  Verbo  Dei  copuletur,  sive  misceatur, 
sive  quid  melius  et  aptius  dici  potest,  cum  sii  illud 
Deus,  ista  creatura.  Secundum  boc  enim  spoasus 
et  sponsa,  vel  vir  et  uxor,  GhristuB  et  Ecclesia  di- 
cantur.  Qua  vero  cogitatione  siut  fratres  Ghristus 
6t  omnes  sancti,  gratia  divina,  non  consanguinitate 
terrena,  hoc  est,  de  patre,  uon  de  matre,  et  effabi- 
lius  dicitur,  et  capacius  auditur.  Nam  et  inter  se 
omnes  sancii  per  eamdem  gratiam  fratres  sunt : 
Bponsus  autem  csterorum  societati  ^  nullusillorum 
est.ProiiideGhristum,  quamvis  excelldntissimsjus- 
titis  atque  sapientiffi,tamenhominemmulto  faciiius 
et  proclivius  alienigens  crediderunt,  non  quidem 
falso,  quod  homo  esset  :  sed  quomodo  etiam  Deus 
easet  ignoraverunt.  Hinc  et  Jeremias  :  Et  homo^  in- 
quit,  est,  et,  qui  agnosret  eum  {Jerem.  xvii,  9)  ?  Et 
homo  est ;  quia  proditur  quod  frater  est.  Et  quis  ag^ 
nosceteum  ?  quia  occultatur  quod  sponsus  est.  Haec 
de  patre  Abraham  adversum  impudenliHsimam  et 
imperitissimam  et  calumniosissimam  Fausti  vocem 
satiB  dicta  sint. 

GAPUT  XLI.  —  Loth  autem  frater  ejus  justus  et 
hospitalis  inSodomis,  etab  omni  Sodomitarum  con- 
taminatione  purus  atque  integeri  ex  illo  incendio 
quod  erat  similitudo  iuturi  judicii,  meruit  saivus 
evadere ;  typum  gestans  corporis  Gbristi,  quod  in 
omnibus  sanctis  et  nunc  inler  iniquos  atque  impios 
gemit,  quorum  factis  non  consentit,  et  a  quorum 
commtxtione  insaBCuli  fine  Iiberabitur,iilis  damnatis 


*  Editi,  eftterorum  soeietate,  Erratum  emendamns  ex 
Mis. 


supplicio  ignis  xlerni.  Sicut  autem  aliud  genus  ho 
minum  in  ejus  uxore  flguratum  est,  eorum  scilicet 
qui  per  gratiam  Dei  vocati,  retro  respiciunt ;  non 
sicut  Paulus,  qui  eaqufle  retrosuntobliviscitur,  et  in 
ea  quffl  ante  sunt  extenditur  (Philipp,  iii,  13).  Unde 
et  ipse  Dominus,  Nemo,  inquit,  imponensmanumsu' 
per  aratrum,  et  respiciens  retro,  aptus  est  regno  cxlo- 
rum  [Luc,  ix,  62).  Nec  illud  exemplum  tacuit,  quo 
nostanquamsalecondiret,utnonfatuinegligeremus, 
sed  prudentes  caveremus  hoc  malum.  Unde  et  illa, 
ut  hoc  admoneret,  in  statuam  salis  conversa  est. 
Nam  cum  prsciperet  atsequisque  peraeverantissima 
anteriorum  intentioneabiisqusretro  sunt  eriperet, 
Mementote^  inquit,  uxoris  Loth  {Id,  xvii,  32).  Sic 
etiam  in  ipso  Loth,quacdo  cumeo  (iliaB  concubue- 
runt,  non  illud  quod  cum  a  Sodomis  liberaius  est, 
sed  aliud  aliquid  figuratum  est.  Nam  tuncille  ipee 
Loth  futurae  Legisvideturgestassepersonam,  quam 
quidam  ex  illa  procreati  et  bub  Lege  positi,  male 
intelligendo  quodam  modo  inebriant  S  eaque  non 
legitime  utendo  infldelitatis  opera  pariunt.  Bona 
est  enim  Lex,  ait  Apostolus,  si  quis  ea  legitime  ula' 
tur  (I  Tim,  i,  8). 

GAPUT  XLIL  —  Noc  ideo  tamen  hoc  factum  vel 
ipsius  Loth  vel  ejus  filiarum  justificamus,  quia  si- 
gnificavit  aiiquid  quod  futuram  qucrumdam  perver- 
sitatemprffinuntiaret.  Aliudenim  illfieut  hocfacerent 
intenderunt,  aliud  Deus  qui  hoc  fieri  permisil,  ut 
etiam inde aliquid deiponstraret,  manente recto judi- 
cio  suo  super  peccatum  hominum  tunc  prssentium, 
et  vigilante  providentia  sua  pro  signiiicatione  futa- 
rorum.Proinde  illud  factum  cum  in  sancta  Scriptura 
narratur,  prophetia  est :  cum  vero  in  illorum  vita 
qui  hoc  commiserunt  consideratur,  ilagitium  ost. 

GAPUT  XLIII.  —  Nec  rursus  tania  reprebensione 
atque  accusalione  res  digna  est,  quantam  in  eam 
Faustus  inimicuset  cscus  evomuit.  ConsuJiturenim 
eterna lexilla ordinem  naturalem conservari  jubens, 
perturbari  vetans,  et  non  ita  de  hoc  facto  judicat,  ao 
si  ille  in  filias  nefaria  libidine  exarserit,ut  earum  in- 
cestato  corpore  frueretur,  aut  eashabcretuxores:8ed 
neo  de  illis  feminis,  ac  si  in  sui  patris  carnem  exse- 
crabiJi  amore  flagrassent.  Eatio  quippe  justilis  non 
tantum  quid  factum  sil,  verum  etiam  quare  factum 
sit  intuetur,  ut  ex  causis  suis  facta  pendentia  libra- 
mento  aequitatisexaminet.Gum  igitur  ills  adconser- 
vationem  generis  prolem  quererent,  qoi  utique '  in 
eis  humanus  erat  et  naturalis  afTectus,  nec  se  crede- 
rent  invenire  posse  alios  viros,  velut  exuslo  illa  con- 
flagratione  orbe  terrarum,  neque  enim  discernere 
poterant  quousque  ignis  ille  Sfflvierit,  miscere  se  pa- 
tri  voluerunt.  Potius  quidem  nunquam  esse  maires^ 
quam  sic  uti  patre  debuerunt:  verumtamen  multum 
interest,  quod  ea  causa  usae  sunt,  quam  si  concupia- 
centia  tam  funest»  voluptaiis  uterentur. 

CAPUT  XLIV.  —  Ab  illo  autem  opere  ita  patrem 
abhorrere  sentiebant,  ut  id  se  impleturaa  esse  non 


^  Apud  £r.  Lu^d.  Ven«,  tfie6rMn(e«.  M* 
s  Lov.,  quia  uttque. 


Patiol.  XUi. 


14 


427 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


428 


credercnt,  nisi  ejus  ignorantiam  procurarent.  Nam- 

que,  ut  scriptum  est,  inebriaverunt  eum,  et  se  ne- 

scienti  miscuerunt  (Gen.xix).Quaproptor  culpandus 

est  quidom,  non  tamen  quantum  ille  incestus,  sed 

quantum  illa  roeretur  ebrietas.  Nam  et  hanc  lex 

«terna  condemnat;  quiacibum  etpotum  ad  ordinem 

naturalem  non  nisigraliaconservandffi  salutis  admit- 

tit.QuamvisergointerebriosumetebriumpIurimum 

intersit :  nam  nec  ebriosus  semper  est  ebriuSy  neo 

quisquis  aliquando  ebrius,  consequenter  ebriosus 

est  :  tamen  in  homine  justo  hujus  ipsius,  etsi  non 

ebriositatis,  at  certe  ebrietatis  causa  quffirendaesU 

Quid  enim  tandem  cogebat  ut  Oiiabus  suis  crebra  vi- 

na  miscentibus,  aut  fortasse  nec  mixta  crebro  porri- 

gentibus,  consentiret  aut  crederet  ^?  An  ad  hoc  fllias 

nimiam  trislitiam  fingentes  ita  voluit  consolari,  ut 

illius  destitutionis  et  materni  luctus  dolor  de  cogita- 

tione  mentisebriffi  fugaretur^etiam  ipsas  tantumdem 

bibere  existimans,  et  aliqua  fraude  agentes  ne  bibe- 

rent  ?  Sed  etiam  talem  tristibus  suis  adhibere  conso- 

iationem  quomodo  virum  justum  decuerit,non  vide- 

mus.  An  aliqua  Sodomitarum  arte  pessima  etiam 

paacis  poculis  patrem  sic  inebriare  potuerunt,  ut  il- 

lud  peccatum  cum  ignorante,  vel  potius  de  igno- 

rante  committerent  ?  Sed  mirum  si  hoc  Scriptura 

divina  tacuisset,  vel  servum  suum  Deus  sine  ali- 

quo  voluntatis  ejus  vitio  perpeti  sineret. 

CAPUT  XLV.  —  Nos  tamen  Scripturas  sanctas, 
non  bominum  peccatadefendimus.Nonsic  autemde 
hujus  facti  purgatione  satagimus,  quasi  hoc  Deus 
nosterautiierijusserity  aut  fuctum  approbaverit ;  aut 
ita  justi  homines  in  iilis  Libris  appellentur,  ut  si  vo- 
luerint  peccaro,  nou  possint.  Gum  ergo  in  Litleris 
quas  isti  reprehendunt,  Oeus  huic  facto  nuUum  jus- 
titiffi  testimonium  perhibuerit,  qua  dementia  teme- 
ritatis  hinc  illas  Litteras  accusare  contendunt,  cum 
aliis  earum   locis  apertissime  inveniantur  divinis 
prfficeptis  ista  prohiberi  ?  Unde  in  iila  re  gesta  de 
opere  fiiiarum  Loth  narrata  ista  sunt,  non  laudata. 
Quffidam  vero  enuntiato  judicio  Dei,  qusdam  taci- 
to  narrari  oportuit :  ut  quando  promitur  quid  inde 
judicaverit   Deus ,    instruatur   nostra    imperitia  ; 
quando    autem    tacetur ,    vel    exerceatur    peri- 
tia,  ut  quod  alibi  didicimus  recoiamus ;  vel  ex- 
cutiatur  pigritia,    ut  quod  nondum  novimus   in- 
quiramus.  Deus  ergo,  qui  novit  el  de  hominum 
opere  malo  facere  opera  bona,  gentes  quas  voluit,  ex 
ilio  semine  propaga?it,  non  Scripturas  suas  propter 
hominum  peccata  damnavit.  Prodidit  quippe  ista, 
nonfecit;  etcavendaadmonuit,  non  imitandapropc- 
Buit. 

CAPUT  XLVI.  —  Mirabili  sane  impudentia»  Fau- 
stus  Isaac  quoque  iilium  Abrahffi  criminatus  est, 
quod  Rebeccam,  quffi  uxor  erat,  sororem  finxerit 
{Id.  XXVI,  7).  Genus  enim  Rebecc»  non  tacitum  est, 
et  eam  pernotissimampropinquitatemsororem  ejus 
fuisse  maniiestum  est  {Id.  xxiv).  Ut  autem  taceret 

^  Qaidam  Mts.,  cederet 
t  Aliqnot  Mis.,  imprudenHa* 


uxorem,  quid  mirum,  aut  quid  parvam,  si  imitalus 
est  patrem  ;  cum  eadem  justitia  defendatur,  quapa- 
ter  ejus  de  simili  objecto  inculpatus  inventus  est? 
Quffi  igitur  pro  Abrabam,  quod  ad  hanc  rem  attinet, 
adversus  criminantem  Faustum   diximus  {Supra, 
capp.  33-36),  eadem  etiam  prolsaac  iilio  ejusvalent; 
quffi  recensere  non  est  difficile  :  nisi  forte  studioso- 
rura  aliquis  qu8Brat,in  cujus  figurffisacramento  acci- 
piendum  sit,quod  rex  aiienigena  Rebeccam  viri  sui 
conjugem  tunc  esse  cognovit,  quando  eum  cum  illa 
ludentem  vidit;  quod  oon  cognovisset,nisi  cum  con- 
Juge  ille  sic  luderet^  quomodo  cum  ea  quffi  conjux 
Don  esset  Judere  non  deceret.  Quod  cum  sancti  con- 
Jugati  faciunt,  non  inaniter  faciunt,  sed  prudenter : 
descendunt  enimquodam  modo  adfemineisexus  in- 
firmitatem,  ut  aliquid  blanda  hilaritate  vel  dicant 
vel  faciant ;  non  enervantes,  sed  temperantes  viri- 
lem  rigorem  ^ :  quod  tamen  ei  qus  uxor  non  est 
qui  dixerit  aut  fecerit,  turpis  est.  Verum  hoc,  quod 
ad  mores  humanitatis^pertinet,  dixerim,  ne  quis- 
quam  durus  et  sine  affectu  id  ipsum  pro  crimine 
objiciat  sancto  viro,quod  cum  conjugesua  luserit. 
Tales  enim  homines  inhumani  si  aliquem  gravem  vi- 
rom  ludicrum  aliquid  garrientem  pueris  etiam  par- 
vulis  viderint,  quo  eorum  lacteum  sensum  afifabili 
et  nutritoria  facilitate  permulceat,  tanquam  deli- 
rantem  reprehendunt :  obliti  unde  creverint,  aat 
ingrati  quod  creverint.  Quid  autem  sibi  velit  in  sa- 
cramento  Christi  et  Ecclesiffi,  quod  tantus  Patriar- 
cha  cum  conjuge  luserit,  conjugiumque  iliud  inde 
sit  cognitum,  videt  profecto  quisquis,  ne  aliquid 
errando  in  Kcciesiam  peccet,  secretum  viri  ejus  in 
Scripturis  sanctis  diligenter  intuetur  :  et  invenii 
eum  iQaJestatem  suam,  qua  in  forma  Dei  ffiqualia 
est   Patri,  paulisper  abscondisse  in  forma  servi 
{Philipp,  11,6,  7),  ut  ejus  capax  esse  humana  infir- 
mitas  posset,  eoque  modo  se  conjugi  congruenter 
aptaret.  Quid  enim  absurdum,  imo  quid  non  conve- 
nienter  futurorum  prffinuntiationi  accommodatum, 
ai  Propheta  Dei  carnale  aliquid  lusit,  ut  eum  ca- 
peret  aiTectus  uxoris ;  cum  ipsum  Verbum  Dei  caro 
factum  sit,  ut  habitaret  in  nobis  {Joan.  i,  14)  ? 

CAPUT  XLVII.  -  Jam  vero  filio  ejus  Jacob  quod 
proingenticriminequatuorobJiciunturuxores(Gm. 
XXIX  ei  xxx),generali  prffilocutione  purgatur.  Quan- 
do  enim  mos  erat,crimen  non  erat :  et  nuncpropter- 
eacrimenest,  quiamos  non  est.  Aliaenim  suntpec- 
cata  contra  naturam,  alia  contra  mores,  alia  contra 
prfficepta.  Quffi  cum  ita  sint,  quid  tandem  criminis 
est,  quod  de  pluribus  simul  habilis  uxoribus  objici- 
tur  sancto  viro  Jacob?  Si  naturam  consulas,  non  la- 
sciviendiySedgignendi  causaillis  mulieribus  uteba- 
tur  :  si  morem,  illo  tempore  atque  in  illis  terris  boc 
factitabatur :  si  prfficeptum,  nuUa  lege  prohibebatur. 
Nunc  vero  cur  crimen  est,si  quis  hoc  faciat,nisi  quia 
et  moribus  et  legibus  hoc  non  licet  ?  Qu»  duo  quis- 
quiscontemp8erit,etiamsitantummodo  causa  gene* 
randi  uti  possit  feminis  pluribut,  peccat  tamen,  et 

t  Pleriqae  Mss.»  vigwrem. 


429 


LIBER  VIGESIMUS  SEGUNDUS. 


430 


ipsam  violathumanam  80cietatem,cuiDeces8ariaest 
propagatio  flliorum.  Sed  quia  homiDes,aliter  se  ha- 
beutibus  jam  moribus  et  Iegibu8,non  possunt  dele- 
ctari  QxorummuilitudiDenisilibidinismagnitudine, 
ideo  errant  et  putant  haberi  omnino  dod  potuisse  uxo- 
res  multaSfOisi  flagraDtia  coDCupiceuti»  oarnalis  et 
Bordid®  voluptatis.Comparantes  enim,DODalios  quo- 
rum  animi  virtutcm  prorsus  nosse  dod  possunt.sed, 
sicut  ait  Apostolus,  semetipsos  sibimetipsis  (11  Cor, 
X,  12),  nonintelligunt.Etquiaipsietiamsi  unamha- 
buerinty  ad  eamdem  non  solo '  generandi  ofQcio  du- 
etiviriliter  accedunt,  sed  sffipecoeundi  stimulo  victi 
enerviter  pertrabuntur;quasi  veraciter  sibi  videntur 
coQJicere,quam  majorehujusmodi  morbo  per  multas 
alii  captiventur,quando  se  vident  in  una  temperan- 
tiam  non  posse  servare. 

CAPUT  XLVIII.  —  Verum  nos  eis  qui  hanc  virtu- 
tem  non  habent,ita  de  sanctorum  virorum  moribus 
JQdicinm  committere  nondebemus,sicutdeciborum 
Buavitate  ac  salubritatejudicarefebrientesnonsini- 
mas  :  potiusque  illis  ex  sanorum  sensu  et  prscepto 
medicantium',quam  ex eorum iPgritudinis  affectione 
alimenta  praeparamus.Proinde  islisi  volunt  non  fal- 
80  atque  adumbrat®,  sed  verffi  ac  solidffi  pudicilisQ 
capere  sanitatem,  divinflQ  Scripturs  tauquam  libris 
mediciDalibuscredant,non  frustra  tam  magnum  ho- 
norem  Banctitatis  tributum  quibusdam  viris  etiam 
plures  uxores  habentibus  ;nisi  quia  fleri  polest  utim- 
perator  camis  animus  tanta  temperantiffi  potestate 
praBpolleat,utgenitalis  delectationis  motumiositum 
natarsmortaliumexprovidentiagenerandilegesim- 
positaanonpermittatexcedere.Alioquinpossuntisti, 
ma]edicipotiu8calumniatore8,quamveridici  judices 
etiam  sanctosApostolos  accusare,  quod  non  charita- 
te  generandi  filios  vit®  aeternffi,sedcupiditatelaudi8 
hamanSypopolistam  multisBgvangelium  prsedicave- 
riot.Neque  enim  deerat  illis  evangelicis  patribus  per 
omnesChristiEccIesias  famaprseclara  totlinguis  lao- 
dantibue  comparata:  imo  vero  tanta  aderat,ut  migor 
hominihus  abhominibushopor  etgloria  deferrinon 
debeat.  Hanc  inEcclesia  gloriam  pcrversa  voluntate 
Simon  perditu8Concupivit,quandoabeis  pecunia  vo- 
Init  CSCU8  emere,  quod  illi  divina  gratia  eademque 
gratuita  meruerunt  {AcL  viii,  18-20).  Hujus  avidus 
gloris  fuisse  intelligitur,  quemse  volentem  sequiDo- 
minus  in  Bvangeliorevocatdicens:  Vulpes  foveasha- 
bent^  et  volucres  coeli  diversaria ;  Filius  autemhominii 
n<m  habet  ubi  caput  reclinet  {Matlh.  viii,  20).  Videbat 
enim  eumdolosasimulationetenebrosum  etventosa 
elatione  jactatum,  nonhaberefidei  locum  ubisein- 
elinantem  doctoremhumilitatis  exciperet;quia  in  di- 
BcipulatuChristi  non  iliiu8gratiam,8ed  suamgloriam 
reqairebat.  Hoc  amore  gloris  corrupti  erant,  quos 
Paolus  apostoluB  notat,quod  per  invidiamet  conten- 
i      Uoaem  non  casteChristum  annuntiarent:quibu8  ta- 
I     men  pr»dicantibu8  gaudetApostolus^PAs/tpp.  i,  15- 
i     18),  Bciens  Oeri  posse  ut  dumillisectantur  humanflo 

K        i  Sic  meliores  Mbb.  At  editi,  non  solum. 
B       *  Editi  Am.  Er.   et  plerique  Mss.  et  prmcepto  mediea' 
~'\  Nonnalli,  ei  prmcepto  medicamina. 


g)ori(e  cupidilatem,tamcnhis  auditiH  fideles  nasce- 
rentur;non  ex  eorum  invida  cupiditate,quasevole- 
bant  vel  aequari,velanteponi  apostolicffi  gloriffiSsed 
perEvangelium^quod  etiamsi  non  caste,  tamen  annu- 
ntiabant;  utde  malo  illorum  Deus  operaretur  bon- 
umrsicut  Oeri  potest  ut  homo  ad  concubitum  nonin- 
grediatur  voluntate  generandi,sed  luxuriandi  libidi- 
ne  rapiatur;et  tamen  nascaturhomo,bonumDei  opue 
d6fecunditateseminum,nondeturpitudinevitiorum. 
Sicut  ergo  sanotiApostoli  auditoribus  admirantibus 
doctrinam  suam  condelectabantur,non  aviditate  oon- 
sequendffi  laudis,sed  charitate  seminaudse  veritatis: 
itasanctiPatriarchsBConjugibusexcipientibussemeii 
suum  miscebantur,  non  concupiscentia  percipiendae 
voluptatis,sed  providentia  propagands  successionis: 
aoper  hoc  nec  illosambitiososmultitudopopulorum, 
necillos  libidinosos  multitudo  faciebatuxorum.  Sed 
quid  de  Tiris  ioquar,  quibus  excellentissimum  testi- 
monium  divina  voce  perhibetur,cum  ipsas  feminas 
satiseluceatnibil  aliudin  concubituappetissequam 
Olios?  Quippe  ubi  se  minime  parero  viderunt,famu- 
las  suas  dederunt  viro  suo',  ut  ilias  matresfacerent 
carne,ipss  Oerent  voluntale. 

CAPUT  XLIX. —  Namet  illnd,quod  mendacissima 
criminationeFaustus  objecit,hahuisse  inter  se  velut 
quatuor  scortacertamen,  qusenameum  ad  ooncubi- 
tum  raperetyUbi  hoc  legerit  nescio,  nisi  forte  in  corde 
suotanquam  in  libro  nefariarum  fallaciarum,ubi  vere 
ipse  soortabatur,8ed  cum  serpenteillode  quoAposto- 
lustimebat  Ecclesi»,  quamvirginemcastam  cupie- 
bat  uni  viro  exhibereChristo,  ne  sicut  Evam  decepe- 
rat  astutia  8ua,sic  et  illorum  mentes  aChristi  casti- 
tate  avertendo  corrumperet^IK^or.  xi,2,  3).ltaenim 
huic  serpenti  amici  suntisti,  uteum  prestitisse  po- 
tius>  quam  nocuisse  contendant.  Ipse  plane  Fausto 
persuasit,  pectori  adullerato  falsitatis  semina  infun- 
dens,  ut  has  male  conceptas  caiuronias  ore  immun- 
di88imopareret,et  stilo  audacissimo  etiam  memories 
commendaret.NuUaenim  ancillarum  virum  Jacob  ab 
altera  rapuit,  nulla  de  illius  concubitu  cum  altera  li- 
tigavit.  Ideo  magis  ordo  erat,  quia  libido  non  erat ; 
ettanto  Ormiusservabanturconjugalis  potestatis  Ju- 
ra,quanto  castiusvitabaturcarnalis  cupiditatis  inju- 
ria.Quod  enim  et  ab  uxoreconducitur,ibi  veranostra 
manifestatur  assertio,ibi  pro  se  adversus  maledicta 
Manicha^orum  ipsa  veritas  clamat.  Quid  enim  opu8 
erat  ut  eum  altera  conduceret,ni8i  quia  ordo  alteriua 
eratut  ad  eam.maritu8  intraret ?Neque  enimadUam 
nunquam;  accessisset  *,  nisi  eum  conduxisset :  sed 
utique  justis  ad  eam  vicibus  accedebat,  de  quatotO- 
HoB  procreaverat,et  cui  obedierat  utetiam  deancilla 
proorearet,etde  quaposteanon  conducente  procrea- 

i  VaticanuB  codex,  apostoUcm  gretim,  Alii  quidamMst. 
apostoiicjg  doctrinJB. 

*  Lov.,  dederunt  viris  suis.  Editi  autem  alii  etM88..(/e- 
derunt  viro  suo.  Itaqne  auod  eequitnr,  facerent,  respi- 
cit  ipsas  uxores  quse  dederunt. 

8  Hic  apud  Lov.  additur,  homini, 

^  Am.,  Neque  enim  adaliam  nunquam  aceessissetJSx,eX 
Lov.,  Neque  enim  ad  aUam  unguam  aceessisset,  Castigan- 
tur  ex  Mss. 


431 


CONTRA  FACSTDM  MANlCBiEDM,  S.  ADGDSTINI 


433 


vit.  Soil  tunc  Rachcl  Doctcm  babebat  in  ordine  ut 
maneret  cuin  viro  :tunc  pencBCam  potestas  ilU  erat, 
de  qua  pef  ApoaLoJurD  vox  certe  Novi  Tcstamenli 
non  lacuh.iicenB.SimilUeret vir nonliabelpolettaletn 
jui  corporii, led  mulier.  IdeoJDm  cum  eororc  pacta 
erat,  cuiractadebitrixcam  tranalegarctad  debitorcm 
BUum.Nam  faoc  nomino  id  appcllatApoatolua:[/.ron, 
inquit,  i'ir  debitum  reddat  [I  Cor.  viij  i,  3).  Gui  ergo 
vir  debitor  erat,  jam  acccperat  a  sorore  quod  ele- 
gerat  voluntate,  ut  ei  daret  quod  habebat  in  pot^s- 
tate. 

CAPtlT  L.— Hicvero  ille,quem  Faustus  tanquam 
impudicuraclausisTelpotiuuexalincliaoculiacrirai- 
natur,  ei  concupiscenlis  non  juatitiee  HcrvusesBCt, 
nonno  pcr  totum  diem  in  voluptatera  illius  □ootis 
satuaret.qua  erat  cum  pulcbriorc  cubiturus  :quam 
eerte  ampliua  diligcbat,  et  pro  qua  bis  eeptena- 
iium'annDrum  laborem  gratuitum  penderat  P  Cum 
ergo  jam  die  peraol,o  in  ejusiret  amplexua.quando 
inde  avcrtcretur,  ai  talia  ease,  qualem  Manichcei  ni- 
hil  intQlligentea  opinantur?  Nonue  placito  contem- 
plo  muUerum,  intrarct  poliua  ad  specioaam  suum, 
qu£  illi  noctem  ipsam.nonBolum  conjugis  more,ve- 
rum  cliam  ordini3juredebebat?Uter«tur  potiusipee 
potcstatc  maritali,  quia  et  uxomon  hnbel  polestatcm 
corporii  tui,  sedvir ;ei  pro  eo  tunc  servitutisillaruni 
vicissitudo  raciebat:  conjugali  ergo  polestale  multo 
vincibilius  utoretur,  si  form»  desiderio  vinceretur, 
Sed  co  meliorcs  femina;  invenirentur,9i  illx  pro  niiie 
concipiendis.ipscautem  proconcubitus  sutvoluplate 
certaret.Itaque  vir  temperantissimiia,  et  plane  vir, 
quia  tam  virillter  rcminis  utebalur,  ut  delcctationi 
Carnali  non  aubjicerctur,  eed  dominaretur,  raagis 
quid  dcberet,  quam  quid  ei  deberetur  attendit ;  neo 
ad  propriamvoluptatem  eua  potestate  abnti  voluit, 
sed  illiua  debiti  rcdditorquamexactor  eaaemaluit. 
Unde  cunsequens  erat  ut  ei  redderel,  quam  pro  se 
id  accipcre  illa  cuidebebatiirelegit:quo  earum  pla- 
cito  pactoquecomperto,cumrepcntcatqueinopinate 
a  pulcbcrrima  coDJuge  revocarctur,  et  ad  minua 
decoram  vocaretur,  non  ira  cxcnnduil,  non  tristitia 
nubilatus  cst,  non  enorvitcr  bl.indua,  ut  aibi  polius 
Rachel  noclem  rcddcret.inter  ambaa  Batcgil:sed  ma- 
ritus  justusel  providu3pater,cum  illasproliBCuram 
gerere  viderel,el  ipse  nibil  aliudde  concubituquB, 
rerct,earumvo[untatiobtempr:rBndumjudicavit,quB 
&ibisingillatim  riliosoplabanf  ;3uai  '  niiiil  [iiinui,cui 
amb:c  pariebunt.Tanquam  diceret :  Vobia  inlcr  vos, 
utviiltis,  ccilite  atque  concedlte  quKnam  veatrum 
flat  mnler :  ego  quid  contcndam,  quaodo  sive  hinc 
aive  inde  na3centinoncritaliuapaler?IIancprorGcto 
modosliam,hanc  conc  upiscentifc  coercilianem,  etin 
commi^tione  corporumcnnjugalium  eolumappeti- 
tumpoaleritatishuraanie,  uteratacutus  Faualua,in 
illisLitterisetintelligerctctluudarol,nisiejusingeni- 
umdetestabilisectadepravalum,etquidrBprebende- 
relqucereret.etunamauptialisconventianiBhonesta- 


ribu9,rcfulatnque  crin 
cit,delibcra  '  ut  posst 
memur,  pulsemusqui: 
tura  Domino,  qui 


tein,  qua  maros  et  (cmiDa:  liberornni  procreando- 

rum  cauaacopulantur,  hoc  crimeo  masimam  de- 
putaret. 
C.APUT  LI.  —  Nunc  jam  defeneis  Patriarcfaae  mo- 
line  quod  nefarius  errorobje- 
imua,my9teriorum  eecreta  ri- 
lidci  pietate,ut  nobis  aperia- 
rum  figur&vcrint  quatuorists 
uxoresJacob,quarum  du»  liberie,  duoi  aQcilln  fue- 
runt.VidemuB  enim  Apostolum,  inlibera  etancilla 
quas  habuit  Abrahani,  dun  Testamenta  iDlelligere 
(Galai.  IV,  2i-'ii)  :8cd  ibi  in  una  et  una  facilius  ap- 
paretquod  dicilur  ;  hic  autem  dute  eunt  et  duse. 
Deinde  ibi  anciilx  flliusexbn3redalur,bic  vero  aacil- 
larum  filii  simut  cum  (iliis  liborarum  lcrram  promis- 
sionis  accipiunt:uDdchic  proculdubioaliquid  aliud 
signiticatur. 

CAPUT  Lll.  —  Quanquam  enim  duas  liberasuz- 
oresJacobadNovumTcalsmentum,quoinlibertatom 
vocatisumua,existimem  pertinere,  nan  tamen  frai- 
Ira  dux  sunL :  niei  forto  quia  (id  quod  inScripturis 
advcrti  etinveniri  polest)  du!B  vitas  nobia  in  Ubristi 
corpurc  praedicBntur  ;  una  tempqralia  in  quo  labora* 
mus,  alia  xterna  in  quadelcctaliimem  Dei  contem- 
plabimur.lstamtlominuB  pasaione,iIlam  resurrecti- 
one  declaravit.  Admanentnos  ad  hoc  intelligendum 
illarum  etiam  nomina  feminarum.Dicunt  enim  quod 
Lia  iulerpretalur  Labarans,  Ruchel  aulem  Visum 
principium,siveVerbum  ex  qua  videtur  principium. 
Aclio  crgo  humaux  mortaliaque  vita:,ia  qua  vivimus 
exnde,multa  laboriosafacientes,  inccrti  quo  exituB 
proveniunt  ad  utilitatemcorumquibus  consulere  vo- 
lumus.ipaaestlia  prior  uxor  Jacob:ao  pcr  bocet  in- 
flrmis  oculis  fijtsse  cammemoratur.  Cogilationes 
enim  mortalium  timidiE,  et  incertfe  providentis  no- 
strx  (Sa;i.ix,  14].  Spes  vero  seternae  conlemplatioais 
Dei,  habens  cerlam  et  dclcctubilcm  iDtelligantiam 
veritalis,  ipsa  eet  Racbel :  unde  eliam  dicitur  booK 
facie,  cl  pulchra  apecic.  Uanc  cnim  amat  omnia  pic 
8tudiosus,et  propter  hanc  servit  gratiffiDei,quapeo- 
cata  nostra,  etsi  ruerint  sicut  phccnicium,  taQquam 
nix  dcalbantur  *(/mi'.  i,  18]:l.aban  quippeinterpre- 
tatur  Dealbatio,  cui  scrvivit  Jacob  propter  Rachel 
{Gen.  i:xix,17,30).  Neque  enim  se  quisquam  conver- 
lit,  sub  gratia  remieaionis  peccatorum  eervire  jueti- 
tia),nisi  ut quiete vivat  in  verbo  ex  quovideturprin- 
cipium,  quod  est  Deus  :  ergo  propler  Hacbei,  non 
proplcrLiAm*.Nam  quis  tandcm  amavcrit  in  operi- 
bus  juatttiK  laborera  actionum  atque  passionum  ? 
Quis  eam  vitam  propter  seipsam  expetiverit?  sicut 
ncc  Jacob  Liara  :  sed  tamen  eibi  Dootc  euppoaitam 
in  usum  gcnerandi  amplexus  et  fecunditatem  ^us 
expertuB  est.Uaminus  enim  eam,  quia  per  seipsam 
diligi  non  polerat,primo  utadHacbel  perveniretur, 
tolerari  fecit.deinde  propter  iiUoscommendavit.ltA 

<  LoT.,  tU  libro.  Verius  editi  alU  et  Mai.,  de  ^bera,  id 
«it  propria  1000  te. 
■  Lov.,  (lealbalnmtur, 
*  Hic  iu  «zcusiaadditam.Mriiifiip  ;  quod  varbumabeit 


433 


LIBER  VIGISSIMUS  SECUNDDS. 


434 


vero  unusqaisque  utilisDei  servu8,8ab  dealbationis, 

peccatorum  suorum  gratia  con8titutus,quidaliud  in 

Boa  conversinne'  meditatus  est,  quid  aiiud   corde 

gestavit^quid  aliud  adamavit,niaidoctrinam8apien- 

ti»  ?Quam  plerique  se  a^iepturos  et  percepturos  pu- 

tant  statim  ut  sein  septem  pr<ccepti8  legis  exercue- 

rint^qus  sunt  de  dilcctione  proximi,  ne  ciiiquam 

homini  noceatur;  idest,  tfonora  patrem  et  matrem, 

!(<m  moschaberis,  Non  occuies,  Non  furaheris,  Non 

falsum  testimonium  dices,  Non  concupisces  uxorem 

froximi,  Non  concupisces  remproximi  [Exod.  xx,  12- 

17):  quibus  quantum  potuerit  ob&ervatis,  postea- 

quam  homini  pro  concupitaet  speratapulcherrima 

delectatione  doctrinaB,  per  tentationes  varias,  quasi 

perhajusBcTCulinoclcm,tolerantiala))orisadheeserit, 

veiut  pro  Rachel  Liainopinataconjunctasit ;  ethanc 

suotinet  utad  illam  perveniat^si  perseveranter  amat, 

tcceptisaliisseptem  prceceptis:  ac  sidicaturei^S^rri 

tdio* septem  annos  pro  Rachel ;  ut  sit  ^  pauper  spiritu, 

mitis,  lugens,  esuriens  sitiensque  justitiam,mi8eri- 

cors,  muodicors,  pacificus   (Matth,  v,  3-9).  Vellet 

enimhomo,  si  Oeri  posset,sineullatolerantialabo- 

ris,  qus  in  agendo  paticndoque   ainplecteuda  est, 

aiatim  ad  pulchrae  atque  perfectffi  sapienticcdelicias 

pervenire  :  sed  hoc  nonpotestin  terramorientium. 

Hoc  enim  videtur  significaro,  quod  dictum  est  ad 

Jacob,  Non  est  moris  in  loco  nostro^  ut  minor  nubat 

priusquam  7najor  (Gen.   xxix;   27,   26).   Quia  non 

absurde  major  appellatur,  quae  tempore  prior  est. 

Prior  est  autem  in  recta  bominis  eruditione  labor 

operandi  quc  justa  sunt,  quam  voluptas  intelligen- 

di  qu«  vera  sunt. 

CAPUT  LIII.  —  Ad  hoc  valet  quod  scriptum  cst, 

Concupisti  sapientiam  serva  mandatayet  Dominus  pr/e 

bet  iltam  tibi  [Eccli.  i,  33).  Mandata  utique  ad  justi- 

tiam  pertinentia  :  justitiam  autem  quic  ex  fide  pst, 

quae  inter  tentationum  incerta  versatur,  ut  pie  cre- 

dendo  qnod  nondum  inlelligit,  etiam  intelligentise 

meritum  conscquatur.  Quantum  enim  valei,  quod 

modo  commcmoravi  essescriptum,Conru;)Zjr/t5a/7tfyt- 

tiafn,serva  mundata;ct  Dominus  prsebet  illam  tibi\ian^ 

tom  etillud  valere  arbitror.iVwi  credideretis.non  iniel- 

ligetis  (Isai.  vii,  9) :  ut  justitia  ad  f]dem,ad  sapientiam 

▼ero  intelligentia  pertinere  monstretur.  Proinde  in 

hie  qui  flagrant  ingenti  amore  perspicuse  veritatis, 

nonestimprobandum  studium,sedadordinemrevo- 

candum,  ut  a  fide  incipiat,  et  bonis  moribus  nitatur 

pervenire  quotendit.  In  es  quippe  quod  versalur^ 

virtus  est  laboriosa:  in  eovero  quod  appetit,  lumi- 

nosa  sapientia.  Quid  opus  est,  inquit,  credere,  quod 

Don  mihi  ostenditur  manifestum  ?  Aliquod  verbum 

promCy  quo  videam  rerum  omnium  principium.  Id 

enim  est  in  quod  maximeac  prirnitus  inardescit,  si 

▼eri  studiosus  est  animus  rationalis:  cui  rcspondea- 

tur,Pulcbrume8tquidemquoddesiderasetamaridi- 

gniseimum  ;  sed  prius  nubit  Lia,  et  postea  Rachel. 

'  Am.  Er.  et  plerique  Mss  ,  convergQtione.  Corrupte. 
>  Apud  £r.  Lugd.  Yeii.  Lov.,  sis.         M. 
s  LoT.j  qao  versatur,  VaticanuB  anus  codez,  quod  ad- 
vmotyr.  Alii  Mm,  cum  Am.  et  Er.,  quod  versatur. 


Ardor  ergo  isto  ad  id  valeat,  ut  ordo  non  recuse- 
tur,  sed  potius  toleretur ;  sine  quo  non  potost  ad  id 
perveniri,  quod  tanto  ardore  diligitur.  Cum  autem 
pervcntum  fuerit,  simul  habcbitur  in  hoo  sseculo, 
non  solum  speciosa  inteiligentia,  sed  etiam  labo- 
riosajustitia.  Quamlibet  enim  acuto  sinceriterque 
cernatur  a  mortalibus  incommutabile  bonum,adhuo 
corpus  quod  corrumpitur  aggravat  animam,  etde- 
primit  terrena  inhabitatio  sensum  multa  cogitan- 
tem  {Sap.  ix,  15).  Ad  unum  ergo  tendendum,  sed 
propter  hoc  multa  ferenda  sunt. 

GAPUT  LIV.  —  Ita<]ue  duae  8unt  uxores  Jacob  li- 
berse:  ambae  quippe  sunt  filiae  remissionis  peccato- 
rum,  hocestdealbationis,  quod  eat  Laban.  Verum- 
tamen  una  amatur,  ct  allera  toleratur.  Sed  qu» 
toleratur,  ipsa  prius  et  uberius  fecundatur,  ut  si  non 
propterseip8am,certe  propterflliosdiiigatur.  Labor 
enim  juttorum  maximum  fructum  habetineis  quos 
regno  Dei  generant,  inter  multas  tentationes  et  tri- 
bulationes  preedicando  Evangeliam  ;  et  eos  propter 
quos  sunt  in  jaboribus  abundantiu8,in  plagis  supra 
modum,inmortibus  88epius(il  Cor.  xi,  23),  propter 
quos  habent  foris  pugnas,  intue  timores  {Id.  vii,  5), 
gaudium  et  coronam  suam  vocant  {Philipp,  iv,  1). 
Nascuntur  autem  eis  facilius  atque  copiosiusex  illo 
sermone  fldei,  quo  praedicant  Ghristum  cruciflxum 
(1  Cor.  I,  23),  et  quidquid  humanitatis  ejus  citius 
humana  cogitatione  percipitur,etinflrmos  etiamLise 
ooulos  non  perturbat.  Eachel  autem  clara  aspectu, 
mente  excedit  Deo  (II  Cor.  v,  13),  et  videt  in  prin- 
cipio  Verbum  Deum  apud  Deum  {Joan.  i,  1),  et  vult 
parere,et  non  potest ;  quia  generationem  ejus  quis 
enarrabit  (Isai.  liii,  8)  ?  Proinde  vita  quae  studio 
conteinplationis  competit,  ut ea  quse  carni  suntinvi- 
sibilia,  non  intirinis  oculis  mentis,  perea  quae  facta 
Bunt.intellecta  conspiciat,et  sempiternam  Dci  virtu- 
tcm  ac  divinitatem  ineffabiliter  cernat  (Rom.  i,  20), 
vacare  vult  ab  omni  negotio,  et  ideo  sterilis.  Affe- 
ctando  quippe  otium,  quo  studia  contemplationis 
ignoscunt,  non  conlemperatur  infirmitati  hominum, 
qui  in  variispressuris  sibi  desiderant  subveniri.  Sed 
quia  et  ipsa  procreandi  charitate  inardescit  (vult 
enim  docere  quod  novit,  nequo  cum  invidia  tabo- 
scente  iter  babere  {Sap.  vi,  25),  vldet  sororem  la- 
bore  agendi  atque  patiendi  filiis  abundantem ;  et 
dolet  potius  currcre  homines  ad  eam  virtutem,qua 
eorum  infirmitatibus  necessitatibusque  consulitury 
quam  ad  illam  unde  divinum  ct  incommutabile  ali- 
quid  discitur.  Hic  dolor  flguratus  videtur  in  eo  quod 
Bcriptum  est,  Et  zelavit  Rachei  sororem  suam  {Gen, 
XXX,  1).  Proinde,  quialiquiduspurusqueintellectus 
de  illa  substantia  quae  corpus  non  est,  ac  per  hoc  ad 
carnis  sensum  non  pertinet,  verbis  carne  editia  ex- 
primi  non  potest ;  eligit  doctrina  sapienti®  per  quas- 
libet  corporeas  imaginesetsimilitudines  utcumque 
cogitanda  insinuaredivina,quam  ab  ofncio  talia  do- 
cendi  cessare :  eicut  olegit  Rachel  ex  viro  suo  et  an- 
cilla  suscipero  libero8,quam  sineiiiiis  omninorema- 
nere.  Bala  quippe  interpretari  dicitur  Inveterata : 


435 


CONTRA  FADSTDM  MANIGHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


436 


hanc  babuit  ancillam  Racbel.  De  vetere  quippe  vi- 
ta  carnalibus  sensibus  dedita  corporeae  conoitantur ' 
imagines,  etiam  cum  aliquid  de  spirituali  etincom- 
mutabili  substantia  divinitatis  auditur. 

CAPUT  LV.  —  Suscipit  et  Lia  de  ancilla  sua  fl- 

lios,  amore  babendse  numerosioris  prolis  accensa. 

Invenimus  autemZelpbamejusancillam  interpretari 

Os  bians.  Quapropter  in  prsedicationem  fidei  evan- 

gelicffi  quorum  osbiat  et  cornon  biat,  cum  in  Scri- 

pturis  adverterimus,  bso  intelligitur  ancilla  Lis. 

Scriptum  est  enim  de  quibusdam  :  Popultis  hic labiis 

me  honorat ;  cor  autem  eorum  longe  est  a  me  (Isai. 

XXIX,  13).  Et  talibus  Apostolus  dicit:  Quiprxdicas 

non  furandum  furaris ;  qui  dicis  non  adullerandumf 

adulteras  (Rom.  ii,  21,  22).  Verumtamen  ut  etiam 

per  banc  conditionalem  *  libera  illa  uxor  Jacob  la- 

borans  filios  bseredes  regni  suscipiat,  ideo  Dominus 

dicit :  Quse  dicunt  facite;  qux  autem  faciunt,  facere 

nolite  {Matth,  xxiii,  3).  Unde  in   labore  vinculorum 

vita  apostolica,  Sive,  inquit,  occasione,  sive  veritate 

Christus  annuniietur,  et  in  hoc  gaudeo,  sed  et  gaude- 

bo  (Phitipp.  I,  18) :  tanquam  et  ancilla  pariente  de 

prole  numerosiore  laetata. 

CAPUT  LIV.  —  Est  vero  quidam  Li»  fetus  ex 
beneflcio  Racbel  editus,  cum  virum  suum  secum  de- 
bita  nocte  cubiturum,  acceptis  a  iilio  Li»  mandrago- 
ricis  malis,  cum  sorore  cubare  permittit'.  De  boc 
autem  pomi  genere  opinari  quosdam  scio^  quod  ac- 
ceptum  in  escam  sterilibus  feminisfecunditatempa- 
rit  ;ac  par  bocputant  omni  modo inslitisse  Racbel,ut 
hoc  a  niio  sororis  acciperet  cupiditate  pariendi: 
quod  ego  non  arbitrarer,  nec  si  tunc  concepisset*. 
Nunc  vero  cum  post  Liae  duos  alios  ab  illa  noctepar- 
tas,  Dominus  eam  prole  donaverit,  nibil  est  cur  de 
mandragora  tale  aliquid  suspicemur,  quaie  in  nulla 
femina  experti  sumus.  Dicam  ergo  quid  sentiam  : 
dicent  binc  forte  meliora  doctiores.  Cumenim  haec 
mala  ipse  vidissem,  et  propter  istum  ipsum  sacr« 
lectionis  locum  id  mihi  obtigisse  gratularer  (rara 
enim  res  est),  naturam  eorum  diligenter,  quantum 
potui,  perscrutatus  sum  :  non  aliqua  a  communi 
sensu  remotiore  8cieutia,qu8edocetvirtutesradicum 
et  potestates  berbarum;8ed  quantum  mibiet  cuilibet 
homini  renuntiabat  visus,  et  olfactus,  *et  gustus. 
Proinderem  comperi  pulcbram  et  suaveoIentem,8a- 
pore  autem  insipido :  et  ideo  cur  eam  mulicr  tant- 
opere  concupiverit,  ignorare  me  fateor,  nisi  forte 
propter  pomi  raritatem,  et  odorisjucunditatem.  Cur 
vero  ipsam  rem  gestam  sancta  Scriptnra  tacere  no- 
luerit,qu«e  non  utique  talia  desideria  muliercularum 
Dobis  pro  magno  insinuare  curaret,  nisi  aliquid  in 
eis  magnum  quserore  commoneret,  nibil  amplius 
conjicere  valeo,  quam  quod  ex  illo  communi  sensu 
mibi  suggeritur,  ut  illo  mandragorico  pomo  flgurari 

ft  Omnes  prope  Mbs.  habent,  cogitaniur, 

*  Lov.,  eondtlionem,  At.    Am.  Er.   et   noBtri  omnes 


si  ftinc  concepiitet. 


intelligam  famam  bonam :  non  eam  quse  confertur, 
cum  laudant  bominem  pauci  justi  atque  sapientes ; 
sed  lllam  popularem,  qua  etiam  niajor  et  clarior  no- 
titiacomparatur ;  non  ipsaper  sese  expetenda,  sed 
intentioni  bonorum,  qua  generi  humano  consulunt, 
pernecessaria.  Unde  dicit  Apostolus,  Oportet  etiam 
testimonium  habere  bonum  ab  eis  qui  foris  sunt  (I  Tim, 
III,  7) :  qui  licet  parum  sapiant,  reddunt  tamen  ple- 
ruraque  labori  eorum,  per  qaos  sibi  consulitur,  et 
splendorem  laudis,  et  odorem  bon»  opinionis.  Nec 
adistam  gloriam  popularemprimiperveniunteorum 
qui  sunt  in  Ecclesia^nisi  quicumque  in  actionumpe- 
riculisetlabore  versantur.Propterea  Liae  niius  mala 
mandragorica  invenit,  exiens  in  agrum,  id  est,  ho- 
neste  ambulaus  ad  eos  qui  foris  sunt :  doctrina  vero 
illa  sapientiae,  quse  a  vulgi  strepitu  remotissima,  in 
contemplatione  veritatis  dulci  delectationedefigitur, 
hancpopularem  gloriam  quantulamcumque  non  as- 
sequeretur,  nisi  per  eos  qui  in  mediis  turbis  agendo 
ac  suadendo  populis  praisunt,  non  ut  prssint,  sed 
ut  prosint :  quia  dum  isti  actuosi  et  negotiosi  homi- 
nes,  per  quos  multitudinis  administratur  utilitas»  et 
quorum  auctoritas  populis  chara  est,  testimonium 
perhibent  etiam  vits  propter  studium  conquirends 
etcontemplandseveritatis  otios£,quodam  modoma- 
Ih  mandragorica  per  Liam  perveniunt  ad  Rachel.  Ad 
ipsam  vero  Liam  per  filiuro  primogenitum,  id  est, 
perhonorem  fecunditatis  ejus,  in  qua  est  omnis  fru- 
ctus  laboriosae  atque  inter  incerta  tentationum  peri- 
cIitanti8actionis:quampleriquebonoingenioprsditi 
8tudioqueflagrante8,quamvis  idonei  regondis  popu- 
lis  essc  po8sint,tamen  vitant  propterturbulentas  oc- 
cupationes,  et  in  doctrinse  otium  toto  pectore,  tan- 
quam  specioss  *  Racbel  feruntur  amplexum. 

CAPUT  LVII.  —  Sed  quia  bonumest  ut  etiamhaec 
vitalatiusinnotescenspopularemgloriammereatur, 
injustum  est  autem  ut  eam  consequatur,  si  amato- 
remsuumadministrandis  ecclesiasticiscuris  aptum 
et  idoneum  in  otio  detinet,  noc  gubernationi  com- 
munis  utilitatis  impertit;  propterea  Lia  sorori 
8use  dicit,  Parum  est  tibi  quod  virum  meum  accepisti, 
insuper  et  mandragorica  filii  mei  vis  accipere?  Per 
unum  virum  significans  eos  omnes  qui  cum  sint 
agendi  virtute  habiles,  et  digoi  quibus  regimen  Eo- 
clesias  committatur  ad  dispensandum  illi  fidei  aa- 
cramentum,  accensi '  etudio  doctrinae  atque  inda- 
gandn  et  contemplandae  sapientiae,  se  ab  omnibus 
actionum  molestiis  removere,  atque  in  otio  discendi 
ac  docendi  condere  volunt.  Ita  ergo  dictum  est, 
Parum  est  tibi  quod  accepisti  virum  meumfinsuper  et 
mandragorica  filii  mei  vis  accipere  ?  ac  si  diceretur, 
Parum  est  quod  bomines  ad  laborem  rerum  geren- 
darum  necessarios  in  otio  detinet  vita  studiorum', 
insuper  et  popularem  gloriam  requirit? 

CAPUT  LVIII.  Proinde  ut  eam  jusie  comparet, 


<  Apud  Lugd.  Ven.,  tanouam  in  speciosm,  M. 

*  Apud  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  ad  dispensandum  fidei 
sacramentum  :  UTi  aeeensij  etc.        M. 

*  Aiiquot  MtB.,  vita  studiasorum. 


*iSJ 


431 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS. 


438 


impertit  Rachel  virum  sorori  suas  iila  Docte  :  ut 
Bcilicet  qui  virtuto  laboriosa  regimini  populorum 
accommodati  sunt,  etiamsi  scienti»  vacare  dele- 
gerant,  suscipiant  experientiam  tentationum  cura- 
ruraqne  sarcioam  pro  utililato  communi  :  ne  ipsa 
doctrina  aapienlise,  cui  vacare  statuerunt,  blasphe- 
metur,nequ6  adipiscatur  ab  imperitioribus  populis 
existimationem  bonam.quod  illa  poma  significant, 
et  quod  neccssarium  est  ad  exhortationem  disccn- 
tium.Sed  plane  ut  hanccuramsu8cipiant,vi  cogun- 
tar.Satis  et  hoc  significatum  est,quod  cum  veniret 
de  agro  Jacob,occurrit  eiLia,eumque  detinens  ait: 
idme  intrabis ;  conduxi  enim  ie  pro  mandragoris 
fdii  mei  {Gen,  xxx,  14-16).  Tanquam  diceret :  Doc- 
trinae  quam  diligis  vis  conferri  bonam  opinionemj? 
noli  defugere  ofnciosum  laborem.  Hsc  in  Ecclesia 
geri,  quisquis  advcrtcrit,  ccrnit.  Experimur  in 
ezemplis,  quod  intelligamus  in  iibns.  Quis  non  vi- 
deat  hoc  geri  toto  orbe  terrarum,  venire  homines  ' 
ei  operibus  saBCuli  et  ire  in  otium  cognoscendse  et 
contemplandae  veritatis,tanquam  in  amplcxum  Ra- 
ehel ;  et  excipi  de  transverso  cccle&iaslica  necessi- 
tate,atque  ordinari  inlaborem,tanquaniLia  dicente^ 
Ad  me  intrabis  ^  Quibua  cniiie  mysterium  Dei  dis- 
pen8antibus,ut  in  noctehujussesculi  filios  genercnt 
fideiylaudatura  populis  etiam  iila  vita,cujus  amore 
eonversi  spem  seeculi  reliquerunt,  et  ex  cujus  pro- 
fessione  ad  misericordiam  regend(e  piebis  assumpli 
Bunt.  Id  enim  agunt  in  omnibus  laboribus  suis,  ut 
illa  professio  quo  se  converterant,  quia  taies  recto- 
m  populis  dedit,  latius  et  clarius  glorificetur,tan- 
qnam  Jacob  non  recusantc  noctem  Liao,  ut  Racbcl 
pomis  suaveolentibus  et  clare  nitcntibus  poliatur  : 
qos  aliquando  et  ipsa,  pracstante  misericordia  Dei^ 
per  se  ipsam  parit,  vix  tandem  quidem  ;  quia  per- 
rarum  cst  ut,  /w  principio  erat  Verbum^  et  Verbum 
enU  apud  Deum,  et  Deus  erat  Verbum  {Joan,  i,  i),  et 
qnidquid  de  hac  re  pie  sapienterque  dicitur,  sine 
pbantasmate  carnalis  cogitationis  ct  salubriter  vel 
ez  parte  capiatur. 

CAPUT  LIX.— Uc-ec  de  tribus  patribus.Abraham, 
laaac,  et  Jacob,  quorum  se  Deum  appellari  voluit 
Deu8,qnem  catholica  Ecclesia  colit,  adversus  Fau- 
8ti  calumnias dicta  suffecerint.De quorum  trium ho- 
minum  meritis  atque  pietate,  et  longe  remota  a  ju- 
dicio  carnalium  altitudine  prophetia!,non  est  nunc 
disserendi  locus:  tantum  ab  his  criminibus,quibus 
eo8  maledica  et  vcritatisinimicalinguapuisavit,de- 
fendendi  fuerunfin  hocpraBsenti  operenosstro;ne 
contra  Scripturas  sanctas  et  salubres  aliquid  sibidi- 
ccre  viderentur,  qui  eas  perversa  et  adversa  mente 
iegerunt,dumpetulantibusconviciisinsectantureo8, 
qui  illic  cum  tanto  honore  praedicantur. 

CAPUT  LX. —  Caeterum  Loth  frater,id  est  consan- 
giiinea8Abrahae,nequaquam  istiscomparandusest, 
de  qnibus  Deus  dicit^tgo  sum  Deus  Abraham.etDeus 
Isaac,  elDeusJacob  {Exod,  iii,  6) ;  nec  in  eorum  nu- 
mero  deputandus,quibus  illa  Scriptura  usquein  G- 

*  Sic  Mm.  £diti  vero,  venire  omnes. 

'  Apud  £r«  Logd.  Ven.  Lov.,  fUerant.    M. 


nem  perhibet  Justitiae  testimonium  :  quamvis  inter 
Sodomitaspie  castequeversatus^hospitalitatis  etiam 
meritis  commendatus,ab  illius  terraeincendio  libe- 
ratus  sit,  et  ejus  posteris  tcrra  possessionis '  prop- 
terAbraham,qui  patruusejus  fruerat,dono  Dei  data 
sit  {Gen,  xix).  Ha?c  nobis  merita  in  illis  Libris  lau- 
danda  proponuntur,non  ebrietas,non  \nceBius{Deut, 
II,  9)  ;  sed  cum  hominis  ejusdem  et  recto  factum  et 
peccatum  scriptum  invenimu8,aiiudin8inuaturimi- 
tandum,  aliud  prsecavendum.  Porro  si  peccatum 
Loth,cui  perhibitum  e8t,antequam  peccaret Justities 
testimonium  {Sap.  x,  6),  non  modo  non  decolorat 
divinitatem  Dei  vel  scripturoi  illius  veritatem,verum 
etiam  landandam  diligendamquecommendat,quod 
tanquam  speculi  fidelis  nitor,  admotarum  sibi  per- 
Bonarum  non  solum  qusepulchra  atque  integra,ve- 
rum  etiam  quee  deformia,  vitiosaque  sint,  indicat ; 
quanto  magis  factum  Judae,  quod  cum  sua  nuru 
concubuit  {Gen.  xxxviii,  13J8),nihil  omninoaffert, 
unde  auctoritas  sancta  culpctur  :  quae  in  illis  Li- 
bris  fundatapersistens^non  tantum  paucissimorum 
Manicheeorum  calumniosas  argutiaH,  verum  etiam 
gentilium  tot  tantorumque  populorum  horrendas 
inimicitias  divino  jure  contemnit,  quos  pene  Jam 
totos  a  nefaria  Bupcrstilione  simulacrorum,ad  unius 
Dei  veri  cultum  christiano  imperio  8ubjugavit,edo- 
mito  orbe  terrarum,non  violentiabellicicertaminie, 
sed  invictas  potentia  veritatis  ?  Ubi  enim  Littera- 
rum  illarum  laudatus  est  Judas  ?  Quid  de  illo  boni 
Scriptura  illa  testata  eet,  nisi  quod  in  prophetia 
Christi,  qui  cx  ejus  tribu  prsnuntiabatur  in  carne 
venturus,  bonedictione  patris  sui  pree  ceeteris  com- 
mendatus  eminuit  {Id.  xlix,  8-12)  ? 

CAPUT  LXL—  Cajterum  ad  id,  quod  eum  Faus- 
tus  fornicatum  commemoravit,addimus  nos  aliud, 
quod  fratrem  suum  Joseph  in  iii]g)'ptum  vendidit 
{Id.  xixvii,26-28).Numquid  oujusquam  membradi- 
Btorta  depravant  lucem,quaB  cuncta  demon8trat?Sic 
nec  cujuspiam  malefacta  malamScripturarum  faci- 
unt,  qua  prodento  legentibus  innotescunt.  Consulta 
quippe  sterna  lex  illa,quee  ordiuem  naturalem  con- 
servari  Jubet,perturbari  vetat,non  nisi  propagationis 
causa  statuit  hominis  concubitum  fieri,  et  hoc  non 
nisi  socialiter  ordinatoconnubio,quod  non  pervertat 
vinculumpaci8,etidcopro8titutiofeminarum,nonad 
Bubs1.ituendam  proIem,sed  ad  satiandam  libidinem 
propositarum,  divina  atque  a^terna  lcge  damnatur. 
Omnem  quippo  dehoncstat  emptorcm  turpitudo  ve- 
nalis  :  ac  per  hoc  Judas  ctsi  gravius  pecca8set,si  nu- 
rum  scicns  cum  ea  concumbere  voiuisset(si  enim  ?ir 
et  uxor,8icutDominus  dicit,non  jam  duo,sed  unacaro 
est  {Malth,  xix,  6),  non  aliter  nurus  est  deputanda 
quam  filia)) ;  tamen  eum,quantum  in  ipso  erat,de- 
formiter  cum  meretrice  cubesse  non  dubium  est.  At 
illa  quae  socerum  fefellit,  non  carnis  ej  U8  concupiscen- 
tia,  nec  meretriciae  mercedis  cupiditate  peccavit :  sed 

*  Lov.,  ierra  promissiontM.  Veriusediti  alii  etfere  om- 
008  M88.,(erra  />o«9eMtoni9.Forteadilendum,nMf.De  terra 
qan  poeteris  Lotb,  Moabilis  acilicet  atqae  AmmonitiB  in 
posiessionem  dala  est»  dicitur  in  Denteronomii  cap.  S. 


i 


439 


CONTRA  PAUSTDU  HANICHiSUH.  S.  AUGDSTINI 


440 


ez  ipeo  aaDfcuiofl  prolem  reqairens,  ex  quo  daobus 
Jam  fratribue  nupta.tcrtioquoquedenegato  habere 
non  potuit  ',patri  eorum  Bocero  suo  fetandum  cor- 
pus  fraude  subjecit,pignAre  ntBroediBaccepto^quod 
non  ad  ornamenlura,  sed  ad  tBatimonium  reserTa- 
vit.Meliufl  quidem  sine  Eiliie  remaneret,  quam  sine 
quam  Bine  jure  matrimoDii  mater  fleret  : 
looge  tameo  alia  intentione  peccavit,  quod  filiis 
BuiB  patrem  providit  sooerum  suum,  quam  si 
eum  sibi  coDCupiaaet  adulterum.Denique  cum  jusau 
ejus  produceretur  ad  mortem,  et  virf^am,  monile, 
Btqua  anoulum  protulisset.diceneabea  se  gravida- 
tain,auju9  pignora  iila  esaent ;  ubi  ea  quea  dederat 
ille  coznovitjistem  majtiB  quam  se  justifioatam  eeae 
respondit.quod  ei  niium  suum  maritum  conjungera 
noluiaeeti  qua  destitutione  compulsa,  illo  modo 
potios  qu&m  nullo  modo  poateritatem.uon  aliunde 
quam  ab  eadem  slirpe  conquireret.  In  qua  eenten- 
Ua,noD  eam  justiflcatam,  sed  esm  magis  quam  ee 
Justifioatam  dicens,  nec  ipsam  laudavit,  aed  in  sui 
oomparatione  prspoauit  ;deBiderium  acilicet  labea- 
i«  prolis,quo  ducta  illa  se  socero  supposuerat,mi- 
nns  oulpans,  quam  libidiuosi  concubitus  ardorem, 
quo  ipse  velutad  meretricem  victua  intraverat :  sicut 
quibu8damdicitar,Jiu(t/tcraJ(r(  Sodomam  (£uc/i.  zvi, 
52), id  eat,  tantum  ppccastis,  ut  vobia  Sodoma  com- 
paratajufltavideatur.QuaDquametiamsihecmulier 
non  in  p^oris  facti  comparatione  minus  culpata, 
aed  omnino  a  socero  laudata  intelligatur  :  quffi  ta- 
men  consulta  iila  stema  legeJustitiK.quoi  natura- 
lem  ordinem  perturbari  vetat,  non  utique  taatum- 
modo  corporum.sedmaximeacprimituaanimorum, 
quia  in  procreandis  filiisordiaatam  soDietatem  non 
oustodivit.merito  culpabilis  invenitur:quidmirum, 
si  peccatriz  a  peccatore  laudatur  ? 

CAPUT  LXII.~  Quod  ita  nobis  Faustus,  vel  ipsa 
ManicbteaperversitasarbitraturadverBum.quasiDO- 
bisiailliusScripturiBvenerationedignoqueprtBcoDio 
vitia  bominum,  qu»  illa  commemorat,  neceaae  sit 
approbare  :  quin  potius  necessc  eel  ut  quanto  illam 
rellgioaius  BcoipimuB,tanlo  Oderitius  illa  culpemus, 
quEs  perejus  veritatem  oertiuaculpandadidicimus. 
Ibi  enim  fornicatio  etorania  illicitus  concubitus  di- 
viDO  Jure  damnatur  {txoil.T^,  14,  J7) :  ac  per  boc, 
cum  taliaqtiorumdamfactaoommemorat,dequibas 
eolocosuamtaceatsententiamjudieaitdan<.b'd  per- 
Enittit,noD  laudanda  prescribit.  Quis  enimnostrum 
in  ipso  Bvangeiio  non  detealatur  Herodis  crudelita- 
tem,cum  de  Cbristi  aativitate  sollicituB  tot  infantes 
jueeit  occidi  (tiatlh.  ii,  16J  ?  At  boc  factum  ibi  non 
niluperatur,eed  tantum  narratur.Sed  ne  hoc  Mani- 
chsi  vesana  jmpudentia  falsum  esse  contendant, 
quia  et  ipsam  Chriati  nativitatem.qua  Uerodee  per- 
torbatus  est,  negsnt ;  ipsorum  Judieorum  immani- 
tatem  ctcxcilatemlegant.quemadmodum  illio  tan- 
tummodo  narretur.noa  vituperetur.et  tamen  ab  om- 
nibufl  dctesietiir. 

CAPUT  LXU.  —  Sed,  ioquiuat,  iste  Judae,  qui 


cnm  sna  nuni  concnbiiit,  iDter  duodeeim  Petrier- 
ohas  compntatnr  (Gen.  izv,  23-26).  Quid  enim,  et 
ille  Judas,  qui  Dominum  tradidit,nonne  inter  duo- 
deoim  Apostolos  numeratus  eat,  et  oum  eis  unus 
ez  elB  ad  pmdicandum  Evangelium  diabolus  missus 
est  {«atlh.  X,  2-5,  el  Joan.  vi,  71,  7i)t  Sed  adfaoo 
reapondent  et  diounl :  Ille  poat  tale  facinua  laqueo 
Buo  peremptua  et  Apostolorum  numero  eiemptua 
est  {Maltk.XKyii,5)  ;iste  autem  post  hano  turpitudi- 
aem,interfratreaeuosab  illopatre.cuitammagQum 
tastimonium  Deus  perbibet.pnecipue  benedictus  et 
fluper  omnes  laudatue  est  (Gen.zuz,8-t3).  Quinimo 
hinc  ezpreasius  apparet,nonad  ipsum,sedad  Cfaris- 
tum,qui  ex  ejus  tribu  prffiauntiabaturiocarne  ven- 
tarus,  illam  pertiaere  prophetiam  :  et  ideo  m^s 
flagitium  bJub  divina  Scriplura  tacere  non  debuit, 
aicut  non  lacuit.utin  verbiepatriiejus,quibuBpost 
iltud  dedecuB  ita  laudatur,  quia  ipae  non  agaosoi- 
tur,  aiius  requiratur. 

CAPUT  LXIV.— Quanquam  Fauatus  dentemale- 
dico  boc  ipsum  intelligatur  mordere  voluisse,quod 
CbriBtus  a  aobis  ez  ejuB  Irtbu  venisse  preedicalur  : 
mazime  quia  in  generationibuB  patrum  ejus,  quas 
Hatthxusevangelistacommemorat.eliamZara^qnem 
ThamBrillapzilio  conceptu  peperi(,invenitur(irai(h. 
ziii;  Cm.  zzzvui,  30).  Nam  si  stirpem  Jacob,  noa 
Christl  generationem  veilet  reprchendere,  habebat 
magie  primitivum  Rubeu.qui  pateraumtborumne- 
faria  libidine  violBvil  {Cen.x\xv,22} :  qualem  furni- 
cationem  Apostolua  nec  in  Geatibus  dieit  auditam 
(I  Cor.  V.  1).  Quod  factum  etiam  ipae  pator  Jacoh, 
cum  eos  benediceret,  super  caput  ejus  accuaando  et 
deteatando  non  tacuit  [Gen.XLix,  3,  4).  Hoc  ergo  cri- 
mcn  poliuB  Faustus  objicerct,  ubi  nou  error  ez  faa- 
bitu  meretricio.sedomoinovoluntariacontaminatio 
paterni  lectuli  apparet ;  nisi  et  ipsam  Thamar  plus 
odisset,quod  illo  concubitunihil  aliudquam  parere 
cuperot,  quam  si  boIb  libidine  carnaliB  voluptatis 
arsisset ;  et  Christi  progenitoresculpando  Incarna- 
tioni  ejus  fidem  derogari  voluisset ;  ignorane  miser 
verissimum  etveracissimumSalvatorem^nonsolum 
loqueado.eed  etiam  aasoendomagislrumezstitiase. 
Fideles  eaim  ejus  venturi  ez  omnibuB  geatibas 
etiam  ezemplo  carnia  ipeiits  diacere  debuerunt,pa- 
rentum  suorum  iniquitates  sibi  obesse  non  posse. 
Proinde  dpanBus  ille  suis  congruens  invitatia,  qui 
vocaturus  erat  ad  nuptias  boaoa  et  malos  (Matth. 
zzii,  10),  etiam  naeci  voluit  de  boais  et  malis  :  ut 
propbetiam  Paschie  qua  priEceptuB  eat  manducari 
agnuB  aoceptuB  ez  ovibus  et  capria  {Exod.  zii,  3-5), 
lanquam  justisetinjuBtiB^ad  seprfeligurandumprn- 
ceseisse  llrmaret.  Uocumenta  quippe  Dei  et  hominiB 
ubique  oonservans  parentca  (^t  bonos  et  malos  prop- 
terconvenientiam  bumanilatis  non  sprevit,  partum 
Butem  vir^iaisproptermiraculumdiviDitatiselegit. 

CaPUT  LXV.  —  laanitcr  ergo  Faustus,  in  sa 
ipsum  potiua  dente aacritego  Bnviens,sanctam  Scri- 
pturam.quam  totusjam  mnndus  merito  veDeratnr, 
accuaat :  qus9,ut  supra  dixi,taaquam  speculi  fldelis 
nitor,  nulliuB  accipit  adulendam  personam,  sed  et 


44  i 


LIBEH  YIGESIMUS  SEGUNDUS. 


442 


laudanda  etvituperandahomiaum  facta  vel  ipsa  ju- 

dicat,vei  legentibus  judicanda  proponit ;  nec  solum 

bomines  ipsos  vel  vituperabiles  vel  laudabiles  inti- 

mans,  verum  etiam  quaedam  in  vitnperabilibus  lau- 

danda.et  in  laudabilibus  vitiiperanda  non  taeens.Ne- 

queenim  quia  vituperabilis  homo  eratSaulJdeo  non 

est  laudabiletactum  eju8,quod  gustatum  de  anatbe- 

mate  tam  diligenter  scrutatus^tam  severe  vindicare 

conatua  est.obediens  Deo,qui  boc  ficri  prohibuerat 

(I  Beg.  XIV,  24-45) ;   vel  quod    pythones  et  ventri- 

loquos  de  regno  suo  delevit  {Id,  xxviii,  3):  aut  quia 

laudabiiis  erat  David,  ideo  peccata  ejus,  quse  Deus 

qaoque  arguit  per  prophetam  (11  Reg.xu,  l-14),vei 

approbanda  vel  imitanda  sunt.  Sicut  nec  in  Pontio 

Piiatovituperandum  est,qnod  adversusaccusationes 

Judsorum  innocentem  Dominum  judicavit  {Joan, 

XIX,  4.  6):  nec  in  Petro  laudandum  est,  quod  eum- 

dem  Dominum  ter  ncgavit  {MaUh,  xxvi,  70-74);  vel 

onde  ab  ipso  satanas  appellatus  est,  quod  non  sa- 

piendo  qux  Dei  sunt,eum  voluit  a  pa83ione,hoc  est, 

anostra  salute  revocareipauloanteergodictusbea- 

tos,  pauio  post  dictus  est  satanaa  (/d.  xvi,  22,  23^ 

17).  Sed  quid  in  illo  obtinuerit,  apostolatus  ejuset 

martyrii  corona  testatur. 

CAPUT  LXVI.  —  Sic  itaque  et  regis  David  legi- 
mus  peccata,  sed  iegimusetiam  recte  racla.In  quo 
autem  prsvaluerit,  et  unde  quid  vicerit,  satis  in 
promptu  e5t,non  malcvola}  C8ecitati,qua  in  sanctos 
Libros  et  viros  Faustus  irruebat,sed  religiosaB  pru- 
dentiae,qua  et  auctoritas  divina,  et  merita  humana 
possunt  cemi  atque  discerni.Namlegant  isti  et  vi- 
deant,in  David  plura  Deuiu  redurguisse  quam  Fau- 
■tum  (II  Reg,  xii,  ei  xxiv):8ed  ibi  esf  ct  poenitentifls 
sacriflcium,  ibi  estilla  incomparabilis  mansuetudo 
usqueadimmanissimumetatrocissimuminimicum, 
qni  quotiesilliest  in  manu8fortissimasdatus,toties 
ab  illo  est  de  manibus  piissimis  dimissus  illssus 
(I  Reg,  XXIV, eiJLXWi),  Ibi  memorabilis  humilitas  sub 
flageilo  Dei,  et  cervix  regia  dominico  jugo  ita  sub- 
dita,ut  armatuset  comitatus  armatis,amara  ex  ini- 
mici  ore  convicia  patientissime  sustineret;suumque 
comitem  accensum  iracundia,  quod  talia  rcx  ejus 
aDdiret,etjam  jamque  in  conviciatoris  caput  dextera 
altrice  pergentem,  modestissime  refrenaret,  regali 
suflB  jussioni  divini  timoris  pondus  adjiciens,et  di- 
cens  meritis  suishocredditum  supernojudicio,quo 
iile  injuriosus  missus  essct,ut  in  eum  talia  jaculare- 
tor  opprobria  (11  Reg,  xvi).  Ibi  in  gregem  sibi  com- 
miBBomtantadileotiopastoraliSfUtproeisipsevellet 
mori,  quando  populo  numerato  peccatum  elationis 
ejus  sic  punire  placuit  Deo,  ut  eumdem  numerum 
minueret  morte  multorum,  cujus  multitudine  cor 
regis  fuerat  superbia  pertentatum :  in  quo  occulto 
Judicio  Deu8,apud  quem  non  est  iniquitas  {Rom,  ix, 
14),et  quos  noveratindignoshacvita,subtraxit  huio 
vitae ;  et  in  ilio  qui  de  hominum  copia  se  extulerat, 
tumorem  animi  humaniejusdemcopiaediminutione 
sanavit.  Ibi  tam  religiosos  Dei  timor,  sacrsmentum 
Ghristi  ia  aancta  onctione  servabat,  ut  cor  ejus  pia 


sollicitudine  trepidaverit,quando  exiguam  particu- 
lam  de  vestc  ipsius  Satllis  latenter  abscidit,  ut  ha- 
beret  unde  illi  fidem  facerelquam  nollet  eum.cura 
posset,  occidere.  Ibi  tam  prudens  in  filios  ettanta 
clementia,  ut  cum  iunocentom  puerum,  pro  quo 
flBgrotante  multis  lacrymis  et  humilitatis  aordibus 
seseabjicicnsDominuiiifueratdeprecatus^mortuum 
non  luxerit ;  idem  juvenem  filium  parricidali  furore 
praecipitem,qui  et  paterQum  cubile  stupris  nefariis 
maculaverat,  et  contrapatrem  scelestum  bellum  ge- 
rebat,  ot  vellet  conservatum,et  fleret  occisum :  ani- 
ms  scilicet  tantis  criminibus  involuts  sempiternas 
prasvidens  pcenas,  quibus  evadendiseum  per  pcsni- 
tentiam  corrigendum  vivere  cupiebat  humiliatum 
(U  Reg,  xv;ii).  H.-ec  et  alia  muUa  laudanda  et  imi- 
tanda  in  illo  sancto  reperiunturviro,si  non  perver- 
sus  animus  eam  Scripturam.  quae  de  illo  loquitur, 
perscruletur,maximesi  mp.ntesubditaetpia  et  plane 
hdeli  iequamur  sententiam  Dci,qui  ejus  noveratoc- 
culta  cordis,ubi  in  conspectu  ejus  qui  falli  non  po- 
te8t,ita  placuit,ut  etiam  filiis  suis  imitandusabillo 
proponeretur. 

CAPUT  LXVU.  —  Quid  enim  aliud  quam  cordii 
ejus  profunda  cernebat  Spiritus  Dei^  quando  corre* 
ptus  per  Prophetam  dixit,  P^crfln ;  continuoque  ad 
hoc  unum  verbum  audire  meruitquod  acceperitve- 
niam?Adquam  rem.nisi  ad  sempiternam  saiutem? 
Neque  enim  praetcrmissa  est  in  illo,  secundum  Dei 
comminationem,flagclli  paterni  disciplina,ut etcon- 
fessus  in  fleternumiibcraretur,et  afflictus  tempora- 
liter  probaretur.  H.iud  vero  luediocre  fidei  robur 
fuit,aut  parvummitiset  obcdientis  animi  indicium, 
cum  audisset  a  Prophetaquod  sibi  Deus  ignovisset, 
et  tamen  quse  focrat  comminatus  consequenter  eve- 
nissent,  non  se  dicere  Prophetie  deceptum  esse 
mendacio,  nec  murmurare  adversus  Deum,  quaei 
falsampeccatorum  ejus  indulgentiam  pronuntiave- 
rit.  Intelligebat  enim  vir  alte  sanctus,  et  non  contra 
Deum,sed  ad  Deum  levans  animam  suam,ni8i  Do« 
minuB  esset  confitentipoenitentique  propitius,quan- 
tum  pcenarum  aeternarum  ejus  essent  digna  pec- 
cata :  pro  quibus  cum  temporalibus  emendationibus 
urercturSvidebat  erga  se  et  manere  veniam,etnon 
negligi  mcdicinam.  Gur  autem  SaQl  per  Samuelem 
correptus,  cum  dicerot  eliam  ipse,  Peccavi  (L  Reg, 
XV,  24),  non  meruit  audirequod  David,quod  ei  Do- 
minus  ignovissel?  Niiin  [iorsonarum  acceptio  est 
apud  Deum?  Absit  {Galat,  u,  C).  Sed  in  simili  voce 
quam  sensushumanus  audiebat,dissimilepectus  erat 
quod  divinus  oculus  discernebat.Quid  talibus  doce- 
mur  exemplis,nisi  regnum  coelorum  intra  nos  esse 
(Ltttf.xvii,28),et  de  intimis  nostris  Deum  colere  nos 
debere,utex  abundantia  cordis  os  loquatur  (Ma//A 
XII,  34);nou  auteni  utpopulus  cum  labiis  honoret, 
cor  autem  eorum  longe  sit  ab  eo  (/rf.  xv,  8):  neque 
judicare  aliter  audeamus  de  hominibus,  quorum  in- 
teriora  videre  non  possumus,  quam  Deua  qui  hoc 


-     -N.  T-.  - 


*  Nonnulli  codices,  utereiur,^km,,lvtreretur,ET,,  ver- 
berat  eiur. 


i 


443 


CONTRA  PAUSTDM  MANICHiEDM,  S.  ADQDSTJNI 


444 


potest,  et  falli  aut  corrumpi  non  potost;  cujus  evi- 
dentissimam  sententiam  de  David  cum  divinae  Scri- 
pturaB  contineattam  sublimisauctoritaSimultum  ri- 
denda,  vel  potius  dolenda  est  aliter  sontiens  humana 
temeritas  ?  Eis  quippedivinis  libris  de  antiquis  viris 
credendum  est,  qui  tam  longe  futura  dixerunt,qu® 
pra^sentia  nunc  videntur. 

CAPUT  LXVIII.  —  Quid  aliud  in  Evangelio  di- 
scimus,  cum  eadem  vox  Petri  auditur  confitentis 
Christum  Filium  Dei  {Mattk,  xvi,  16),quae  etiam  dsB- 
moniorum,paria  Terba,sed  looge  impari  cordeemit- 
tentium  (Luc,  viii,  28)?  Proinde  in  simili  voce  Hdes 
Petriiaudatur,daemoniorum  immunditia  cohibetur: 
a  quo,nisi  ab  ilio  qui  non  aure  humana,sed  divina 
mente  radiccs  internas  vocum  illarumnosset  inspi- 
cere,  et  sine  ulla  falsitatc  discernerc?  Quam  multi 
eoim  et  alii  homines  dicunt  Ghristum  Filium  Dei 
vivi,  nec  tamen  Petri  meritis  comparantur:non  so- 
lum  illi,qui  dicturi  sunt  in  illo  d\e,Domine,Dominef 
et  audituri,  Discedite  a  me  (Matth,  vii,  32, 23)  ;  sed 
etiam  illi,qui  segregabuntur  ad  dexteram  (Id.  xxv, 
33j,in  quibus  plurimi  nec  unquam  Ghristum  vel  se- 
mel  ncgaverunt,necejuspronostrasalute  passionem 
improbaverunt,nec  Gentes  judaizare  coegerunt  f Ga- 
lat.  11,  14);  et  tamen  Petro  qui  haec  fecit,sedenti  in 
duodecim  sedibus,  et  ndn  solum  duodccim  tribus, 
verum  etangelos  judicantiimpares  apparebunt?  Ita 
etiam  multi  nuUius appetentes uxorem, nullum  ma- 
ritum  appetitae  usque  ad  mortem  persequentes,ta- 
men  Davidicum  meritum,cum  iste  iila  fecisset,apud 
Deum  habere  non  possunt.  Tantum  interest  quid 
cuique  in  se  ip&o,quantumque  ^ispliceat,ut  penitus 
exstirpetur;et  quidpro  eofructiferum  etopulentum 
ingenti  feracitate  consurgat :  quia  et  agricolae  plus 
placent  agri,  qui  spinis  etiam  magnis  eradicatis 
centenum  proferunt,  quam  qui  nuilas  unquamspi- 
nas  habueront  et  vix  ad  tricenum  perveniunt. 

CAPUT  LXIX.  —  Sic   et  Moysen  famulum  Dei 

fidelissimum  in  tota  domo  ejus,  ministrum  legis 

Banctae,  et  mandati  sancti,  justi,  et  boni,  cui  Apo- 

Btolus  attestatur  (Hebr.  iii,  5,  et  Rom,  vii,  12j ;  nam 

ejus  haec  \erbasunt  qu«  commemoravi:ministrum 

etiam  sacramentorum,  non  jam  praestantium  salu- 

tem,sed  adhuc  promittentium  Salvatorem:  quod  et 

Salvator  ipse  confirmat,  dicens,  Sicrederetis  Moysi, 

credereMs  et  mihi :  de  me  enim  ilh  scripsit  (Joan.  v, 

46):  undesuoloco,quantum  satis  visum  est,contra 

impudentes  Manichsorum  calumnias  disseruimus; 

hunc  ergo  Moysen  famulum  Dei  vivi,  Dei  veri,  Dei 

8ummi,fabricatoris  coeli  et  terrae,non  de  alieno,8ed 

de  nihilo,  non  premente  necessitate,  sed  affluente 

bonitate,  non  per  sui  membri  poenam,  sed  per  sui 

Terbi  potentiam  :  hunc,inquam,  Moysen,  humilcm 

in  recusando  tam  magnum  ministerium  (Exod,  iv, 

10),  subditum  in  suscipiendo,  fidelem  in  servando, 

stronuum  in  exsequondo ;  in  regendo  populo  vigi- 

lanteai,  ia  corrigendo  vehementem,  in  amando  ar- 

dentem,in  sustinendo,patientem:  quiproeisquibus 

IJjynefuit,  beo  seinterposultooxiBulentiyOpposuitira- 


scenti :  hunc  itaque  talem  ac  tantum  virum,absit  a 
nobis  ut  ex  maledico  Fausti  ore  pensemus  ;  sed  ex 
ore  plane  veridici  Dei,qui  veraciter  hominem,quem 
fecerat,  nove.rat :  quandoquidem  etiam  peccata  ho- 
minum,  quae  ipse  non  facit,  et  in  difQtentibus  ut 
judex  agnoscit,et  in  conOtentibus  ut  pater  ignoscit. 
£x  ore  omninoeJusMoyftenservum  ejuset  amamue, 
et  admiramur,etquantump08sumus  imitaEnur,cum 
simus  longe  illius  meritis  inferiores,  etiam  nullo 
iGgyptio  veiocciso,vel  exspoliato,nullo  bello  gesto, 
quorum  ilie  aliud  futuri  indole  defensoris,  alia  im- 
posito  imperio  Dei  fecit. 

CAPUT  LXX.  —  Ut  interim  omittam,  quod  cum 

percussisset  Mgyptium (Exod.  ii,  12),quamquam  illi 

Deus  non  prsceperitS  in  persona  tamen  prophetica 

ad  hoc  divinitusfleripermissum  est,utfuturumali- 

quid  praesignaret:  unde  nunc  non  ago,  sed  omnino 

tanquamnihil  signiflcaverint  factailladiscutio;con- 

sultaque  illafieternalegereperionondebuisse  homi- 

nem  abillo,qui  nullam  ordinatam  potestatemgere- 

bat,  quamvis  injuriosum  et  improbum,  occidi.  Ve- 

rumtamen  animae  virtutiscapacesac  fertilesprsBmit- 

tunt  saepe  vitia,  quibus  hoc  ipsum  indicent,cui  vir- 

tuti  sintpotissimum  accommodatffi,si  fuerint  prsce- 

ptis  excultae.Sicut  enim  et  agricolse  quam  terram  vi- 

derint,quamvis  inutiles.tamen  ingentesherbas  pro- 

gignere,  frumentis  aptam  esse  pronuntiant ;  et  ubi 

filicem  ^aspexerintyiicet  eradicandam  sciant,validis 

vitibushabiIemintclligunt;etquemmontemolea8tris 

silvescere  aspexerint,oleis  esse  utilem  cullura  acce- 

dente  non  dubitant:8ic  ille  animi  motus,  quo  Moy- 

ses  peregrinum  fratrem  acivejmprobo  injuriam  per- 

petientem,non  observato  ordine  potestatis,inultum 

esse  non  pertulit,  non  virtutum  fructibus  inutilis 

erat,sed  adhuc  incultus^  vitiosa  quidem,sed  magnse 

fertilitatis  signa  fundebat.Ipsedeniqueper  angelum 

suumdivinisMoysenvocibusevocavitin  monte  Sina, 

perquemliberareturexiEgyptopopulusIsrael;eum- 

que  miraculo  visionis  in  rubo  flammante  et  non  ar- 

dente,  verbisque  dominicis  adfrugem  obedientise  prae- 

paravit  (Id,  ui,  4):quietiam  Saulum  Ecclesiam  per- 

sequentem,  de  cobIo  vocavit,  prostravit,  erexit,  im- 

plevit;tanquam  percussit,  amputavit,  inseruit,  fe- 

cundavit  (Act,  ix,  4).Illa  namque  Pauli  saBvitia,cum 

secundum  cemulationem  paternarum  traditionum 

persequebatur  Ecclesiam  (Galat.  i,  14),putans  offl- 

cium  Deo  se  facere,tanquam  silvestre  erat  vitium,8ed 

mag)iae  feracitatis  indicium.  Hinc  erat  ilJud   Pe- 

tri,cumevaginatogladiovolensdeiendereDominum, 

aurem  persecutoris  abscidit :  quod  factum  Doniinus 

satis  minaciter  cohibuit,  dicens,  Reconde  gladium; 

qui  enim  gladio  usus  fuerit.gladio  cadet  (Matth.xxvi, 

51,  52).  Hio  autem  utiturgladio,qui  nuUasuperiore 

ac  legitima  potestate  vel  jubente  vel  concedente,  in 

aanguinem  aiicujus  armatur.Nam  utique  Dominus 


*  Juxta  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  prMeiperet,    U, 

>  Editio  LoT.,  feiieem,  Casligatar  ez  editii   aliis  et 


415 


LIBER.  VIGESIMUS  SECDNDUS. 


446 


JQSserat  ut  ferrum  discipuli  ejus  ferrent,  sed  non 

jusserat  ut  ferirent.  Quid  orgoiucongruum.siPetrus 

post  hoc  peccatum  factus  est  pastor  Ecclesiae,  sicut 

Moyses  post  percussum  >£gyptium  factus  est  reotor 

ilHuB  Synagogffi?  Uterque  enim  non  detestabili  im- 

manitate,8edemendabili  animositate  justitiae  regu- 

lam  ezcessit :  uterque  odio  improbitatis  alienae,  sed 

ille  fraterno,  iste  dominico,  licet  adhuc  carnali,  ta- 

men  amore  peccavit.  Resecandum  hoc  vitium  vei 

eradicandum ;  sed  tamen  tam  magnum  cor,tanquam 

terra  frugibus,  ita  ferendis  virtutibus  excolendum. 

CAPUT  LXXI.  —  Quid  ergo  jam  de  expoliatis 

JEgyptiis  Faustus  objicit,  nesciens  quid  loquatur? 

Quod  faciendo  Moyses  usque  adeo  non  peccavit,  ut 

Don  faciendo  peccaret.  Deus  enim  jusserat  {Exod.  iii, 

21,  22 ;  XI,  2,  et  xii,  35,  36),  qui  utique  novit  non 

Bolum  secundum  facta,  verum  etiam  secundum  cor 

hominis,  quid  unusquisque,  vel  per  quem  perpet^ 

debeat.  Garnalisitaqueadhuc  illepopulus  erat,etre- 

nimterrenarumcupiditateoccupatus :  yEgyptii  vero 

Bacrilegi  et  iniqui ;  nam  et  auro  illo,  hoc  est,  Dei 

creaturamaleutentesadCreatoris  injuriam,suisido- 

lis  8erviebant,et  homines  peregrinos  labore  gratuito 

^iyuste  ac  vehementer  afflixerant.  Digni  ergo  erant  et 

iati  quibus  taliajuberentur,et  illiqui  talia  pateren- 

tar:et  forte  secundum  suas  voluntateset  cogitationes 

fiebraei  magis  permissi  sunt  facere  ista,  quam  jussi ; 

sedeisDeus  permissionem  suam  per  famulum  suum 

Moysen  innotescere  voluit,  qunndo  mandavit  utdi- 

eeret.  Fieri  autem  potest  ut  sint  aliae  causs  occultis* 

Bimas,  cur  hoc  illi  populo  divinitus  dictum  sit :  sed 

diviniBimperiisoedendum  obtemperando,  non  resi- 

ilendam  est  disputando.  Apostolus  dixit :  Quis  enim 

coffnomt  sensum  DominifauC  guis consiliarius  ejusfuit 

{Bam.  XI,  34)?  Sive  ergo  ista  sit  causa,  quam  dixi, 

aive  alia  quaelibet  in  secreta  et  abdita  dispositione 

Dei  lateat,  curhoc  perMoysenilli  populo  dixerit,ut 

ab  iEgyptiis  sibi  commodanda  peterent  qufls  aufer- 

rent;  hoc  tamen  confirmo,  nec  frustra  nec  inique  di- 

otom  eese,  nec  licuisse  Moysen  aliter  quam  Deus 

dixerat  facere,  ut  penes  Dominum  esset  consilium 

Jubendi,  poenes  famulam  autem  obdequium  pera- 

gendi. 

GAPUT  LXXII.  —  Sed  Deus,  inquit,  verus  etbo- 
nasnullomodotalia  jussisse  credendus  est.Imo  vero 
talia  recte  non  jubet,  nisi  Deus  verus  et  bonus,  qui 
etBolus  novit  quid  cuique  jubendum  sit,  et  solus  ne- 
minemquidquamincongruumperpetisinit.Gffiterum 
istaimperita  etfalsabonitas  cordis  humanicontradi- 
cat*  et  Ghristo,  ne  Deo  bono  jubente  impii  mali  ali- 
quid  patiantor,  cum  dicturus  est  Angelis  :  Colligite 
primumzizania,et]/alltgatefasciculos  ad  combunndum, 
Qai  tamen  hoc  ipsum  inopportune '  facere  volentes 
•ervos  prohibuit,  dicens  :  Ne  forte,  cum  vultis  colli' 
gere  zizania,  eradicetis  simut  et  triticum  (Matth.  xiii, 
30,  29).  Ita  soluB  Deus  verus  et  bonus  novit  quid, 
qoando,  quibus»  per  quos  fieri  aliquid  vel  jubeatvel 
permittat.  Poteratetiam  ista  humana,  non  bonitaa, 

'  Sola  aditio  Lor.,  contradicit. 

>  Kditi»  importune.  Emendantar  ex  manaicriptiB. 


sed  plane  vanitas  *  eidem  Domino  contradicere,  cum 
desiderio  noxio  daemones  in  porcos  ire  volentes  pe- 
tentesque  pormisit  [Id.  viii,  31, 32)  :  praesertim  quia 
Manichsi  non  solum  porcos,  verum  etiam  minuta  et 
abjecta  animalia,  hominumanimas  haberecredide- 
runt.  Qua  vanitate  improbata  ct  abjecta,  iliud  tamen 
constat,Dominumno8trum  Jesum  GhristumDeiuni- 
cum  Filium,  ac  per  hoc  Deum  verum  et  bonum, 
mortem  pecorum  alienorum  *,  pcrniciem  qualium- 
cumque  animantium,  et  grave  damnum  bominum, 
desideriodsmonumconcessisse.  Quis  autemdemen- 
tissimus  dixeritquod  eos  ab  hominibus  non  potuisset 
excludere,  etiamsi  eorum  noxias  voluntati  nec  por- 
corumexitiumpr£starevoluisset?Porrosispirituum 
damnatorum  et  igni  sterno  jam  destinatorum,  quam- 
vis  sffiva  et  iniqua  cupiditus,  a Greitore atque  ordi- 
natore  omnium  naturarum,occulto  quidem,sed  ubi- 
que'Ju8to  moderamine,  in  id  quo  se  inclinaverat, 
relaxeta  est ;  quid  absurdum  cst,  si  iEgyptii  ab  He- 
braeis,  homines  inique  dominantes  ab  hominibus  li- 
beris,  quorum  etiam  mercedis  pro  eorum  tam  duris 
et  injustis  laboribus  fuerant  debitores,  rebus  terre- 
nis,quibus  etiam  ritusacrilego  in  injuriam  Greatoris 
utebantur,  privari  meruerunt  ?  Quod  tamen  si  Moy- 
ses  sua  sponte  ju8sisset,aut  hoc  Uebrasi  sua  sponte 
fecissent,  profecto  peccassent  :  quanquam  illi,  non 
quidem  hoc  faciendo,  quod  vel  jusserat  vel  permi- 
serat  Ueus,  sed  tamen  talia  fortasse  cupiendo  peo- 
caverunt.  Quod  autem  hoc  facere  diviaa  dispensa- 
tione  permissi  sunt,  illiusjudicio  justo  bonoqueper- 
missi  8unt,qui  novit  ct  poenis  vel coercere improbos, 
vel  erudire  subjectos;  et  prscepta  validiora  dare  sa- 
nioribus,  et  quosdam  medicinalesgradus  inOrmiori- 
bus  ordinare.  Moyses  vero  nec  cupidilatis  arguen- 
dus  est  in  illis  rebus  desideratis,  nec  contumaciee 
in  divinis  imperiis  quihuscumque  contemptis. 

GAPUT  LXXIII.  —  Quffidam  enim  facta,  lex  illa 
eBternaquffiordincmnaturaIemconservarijubet,per- 
turbari  vetat,ita  medio  quodam  loco  posuit  bomini- 
bus,utineis  usurpandismerito  reprehendaturauda- 
cia,  in  exsequendis  autem  obedientia  jure  laudetur. 
Tantum  interest  in  ordine  naturali,  quid  aquo  aga- 
tur,et8ubquoqui8queagat.AbrahamsiOIium8ponte 
immolaret,  quid,  nisi  horribilis  et  insanus?  Deo  au- 
tem  jubente,  quid,  nisi  fidelis  et  devotus  apparuit 
(Gen.  XXII,  10)?  Quod  usque  adeo  ipsa  veritas  clamat, 
utejusvocedeterritus  Faustus,  cumin  ipsum  Abra- 
bam  quid  diceret,unguibusetdentibu8quaerens,  us- 
que  ad  calumniosum  mendacium  perveniret,boc  ta- 
men  reprehendere  non  auderet :  nisi  forte  non  ei  ve- 
niret  in  mentem  ^  factum  ita  nobile,  ut  non  lectum, 
neo  quffisitum  animo  oecurreret,  ut  denique  tot  lin- 
guis  cantatum,  tot  loois  pictum,  et  aures  et  oculos 
dissimulantis  feriret.Quapropter,si  in  occidendo  filio 
spontaneus  motus  exsecrabilis,  Deo  autem  jubente 


1  Septem  Mes.,  improbitoM, 

>  Am.  Er.  el  aliquot  Mss.,  mortt  pecorum  oHenorum. 

*  Plures  Mee.,  sed  utique. 

^  AUquot  Mss.,  non  et  venerit  m  mentem. 


tn 


CONTRA  PADSTDM  WLtOCSMm,  8.  ADODSTim 


448 


obsecuDdanB  famulatua,  non  solum  iDculpabiliB.ve- 
rum  cM&Di  landabilis  invenitur ;  quid  Moyaea,  Fau- 
ste,  reprehendis,  quod  exspoliarit  jGgyptioa  ?  Si  te 
irritalvclut  humana  facifnliaimprQbitas,divinater- 
real  jubenlis  auclorilas.&n  talia  Heri  volentem  etiam 
ipaum  Dpum  vituperar«  paratus  ee  7  Redi  ergo  retro, 
satanat ;  nfqiic  enim  tapii  quir  Dei sunt,  Kd  quse  sunt 
hominum  (Xatlh.  nvi,  23).  Alque  utinam  hoc  sicut 
Petrus  audire  dignus  fuiBBee,  aique  iil  quod  in  Deo 
sensu  inflnDo  reprehendis,  postea  preedLcaBBeB  ; 
quemadmodum  ille  glorioso  prxconio  postea  gen- 
tibuB  annuntiabat,  quod  ei  primo,  cum  Uomiaui 
vellet  lieri,  dispiicebat. 

CAFUT  LXXIV.  —  Quamobrem,aiJam  landem  in- 
telligithumanaduritiaatque  in  rebuarectis  voluntBB 
prava  atque  perferea,  plurimura  inleresso,  utrum 
aliquidhumanBcupidltateveltemeritateadmillBtur, 
SD  Dei  pareatur  imperio,  qni  novit  quid,  quando, 
quibuB  permittat  autjubeat,  quidcuique  faccrepa- 
tique  coiiveniat ;  nec  bella  per  Moysen  gesta  miretur 
ftut  borreat,  quia  et  in  illia  divina  accutuB  imperia, 
non  sevienB,  sed  obediens  fuit :  neo  Deus,  cum  ju- 
bebat  ista,  seeviebat  :  sed  digna  dignis  retribuebat, 
dignoeque  terrebat  ■.  Quid  enim  culpatur  in  bello? 
Ad  quia  moriuntur  quandoque  morituri,  ut  domen- 
tar*  in  pace  vicluri?  Hnc  repreheadere  timidorum 
eit,  nonreligioHorum.  Nocendi  cupiditas.ulcisceDdi 
crudelitas,  impacatuB  atque  implacabilis  animus, 
feritas  rebeHandi,1lhidodominandl,eteiquasimilia, 
hEec  sunt  qux  in  bcUlH  jure  culpantur;  quM  plerum- 
que  ut  etlam  jurcpuniantur,adversuB  violcntiam  re- 
eiBtentium.iive  Deo.sive  allquo  legitimo  imperlo  ju- 
bente,  gerenda  ipea  bella  suscipiuntur  a  bonie,  cum 
in  eo  rerum  humanarum  ordine  inveniuntur,  ubi 
eos  vel  jubere  tale  aliquid,  vel  in  talibus  obedire 
jDBle  ordo  ipse  conBtringit.  Alioquin  Joannes,  cum 
■d  eum  baptizandi  milites  venirent,  dicentes,  81 
nos  ^uirf  fanemuif  reBponderet  bIb,  Arma  abjlcilo, 
militiam  iatam  deserite  ;  neminem  percutile,  vul- 
neralc,  prosternite  '.  Sed  quia  sciebat  cos,  cum  hsc 
mititando  facerent,  non  esso  homicjdae,  sed  mini- 
Btros  lcgia  ;  et  non  uJtore^i  Injuriarum  suarum,  sed 
ealutis  publics  defensoreB  :  reaponditciB,  Nemincm 
concusserHis,  nulli  calumniam  feceritis,  sufficiat  vo- 
his  stipendium  vestrum  (Luc.  in,  H).  Sed  quia  Ma- 
□icbiei  Joannem  aperte  blaBphemareoonsueverunt, 
ipsum  Dorainum  Jrsum  Christum  audiant  boc  sti- 
pendium  juhenlcm  reddi  CxBari,  quod  Joannes  di- 
cit  debere  surHrere  militi,  Reddite,  inquit,  Caisari 
qux  Cxiaris  sunl,  et  Den  qux  Dei  tunt  {Mallk.  xxu, 
21).  Et  ad  hoc  enim  tributa  prrestantur,  ut  propter 
bella  Dccesf^ario  militi  stipendium  prsbeatur.  He- 
rito  et  illiiis  Cenlurionis  dicentis,  Fl  ego  liomo  sum 
stib  potestatv  conititulut,  habent  tttl>  me  miUtes;et 
dico  huir,  Vade,  el  vadit;  et  alii,  Veni,  et  veiiit;  et 
tervo  m£o,  Fac,  hoc,  ei  facit ;  flrlem  laudavit  [li. 

'  Quiildm  iin.,  indignotque  terrrbal.% 

'  Am.  Er.  et  aliquot  Mbi.,  ut  dominentur. 

*  LitKil.  «t  Veo.  Terbum,  nemintm,  ter  repelunt,  hoc 

modo,  nemnem  fercutitr,  luminan  vulnerati,  fwmfiwM 

prvtlemile.     H. 


VIII,  9, 40),  Qon  illiDS  militin  desertionem  Impflra- 
vit,  Sed  de  Juetis  quidem  injustisque  bellis  DUnc 
disputare  longum  est,  etnon  neceBsarium. 

CAPUT  LXXV.  —  Interest  enim  qnibus  oauBia  qui- 
buBqueaucloribuBbominiiBgerendabellaeuscipiaDt: 
ordotamen  ille  naturBllBmortalium  paci  aocommo- 
datus  boc  posclt,  ut  suacipiendi  belli  auctoritas  at- 
que  consilium  penee  Principem  sit ;  essequendl  au- 
tem  jusea  bellica  miniBterium  militeBdebeant  paci 
ealutiquecommuni.  Bellum  aatem  quod  gerendum 
Deo  auctore  auscipitur,  recte  euscipi,  dubitareras 
non  est,  vel  ad  terrendam,  vel  ad  obterendam,  vel 
ed  subjugandam  mortalium  superbiam  :  quando  Qe 
illud  quidem  quod  bumana  cupidilsle  geritur,  Don 
solum  incorruptibili  Deo.sed  nec  sanctis  ejus  obeese 
aliquidpoteet ;  quibuB  potius  ad  exerccndam  patien- 
tiam,  et  ad  humiliandem  animam,  ferendamque 
palernamdiBclplinametiam  prodeeseinvenitur.Ne- 
que  enim  habet  in  eos  quisquam  ullam  poteBtatem, 
nisi  cui  data  fuerit  desuper.  Non  est  enim  potestas 
Disi  a  Deo  (Itom.  ziii,  1),  sive  juboDte,  sive  ainente. 
Cum  ergo  vir  jubtus,  si  forte  sub  rege  homine  ettam 
sftorilago  mililet,  recte  poscit  itlo  jubente  bellare  ci- 
vicx  paciB  ordinem  servane  ;  cui  quod  Jubetur  ',  vel 
non  esse  contraDeiprteceptumccrtum  est,velatrum 
sit,certum  non  eBt,itaut  rortaBse  reum  regemfaciat 
iniquitas  irapsrandi,  iDQOcentemautem  militem  oa- 
tendalordoservieudi:  quanto  magis  in  adminietra- 
tione  bellorum  innocentissime  diversatur,  qui  Ueo 
Juhente  belligerat,  quein  male  aliquid  jubere  non 
posse,  nemo  qui  ei  servit  ignorat. 

CAPUT  LXXVl.  —  Si  autem  propterea  putant  noD 
potuisseDeum  hellumgerendumjubere,quiaDomi- 
nus  poetea  JesuB  ChriBtua,  Ego,  inquil,  dieo  vobit, 
non  reiislere  adversui  malum  ;  sed  si  guls  le  percui- 
teril  inmaxillam  tuamdextram.prxbeitli  ettinislram 
{Matllt.  V,  39) ;  intelligant  hanc  prfeparationem  non 
esse  in  corpore,  aed  in  corde  :  ihi  est  enim  sanctum 
culiile  virtutis,  quK  in  illis  quoque  anliquis  Jnstis 
nostris  patribus  habitavit:sed  eam  rerumdiBpensa- 
tionem  ac  distributionem  temporum  ordo  poacebat, 
ut  priue  appareret  etiam  ipsa  bona  terrena,  in  qui- 
bus  et  humana  regna  et  ez  bostibus  vietorige  depu- 
tantur,propter  quaimaximecivitaBimpiorumdimisa 
per  mundum  suppHcare  idolis  et  dKmonibus  aolet, 
non  nisi ad nnius Dei  veri potestatem atque arbitriuin 
pertinere.UndeetVetuBTestamentumBecrelumreg- 
ni  ctelornm  tempore  opportu  uo  aperiendum  promia- 
Bionibusterrenisoperuit,etquodammodoumbrosia8 
opacnvit,  Ubi  autem  venit  plenitudo  tcraporis,  ut 
NovumTeBtamentumrcvelaretur.quodfigurisVete- 
riBveIabatur,evideDtitestifIcatiODeJBmdemonstran- 
dum  erat,  esse  atiam  vitam  pro  qna  debet  hiic  vita 
contemni,  et  aliud  regnum  pro  qno  oportet  omniura 
terrenorum  regnorum  adversitaturo  patientissime 
etineri.ProindeperquorumcoDfeBSloneSipaBBioneB, 
et  morles  hoc  Deo  placuit  attBStari,  nisrtyreB  ap- 
pellantur,  qui  latine  testee  interpretantur  :  quorum 
DumeruB  tautDB  effloruit,  ut  ai  eoB  Ghriatui,  qai  ds 

1  In  Mh.,  eum  id  quodjtibelw. 


m 


LIBER  VIGESIMUS  SECUNDUS. 


450 


CGcIo  Saulum  vocabit,  et  ex  lupo  factum  ovem,  in 
mcdium  luporum  misit  (.4(*^.  ix),  conKregatos  vellet 
armare  atque  adjuvare  pugnantos,  sicut  ilobraeos  pa- 
tres  ac^uvit,  quas  gentes  rcsisterent?  qus  regna  Don 
cederent?  Sed  ut  proiclarissimum  testimonium  veri- 
tati  perliiberetur,  qua  jam*  docendum  erat,  non 
propter  temporaiem  in  huc  vita,  scd  proptcr  eeternam 
post  tianc  vilam  felicitatom  Deo  esse  serviendum,  ea 
qus  vulgo  infelicitas  dicitur,  pro  illa  felicitate  sube- 
unda  fuerat  et  ferenda.  Itaque  in  plenitudine  tempo- 
rum  Filius  Dei  factus  ex  muliere,  factus  sub  Lege, 
ut  eos  qui  sub  Lege  erant  redimeret  (Galat,  iv,  4, 
5),  factus  ex  semine  David  sccundum  carnem  (Rom, 
1,  3),  mittit  discipulos  vciut  oves  in  medium  lupo- 
rum,  et  monet  ne  timeant  eos  qui  corpus  occidunt, 
animamautemnonpo88untoccidere;promittitetiam 
ipsius  corporid  renovanfdam  integritatem  usque  ad 
capilli  reparationem  (Matth.  x,   16,  28,  30) :  Petri 
gladiumrevocatinvaginam;aureminimiciprflecisam 
reparatad  pristinam  formam:dicitseiegionibu8An- 
gelorum  imperarepotuissead  dolendosinimicos,nisi 
calix  bibenduscsset,  qucm  paterna  voluntas  dedisset 
(Id,  XXVI,  52,  53  ;  ;  Luc,  xxii,  51,  42,  et  Joan,  xviii, 
11};  bibit  prscedens,  propinat  sequentibus  :  virtu- 
tem  patientis  suo  revelat'  prscepto,  suo  confirmat 
exemplo.  Propler  quod  Deusillumxuxcitavitamoriuis^ 
et  donavit  ei  nomen  quod  est  super  omne  nomen:  ut  in 
nomine  Jesu  omne  genu  fleefafur,  c/Blestium,  terres- 
Vrium^  ei  infemorum;  et  omnis  lingua  confiteatur  quia 
Dominus  Jesus  in  gloria  est  Dei  Patris  (Philipp ,  ii,  9- 
ii).  Regnaverunt  bic  ergo  Patriarcha)  et  Prophetae, 
ut  et  ista  regna  Deum  darc  et  auferre  ositenderetur  : 
noQ  hic  regnaveruntApostolietmartyres,  utrcgnum 
ccBlorum  desiderandum  potius  panderetur.  Illi  reges 
bella^gesserunty  ut  tales  quoque  victoriaH  appareret 
Dei  voluntate  praestari :  isti  nou  resistendo  interfecti 
tunt,  ut  potiorem  esse  docerent  viotoriam  pro  (Ide 
veritatis  occidi .  Quanquam  et  illic  Prophetffi  noverant 
moripro  veritate,  sicut  ipse  Dominus  dicit,  A  san- 
Quine  Abet  usque  ad  sanguinem  Zacharix  (Malth,  xxiii, 
35) :  et  hic  posteaquam  coepit^  impleri,  quod  sub  fl- 
gura  Saiomnis  (qui  iatine  interpretatur  Paciflcus) 
de  Domino  Christo  (ipse  cat  enim  pax  nostra  (Ephes. 
II,  i4)  in  Psaimo  prophetatum  est,  Et  adorabunt  eum 
omnes  reges  terrae^  omnes  gentes  servient  ilti  (Psal. 
uxiyli);  christianiquoque  imperatores  plenamge- 
rentea  flduciam  pietatis  in  Ghristo,  de  inimicis  sacri- 
legis,  qui  speni  suam  in  sacramentis  idolorum  dffi- 
moDumque  posuerant,   gloriosissimam  victoriam 
perceperunt;  cum  apertissimis  notissimisque  do- 
camentis,  et  quibus  nonnulli  jam  scriptum  memo- 
rie  commendarunt,  illos  fallercnt  vaticinia  dsemo- 
niorum,  hos  Qrmarent  praedicta  sanctorum. 
GAPUTLXXVII.— 8i  autemhoc  mirum  istlsvanifl 

^  NonnuUi  codicen,  quia  jam, 

*  Am.  Rr.  et  Cisterciensis  codez,  relevai, 

*  Am.  et  £r.,  lUi  regi  beila,  Nonnulli  Mss.,  liH  regum 
beiia. 

^  Editio  LoT.,  Quanquam  et  t7/t...  Et  ideo  pastea  qusim 
e(gpU.  GMUgatar  a  Msa. 


vidctur,  quod  aliud  tunc  Deus  pracccpit  dispeDsato- 
ribus  Vetcris  Tcslnmcnti  ubi  Novi  gratia  velabatur, 
aliud  prifidicatoribusNoviTestamenli  ubiVeteris  ob- 
scuritas  reveiatur,  attcndant  ipsum  Oiminum  Ghri- 
stum  mutantem  qu»  dixerat,  et  aliud  dicentem  : 
Quando  misi  vos,  inquit,  sinesarculo  et  pera  ei  calcea' 
mentis,  nuwquid  aliud  defuil  vobis?  Ai  illi  dixeruntf 
Nihil,  Dicit  ergo  eis :  Sed  nunc  qui  habet  sacculum^ 
iotlat^  similiter  et  peram ;  et  qui  non  habet^  vendaJt  /u- 
nicamsuam^  et  emat  gladium,  Isti  certe  si  ista  diversa 
in  Testamentis  singulis  invenirent,  Vctere  et  Novo, 
etiam  ex  hoc  clamarent,  duo  sibi  Testamenta  esae 
contraria.  Quid  crgo  nunc  respondchunt,  cum  idem 
ipse  dicit,Antea  misi  vossine  sacculoel  pera  et  calcea- 
mentis,  et  nihil  vobis  defuit :  nunc  autem  qui  habet 
saccuium,  tollat,  similiter  et  peram;  et  quihabet  iuni- 
camfVendatetematgladiumfJaTnnemieWiguniquo.m' 
admodum  nulla  inconstantia  prascipicntis,  sed  ra- 
tionc  disppnsantis,  pro  temporum  diversitate,  prae- 
cepta,  vel  consiiia,  vel  permissa  mutcntur  ?  Nam  si 
dicunt  certi  mystorii  gratia  hoc  de  toliendo  sacculo 
et  pera  et  emendo  gladlo  locutum  fuisse,  cur'Don 
admittuntccrti  mysterii  gratiaeumdem  unum  Deum 
tunc  Prophetas  gerere  bellajussisse,  nunc  Apostoloe 
prohibuisse  ?  Neque  enim  in  eo  quod  ex  Evangclio 
commemoravimus,  verba  tantum  Domini  fuerunt : 
sedetobtemperantiumquoquediscipulorumfactaBe- 
cuta  sunt.  Nam  et  tunc  sine  sacculo  et  pera  ierunt,  et 
Dihil  eisdefuit ;  sicutejus  interrogatio  et  eorum  res- 
ponsio  declaravit,Et  nunc  dixerunt  ei,  cum  de  gladio 
emondo  jussisset,  hcce  sunt  hic  duo  gtadii.  Et  illi 
respondit,  Suf/icit.  Hinc  etPetrus  armatus  inventufl 
est,cumaurem  porsccutorisabscidit:  ubi  spontanea 
ejus  coercetur  audacia  (Luc.  xxii,  35,  36,  38,  50, 
5i) ;  quia  non  ut  jussus  fuerat  ferrum  tollere,  ita 
jussus  fuerat  et  forire.  Latebat  certe  Domini  volun- 
tas,  cur  arma  portari  prspcepisset,  quibus  eos  uti 
noluisset.  Verumtamen  ad  illum  cum  ratione  prae- 
cipere,  ad  istos  autem  sine  retractatione  praBcepta 
facere  pertinebat. 

GAPUT  LXXVilL— Calumniosa  ergo  imperitiaMo- 
yses  roprehenditur  quod  bclla  gesserit,  qui  minus 
rcprehcndi  debuit,  8isuaspontegereret,quamsi  Deo 
jubentc  non  gercrct :  ipsum  vero  Deum,  quod  talia 
jusscrit,  auderc  rcprchendcre,  vel  Deuin  justumet 
bonumtaliajubcrepotuissenoncrederchomiDiBest, 
utmitius  ioquar,  cogitare  non  valentis  divins  provi- 
deDlise  per  cunctasumma  atque  ima  tendenti  nec  do- 
vum  esse  quod  oritur,  nec  perire  quod  moritur;  sed 
in  suo  singuli  qua;que  ordine  sive  naturarum  aive 
meritorum  vel  credere,  vel  succedere,  vei  manere : 
honiinum  autem  rectam  voluntatem  divinae  legicon- 
jungi,  inordinatam  vcrocupiditatemdivinfle  legisor- 
dine  coerceri ;  ut  nec  bonus  aliud  quam  praecipitur 
velit,  nec  malus  amplius  quam  permittitur  possit;ita 
sane,  ut  non  impune  possit  quod  injuste  voluerit.  Ao 
perhoc  in  omnibus  que  humana  inflrmitas  horret 
aut  timet,  sola  iniquitasjure  damnatur :  caetera  sunt 
vel  tribatanaturarum,  vel  merita  culparum.  Fit  au- 


L 


451 


CONTRA  PAUSTUM  MANFGHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


452 


tem  homo  iniquus,  cum  propter  se  ipsas  diligit  res 
propter  aliud  assumondas,  et  propter  aliud  appetit 
res  propter  se  ipsas  rliligendas.  Sicenim,  quantum 
in  ipso  est,  perturbat  in  se  ordinBm  naturalem^  quem 
lex  aeterna  conservari  jubet,  Fit  autem  homo justus, 
cum  ob  aliud  non  appetit rebus  uti,  nisi  propterquod 
divinitus  institutae  sunt ;  ipso  autem  Deo  frui  propter 
ipsum,  seque  et  amico  in  ipso  Deo  propter  eumdem 
ipsum  Deum.  Propter  Deum  enim  amat  amicum,  qui 
Deiamoremamatinamico.  Siveauteminiquitas,sive 
justitia,  nisi  esset  in  voluntate,  non  esset  in  pote- 
state.  Porro  si  in  potestate  non  esset,  nullum  pras- 
mium,  nulla  pccna  justa  esset :  quod  nemo  sapit, 
nisi  qui  dcsipit.  Ignorantia  vero  et  infirmitas,  ut 
vel  nesciat  homo  quid  velle  debeat,  vel  non  omne 
quod  voluerit  possit,  exocculto  pcenarum  ordineve- 
nit,  et  illis  inscrutabilibus  judiciisDei,  apud  quem 
non  est  iniquitas  (Rom.  ix,  14).  Proditum  est  enim 
nobis  peccatum  Adam  fideii  eloquio  Dei ;  et  quia  ia 
illo  omnes  moriuntur,  et  quia  per  illum  peccatum  in- 
travit  in  hunc  mundum,  et  per  peccatum  niors,  ve- 
raciter  scriptum  est  (Id,  v,  12-19).  Et  quia  ex  hac 
poenacorpuscorrumpituretaggravatanimam.etde- 
primit  terrena  habitatio  sensum  multa  cogitantem 
{Sap.  IX,  15),  verissimum  nobisque  notissimum  est: 
et  quia  de  hac  justa  pcenanon  liberatnisi  misericors 
gratia,  certum  est.  Et  hinc  Apostolus  gemebundus 
exclamat :  Infelix  ego  homo !  quis  me  liberabit  de 
corpore  mortis  hujus  ?  Gratia  Dei  per  Jesum  Christum 
Dominum  nostrum  {Rom.  vii  24,  25).  Sed  qu(B  sit 
distributio  judicantis  et  miserentis  Dei,  curaJius  sic, 
alius  autem  sic;  occultis  fit  causisjustis  tamen.Non 
tamen  ideo  nescimus  omnia  ista  judicio  aut  miseri- 
cordia  Dei  fieri,  licct  in  abdito  positis  mensuris  et 
numeris  etponderibus,quibusomniadisponuntura 
Deo  creatore  omnium  quae  naturaliter  sunt  {Sap.  xi, 
21) ;  nec  auctore,  sed  tamen  ordinatore  etiam  pecca- 
torum  ;  ut  ea  qu®  peccata  non  essent,  nisi  contra 
naturamessent,sicjudicenturetordinentur,  neuni- 
versitatis  naturam  turbarevelturparepermittantur, 
meritorum  suorum,  lociset  conditionibusdeputata. 
Qiiae  cum  ita  sint,  et  cum  per  hoc  secretum  judicio- 
rum  Dei  motusque  bumanarum  voiuntatum  eisdem 
prosperitatibus  alii  corrumpantur,  aiii  temperanter 
utantur ;  eisdem  adversitatibus  alii  deflciant,  alii 
proficiant ;  cumque  ipsa  humana  mortalisque  vita 
tentatio  sit  super  terram  {Job.  vii,  1) :  quis  homi- 
numnovitcui  prositaut  obsitinpaceregnarevelser- 
vire,  vel  vacare,  vel  mori,  in  belio  autem  vel  impe- 
rare,  vel  pugnare,  vel  vincore,  vel  occidi  ?cumhoc 
tamen  constet,  et  cui  prod.^st,  non  nisi  per  divi- 
Dum  prodesse  beneficium  ;  et  cui  obest,  non  nisi 
per  divinum  obesse  judicium. 

CaPUTLXXIX.  ■— Quid  ergo  insilimus  in  temera- 
rias  reprehensiones,  atque  utinamhominum,  etnon 
Dei  ?  Servierint  dispensatores  Yeteris  Testamenti, 
iidemque  preenuntiatores  Novi  Testamenti,  peccato- 
res  occidendo  ;  servierint  dispensatores  Novi  Testa- 
mentiy  iidemque  expositores  Veteris  Testamenti,  a 


peccatoribus  moriendu  :  Deo  tumcn  uni  utrique  scr- 
vierunt,  perdiversaetcongruatemporadocenti  bona 
temporaliaetasepetendaetproptersecontemnenda, 
molestias  temporales,  el  a  se  posse  imperari*  etpro- 
pter  se  debere  tolerari.  Quid  ergo  crudeleMoysesaut 
mandavit  aut  fecit,  cum  commisaum  sibi  populum 
sancte  zelans  et  uni  vero  Deo'subditnm  cupiens,  po- 
steaquamcognovitad  fabricandum  et  colendumid- 
olum  defluxisse  mentemque  impudicam  prostituisse 
dsmonibus,  in  paucos  eorum  vindicans  gladio,  quoa 
Deusipsequem  ofTenderant,  alto  et  secreto  judicio 
feriendos  voJuisset  mox  ferire',  st  in  praesenti  salu- 
briter  terruit,  et  disciplinam  in  posterum  sanxit? 
Nam  eum  nulla  crudelitate,  sed  magna  dilectione  fe- 
cisse  quod  fecit,  quis  non  in  verbis  ejus  agnoscant 
orantis  pro  peccato  eorum,  et  dicentis  :  Si  dimittis 
illtspeccaium,  dimitte  ;sin  autem,  dele  me  de  libro  tuo 
{Exod.  xxxii)  ?  Comparans  ergo  unusquisque  pio 
prudens  illam  caedem  ethanc  precem,  videt  profecto 
apertissime,  videt  quantum  malum  sit  anim®  per  si- 
mulacradaemonumfornicari.quandosicssvitquisio 
amat.  Sic  plane  et  Apostolus,  non  crudeliter,  sed 
amabilitertradidithominemsatanaeininteritumcar- 
nis,  ut  spiritus  salvus  sit  in  die  Domini  Jesu  (I  Cor. 
v,  5).  Tradidit  et  alios,  utdiscerentnon  blasphemare 
(I  Tim.  I,  20).  Legunt  scripturas  apocryphas  Mani- 
chaei,  a  nescio  quibus  sutoribus  fabularum  sub  Apo- 
stolorum  nomine  scriptas  :  quae  suorum  scriptorum 
temporibus  in  auctoritatem  sanct»  Ecclesi»  recipi 
mererentur,  si  sancti  et  docti  homines,  qui  tunc  in 
hac  vita  erant  et  examinare  talia  poterant,  eos  vera 
locutus  esse  cognoscerent.  Ibi  tamen  legunt  aposto- 
lum  Thomam,  cum  esset  in  quodam  nuptiarum  con- 
vivio  peregrinus  etprorsu8incognitus,aquodammi- 
nistro  palma  percussum,  imprecatum  fuissehomini 
continuam  saevamquevindictam.Namcumegressua 
fuisset  ad  fontem,  unde  aquam  convivantibus  mini- 
straret,  eum  leo  irruensinteremit,manumqueeju8, 
qua  caput  Apostoli  levi  ictu  percusserat,  a  corpore 
avulsam,  secundum  verbum  ejusdem  apostoli  id 
optantis  atque  imprecantis,  canis  intulit  mensis,  in 
quibus  ipse  discumtebat  Apostolus.  Quid  hoc  videri 
crudelius  potest  ?  Yerum  quia  ibi,  nisi  tamen  fallor, 
hoc  etiam  scriptum  est,  quod  ei  veniam  in  sceculo 
f  uturo  petiverit ,  facta  est  compensatio  beneficii  majo- 
ris;  u  t  et  Apostolus  quam  charus  Deo  esset,per  hunc  ti- 
moremcommendareturignotis,  et  illi  post  hanc  vi- 
tam  quandoque  finiendam  in  aeternum  consule- 
retur.  Utrum  illa  vera  sit  aut  conficta  narratio, 
nihil  mea  nunc  interest.  Certe  enim  Manichaei, 
a  quibus  illsB  scriptur»,  quas  Ganon  ecclesiasti- 
cus  respuit,  tanquam  versB  atque  sinceras  accep- 
tantur,  saltem  hino  coguntur  fateri,  virtutem  iU 
lam  patientise,  quam  docet  Dominus,  dicens,  5t 
quis  te  percusserit  in  maxitlam  tuam  dexteram^  prxbe 

i  Editi,    impeirari.   At  Mse.,  imperari ;  excepto  imo 
Corbeienai,  qui  habelf  temperari. 

*  Corbeiensis  codex,  et  uni  viro  Deo, 

*  In  M88.  plerisqae,  voUiuset  inferri  \  omiasa  particalat 
mu>x.  In  CorbeienBis  autem  llbro,  voM»el  auferri. 


:^ 


453 


LIBER  VIGBSIMU8  SECONDUS. 


iS4 


Uli  et  sinutram  {Kalth.v,  39),posM  esso  in  prapa- 

rationecordie.etiamsiaonexhibeaturgeatuoorporiB, 
et  espressione  verborum  :quandoquidem  Apostolua 
piJma  percusBUB,  potius  Deutn  rogavilut  injurioao 
homini  in  futuro  bsbcuIo  parceretur.in  prsaenti  au- 
tem  illainjuria  noninulta  relinqueretur,  quam  vel 
prBbuitferientialterampiiriem,  aututileruraferiret 
admanuit.TenebatcerteinteriusditectionisafTectum, 
6t  exleriuB  requirebat  correctionis  exemplum.  Sive 
hoo  vernm  sit.Bire  confictum.cur  nolunt  i-redere  ta- 
li  animo  Tamulum  Dei  Moyaen  idoli  rabricatores  et 
adoralores  fcladio  prostravis3e;cum  et  in  ejus  verbis 
talis  appareat,  ita  bujusmodi  peccato  eum  veniam 
deprecatum,  ul  nisi  impetraret,  delere  ao  velletde 
lihro  Oei?Et  quid  simile,  iKnoma  bomo  palma  per- 
cussuB  jetDeuB  ei.€gypli  aorvitute  liberana.per  di- 
visam  mare  trajiciens,  fluctibua  persequeoteainimi- 
COB  operiena,  idolo  aibi  prKlato  derelictusatquecon- 
temptus  ?  Si  autem  ptenfta  ipsaa  comparomuB,  quid 
Bi(nileferrointerimi;et  a  feriB  trucidari  atquelania- 
ri?quandoquidem  judicea  publicia  legibus  servion- 
tes.majoris  criminia  reos  bestiis  9ubrigi,quam  gla- 
dioperculi  jubenl. 

CAPUT  LXXX.—  Restat  in  maledicis  et  sacrilegis 
reprehensionibus  Fauati,  quibus  nunc  respondeo, 
quod  locutua  Dominua  ad  Osee  prophetam  dixit ; 
Aecipe  tibi  uxorem  fomicariam,el  fuc  ^liot  de  fami- 
caria  (Osee.j,  2).  la  qoa  Scriptura  eic  excaioiitum 
est  immundum  cor  eorum,ut  nec  apertisaimtt  verba 
evangelica  intelligant  Domini  dicentia  ad  Judteos: 
Merclricn  et  publicani  prxcedenl  voi  inregno  ctBlorum 
[Mtttth.  Mi,31).Quid  enim  advaersum  clementise  ve- 
ritatis,  quid  inimicum  tidei  christiaas,  si  meretriz 


illo  modo,  Bcd  magia  ad  libidinem  quam  ad  propa- 
ginem  habuit,  iniprubatua  est  et  rcprebensud  iiJB 
verbis,  ut  apppllaretur  amator  nmlierum  ;  ol  inde 
adprofundum  idololatri»  lapsus  atque  demerBus, 
eadem  veritate  peraonam  nulliuB  acceptante  pro- 
deretur. 

CAPUT  LXXXII.  —  Nunc  ergo  jam  pertractstiB 
personia  omnibus,per  quas  Faustus  putavit  acriptii- 
ras  Veteris  Testamenti  esae  culpandas,  redditoque 
suo  cuique  aermone  congruo,  quo  vel  delensi  sunt 
hominea  Dei  adversua  bxrelicoriim  carnaliumque 
calumuia.vel  reprchensis  hominibus,tBmenScriptn- 
ra  laudabilia  venerabilisque  moii?l.rBta  eat  :  videa- 
musdeincepa  ei  ordinc,  quo  eos  homines  raustns 
accusando  commemoravit,  quid  oLiam  Bignificent 
ipaa  facla  homtnum,quid  propbetis  geraat,qu«B  fu- 
lura  pra;nuntient:quod  jam  fecimus  deAbrabamet 
laaac  et  Jacob,  quorum  se  Dcua  ita  dici  voluit(/:X< 
od.  tn,  5),  lanquam  soloruni  easet  Deus,  qui  Deus 
eet  univerasB  creaturcB^non  fruBlra  utiquetautum  eis 
tribuenB  bonorem,  nisi  quia  noverat  incis,  quod 
Bolua  etiam  perfecte  Bummeque  nosse  poterat,  ain- 
ceram  pracipuamque  cbaritatem  :  et  quia  in  eia 
tribusPatribuequodammodoconsummavitmagnum 
BO  mirabile  aaoraraenlum  futuri  populi  aui.qnod  per 
liberDSgenuerunt,  non  aolumin  libertatem,sicutper 
Saram(Gen.  xxi,l,'^]et  Beheccam  [M.  xxv,21jetLiam 
et  Hacbel  {Id.  xzii  et  ixx)  ;  verura  etiam  in  aervi- 
tutem,  sicut  per  eamdem  Hebeocam  natus  eslEsau, 
cui  dictum  eat,  Erit servut  fralris  tui  (((f.ixvii,  40} ; 
et  per  ancillas  non  Bolum  in  aervitutera,  sicut  per 
Agar  (/d.  xvi,  15) ;  verum  etiam  in  libertatem,  sicut 
per  Balam  et  Zelpham  {Id.  xsx).  Ita  enim  el  ii 


relicla  rornicatione,iii  casturaconjugiumcoramute-      puloUoi  etper  spiritualea  libaros  '  naacuntur  non 


lur?Et  quid  tam  incongruum  et  alieaum  a  fidePro- 
phet»,quam  si  non  crederct  omnia  peccata  impudi- 
c»  dimiasa  ease  in  melius  commutat«e  Pltaquecum 
meretricemPropheta  fecit  uxorem,  et  ad  vitara  cor- 
rigendam  mulieri  consultum  est,et  figurffi  aacramen- 
lum,de  quomox  loquemur,  expressum.Sedquisnon 
videat  in  hoc  facto  quid  potius  Manichfeorum  oQen- 
dat  errorem?Scilicet,  quia  soient  dare  operam  me- 
retrices  ne  gravide  flant.  Pfoinde  istia  foroicaria 
magia  permanens  placebat  ut  deum  ipaorum  non  li- 
eeret,  quam  unius  viri  faeta  uxor  ut  pareret. 


Bolura  in  laudabileralibertatem,  quemadmodura 
quibus  dicitur,imiV<iloriiJ  meieslole.stculet  egoChrt' 
tli  (l  Cor.iv,  lli)  ;  verumeliam  in  damnabilem  acr- 
vitutera,Eicut  per  Philippum  Simon  [Acl.  viii,  13)  : 
et  per  carnales  servos,  nascuntur  noQ  solum  in  da- 
rauabilem  servitutem,  qui  eos  imitantur;  verum 
etiura  in  laudabilem  Iibertatem,quibua  A\c\t\it,Qux 
dicunt,  jaciie :  (jux  autem  faciuni,  facere  nolite(Mat' 
tk.  XX1I1,  3).  Hoc  mugnum  sucramontum  qnisquis 
in  Dci  populo  prudenter  agnoverit,  unilalera  Spirl- 
inculo  pacis  usquc  in  tiuem  quibusdam  co- 


CAPUT  LXXXI.  —  De  Sslomone  autem  quid  dU     hserendo^quoadam  tolerando  custodit.  Fecimus  hoo 
-'-'■—'■       - f!J"i--  ~t  -.~«~i~c  ^^  deLolh;quid  ejus  iaudandura,  quid  culpandum 


cam,  niei  quia  gravius  ipaius  fidelis  et  saactx  Scri- 
pturxteatimonio  redai^uitur.quampetulnatibus  et 
nugacibusFausti  conviciis  ?  lUa  enim  de  illo  et  quid 
boni  priua  babuiBset,  et  qviid  mati  fociGndo,  bonum 
in  quo  primum  fueral,rtUquisset,veraoiter  rideliler- 
qoe  locuta  eat  (III  Iteg.  iii,  n,  et  Sccli.  xlvii)  :  iste 
antemoculis  clausia,  vel  potius  exalinclis,  nonquo 
Inmine  maaifeatante  ducebatur,ibal;  scd  quo  male- 
Tolentia  precipitante  ferebatur,  irruebat.  Hoc  ipso 
enim  raagie  insinuaverunt  sanctiLibri  religiosis  le- 
etoribuB  et  electoribuB  'suis,  quam  caate  babuerint 
Itncti  viri  plnres  uxoreB;quodSaIomon,quieasnon 

t  QBldam  Hm.,  et  diUetoribut. 


Scriptura  narraverit.quid  intelligendum  de  totailla 
regesta  sigaiflcaverit  {Gen.  xix),  demonslranteB. 

GAPUT  LXXXlll.— Sequitur  ut  JudsB  factura  con- 
8ideremua,quodcumsuanuruconcuhuit(/((.xnviii), 
quiriBigniricaveritfuturorum,  Sed  priuBprmloquen- 
dum  est,ne  quemqnain  parvoi  conaiderationis  ofTen- 
dat',  quod  de  quiUusdam  malis  opcribus  hominum 
in  Scripturis  sanctis,  quaidara  non  mula,  aed  hona 

1  Lov.,  et  ptr  apirilualet  viroi.iieWut  editi  alii  et  Maa., 
etptr  ipirituala  tiberos;al  BitautibesiBBd  llludquodpo- 
*lea  <lii:itur,«t  frer  camalet  lervoi. 

*  Sic  Am.  Er.  et  plerique.  At  Lot.,  pravm  contidera- 


455 


GONTRA  FAUSTIJM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


456 


futura  pignillcantur.Servat  enimubique  divinapro- 
Tidentia  virtutem  bonitatis  suse,  utqucmadmodum 
exadulterorumconculituformaturetnasciturhomo, 
dehominumoperemalobonumopusDei,8icutinpr£- 
cedenti8ermonpjamdiximu8(Supra,cap.48),defecun. 
ditate  8eminnm,non  de  turpitudinevitiorum;itaiQ 
Scripturis  propheticis,  non  tantum  bona  hominnm, 
verum  etiam  et  mala  factanarrantibus,quoniampro- 
phetica  estipsa  narratio,signincetur  aliquid  de  malis 
operibus  hominum  etiam  futurorum  bonorum,  non 
peccantis  opere,  sed  scribentis.  Neque  enimJudas, 
cum  adThamarconcupiscentiavictus  intraret,  hanc 
sucB  libidiuis  intentionem  gerebat,  ut  inde  oliquid 
fiignificaretur,  quod  ad  salutem  hominum  pertineret: 
sicut  necJudas  ille  qui  Dominum  tradidit,hoc  inten- 
ditjUtaliquid  inde  goreretur,quod  adeamdcm  salu- 
tem  hominum  pertineret.Porro,  si  de  tammaloope- 
reJudae  iilius  tam  bonum  opusDominus  fecit,uteja- 
sdem  sus  passionis  sanguine  nos  redimeret ;  quid 
mirum  si  Propheta  eju8,de  quo  ipse  ait,  De  me  enim 
ille  scripsit  (Joan,  v,  46),  exmalofacto  Jud«  istiuB, 
boni  aliquid  significavit,utsuoministerio  nosdoce- 
ret?Fia  quippe  hominum  facta,  sancloSpiritu  dispo- 
nente  atqueinspirante,  collegit  Prophela  narrator, 
quorum intcrpositio non  vacaret  a  praesignatione re- 
rum  quasintenderat  prophetare  :ad  significandaau- 
tom  aliqoabona,  nihil  interest,  factailla  quibus  ea 
8lgniOcantur,seu  boQa,8eu  mala  sint.Quid  enim  mea 
interest,  cum  volo  aiiquid  iegendo  cognoscere,  ut- 
rum  ex  minio  reperiam  scriptos  nigros  i£thiopes,et 
ex  atramento  candidos  Gaiios  ?  Verumtamen  si,QOQ 
Bcripturam,  sed  picturam  taiem  viderem,  sine  du- 
bitatione  reprehenderem.ltain  factis  hominum.quas 
ad  imitandum  vitandumve  propoountur,  magis  in- 
terest  bonane  an  mala  sint :  qus  autem  ad  signifi- 
candum  scribuntur,  sive  dicuntur,  nihii  refert  in 
moribus  facientium,quam  laudem  reprehensionemve 
mereantur.si  modo  habent  aiiquam  rei,de  quaagi. 
tur,  neccssariam  prffifigurandi  congruentiam.  Sicut 
enim  Caiphoe  inEvangeiio,quantum  ad  ejusnoxium 
perniciosumque  aQinium  pertinebat.quaQtumdeQi- 
que  ad  ipsaverba,siin  eisvoiuntatemdicentisatten- 
da8,quibu8agebat  utjustusinjuste  necaretur,utique 
mala  erant:tameQ  magQum  bonum  iilo  nesciente  si- 
gnificabant,quando  BityExpedii  ut  mus  moriaturho- 
mOy€l  non  lota  gens  percai:  dictumquede  ilio  eaLHoc 
autem  a  se  non  dixit,  sed  cum  esset  pontifeXy  prophe^ 
iavit  quia  ojjortebat  Jesum  mori  pro  gente  {Id.  xi,  50, 
51).Ila  factum  Juds  secundum  iiiius  libidinemma- 
lum  fuit,sed  ilio  nesciente  magnum  bonum  sigufica- 
yit:a  se  ipso  quippe  maium  fecit,  sed  uoQa  ^ieipso 
bonum  significavit.Uoc  autem,quos  necessario  pras- 
ioi(uendum  putavi,  non  ad  hoc  tantummodo  Judas 
factum,  sed  etiamad  caetera  vaieat,  si  qua  occurre* 
rint  mala  opera  bominum,quibus  bonum  aiiquid  a 
Darraote  prophetatum  est. 

CAPUT  LXXXIV.  —  Iq  Thamar  ergo  nuru  Juds 
iQtelligitur  plebs  regui  Jud6eorum,cui  de  tribu  Juda 
reges  taQquam  mariti  adhibebautur ;  merito  QomeQ 


ejusAmaritudo  iQtorpretatur;ipsa  enimDomiDofel- 
lis  pocuium  dedit  (Matih.  xxvii,  34).  Duo  autem  ge- 
oera  principum  qui  non  recte  operabantur  in  plebe, 
unumeorum  qui  ot^erant,  alterum  eorum  qut  nibil 
proderaQt,significantur  in  duobus  fiiiis  Judan :  quo- 
rum  unus  erat  maiignusvei  saevus  ante  Dominum, 
aiter  iQ  terram  fuudebat,  ue  semeQ  daret  ad  fecua- 
daQdam  Thamar.  Nec  suut  ampiiusquam  duo  genera 
homiQumiQutiliageQeri  bumaQo:uQum  Qocentiam, 
aiterum  prsBstare  Qoieotium  et  si  quid  booi  habent 
Iq  bao  terroQa  vita  perdcQtium,  tauquam  iu  terram 
fuQdoQtium.Et  quouiam  ia  malo  prior  estqui  nocet, 
quam  iile  qui  doq  prodest^ideo  major  diciturmali- 
gnus  ;  iiie  autem  sequens,  qui  fundebat  in  ierram. 
Nomen-  quoquc  majoris,qui  vocabaturHer,interpre- 
taturPeiiicius,quaIibustunicisindati  sunt  primiho- 
mines  iQ  poEQam  damQatioQis  suae  dimissi  expara- 
diso  (Gen,  iii,  21)  ;  sequcQtis  QomcQ  qui  vocabatur 
AyuaQ,  iQterpretatur  Moeror  eorum  :  quoruor,  nisi 
quibus  Qihii  prodest,  cum  habeat  uude  prodesse  pos- 
8it,atqueid  perdat  in  terra?MajusporromaluDci  eat 
abiat®  vitffi,quod  significat  pellicius,  quam  doq  ad- 
jutffi,  quod  significat  moeror^eorum  :  Deus  tamen 
ambos  occidisse  dictusest,ubi  figuratur  regnum  ta- 
libus  hominibus  abstuiisse.Tertius  vero  filiusJnds, 
quod  iiii  mulieri  qoq  jungilur,  siguificat  tempus  ex 
quo  reges  plebi  Judeeorum  cceperuQtde  tribu  Juda 
DOD  fieri:et  ideo  eratquidem  filius  Judap,  sed  eum 
maritum  Thamar  dod  accipiebat ;  quia  erat  eadem 
tribus  Juda^sed  jam  popuioiade  Demo  regnabat.UD- 
de  etDomeQejus,id  est,Seiom,  iQterpretaturDimie- 
sio  ejus.NoQ  pertiQeQt  saQe  ad  haac  sigQificatioDem 
viri  saDcti  et  justi,qui  iicet  iiio  tempore  fueriut,  ad 
Novum  tameu  pertiueQt  TestameQtum,  cui  prophe- 
taudo  scicQter  utiies  fueruut,  quaiis  David  fnit,  Eo 
saQO  tempore,quo  jam  JudasacoBperatregesextriba 
Juda  QOQ  habere,QOQ  est  computandus  Herodes  ma- 
jor  in  regibus  ejui,tanquam  maritus  Thamar  :  erat 
enim  alieoigeQa,  Qec  ei  sacramcQto  iilo  mysticae  ud- 
clioQis  taQquam  conjugali   faidero  cohsrebat ;  sed 
tauquam  extraQCUs  domiQabatur,quam  potestatem  a 
RomaQis  et  a  Cssare  acceperat.  Sic  et  ejus  filii  te* 
trarchae,  quorum  erat  uqus  Herodes  patris  QomiDe 
appeiiatus,  quicumPiiato  iu  passioDe  DomiDi  con- 
cordavit  (Luc.  xxiii,  42) :  isti  ergo  aiieDigODae  usque 
adeo  DOD  deputabautur  iu  reguo  iilo  mysticoJud®o- 
rum,ut  ipsi  Judaai  pubiice  clamarent,frendeDle8  ad- 
versumChristum,iVo£  non  hahemus  regem,  nisi  C^sa" 
rem  (Joan.  xix,  15).  Neque  hoc  verum,  uisi  iilauDi- 
versali  dominatione  Komanorum:quippe  etiam  Gab- 
sar  rex  erat  non  proprie  Jud^orum  ;  sed  ut  Chris- 
tum  negareDt,  et  huic  aduiareDt,  ideo  se  tali  voce 
damDaruDt. 

CAPUT  LXXXV.  —  Illo  ergo  tempore,  quo  jam 
detribuJud^  reguum  defecerat,  venieDdum  erat 
Christo  vero  Salvatori  Domiuo  D08tro,qui  dod  obea- 
set,multumque  prodesset.  Sic  euim  fuerat  propheta- 
tum :  Non  deficiet  princeps  ex  Juda^  neque  dux  de  fe^ 
moribus  ejus^  donec  veniat  cui  repoiitum  eti :  ei  ipse 


457 


LJBEK  VlGliSlMUS  SECUNDUS. 


458 


exspecialio  getUium  {Gen  XLix,10).Jam  isto  tempore 
omae  quoque  magiaterium  Judsorum,  et  mystica, 
uade  chriati  vocabantur,unctio  ipsadefeceratsecun- 
dum  prophetiam  Danielia.Tunc  venit  cui  repositum 
erat,ez8pectaiio  gentium,et  unctus  est  Sanctus  san- 
torum  (Don.  ix,  24-27)  oleo  ezsultationis  prje  parti- 
cipibus  suis  [Psal.  xliv,  8).  Natus  est  enim  Herodis 
mi^oriB  tempore( flla//A.  ii,l),  passusest  autem  mi- 
noris  Herodis  tetrarchas^  {Luc,  xxiii,  7,  46).  Hujue 
itaque  venientis  ad  oves  qu»  perierantdomus  Israei 
{Matth.  zv,  24),  figuram  geesit  ipse  Judae  cum  iret 
ad  tonJendas  oves  suaa  in  Thamna,quod  interpreta- 
tur  OeGciens.Jam  enim  defecerat  princeps  ex  Juda, 
et  omne  magisterium  atque  unclio  Judaeorum,ut  ve- 
niret  cui  repoaitum  erat.  Venit  autem  cum  suo  pa- 
store  Odollamite,cui  nomen  erat  Iraa ;  et  interpreta- 
tur  Odoliamites,  Testimonium  in  aqua.  Gum  hoo 
plane  testimonio  Dominus  venit,haben8  quidem  te- 
etimonium  majus  Joanne  {Joan,  v,  36) ;  sed  tamen 
propter  oves  i  nflrmas  hoc  testimonio  est  usus  in  aqua. 
Nam  et  ipse  lra8,quod  nomen  illius  pastoris  fuit,in- 
terpretatur  Fratris  mei  visio.  Vidit  omnino  fratrem 
Buom  Joannes,  fratrem  secunduna  semen  Abrahe, 
secundiim  cognationera  Maris  matris  ejus  et  Elisa- 
beth  matris  suae ;  eumdemque  Dominum  et  Deum 
■ttum,quia,  sicut  ipse  ait,  ex  plenitudine  ejus  acce- 
pit  (id.  I,  16).  Vidit  omnino,  et  ideo  in  natis  muiie- 
nim  major  illo  non  exsurrexit  {Matih.  xi,  11) :  quia 
ez  omnibus  prsnuntiantibus  Chriatum,  ipse  Yidit 
quod  multijusti  et  Propbet»  cupierunt  videre,et  non 
^erunt  {Id.  xiii,  17).  Salutavit  ex  utero  {Luc,  i 
44) ;  agnovit  perfectius  ex  columba,et  ideo  tanquam 
Odollamites  vere  testimonium  perhibuit  in  aqua  {td, 
111,21,22).  Venit  autem  Dominus  ad  oves  tondendaB, 
boc  est,  exonerandas  sarcinis  iaboriosis,  ex  quibus 
EccleBie  laudata  in  Ganticis  canticorum  dentes  es- 
sent  velut  grex  detonsarum  {Cant,  iv,  2). 

GAPUT  LXXXVI.  —  Jam  Thamar  habitum  ma- 
tet ;  nam  et  Commutans  interpretatur  Tiamar:  sed 
in  ea  prorsusnomenamaritudinismaneat :  nonilliuB 
amaritudinisinquaDomino  fel  ministravit,sed  iliiuB 
in  qua  Petrus  amare  flevit  {Matlh,  xxfi,  75).  Nam  et 
JadaalatineConfessioest.Gonfessioniergoamaritudo 
oiiBceatur,ut  vera  pcenitentia  prssignetur.  llac  pos- 
DitentiafecundaturEcclesiainomnibusgentibuscon. 
9WiuiB.,0portebat  enim  Christum  pati,ei  resurgere  ter- 
tia  die^d  prsedicari  in  nomine  ejus  pasniteniiam  et  re- 
miuionem  peccaiorum  per  omnes  genies,insipieniibus 
ab  Jerusalem  {Luc,  xxiv,  46,  47).  Nam  et  ipse  habi- 
tas  meretricius,  confessio  peccatorum  est.  Typum 
quippe  jam  Ecdesiae  gerit  Thamar,ex  Gientibus  evo- 
catSy  Bedens  cum  hoc  habitu  ad  portam  i£nan,  vel 
iEnaim,  quod  interpretatur  Fontes.  Cucurril  enim 
velut  cervuB  ad  fontes  aquarum,pervenire  ad  semen 
Abrahs  :  iliic  a  nonagnoscentefetatur,  quiadeilia 
prasdictam  est,  Popuius  quem  non  cognovi,  servivU 
mihi  {Psal,  xvu.  45).  Accepit  in  occulto  annulum, 

*  An*  Jlr.  et  piareB  Mbb.»  tetrarehia. 

^  Patbol.  XUI. 


moni]e,et  virp:am :  vocatione  signaturjustificatione 
decoratur,giorificatione  exaltatur.Quo^  enim  prsede» 
stinavii,  iilos  et  vocavit :  quos  autem  vocavit,  iltos  et 
justificauit :  et  quos  justificavit,  illos  et  gtorificavit 
{Rom,  VIII,  30).  Sed  hec,  ut  dixi,  adhucin  occulto, 
ubi  flt  et  conceptio  sanctae  ubertatis.Mittiturautem 
promissuB  hsdus  tanquain  meretrici,h8edus  expro- 
bratio  peccati;per  eumdem  Odollamitem,  tanquam 
increpantem  et  dicentem  ^Generatio  viperarum{MaiUi, 
III,  7).  Sed  non  eam  invenit  peccati  exprobratio, 
quam  mutavit  confessionisamaritudo.Post  vero  jam 
publicatis  signis*,  annuli,  mooilis,etvirg®,vicitte- 
merejudioantesJudaeoB^quorumJamperBonasJudaB 
ipsegestabat,  qui  bodiequedicunt  non  huncesse  po- 
pulum  Christi,  nec  habere  nos  semen  Abrahfi  :  sed 
prolatiacertiBsimisdocumentisnostrffivocationisJu- 
8tiflcationi8,glorincationis,sine  dubio  confundentur 
et  noB  magis  quam  se  Justificatos  esse  fatebuntur, 
Enucleatius  hsc  et  membratim  quodam  modo  ar- 
ticulatimque  Bcrularer  atque  dissererem,  quantum 
intentionem  meam  Dominus  adjuvaret,  nisi  me  ab 
bac  laboriosiore  diligenlia,  finiendi  higuB  operiBy 
quod  plus  quam  veliem  Jam  prolixum  est,  cura 
prohiberet. 

CAPUT  LXXXVII.  —  Nunc  peccatum  David  (Ii 
Reg,  xi),quidin  prophetia  8igniflcaverit,quanta  pos- 
Bum  brevitate  perstrinam.  Nomina  quippe  ipsa  in 
terpretata  satis  OBtendun  t  q  uid  etiam  hoc  factu  m  praB- 
flguraverit.  David  interpretatur  Manu  fortis,  sive 
Desiderabilis^et  quid  fortius  Leone  ill  j  de  tribu  Jacob, 
qui  vicit  mundum  {Apoc,  v,  5)?  et  quiddesiderabi- 
iius  iJlo,  de  quo  propheta  dicit,  Veniei  desideratus 
omnibusgentibus  (il^^a?!  ii,8)?Ber8abee  interpretatur 
PuteuB  satietatis,  sive  PuteuB  septimus ;  quamlibet 
autem  harum  nominis  htgus  interpretationum  in  id 
quod  dicere  intendimus^aBsumamuSjSatis  congruit. 
Nam  et  in  Canticis  canticorum  spouBa  illa  Ecclesia 
e8t,quae  vocatur  puieus  aquse  vivx  {Cant,  iv,  15) :  et 
huic  puteo  Beptenarii  numeri  nomen  in  Spiritus  sanc- 
tisigniflcationeconjungitur;  propterrationem  Pente- 
coste8,quo  die  de  coelo  missus  Spiritus  sanctus  ve- 
nit  {Act.Uf  1-4).  De  septimanis  enim  constare  eum- 
dem  festum  diem,  TobifiquoqueScripturatestatur 
(Tob,  II,  sec,  lXX).  Ad  quadraginta  novem  autem 
quod  est  septies  septem,  unum  additur,quo  unitaB 
commendatur.In  hac  ratione  vivit  apostolicaillasen- 
\j^ui\K',Sul\erentes  invicem  in  dileciione^studentes  ser^ 
vare  unitatem  spirilus  in  vinculopacis  {Ephes. 1^,2^3), 
Dono  itaque  spirituali,  hoc  eat  septenario,  facta  eet 
Eccleaia  puteus  satietatis  :  quia  factuB  est  in  ea  fons 
aquassalientisinvitamsetemam^quBLm  qui  habuerit% 
non  sitiet  in  setemum  {Joan,  iv,  14, 13).  Urias  vero 
qui  fuerat  maritus  eJuB,  quid  aliud  quam  diaboium 
nominis  sui  interpretatione  signiflcat  ?  CuJub  erant 
pesdimo  coigugio  deligati  omnes  quoB  gratia  Dei  li- 


*  8ic  nonQulli  M00.  cum  Am.  et  Er.  At  Lov.,  pubiieis 
signis, 

'  Er.  et  MM.y  quem  qui  habuerit.  Refertar  ad  fon* 
tem. 


V^ 


459 


CONTRA  PAUSTUM  MANlCHiEUM,  S.  AUGUSTINT 


460 


berat,ut  Ecclesiasine  macula  etruga  Salvatori  pro- 
prio  copuietur  (Ephes,\,  27).  Urias  namque  interpre- 
tatur  Lux  mea  Dei :  Chettaeus^  autem.Abscisus^sive 
quod  in  veritate  non  stetit  (Joan,  viii,  44),  sed  a  luce 
8ua  8up6ma,quam  de  Deo  babebat,  superbiffi  merito 
abscisus  est;  sive  quod  cadendo  veris  viribus  perdi- 
tiSytransQgurat  se  tamen  in  angelum  lucia  (II  Cor.xi 
14),  audens  adhuo  dicere,Lux  mea  Dei  est.Ergo  iste 
quidem  David  graviter  scelerateque  peccavit ;  quod 
scelus  ejus  etiam  per  prophetam  Deus  arguitincre- 
pando,  et  ipse  abluit  poenitendo  :  verumtamen  ille 
desiderabilis  omnibus  gentibu8,adamavit  Ecclesiam 
super  tectum  se  ]avantem,id  est,  mundantem  se  a 
8ordibuss8ecuIi,et  domumluteamspirituali  contem- 
platione  transcendentem  atque  calcantem  ;  et  in- 
choata  cum  illa  primae  conventionis  notitia,  post 
ab  ea  penitus  separatum  diabolum  occidit,  eam- 
que  sibi  perpetuo  connubio  oopuIavit.Oderimus  er- 
go  pcccatum,  sed  prophetiam  non  exstinguamus : 
amemus  illum  David  quantum  amandus  est,  qui 
nos  a  diabulo  per  misericordiam  liberavit ;  amemus 
et  istum  David,  qui  tam  grave  se  vulnus  iniquitatis 
pcenitentiflB  hnmilitate  sanavit. 

CAPUT  LXXXVIII.  —  Jam  de  Salomone  quid  di- 
cam,quemvehementerarguitsanctaScripturaatqae 
condemnat  (III  A^.xi),  nihilque  de  pcenitentia  ejus 
vel  in  eum  indulgentia  Dei  omnino  commemorat? 
Neo  mihi  prorsus  occurrit,  quid  saltem  in  allegoria 
boni  significet  hsc  ejus  flenda  subversio  ;  nisi  forte 
quis  dicat  mulieres  alienigenas,quarumamoreexar- 
8erat,significare  Ecclesias  electas  de  Gentibus.  Pos- 
set  hoo  fortasse  non  absurde  intelligi^si  illae  propter 
Balomonem  desererent  deos  suos,  et  colerent  Deum 
ejus :  cum  vero  ipse  propter  illas  offendit  Deum 
8uum,et  coluit  deos  earum,non  est  quid  inde  boni 
coi\jectarepo8simus.Nec  tamen  nibil  arbitror  signi- 
ficare ;  sed  malum,  sicut  de  uxore  filiabnsque  Loth 
diximus.Apparet  enim  in  persona  hujus  SalomoniB 
et  mira  excellentia,et  mira  subversio.  Quodigitur  ia 
illo  diversistemporibus  exstitit,priu8  bonum,et  po- 
sterius  malum,  hoc  in  Ecclesia  in  isto  adhuc  ssculo 
simulunotemporeostenditur.  Nam  bono  illius,  bo- 
nos  Ecclesiffi :  malo  autem  illius,  malos  Ecclesi»  si- 
gnificatoa  puto  :  tanquam  in  unitate  unius  area, 
sicut  in  illo  uuo  homine,bonos  in  granis,  malos  in 
palea ;  ut  in  unitate  unius  segetis,  bonos  in  tri- 
tico,  maios  in  zizaniis  (Matth,  lu,  12,  et  xiii,  30).Si 
quid  hinc  sane  his  qu»  do  illo  scripta  sunt  dili- 
gentius  pertractatis,  sive  mihi,  sive  dootioribus  at- 
que  melioribu8,aIiud  probabilius  elucere  potuerit, 
nuno  tamen  non  eam  rem  ita  dimisimus,  ut  in- 
tentionem  nostram  in  alia  properantem,  tanquam 
interrupta  series  contextionis  impediat. 

CAPUT  LXXXIX.  —  De  Osee  autem  propheta,non 
ame  opus  est  dici  quid  illajussio  factumve  significet, 
quod  dixit  Dominus  ad  Osee,  Fade^  et  acdpe  ttbi 
uxorem  fornicationis^et  fac  filios  de  fomicatiane;  cum 

i  Lov.,  Hethmus  At  Mss.,  ChettMus,  uti  scriptam  esi 
apud  LXX,  aut,  Ceifunu,  ut  apud  Am.  et  £r. 


satishoc  ipsaScripturademonstretunde  etquare  sit 
diclum.  Sequitur  enim  :  Quoniam  fomicans  fomica' 
bitur  terra  a  Damino.Et  abiit^et  accepit  Gomer  filiam 
Debelaim ;  et  concepit^  et  peperit  ei  fHium,  Bt  dixit 
Dominus  ad  eum :  Vocanomen  ejusjezrahet;  qwmiam 
adhuc  modicum,  et  visitabo  sanguinemJe%rahel  iuper 
iomum  Juda^  et  quiescere  faciam  et  avertam  regnum 
domus  lsrael,Et  eritj  in  tlla  dieconteram  arcum  Israet 
in  valte  JevraJiel,  Et  concepit  adhuc,et  peperit  fUiam, 
Et  dixit  ei  Dominus :  Voca  nomen  ejuSj  Absque  miseri- 
cordia:  quia  non  addam  ultra  misereri  domuilsrael^sed 
obtivione  obliviscar  eorum;  et  domui  Juda  miserebor,  et 
salvabo  eos  in  Domino  Deo  suo,et  non  salvabo  eos  in  or- 
cu,et  in  gladio^et  m  bello,et  in  equis^et  in  equitibus.Et 
ablactavit  eam  qux  erat  absque  misericordia,et  conce" 
pit,  et  peperit  filium,  Et  dixit  ei  Dominus :  Voca  no- 
men  ejus,Non  populus  meus;quia  vos  nonpopulus  meus^ 
et  ego  non  ero  vester  Deus.  Et  erit  numerus  fitiorum 
Israel  quasi  arena  maris,  qux  sine  mensura  est,  et  non 
numerabUur ;  et  erit  in  toco^  ubi  dictum  est  eis^  Nan 
populus  meus  vos,  dieetur  eis,  Filii  Dei  vivi,  Et  con* 
gregabuntur  filii  Juda  et  fUii  Israel,  et  ponent  sibimet 
capul  tttmm,  et  ascendent  de  terra,  quia  magnus  dies 
Jewahel.  Dicite  fratribus  vestris,  Populus  meus  :et  so- 
rori  vestrsBj  Misericordiam  consecuta   (Osee^  2,  ii,  2). 
Gum  ergo  jussi  et  facti  higus  figuram  ipse  Dominus 
per  eamdem  Scripturam  evidenter  aperiat,  oumque 
apostoiic89  Litterffi  hanc  prophetiam  completam  \n 
Novi  Testamenti  prffidicatione  testentur :  qui  est  qui 
audeat  dicere,non  propterea  jussumet  factum,  pro- 
pter  quod  se  Jussisse  et  Prophetam  fecisse,  ipse  in 
sanotis  Litteris  qui  jussit  exponit  ?  Ait  enim  Aposto- 
ius  Paulus :  Utnolas  faceretdivitias  glorixsuae  in  vasa 
misericordiae^  qux  prxparavit  in  gloriam ;  quos  et 
vocavit  noSf  non  solum  ex  Judxis,  verum  etiam  ex 
Gentibus  :sicut  el  Osee  dicit,  Vocabo  Nonplebem  meam^ 
plebem  meam ;  et  Non  ditectam,dilectam  ;eterit  m  locOj 
ubi  dictum  est  eis^  Non  Populus  meus  vos,  ibi  voca* 
buntur  filii  Dei  vivi  (Rom.  ix,  23-26).  Hoo  ergo  de 
Gentibus  prophetarum  Paulus  ostendit.Unde  et  Pe- 
trus  scribens  ad  Gentes,Propheta  quidem  ipso  non 
nominatOiprophetiam  tamen  ejus  verbis  suis  inserit 
dicens  :  Vos  autem  genus  electum,regale  sacerdotium^ 
gens  sanctOy  poputus  acquisitionis,  quo  virtutes  ejus 
annuntietis,  qui  de  tenebris  vos  vocavit  in  illud  admi- 
rabile  lumen  suum :  qui  atiquando  non  populus,  nune 
autem  populus  Dei  ;  quorum  aliquando  nan  misertus 
est,  nunc  autem  miseretur  (I  Petr.  ii,  9,  10).    Hino 
evidenter  apparet,quod  per  Prophetam  dictum  est, 
Et  erit  numerusfiliorum  Israel  quasi  aerenamartSjquas 
sine  mensura  est,et  non  numerabitur;  et  quod  conse- 
quenter  adjunctum  est,  Et  eril  inloco,ubidictumest 
eis,  Non  populus  meus  vos,  dicetur  eis,  Filii  Dei  vivi: 
nonomnino  de  illo  Israel  esse  dictum,quie8t8ecun- 
dum  carnem  ;  sed  de  ilio  de  quo  Apostolus  Gentibus 
dicit,  Vos  ergo  Abrahaesemen  estis,  secundum  promiS' 
sionem  haeredes  (Galat.  iii,  29).  Sed  quoniam  et  de 
illo  Judffiorum  ^  multi  crediderunt  et  credituri  sunt 

«  £f!  et  Uv.,  de  iUa  Judma.JktMu.,d€UloJudmorum: 


461 


LIBEH  VIGESIMUS  SECUNDUS. 


462 


(Dam  indeerant  et  Apostoli,  inde  tol  millia  quae  in 
Jerusalem  Apostolis  sociata  sunt  {Act.  ii,  41,  et  iv, 
4),  inde  Ecclesi»  de  quibus  ad  Galatas  dicii,  Eram 
autem  ignotusfacie  Ecdesiis  Judsesequxsunt  inChrisfo 
[Galat,  I,  22] :  unde  et  lapidem  angularem  in  Psal- 
mis  appellatum  Dominum  [Psat,  cxvii,  22]  sic  inter- 
pretatur,  quod  duos  parietes  in  se  ipso  conjunxerit, 
circumoisionis  videlicet  et  praBputii,  ut  duos  conderei 
in  se  unum  novum  hominemf  faciens  pacem^  et  com- 
mutarei  utrosque  in  uno  corpore  Deo,  percrucem  inter- 
ficiens  inimicitias  in  semetipso^et  veniens  evangelizaret 
pacem  iis  qui  longe  ei  iis  qui  prope,  id  est,  Gentibus 
longe  et  Judsis  prope ;  ipse  est  enim  pax  nostra,  qui 
fecii  utraque  unum  [Ephes.  ii,  11-22]) ;  merito  et  iste 
propbeta,  Oiios  Juda  ponens  pro  Judffiis,  et  filios 
Israel  pro  Gentibus,  Et  congregabuntur,  inquit,  filii 
Juda  et  filiilsrael  pariler,etponent,sibimetcaputunumf 
etascendeni  de  terra.  Huic  itaque  propheti®  tam  ma- 
nifesteipsorerum  effectu  declarat«,qui8quiscontra- 
dicit,non  solum  propheticiSyVerumetiamapostolicis 
Litteri8;necsolum  quibuslibet  litteris,  verum  etiam 
rebas  impletis  et  clarissimaluce  perfusis,impuden- 
tissimecontradicit.  Aliquid  ergo  fortassis  diligentio- 
ris  requirebat  intentionis  Juds  factum,  ut  baBC 
fornicaria,  quae  significat  Ecclesiam  de  gentilium 
aaperstitionum  prostitutione  collectam,  in  habitu 
malieris  illius  qus  Thamar  appellata  est,po8set  ag- 
nosoi:  bic  autem  cum  ipsa  Scriptura  se  aperiat, 
camque  Apostolorum  consonantibus  Litteris  illus- 
tretur,  qaid  hic  ulterius  immoramur,  ac  non  jam 
Tidemus  quod  restat  de  famulo  Dei  Moyse,  quid 
etiam  ipsa  signiflcent  quae  Faustus  objecit  ? 

CAPUT  XC.—  Quod  enim  fratrem  defendens,  occi- 
ditiEgyptium,  cuivis  facillime  occurrit,injuriosum 
nobis  in  hao  peregrinatione  diabolum  a  Domino 
Christo  nobis  defensis  occidi.  Quod  vero  in  arena 
obrait  interemptum  (Exod.  ii,  12),  manifestum  est 
ejas  jam  morticmam  praesentiam  in  eis  latere,  qui 
non  habent  stabile  fundamentum.  Unde  Ecclesiam 
Oominus  super  pctram  aadificat:  eteosquiaudiunt 
verbom  ejus  et  faciunt,  comparat  prudenti  viro  qui 
ediflcat  domam  suam  super  petram,  ne  tentationi- 
'  bus  cedat  et  corruat :  illos  autem  qui  audinnt,  et 
non  faciunt,  comparat  stulto  aedificanti  super  are- 
nam,  cuius  tentata  domus,  ruina  fit  magna  (iVa//^. 
vii,  24-27). 

CAPUT  CL— Quod  vero  exspoliavit  ^gyptios  jussa 
Domini  Dei  sui  {Exod,  iii,  l^,  xi,  2,  et  zii,  35, 
36),  nihil  nisi  justissime  jubentis,  quid  praefigura- 
verit,  jam  in  quibusdam  libris,  quos  de  Doctrina 
Christianapraenotavi,  quantum  mihitnnc  occurrit» 
me  recolo  posuisse  {Lib.  2,  cap.  40) :  quod  auro  et 
argentoetvesteiEgyptiorum  significatse  sintquaedam 
doctrinaB,  quae  in  ipsa  consuetudine  Gentiam  non 
inutili  studio  discantur.  Sed  tive  hoc  significet,  sive 
illud  quod  exipsisGentibusanimaepretiosaBtanquam 
vasa  aarea  et  argentea,  cum  suis  utique  corporibus, 


quod  vestes  Bignificant,  adjungunt  se  populo  Dei,ut 
simul  de  boc  ss:culotanquam  de  .£gypto1iberentur , 
sive  hoc  ergo,  sive  illud,  sive  aliquid  aliud  hino  Fue- 
rit  figuratum,  certum  est  tamen  eis  qui  has  Litteras 
pie  legunt,  non  frustra  neque  sine  praenuntiatione 
futurorum  esse  illa  jussa,  facta,  conscripta. 

CAPUT  XCIL~Jam  porrodebellisquffiperMoysen 
gesta  sunt,  nimis  longum  esfomnia  pertractare.  Sa- 
tis  ergo  sit  quod  de  illo  bello  gesto  cum  Amalech 
(iSxod.  XVII,  8-16),  jam  superiusin  hoc  ipso  opere, 
quo  Fausto  respondeo,  quantum  satis  pro  suscepto 
negotio  videbatur,qaid  prophetiae  praemitteret,  quid 
mysterii  contineret,  exposui.  Nuncillud  videamuSf 
in  quo  crudelitatis  vitium  solent  objicere  Moysi,  vei 
inimici  harum  Litterarum,vel  expertes  omnium  lit- 
terarum:quod  quidem  Faustusnon  expresse  posuit, 
cum  diceret  quod  crudelia  multa  et  mandarit  et  fe- 
cerit.  Sed  quia  novi  quid  maxime  et  invidiose  iactare 
consueverint  S  ideo  ipse  hoc  commemoravi,  sune- 
riu8quedefendi,nequidquam  in  eo  facto  esse  ori- 
minis,velipsi  Manichaei  quicorrigi  vellent,  vel  quia- 
quam  aliusimperitorumautimpiorumputaret.Nunc 
autemquidetiampropheticaesignificationiBbabuerit 
requirendum  est,  quod  ex  eis  multos,  qui  sibi  aba- 
ente  ipso  idolum  fabricaverunt,  sine  ullacuJusquaOi 
necessitudinis  distinctionejussit  interimi  (Jflf.xxxii). 
Facile  est  ut  intelligatnr  hominum  illorum  inte- 
remptionem,  significare  vitiorum  lalium  insecu- 
tionem',quaIibu8iIli  ad  eamdem  idololatriamdefla- 
xerunt.  In  talia  quippe  vitia  sasvire  nos  Jubet  Psai- 
mus,  cum  dicit :  Irascimini  ei  nolite  peccare  (Psal. 
IV,  5).  In  talia  vitia  saevire  nosjubet  Apostolus,  oum 
dicit :  Mortificafe  membra  vestra  quse  sunt  super  ier- 
ram  ;  fomicaiionem,  immunditiam,  tuxuriam,  concu' 
piscentiam  malam,  ei  avartftam,  qux  est  idolorum  ser- 
vitus  (Coioss.  ni,  5). 

CAPUT  XCIII.--Sed  quidsibi  velit,quod  prius  fe- 
cit,  ut  ipsum  vitulum  igne  combureret,  minutatim- 
que  concideret,  et  in  aquam  spargeret,  et  potum 
populo  daret;m8gorem  intenlionem  perscrutandae  si- 
gnifioationis  inquirit.  Si  enim  tabulas,  quas  digito 
Dei,  hoc  est  operatione  Spiritus  sancti^  scriptas  ac- 
ceperat,  ideo  fregit,  quia  indignos  eosquibuseas  le- 
geretjudicavit:sideniqueutabei8illevituluspenitu8 
aboleretur,  incendit  eum,  contrivit,  in  aqua  sparsit 
atque  submersit,  utquid  et  potum  hoc  populo  dedit? 
Quem  nonexcitetfactumhooad  inqairendametintel- 
iigendampropheticamsignificationem?Occurratergo 
jam  intentis  mentibus,tanquam  diabolicorpus  invi- 
tulo,  id  est,  bominesin  omnibus  gentibus,  quibus 
ad  haec  sacrilegia  caput,hoc  est^auctor  est  diabolus. 
Aureum  propterea,  quia  videntur  idololatriae  ritua 
velut  a  sapientibusinstltuti :  dequibus  dicit  Aposto- 
lua,Quoniamcognoscentes  Deum,  nonsicut  Deum  gUh 
rificaverunt,  aut  gratias  egerunt  ;sed  evanueruntinco* 
gitationibus  suis,ei  obscuraium  esi  insipiens  cor  eorum  : 
dicentesse  esse  sapientes,  siuliifacii  suni,  ei  immuia' 


i 


Id  eaty  da  illo  Itrael  secandam  carnem,  qai  est  Jadaeo- 
nmi. 


1  Sic  Ms8.  Editi  vero  eonsueverit, 

>  M88.  omittant  verbam«  insecutionem. 


463 


CONTHA  FAUSTUM  MANlCHiEUM,  S.  AUGUSTiNl 


464 


verunt  gloriam  inrorruptibilii  Dei  in  simililudinem 
imaginis  corruptihilis  hominiSfel  volucrum^etquadrU' 
pedum,  et  serpentium  (Rom.  i,  21-23).  Ex  bac  quasi 
sapientia  iste  vitulus  aureus,  qualia  solebant  ^gy- 
ptiorum  etiamsi  ipsi  pri  mates  et  taaquam  docti  bomi- 
nes  adorare  figmenta.Hoc  ergo  vitulo  significatum  eat 
omoe  corpus,  id  est,  omnis  societas  Gentilium  ido- 
lolatriae  deditorum.  Hanc  sacrilegam  societatem  Do- 
minus  Cbristus  ilio  igne  comburit,  de  quo  in  £van- 
gelio  dicit,  Ignem  veni  miliere  in  terram  (Luc.  xi],49): 
ut  quoniam  non  est  qui  se  abscondat  a  calore  ejus 
{PsaL  xTiii,  6),  dum  in  eum  credunt  Gentes,  igne 
virtutis  ejus  diabolica  in  eis  forma solvatur.Totum 
deindecorpus  illud  comminuitur,id  est,abillamalffi 
oonspirationis  conflatione  discissum,  verboveritatia 
bumiliatur:  et  commioulum  in  aquam  mittitur,ut 
eos  Israelits,   id  est,  Evangelii   prffidicatores,  ex 
Baptismo  in  sua  membra,  boc  est,  in  corpus  domi- 
nicum  transrerant.  Quorum  Israelitarum  Petro  de 
ipsis  Gentibus  dictum  est,  Maclaet  manduca  (Act,  x, 
13).  Si,  Mactaetmanduca;  quarenonetiam,Goncide 
et  bibe  ?  Ita  ille  vitulus  per  .ignem   zeli  et  aciem 
verbi  et  aquam  Baptismi,  ab  eis  potius  quos  ab- 
sorbere  conabatur,  absorptus  est. 

CAPUT  XCIV.  —  Si  ergo  h«c  quoque  loca  Scri- 
pturarum^dequibuseisdemScripturiscalumniantur 
haeretici,  perscrutata,  et  quodam  modo  interrogata, 
quanto  videntur  obscuriora,  tantomirabiliores  in  se 
mysteriorumthesauros  latere  respondent ;  quanto 
magis  i  m  piorum  blaspbema  ora  obmutescere  omnino 
debent;  cumoppilanturapertissimaveritate,  contra 
quam  praefocato  spiritu  quid  mussitent,  non  inve- 
niunt  ;etmaluntmiseri  manifestationeejussuasfau- 
ces  obtu  rari  ,quam  suavi  tatepecl  usimpleri?Gbristum 
igitur  sonant  baec  omnia;caputillud  quod  jam  asoen- 
dit  in  c(Blum,et  hoc  corpus  ejusquod  usque  in  finem 
laborat  in  terra,  scribentium  Litteras  vere  sacras 
omnis  parturivit  intentio:nec  esse  quidquam  creden- 
dumest  Librorum  propbeticorumcontextionenarra- 
tum,quod  non  significet  aliquid  futurorum;nisi  quffi 
ideo  positasunt,  ut  ex  eis  quodam  modo  religentur 
ea,  qus  illum  regem  populumqueejus,sive  propriis, 
sivefiguratislocutionibusrebusvepraenuntient.Sicut 
enim  in  ci»haris  ethujuscemodiorganismusicis,non 
qnidem  omnia  que  tanguntur,canorum  aliquid  reso- 
nant,  sed  tantum  cbordao ;  caetera  tamenin  toto  oi- 
tbarse  corpore  ideo  fabricata  sunt,  ut  esset  ubi  vinci- 
rentur,  unde  et  quo  tenderentur  ills,  quas  ad  canti- 
len»  suavitatem  modulaturus  et  percussurus  est 
artifex  :  ita  in  bis  propheticis  narrationibus,  qu«s  de 
rebusgestisbominum  propbeticospiritu  deliguntur, 
aut  aliquid  jam  sonant  significatione  futurorum;aut 
si  nihil  tale  significant,  ad  hoc  intcrponuntur,  ut  sit 
undeillasignificantiatanquam  sonantia  connectan- 
tur. 

CAPUT  XCV.  —  Has  autem  rerum  gestarum  alle- 
goricas  narrationes,  si  nolunthaerelici,sicut  a  nobis 
exponuntur,  accipere,  veletiam  nihil  eas,  nisi  quod 
proprie  sonant,  significare  oontendunt ;  nonest  lu- 
Otand  um  cum  hominU>QB,qui  dicant,Non  sapit  palato 


meo,  quod  sapere  dicis  tuo :  dum  tamen  ea  quae  di- 
vini{uspraecipiuntur,autniorespietatemqueformare 
aut  aliquid  figurate  significare  vel  credantur  vel  in- 
telligantur,  aut  utrumque  potius  quam  neutrum  : 
dum  tamen  et  ipsa,  quae  figurate  dicta  vel  facta  in- 
telliguntur,  ad  eosdem  mores  bonos  pietatemque 
referantur.  Ac  per  boo  etiam  si  ManichaeiB,  vel  qui- 
busque  aliis,  de  his  figuris  rerum  gestarum  noster 
displicet  intellectus,  vel  ratio,  vel  opinio ;  illud  suf- 
ficiat,  quod  patres  nostri,  quibus  Deus  perbibet 
bonae  vitae  atque  in  suis  praeceptis  obedientias  tes- 
timonium,  ea  veritatis  regula  defenduntur,  quae  nisi 
pravis  et  distortis  cordibus  dispiicere  non  possit; 
et  quod  ea  Scriptura,  cui  perversitas  erroris  illiua 
inimica  est,  in  quibuslibet  hominum  factis,  quAB 
vel  laudavit  vel  redarguit  vel  tantum  narratanobis 
judicanda  proposuit,  ipsa  inculpabilis  venerabilia- 
que  persistit. 

CAPUTXCVI.  »  Quidvero  utiliusatque  salubriaa 
pie  legentibus  vel  audientibus  illas  sacras  Litterae 
consuli  ac  prospici  potuit,quam  ut  non  solum  in  eis 
laudabiles  bomines  ad  i  mitand  u  m,et  reprehensibiles 
ad  cavendum  proponerentur  ;verum  etiam  quaedam 
bonorum  declinationes  et  lapsus  in   malum,  sive 
itidem  denuo  correcti  in  viam  redeant^  sive  irre- 
vocabilesmaneant;etrursusquaedam  malorum  mu- 
tationes  et  provectus  in  bonum,  sive  perseveraturi, 
sive  in  pristina  iterum  relapsuri ;  ut  neque  justi  in 
superbiam  securitate  extollantur,  neciniqui  conira 
medicinam  desperatione  obdurentur?  Atilla  quas  ne- 
que  ad  imitandum  neque  ad  cavendum  facta  homi- 
num  pertinent,  et  tamen  in  sancta  Scriptura  repe- 
riuntur:  autad  illam  connexionem  posita  sunt,  qui- 
bus  occasionibus  ad  res  necessarias  veniatur,aut  eo 
ip80  quo  videntur  superflua,  satis  admonent,  in  eis 
quaeri  oportere  mysticae  alicu  j  us  significationis  oracu* 
lum.  Neque  enim  de  his  libris  loquimur,  in  quibus 
nulla,vel  paucaac  non  multaapertissima  prophetico 
spiritupraenuntiatajamquoqueipsisrebusimpletis, 
auctorjtatem  divinam  fidelissima  et  praeclarissima 
veritatis  luce  testantur :  ut  omnino  desipiat,  quis- 
quis  eos  superflue  vel  quasi  fatue  locutos   aliquid 
putat,  quibus  non  solum  omnia  hominum  ingenio- 
rumque  subdita  videt,  verum  etiam  hocab  eie  pras- 
dictum  tegit,  perfectumque  cognoscit. 

CAPUTXCVII.  —  Numquidnamergo,siqui8quam 
legens  factum  Oavid,cujus  eum  Domino  arguenteao 
minante  pcenituit,  inde  sibi  ad  peccandum  fomitem 
praeiieat,  illa  Scriptura  culpanda  est ;  ac  non  tanto 
•everius  ille  damnandus,  quanto  potius  ad  se  vulne- 
randum  aut  occidendum  abuti  voluit  ea  re,  quae  ad 
8anandumliberandumqueconscriptaest?Quiaenim 
bomines  in  peccatum  lapsi,  vel  superbia  negligunt 
pcenitentiae  medicinam,vel  recipieodae  salutisvenias- 
que  promerendae  diffidentia  penitus  pereunt,de  tanto 
viroexemplum  propositum  est,quo  sanentur  aegroti, 
non  quo  bi  qui  sani  sunt  saucientur.  Neque  enim 
medicinae  vitium  est,  si  vel  insani  se  ipsos»  vel  ma* 
ligni  alios  ferramentis  medicinalibus  perimant. 
CAPUT  XGVIU.  —  Sed  tamen  hi  patres  noalri 


465 


LIBER  VIGBSIMUS  SECDNDDS. 


466 


Patriarchffi  atque  Prophets  quibus  tam  illustre  iesti 
moniumsanctitatisatquepietatiBeaScripturaperhi- 
bet,quam  saluti  generis  humani  divinitus  dispensa- 
tam  non  negat,ni8i  quisquis  aut  eam  nescit,aut  om- 
nem  Bensum  rationalis  considerationis  amisit, 
etiamsilibidinosi  otcrudeles  fuissent,sieuteosMani- 
ohsoram  error,vel  potiusfuror  accusat;nonne  etiam 
sicnon  dico  EIecti8eorum,8edipBoetiam  deoillorum 
demonstrarentur  esse  meliores  ?  Nonne  melius  est 
enm  pellice  volutari  virum  cum  femina,  quam  esse 
Bincerissimam  lucem  et  miscendo  se  tenebris  inqui- 
nari  ?  Bcce  homo  avariti®  ac  ventris  causa  uxorem 
Boam  Bororem  mentitus,  in  aliorum  concubitum 
Tendidit :  quanto  ille  pejor  et  exsecrabilior  est,qui 
naturamsuamadlibidinemdesiderantium  simulan- 
doooaptatamygratiseispolluendamcorrumpendam- 
qae8abjecit?Jamcum  filiabusquietiamsoiens  con- 
oabaerit,  nonne  minus  mali  perpetrat,  quam  qui 
membra  saa  omnium  taiium  pejorumque  turpitudi- 
nam  libidinibus  miscet^Quidenimtaleabimmundis 
llagitiosiBque  committitur,ubi  non  deus  vestei ,  Ma- 
nichsiyturpitudinibus  omnibus  polluatur  ?  Denique 
si  vere  Jacob,  ut  ait  Faustus,  inter  quatuor  uxores 
fodaooncapiscentia  tanquam  hircus  erraret,nul!am 
propaginis  curam  geren8,sed  lascivae  solius  volup- 
tatie ;  quanto  minus  miser  esset  deo  vestro,  qui 
non  8olum  inipso  etinejusquatuoruxoribus  omne 
illud  dedecus  luxuria  pateretur,  omnibus  eorum 
eorporibus  motibusqae  concretus ;  sed  in  ipso  hirco 
qaem  viro  illi  sordidus  comparavit,  omnem  illum 
genitalem  motum  caloremque  perpetitur,et  ubique 
torpi  conditione  permixtus,  in  capro  inflammatur, 
in  eapra  8eminatur,in  hsdo  generatur  ?  Ac  per  hoo 
etsi  Judas  non  tantum  fornicator,  sed  etiam  sciens 
naroB  auaB  nefarius  incestator  existeret,  in  illiua 
quoque  incesti  libidine  deus  vester  bfiBreret,8orde- 
ret^arderet.  David  autem  iniquitatis  poenituit,quod 
Dxorem  adamaverit  alienam,  virumque  ejus  man- 
darit  occidi  :  at  vero  deum  vestrum  quando  poeni- 
tebit,qaod  a  tartareo  genere  masculino  ac  feminino 
principnm  tenebrarum  adamatus,  eorum  libidini 
Boa  membra  concessit ;  nec  maritum,  cujus  conju- 
gem  adamaverat,  sedsuos  niiosin  membris  dffimo- 
nam,  a  quibus  dsmonibus  ipse  fuerat  adamatus, 
occidit?  Sed  etsi  non  poDoituisset  David,  necju<(ti- 
tia  sanitatem  tali  medicina  recepisset, etiam  sicisto 
deo  ManichaBorum  melior  exstitisset.  Iste  quippe 
nnoipsofactoputemus,  etaliistalibusquotquotlibet 
qnam  multaunus  bomopossetadmittere;illeautem 
in  omnibus  omnium  talibusfactiscommixtioneilla 
membrorum  suorum  turpari  polluiqueconviocitur. 
Et  Osee  propheta  accusatur  a  Fausto :  qui  si  mere- 
trieem  turpiconcupiscentia  captivatusadamassetat- 
qne  doxissetf  animas  certe  amborum,  et  lascivi 
amatori8»et  obscsns  meretricis,  partes  et  membra 
naturamque  dei  vestriesseprsdicatis :  illaergo  me- 
retrix  ;  qaid  enim  ai&biam  verbis,et  non  plane  di- 
eam  T  illa  meretrix  esset  deus  vester.  Neqne  enim 
potestiB  dicere  quod  servata  atque  incorrupta  b\1(b 
sanetitatenatarsyilli  meretriciocorpori  non  ligatus, 
iidpnBsentataaincideTet:8ed  etinquinatisBimaeBae 


idta  mcmbra  dei  vestri,et  ob  hoc  magna  purgationo 
indigere  ftttemini.llla  ergo  meretrix,  de  qua  homi- 
nem  Dei  audetis  arguere,  deus  vester  esset^etiamsi 
non  esset  in  melius  casto  conjugio  commutata:aut 
si  non  vultis,  particulam  certe  dei  vestri,  licet  mi- 
nimam,  non  negatis  illam  animam  meretricis.  Hoo 
ergo  jam  melior  deo  vc8tro,quoniam  ipsa  una  mere- 
trix  esset.ille  autem  conditione  suae  iilius  commix- 
tionis  universo  generi  tenebrarum,in  omnibus  me- 
retricibus  prostituitur,in  omnibus  denique  maribus 
ac  feminis  late  variaque  fornicantibus  et  sese  cor- 
rumpentibus,  voIutatur,solvitur,  illigatur,rursus  in 
eorum  fetibus  volutandus,  solvendus,  ligandus,  do- 
nec  ad  ultimum  globum  pars  immundissima  dei 
vestri,  tanquam  inexpiabilis  meretrix  perducatur. 
Hsec  scilicet  mala,ha8  turpitudines,  hflec  dedecora  a 
membris  suis  deus  vester  amovere  non  potuit,  et 
hostis  immanis  necessitate  compulsus  ad  ista  per- 
venit:nequeenimpotuitinterimereinjuriosumatque 
violentum,sui8  vel  civibus  vel  partibus  salvis.Quan- 
Ir  ergo  ille  melior,  qui  occiso  i£gyptio  fratrem  de- 
fendit,  illaesum,quem  mirahili  vanitate  Faustusar- 
guit,et  deum  suum  mirabiliore  o»citate  non  respi- 
cit  ?  Quanto  melias  ipse  vasa  aurea  et  argentea  abs- 
tulisset  de  gente  ifig^^ptiorum,  quam  ejus  membra 
deprsdaretur  gens  tenebrarum?  Gt  tamen  cum  bel- 
lum  tam  miserum  ipse  gessisset,  cultores  ejus  fa- 
mulo  Dei  nostri  objiciuntjquod  bella  gesserit,  in 
quibus  semper  cum  suisomnibus  victordebostibuB 
triumphavit,  qui  captivi  vel  captivae  Moyse  bellige- 
rante,  de  populo  Israel  duci  potuerunt :  quod  et 
deus  vester  si  potuisset,  utique  fecisset.  Hoc  ergo 
non  est  malos  arguere,  sed  felicioribus  invidere. 
Qu«e  autem  crudelitas  Moysi,  quod  in  populum,qui 
graviter  in  Deum  peccaverat,g]adiovindicavit?  Cu- 
ju8  tamen  peccati  veniam,8e  pro  illis  etiam  divinae 
vindictae  olTerens,  deprecatus  est.  Verumtamen  8i 
et  hoc  non  misericorditer,  sed  crudeliter  fecisset, 
etiam  sic  melior  deo  vestro  esset.Neque  enim  quem- 
quam  suorum  innocentium  et  obedientium,  si  ad 
hostis  cuneum  disrumpendum  missus  fuisset  et 
captivatus,  ullo  modo  eum  postea,  si  vicisset,  ipse 
damnaret :  quod  facturus  est  deus  iste  de  sua  parte 
quam  configet  in  globo,  quia  obedivit  jubenti,quia 
in  hostiles  cuneos  pro  salute  regni  ejus  propchita 
8ua  morte  processit.  Sed  in  hac,inquit,serie  saecu- 
lorum  jam  malis  permixta  atque  concreta  non  ob- 
temperavit  praeceptis.  Quaeramus,quare.  Si  propria 
voluntate,vera  culpa  et  justa  poena :  sed  jam  si  vo- 
luntas  est  rea,nulia  est  ad  peccandum  natura  con- 
traria,  et  ideo  Manichaeorum  omnis  convicta  est  et 
eversa  fallacia.  Si  autem  ab  hoste  oppressa  quo 
missa  eslySi  alieno  malo  superata  cui  resistere  non 
valuerat,  iniqua  poena  et  magna  crudelitas.  Sed  ad 
excusandum  profertur  Dei  necessitas.Talem  colant 
deum,  qui  nolunt  colere  Deum,  Sane  quod  faten- 
dum  est,  etiam  ipsi  cultores  ejus,  quamvis  talem 
deum  colendo  sint  pedsimi,  meliores  tamen  11  lo 
8unt,  quia  saltem  sunt :  ille  autem  uihil  est,  nisi 
flctio  (alsitatis  et  cogitatio  vanitatis.  Sed  jam  ca- 
tera  Faosti  argatadellt%xa«<^\A.N\^wcEC(x^. 


467 


CONTRA  PADSTUM  MANICHyEDM,  S.  ADGDSTINI 


468 


LIBER  VIGESIMUS  TERTIUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustds  dixit :  Disputanti 
mihi  aliquando,quidam  ex  nnmerosa  plebe  reBpon- 
dens  ait :  Accipis  Jesum  de  Maria  natum?  Gui  ego: 
Quemnam,inquam,dioi  Jesum  ?  Nam  pluresinHe- 
braismo  fuerunt  Jesus  ;  unus  quidem  Nave  fllius, 
disoipulus  Moysi  {Exod.  ixxm,ii,et  EcclL  xlvi,1): 
alter  vero  fiiius  Josedech  sacerdotis  magni  (Aggseii, 
1);  item  alius  qui  diotus  est  fllius  David  (Rom,i,i-3), 
alius  vero  Filius  Dei  (Marc,  i,  1)  :  quemnam  ergo 
istorum  de  Maria  natum  qufiris  ex  me  utrum  acci- 
piam  ?  Utique,  inquit,Filium  Dei.  Gui  ego  :  Et  quo 
auctore  quove  magistro  docente  istud  accipiam  ?  At 
ille  :  Mattbso,  inquit.Gui  rursnm  ego  ;  Quid  enim 
Matthaeus  scripsit?  Et  ille  :  Liber  generaJtionis  Jesu 
Christi  ^lii  Davidf  filii  Abraham^  etc.  (Matth.  i,  1), 
Tum  ego  :  Putaveram,inquam,quia  esses  dicturus 
Liber  generationis  Jesu  Ghristi  Pilii  Dei;  et  me  pa- 
raveram  ad  prasscribendum  :  sed  quia  nuno  fldeli- 
ter  capitulum  memorasti,  admonendus  tantum  es, 
ut  id  quod  recitasti,  consideres.  Neque  enim  Mat- 
thsus  hio  se  Dei  Filii  generationem  scribere  fatetur 
instituisse,  sed  filii  David. 

CAPUT  II.  —  Ut  ergo  huic  interim  dicenti  cre- 
dam,  filius  David  erit  mihi  de  Maria  natus  :  adhuo 
de  Dei  Filio  in  hoo  omni  generationi  textu  nulla  fit 
mentio,  usque  ad  baptismum  scilicet,  frustraque 
calumniam  vos  ingeritis  scriptori,  tanquam  Dei 
ille  Filium  in  utero  mulieris  incluserit.  At  vero 
hic  clamitat,  ut  videtur,  et  inscriptione  ipsa  sua 
se  prorsus  ab  boc  saorilegio  vindicat,  David  filium 
perhibenpex  ilia  stirpe  oriuodum  se  scripsisse,non 
Filium  Dei.  Nam  Jesum  quidem  eum,  qui  sit  Fi- 
Hus  Dei,8i  scriptoris  hujus  mentem  proposilumque 
consideres,  non  tam  iile  de  Maria  virgine  vult  nos 
accipere  procreatum,  quam  factum  aliquando  per 
baptismum  apud  fluenta  Jordanis.  IUio  enim  dicit 
baptizatum  a  Joanne  eum,  quem  David  in  exordio 
filium  designavit,  factum  aliquando  esse  Filium 
Dei  (Id,  III,  16,  H),  post  annosduntaxat^secundum 
Lucffi  fidem,  ferme  triginta,  ubi  et  vox,tuno  audita 
est,  dicens  ad  eum  :  Filiui  meus  es  tu;  ego  hodie 
genui  te  (Luc,  iii,  23,  22).  Vides  ergo  id  quod  ante 
annos  triginta,  ut  buic  videtur,  de  Maria  natum 
est.non  esse  ipsum  Fiiium  Dei,8ed  id  quod  de  bap- 
tismo  postea  factum  est  ad  Jordanem,id  esthomi- 
nem  novum,  tanquam  in  nobis  cum  credimus  ad 
Deum  ex  Gentilitatis  errore  conversi :  quod  ipsum 
tamen  nescio  utrum  satis  cum  eafide  faciat,quam 
voB  catholicam  nominatis  ;  sed  interim  sic  MatthflBO 
videtur,  si  sunt  ipsius  hec.Neque  enim  usquam  in 
partuntionibus  Mariae  dictum  legitur  illud,  Filius 
meus  es  tu,  ego  hodie  genni  ie;  aut,  Bic  est  Filiiu 
meus  dileetissimuSfin  guo  bene  complacui;  sed  inex- 
piatione  ejus  apud  Jordanem.Quod  si  et  tu  credas 
ita  utscriptume8t,eris  jam  quidem  Matthasanus^sio 
enim  mihi  dicendum  est^oatholicos  vero  nequaquam 


Nam  catholicam  fidem  novimus  ;  quas  tanto  longe 
abest  abhac  professioneMatthsei,  quantoprooulest 
et  a  vero,  Siquidem  symbolum  vestrum  ita  se  ha- 
beat,  ut  credatis  in  Jesum  Christnm  Filium  Dei, 
qui  sit  natus  ex  virgine  Maria  :  vestrnm  est  ergo, 
de  Maria  accipere  Filium  Dei ;  Matthsi,  ab  Jor- 
dane ;  nostrum,  ex  Deo  :|  ac  per  hoo  tam  vobia 
Matthaeus,  si  hapc  ejus  pro  certo  sunt,  oontrarios 
estin  professioneistasua.quam  nobis^nisi  quod  pau* 
lo  prudentior  vobis  inventus  e8t,ut  ortum  ex  femi- 
neo  sexu,  David  filio  ascriberet  magis,  quam  Filio 
Dei.Quapropter  de  duobosvos  unum  fateri  oportet. 
aut  hunc  non  esse  Matthaeum,qui  hsec  videtor  as- 
serere  ;  aut  vos  non  tenere  apostolicam  fidem. 

CAPUT  III.—  Nos  vero  quamvis  dehao  sententia 
nemo  prorsus  dejiciat,  ex  Deo  accipiendi  Filium 
Dei,  tamen  ut  muUum  imprudentisB  concedamus, 
ut  adigamur  et  falsis  credere,  ex  Jordane  nobis 
erit  factus  Jesus  Dei  Filius,  quam  natus  ex  utero 
muIieris.QuanquamnecipsequidomillequemMaria 
peperit,  Bi  ullus  erat,  recte  David  filius  appelletur» 
nisi  eum  constet  ex  patre  Joseph  seminatum.Quod 
quia  negatis,  illud  etiam  fateamini  necesse  est,  ne 
ipsum  quidem  esse  David  filium.Quoniam  quidem 
generatio  ab  Abraham  usque  ad  David,  et  a  David 
Joseph  adusque  deducitur,  per  omnes  scilicet  He- 
brsorum  patres :  ex  quo  quia  Jesus  conceptus  non 
est,  ut  legitur,  nec  filius  erit  David  :  longeque  de- 
mens  est,  qui  quem  siue  coitu  Joseph  de  Maria  na- 
tum  dicturus  erat,  hunc  in  principio  posuerit  esse 
filium  David.  Gum  ergo  ne  ipse  quidem,  qui  sit  ex 
Maria  genitus,  David  recle  filius  appelletur,  qoia 
non  sit  natus  ex  Joseph  ;  quanto  magis  Filius  Dei  ? 

CAPUT  IV.  —  Proinde  nec  virginis  ipsius  origo 
ex  hac  tribu  fuisse  monstratur,  unde  constat  esse 
David  ;  dico  autem  Judam,  de  quo  JudsBi  reges  : 
sed  ex  tribu  Levi,  unde  sacerdotes  :  quod  ipsum 
palam  est,quia  eadem  patrem  hahuerit  saoerdotem 
quemdam  nomine  Joachim,  cujus  tamen  in  hac 
generatione  nulla  usquam  habita  mentio  est.  Quo* 
modo  ergo  ad  hanc  Davidicae  cognationis  prosa- 
piam  Maria  pertinere  dicetur,  in  qua  eam  nec  pa- 
trem  habere  videas,  nec  maritura  ?  Ac  per  hoo  nec 
ille  David  filius  erit,quisquis  ex  eadera  nascitur  : 
nisi  ejufhanc  genitricem  sic  admoveas  Joseph,  ut 
ejus  aut  filia  probetur  aut  conjux. 

flAPUT  V.— AuGusTiNus  respondit :  Fides  catho- 
Hca  eademque  apostolica  est,  Dominum  nostrom  et 
Salvatorem  Jesum  Chri8tum,et  Filium  Dei  esse  se- 
cundum  divinitatem,et  filium  David  secundum  car- 
nem:quod  ita  probamus  ex  evangelicisetapostolicis 
Litteri8,ut  nemo  possit  contradicere  probationibas 
no8tri8,ni8i  qui  ipsis  Litteris  contradicit :  non  sicat 
sibi  Faustus  iste  propo8uit,ne8cio  quem  pauca  verba 
dixi88e,et  cantraejusdem  Pausti  veraipedlis  astutiaa 
nulla  postea  t0atimoniaprotali80e.Oood  ego  onm  fa* 


469 


LIBBR  VIGESIMUS  TERTIUS. 


470 


cero,  nihileiquod  respondeat  remanebit,  nisi  illud 

quodvimmanifestissimaBveritatisiQScripturissanc- 

tisexpresseilludereatqueevitareconaturyUt  falsail- 

ia  etdivinis  codicibus  immissa  respondeat.Quam  de- 

znentiamjuriosamqiiepraesumptionemetaudaciam, 

jam  Buperius  in  boc  opere,  quantum  sufficere  visum 

e8l,refutavi :  nec  eadem  repetere  oportet,  ut  modum 

sermonia  etiam  cogitemus.  Quid  igitur  opus  est  di- 

spersa  per  Scripturasomnes  quasrereatque  colligere 

teatimonia,quibus  contra  istum  probemus,  in  Libris 

maximaedivinflBque  auctoritatis,  eumdem  dici  Fili- 

om  Dei  unigenitum  semper  Deum  apud  Deum,  qui 

dicitur  etiam  filius  David  propter  acceptam  formam 

Bervi  ex  virgine  Maria  conjuge  Joseph?  Nunc  in- 

terim,  qaia  deMatthso  voluit  disputare,  nec  a  me 

totasMatthei  liber  huic  sermoni  inseri  potest,legat 

qoi  Yoluerit,  et  videat  quemadmodum  Matthsus 

enm,  qaem  parentes  ejus  enumeraturus  dicit  Oli- 

om  Davidy  narrando  usque  ad  passionem  ressurec- 

tionemque  perducat;  nec  alium  quam  ipsum  dicat 

4  virgine  Maria  de  Spiritu  sancto  conceptum  et  na- 

tom.  Gui  rei  adhibet  et  testimonium  de  propheta : 

Ecce  virgo  acdpiel  in  uierOt  et  pariet  /iitum,  et  vo- 

eabimi  nomen  ejns  Emmanuel^  quod  esi  interprelatumf 

Mobiscum  Deus  [Isai,  vii,  14;  Matth.  i,  23).  Eumdem 

qoe  baptizatum  a  Joanne,  audisse  de  coelo,  Hic  est 

FiUus  meus  dilectus,  in  quo  mihi  complacui  (Matih. 

m,  17)  :  de  quo  dictum  erat  jam  ex  partu  virginis, 

Hobiscum  Deus,  Nisi  forte  visum  sit  Fausto  minus 

esse  quod  dictus  est  Deus,quamquoddictU8  est  Fi- 

lios  Dei.Ex  hoo  enim  coigicere  conatus  estyMatthffio 

noD  ease  visum  quod  Fiiius  Dei  factus  iit  nisi  ex 

baptiamo,  quia  ibi  facta  est  vox  de  ccelo,  Hic  est 

FUius  meus :  cum  idem  evangelista  jam  superius 

adhibuerit  divinum  ex  propheta  testimonium,  ubi 

ipae  partus  virginis  appellalus  est,  Nobiscum  Deus. 

G^PUT  VL— Huncsane  misererum  delire  garru- 

lam  debemus  intueri  atque  observare,non  praetermit- 

tentem,  ubi  potuerit,lectori  vaniloquiorum  suorum 

eliam  de  Scripturarum  testimoiis  nebulas  offundere 

falflitatis:  sicutdeAbrahamdixit,  quod  Deonon  cre- 

diderat  de  Sarasibi  filium  promittenti,quando  cum 

ioeilla  concubuit;  cum  Scriptura  testatur,  nondum 

illi  partom  Sars  fuisse  promissum  (Gen,  xvi,  4,  et 

XVII,  47) :  vel  quod  uxorem  suam  sororem  mentitus 

nt;com  genus  Sar»  nusquam,in  iliisLitteris  legerit, 

qoiboe  de  hac  re  fides  habenda  est  (/(i. xii, \3^etxx, 

2, 12) :  et  de  Glio  ejus  Isaac,  quod  etiam  ipseRebec- 

cam  faleo  dixerit  sororem  suam  cum ;  genusejus  ibi 

aperte  scriptum  sit  (Id,  xxvi,  7,  et  xxiv; :  et  de  Jacob, 

qood  quotidie  certamen  esset  interquator  ejus  ux- 

ores,  qusnam  illum  deagro  venientem  prior  ad  con- 

cobitum  raperet;  quod  illic  omnimo  nusquam  le- 

gisae  convincitur.  Ecce  qualishomo  mendacesdivi- 

Dorom  Librorum  scriptores  se  odisse  glorialur,  qui 

etiam  de  evangelico  tanUe  auctoritatis  culmine  omni- 

bos  notoS  mentiri  sic  audet,  ut  non  Matthsum,  ne 


apostolici  nominispondere  comprimatur,  sed  nescio 
quem  alium  sub  Matthsi  nomine  velit  putari  scrip- 
sisse  de  Christo,  qud  non  vult  credere,  et  quod  ca- 
lumniosa  versutia  refutare  conatur. 

CAPUT  VII. —  Sic  ergo  de  ccelo  dictum  est  super 
aquam  Jordanis,  Hic  est  Filius  meus  dilectus,  in  quo 
mihi  complacui;  quemadmodum  dictum  est  et  in 
monie  (Matth.  xvii,  5).  Neque  enim  quia  et  ibi  de 
coelo  vox  ipsa  sonuit,  Filius  Dei  ante  non  fuit :  quan- 
doquidem  cx  utero  virginis  iile  accepit  formam  servi, 
qui  cum  in  forma  Dei  esset,  non  rapinam  arbitratus  est 
esse  aquaetis  Deo  {Philipp.  ii,  7, 6).  Denique  idemipse 
apostolus  Paulus  alio  loco  apertissime  dicit,Ctim  aur^ 
tem  venitplenitudo  temporiSf  misit  Deus  Filium  suum, 
factum  exmuliere^factum  subLege  (Galat,  vi,  4) :  mu- 
lierem  scilicct  more  locutionis  hebraic»  feminam 
appellans.  Ipse  ergo  estPilius  Dei,  qui  et  Dominus 
David  secundum  divinitatem;  etidem  ipse  HliusDa* 
vid,exsemine  David  secundum  carnem.  Quod  si  no- 
bis  credere  non  prodesset,  non  hoc  tam  attenteidem 
apoBtolus  Timotheo  commendaret,  dicens,  Memor 
esto  Christum  Jesum  resurexisse  a  mortuiSj  ex  semine 
Davidf  secundum  Evangeltum  meum  (II  Tim,  ii,  8). 
Gontraquod  Evangeliam  quiequisaliud  annuntiave- 
rit,  ut  anathema  sit,  magna  cura  fideles  admonuit 
[Galat,  I,  8,  9). 

CAPUT  VIIL  —  Quid  ergojam  moveatsanctiEvan- 
geli  sectatorem,qud  sine  conoubito  Joseph  Christus 
natus  ex  virgine,  filius  tamen  David  appellatur, 
oum  generatiomum  seriem  non  usque  ad  Mariam, 
aed  usque  ad  Joseph  Matthttus  evangelista  perdu- 
cat  ?  Primo,  quia  mariti  ejus  fuerat,  propter  virilem 
sexum,  potius  honorandapersonarneque  enim  quia 
concubitu  non  pemixtus,ideo  non  maritu8,cum  ipse 
Mattheus  narret  ab  angelo  Mariamco^jugemipsius 
appeliatam,  qui  narrat  quod  non  ipsiusconcubito, 
aed  de  Spiriu  sancto  conceperat.Quod  si  non  Mat- 
thffius  apostolus  ista  vera,  sed  aliquisalius  subejua 
nomine,  sicut  Manichtei  putant,  ea  falsa  conseribe- 
ret;  itane  sibi  etiam  ipse  in  rebus  apertissimifl  et 
tam  de  proximo  contextis  contraria  loqueretur,  ut 
quem  diceret  David  Filiom  de  Maria virgine  sineco- 
Josquam  viri  concubitu  natum,  ejusdem  parentes 
gradatim  enumerans,  usque  ad  eum  sine  aliqua  ra- 
tione  perduceret,  quem  non  commixtumMarias  ipse 
dixisset?  Si  enim  alius  enumerarelprogeneratorea 
Cbristi  a  David  usque  ad  Joseph,  discenseom  fllium 
David,et  alios  eumdine  uUiuBviriconcubituexMaria 
virgine  natum  diceret,  nec  eum  fiiium  David  appel- 
laret;  nec  sic  continuo  putare  deberemus,  eoe  sibi 
hflec  contraria  locutos  fuisse,  ut  vel  ambo  vel  unus 
eorum  falsitatis  convinceretur.  Gogitare  enim  debe- 
remus  fieri  potuisseutarabo  veradicerent,  utet  Jo- 
seph  maritusMaridB  diceretur,habeu8  eamconjugem 
continenter,  non  conoubitu,  sed  afifectu ;  non  com- 
mixtione  corporum,  sed  copulatione,  quod  eat  cha- 
rius,  animorum :  etideo  nondebuissevirom  virginis 


Mb8«  nonnuli,  de  Evangelio,  tanto  auctoritatis  euimine 
1  Am.Br.ttpIare8M8s.,cfe^t;4m^«/idno<«.  £t  ex  iisdem.     omnibus  noto. 


411 


CONTRA  FADSTDM  M\NICHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


472 


matris  ChriBti  separari  a  serie  parentum  Cbristi ;  et 
ipsam  Mariam  aliquaro  de  stirpe  David  venam  saa- 
guinis  ducere,  utcaroChristietiam  ex  virginepro- 
oreata  sine  David  semine  esse  non  posset.  Cum  vero 
unusidemquenarrator  utrumque  dicat,  utrumque 
commendet,  et  virum  Mariaa  Joseph  etChristi  virgi- 
nem  roatrem,et  Christum  exsemine  David  et  Joseph 
in  serie  progeneralorum  Christi  ex  David :  quid  res- 
tat  ut  credat,  qui  vult'  divino  Evangelio,  qoamhffi- 
reticorum  fabuiis  oredere,  nisi  et  Mariam  non  fuisse 
extraneam  a  cognatione  David,  et  eam  Joseph  con- 
jugem  non  frustra  appeilatam,propter  ordinem  se- 
xus  et  animorum  confoederationem,  quamvis  ei  non 
fuerit  carne  commixtus ;  et  Joseph  potius  propter 
dignitatero  virilero  abordinegenerationum  illarum 
noo  fuisse  separandum,  ne  hoc  ipso  videretur  ab 
illa  femina  soparatus,  cui  eum  coi\]ungebat  roentis 
affeclus;  et  ne  horoines  Odeles  Christi,  id  quod 
sibi  conJQges  carne  miscentur,  tam  magnum  in 
conjugio  deputarent,  ut  sine  hoc  conjuges  esse  non 
crederent :  sed  potius  dicerent  fldelia  conjugia,  mn- 
Ito  familiarus  se  adhsBrere  membrisCbristi,  quanto 
potuissent  iroitari  parentes  Christi  ? 

GAPUT  IV.  —  Nos  ergo  credirous  etiam  Mariam 
fliisse  in  cognatione  David,  quia  Scripturis  eis  credi- 
mus,  qusB  utruroque  dicunt^et  Christamexsemine 
David  secundum  carnero  {Rom,  i«3,  etll  Tim.  ii,  8), 
etejusmatrem  Mariaro,noncuroviroconcurobendo, 
sed  virginem  (Matth,  i,  iSyetLuc,  i,  27).  Quisquis  ita- 
que  dicit  Mariam  ad  oonsanguinitatem  David  non 
pertinuisse,roanifestum  estquod  istarum  Scriptura- 
rum  lam  excellenti  auctoritati  obluctetur  :  ipseergo 
convinoat  non  eam  pertinnisse  ad  seroen  David,  et 
hoc  ostendat,  non  ex  quibuscumquelitteris,  sed  ec- 
clesiasticis,  canonicis,  catholicis.  Alioe  quippe  apud 
nos  non  habent  ad  has  rea  uilum  pondus  auctoritatis : 
ips®  sunt  enim  quas  recipit  et  tenet  Ecclesia  toto 
orbe  diffu8a.qu89  per  illas  est  etiam  prophetata ;  et 
quemadmoduro  promissa,  sic  reddita.  Ac  per  hocil- 
lud  quod  de  generatione  Mari®  Faustus  posuit,  quod 
patrero  habuerit  ex  tribu  Levi  sacerdotem  quemdam 
noroine  Joachiro,  quia  canonicnm  non  est,  non  me 
constringit :  sedetiamsi  hoccrederem,ip8um  potius 
Joaehim  dicerem  aliqno  modoadDavid  sanguinem 
pertinuisse,et  aliquo  modo  ex  tribu  Juda  in  tribum 
Levi  fuisseadoptatum,  vel  ipsuro  velejus  aliquem 
progeneratorem,  vel  certein  tribu  Levi  ita  natnm,ut 
destirpe  David  consanguinitatem  aliquam  duceret: 
siout  fieri  potuisse  idero  Faustus  fatetur,nt  Mariade 
tribu  Levi  esset,  quam  tamen  constat  traditam  viro 
qui  fuerit  de  stirpeDavid,  id  est  de  tribu  Juda;  et 
ita  dicit  potuisse  accipi,  Christum  filium  David,  si 
Maria  filia  Joseph  fuisset',  Proinde  si  filia  Joseph 


^  Lov.f^titmavtt/^.Editi  autemalii  etM88.,7iit  vuit  di^ 
ffino  EvangeUo,  quam^  etc.  Sic  vero  passim  ADgastinus. 

s  Istud,  si  Mana/Hia  Joseph  fuinet^  abest  ab  editis  Am. 
Er*  ei  noanollis  Mss. 


nupisset  in  tribu  Levi,  non  absurde  diceretar  etiam 
filius  David,  quisquis  deiilaet  in  tribu  Levi  natas 
fuisset :  ita  si  mater  illius  Joachim,  quem  patrem 
MarisB  Faustus  comroemorat,de  tribu  Judaet  genere 
David  nupsit  intribu  L«vi,  non  imroerito  et  Joachim, 
et  Maria^  et  filius  Maris  etiaro  sic  ex  David  semine 
veraciter  perhibentur.  Hoc  ergo  potius,  vel  tale  ali- 
quid  crederero,si  illius  apocryph»  scriptur»»  ubi 
Joachiro  pater  Mariae  legitur,  aQctoritate  deUnerer, 
quaro  roentiri  Evangelium  io  quo  soriptum  esi;  et 
Jesum  Christum  Filiom  Dei  Salvatorem  nostram  ex 
semineDavid  secundum  oarnem,etpervirginemMa- 
riaro  procreatum.Sufficitergo  nobis  quod  Scripta- 
rsB  quaB  hoc  dicunt,  et  quibus  credimae,  ab  inimi- 
ois  suis  de  nulla  possunt  falsitate  convincf. 

CAPUT  X.  ~  Non  roihi  ergo  vicissim  dicat :  Etsi 
ego  non  ostendo  Mariam  non  fuisse  de  cog^atione 
David,tu  quodinde  fueritostende.Hocenimostendo 
ciarissimo  planeatqne  fortissimo  documento,  quod 
Scriptura  corofirmatissiroffi  auctoritatiset  Gfaristam 
dicit  ex  seroine  David,  et  ^us  matrem  eine  nlliaa 
concubitu  virginem  Mariam.  Quam  vero  sibi  Faas- 
tuscujusdam  quasi  turpitudinis  visusest  vereoan- 
dissimus  detestator,  cum  diceret  :  Prustra  voi  oi- 
lumniam  ingeritis  scriptori^tanquam  Dei  iileFiUum  tn 
utero  mulieris  inetuserit  !tion  plane  catholica  fidet, 
quse  ChristumDei  Filium  natum  secundumcamem 
credit  ex  virgine,  ullo  modo  eumdem  Dei  Filium 
sic  in  utero  mulieris  includit,  quasi  extra  non  eit, 
quasi  cceli  et  terrae  adroinistrationem  deeeraerit, 
quasi  a  Patre  recesserit :  Sed  vos,  Manichei»  oorde 
illo,  quo  nihil  potestis  nisi  corporaliaphantasmata 
cogitare  ista  oronino  non  capitis,  quomodo  Dei 
Verburo,  Dei  Virtus  atque  Sapientia,  in  ee  manena 
et  apud  Patrem,  et  universam  creaturam  regens, 
pertendat  a  fine  usque  ad  finem  fortiter,  et  diapo- 
nat  omnia  suaviter  {Sap.  viii,  1).  In  cujas  diaposi- 
tionis  admirabili  et  ineffabilli  facilitate  sibi  etiam 
matrem  in  terra  disposuit,  et  propter  servoa  aaos 
de  corruptionis  servitute  liberandos  in  ea  formam 
servi,  hoc  est,  mortale  corpus  accepit,  aoceptam 
monstravit.monstraturoque  et  morteprostatum  re- 
surrectiono  sursum  erexit',  et  tanquam  tempium 
aolutum  iterum  sdificavit.  Vos  tamen  qui  haec  cre- 
dere  quasi  sacrilega  formidatis,  non  roembra  dei 
vestri  in  utero  virginis,  sed  inuteriBomnlamfemi- 
narum  carnalium  ab  elephantis  usque  ad  masoas 
includitis.  An  ideo  vobisvideturviliorverus  Chris- 
tus,  quia  sic  Verbum  dicirous  camem  factam  in 
utero  virginali,ut  nulla  sui  commutationein  natara 
propria  inviolabititer  permanens  templum  sibi  ho- 
minem  coaptarit;  et  ideo  vobis  charua  est  deua 
vesterquia,  tot  vincuiis  camium  colligatus  et  in- 
quinatus  in  iila  parte  qua  etiam  in  globa  figendus 
est,  sine  causa  auppetias  deprecatur,  aut  etiam  pe- 
nitus  oppressus  deprecari  non  sinitur. 

*  Plures  Mis.,  rvrsum  ertxit. 


473 


LIBER  VIGESIMUS  QDARTUS. 


474 


LIBER  VIGESIMUS  QUARTUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixil :  Quid  ita  ho- 

minefn  negatis  fieri  a  Deo  ?  Nod  quidem  nos  omnifa- 

liam  hominem  a  Deo  fieri  pernegamus:8ed  quis,et 

quandOyel  quemadmodum  nat,hoc  quserimus.  Quo- 

niamquidemsuntsecundumApostolumhominesduo 

qaornm  alterum  quidem  interdum  exteriorem  vocat, 

plerumque  veroterrenum,nonnunquain  etiam  vete- 

rem;  alteram  vero  interiorem  et  ccBlestem  dicit  ac 

novnm  {Bom,  vi,  vii,;  I  Cof.  xv;  II  Cor,  iv  ;  Ephes. 

m,  IV,  et  Coloss,  iii).   Horum  ergo  uter  fiat  a  Deo, 

qusrimus.  Quoniam  quidem  et  nativitalis  nostrs 

temporaduo  sunt ;  unum  illud,quo  nos  irretitoscar- 

nalibus  vinculis,  in  lucem  hanc  natura  produxit ; 

•Iterum  vero,  r.um  veritas  nos  ex  errore  conversos, 

ad  86  regeneravit  initiatos  ad  fidem.  Quod  tempus 

secandffi  nativitatis  in  Evangeiio  Jesu  significans, 

dteit:  iVtit  quis  natus  fuerit  denuo,  non  potest  videre 

re^fnumDtff. Quod  cum  Nicodemus  parum  intelligens 

bcsitaret,  et  qualiter  id  fieri  posset  percontaretur: 

nequeenimpossehominem  seneminuterum  matris 

introire,  et  iterum  nasci:  Jesus  ei  respondens,  iVm 

fiitf  naius  fuerit,\nqu\i,ex  aqua  et  Spiritu  Sancto»non 

foiest  videreregnum  Dei.Ei  sequitur^Qu^xf  nasdtur  de 

eame,  caro  est ;  et  quod  nascitur  de  spiritu.spiritus  esi 

{Joan,  m,  3-6).  Quapropter  si  et  nativitas  non  ea 

lola  est  •jua  in  corpore  gignimur,sed  et  illa  alia  qua 

renasciiiiur  spirilu,  non  minor  sque  cura  est  et  hoc 

ipanm  quffirere,  in  quanam  earum  nos  faciat  Deus. 

Modus  quoque  nascendi  duplex  ost,  unus ille  furoris 

et  intemperantise  proprius,quo  sumusageneratori- 

bae  tarpiter  et  per  libidinemsaii ;  alter  vero  hone- 

statis  et  sanotimonis,  quo  in  Christo  Josu  per  Spi- 

ritam  sanctum  sub  bonorum  doctrinis  disciplinati 

lamas'  ad  fidem:  unde  etiam  omnis  religio,  et 

-  mazime  christiana,  ad  sacramentum  rudes  infantes 

appelJat.  Quodet  ipsum  significans  Apostolus  ail: 

Fittoli  mei,quos  iterumparturio,donec  formetur  Chri- 

slusin  vo62«(Ga/aMv,  19).  Quarejam  non  quaeritur, 

ntram  Deus  bominem  faciat;  sed  quando,  et  quem, 

et  qaemadmodum  faoiat :  nam  si  cum  in  utero  Ongi- 

mar,at  fere  Gentibus  placetet  Judaeis  et  ipsis  vobis, 

tane  nos  Deasformatad  imaginem  suam  ;  et  veteres 

008  facit,  et  per  furorem  ac  libidinem  creat,  quod 

baad  acio  utrum  divinitati  ejus  conveniat.  Si  vero 

oam  credimus  etad  meliorem  vitae  convertimur  sta- 

tom,  tanc  formamur  aDeo,ut  fere  Christo  placet  et 

((las  Apostolis  et  nobis  ;  profecto  et  novos  nos  faoit 

DeoSy  et  honeste  facit  ac  pure:  quo  quid  consenta- 

neam  quidveconveniens  roagis  sanctao  ejusest  ac  ve- 

nerabili  majestafi  ?  Quod  si  et  vos  auctoritatem  Pauli 

non  8perniti8,ex  ipsovobis  quemnam,etquando,et 

qaemadmodum  Deusbominem  faciat,ostendemas. 

Dicit  ad  Epheaios :  Ut  deponaiis  secundum  priorem 

eonoeriaiionem  veterem  hominem,qui  corrumpitur  per 

<  Am.  el  noitif  ottlies  Mii.,  diec^>ulati  imnus. 


desideria  *  erroris:  renovamini  autem  spiritu  mentis 
vestrx,et  induite  novum  hominem,qui  secundum  Deum 
creaius  est  injustitia  et  sanctitate  veritatis  (Ephes.vft 
22-24).  Vides  ergo  quando  creatur  bomo  ad  imagi- 
nem  Dei,  vides  hic  et  bominem  ostendi  alterum,  et 
nativitatem  aliam,  et  alium  nascendi  modum.  Nam 
cum,Exuitevo8et  induite,  dicit,  teropus  utiquecre- 
dulitatis  signiflcat:cumverohominem  novum  a  Deo 
oreari  testatur,tum  indicatveterem  necabipsoesse, 
nec  secundum  eum  formatum.  Et  oum  prosequitur 
dicens  illum  quidem  fieri  in  sanctitate  etjustitiaet 
veritate,tunc  designat  at  {ue  demonstrat  alterum  il- 
lum  nativitatis  morem,quemdixi  longe  dissimilem 
huic,quicorporano8trafuriosisgenitorumcompIexi- 
bus  seminavit;quemque  etiam  ostendit  exDeo  non 
esse.cum  illum  solum  monstravit  esse  ex  Deo.Nec- 
non  et  ad  Colossensesidipsum  denuo  dicii  iBxspo- 
iiate  velerem  hominem  cum  actibus  suis,et  induite  nO' 
tmm,  qui  renovatur  in  agnitione  Dei^,secundum  tma- 
ginem  ejusqui  creaoiteum  in  vobis,Ei  hincergo  non 
solum  hominem  novum  ostendit  eum  esse  quem 
Deus  faciat,  sed  quandoetiam  et  quibus  modisfor- 
metur,edocuit,id  est,  in  agnitione  Dei,quo  significa- 
tur  credulitatis  tempus.  Et  Adhuc, secundum  imagi' 
nem,iuquii,ejus  qui  creavit  ^ttm:ut  exhoc  liqueat  ve- 
terem  hominem  nec  imaginem  esse  Dei,nec  ab  ipso 
formatum.  Nam  et  iilud  quidem  quod  sequitur,  di- 
cens,(/^2  non  est  masculus  et  feminajudxus  et  GrX" 
eus,  Barbanu  ei  Scyfha  (Coloss.  ii ,  9  11) :  magis  ac 
magis  ostendit  nativitatem  hanc,qu6e  nosmaresfecit 
ac  feminaSfGraecos  et  Judaeos,Scythas  et  Barbaros, 
non  eam  esse  in  qua  Deus  operatur,  cum  hominem 
format ;  sed  illam  qua*  nos  omai  exutos  nationum 
varietate  sexusque  et  conditionis  unura  reddit,  ad 
instar  ejus  qui  unifs  est,id  est,Ghri8tus:sicut  idem 
rursus  apostolus  dicit,  Quotquot  in  Christo  bapti%ati 
sunt,Christum  induerunUnon  est  Judaeus  neque  Grse- 
cus,  non  esi  masculus  neque  femina,  non  est  servus  ei 
tiber;scd  omnes  in  Christo  unum  sunt(Qalat,  iii,27,28). 
Brgo  tunc  fit  homo  a  Deo,  cum  flt  unus  ex  muitid, 
non  cum  exuno  divisus  est  in  multa.Divisit  autem 
nos  primus  ortus,  id  est,  corporalis;  secundus  adu- 
nat,  intelligibilis  ac  divinus  :  eoque  rectissime  nos 
bunc  quidem  corporisnatura  ascribendum  putavi- 
mu8,illumverosupernaB  msgestati.Qua  propler  idem 
rursuin  apostolus  ad  Corintbos  dioiifln  Christo  Jesu 
per  Evangeltum  ego  vos  genui  (I  Cor,  iv,  15) :  et  ad 
Qttlatas  de  semetipsOfCum  placuiiei,quimesegrega' 
vit  de  utero  matris  mess^ut  revelaret  Filium  suum  in  mOf 
ut  eum  annuntiarem  in  Gentes^  continuo  non  acquievi 
eami  et  sanguini  (Galat,  i,  15,  16).  Vides  ergo  abi- 
que  eum  in  hac  altera  nativitate  nostra,  spiritaali 


1 8ic.  Am.  Er.  et  Mss.  At  Lov.,  seeundum  desiderftu.j^ 
s  Nonnolli  Mis.  hic  et  infra,  <n  agnitionem  Dei.      ~  ^| 


475 


CONTRA  PADSTDM  MANICH^UM,  S.  AUGDSTINl 


476 


duntaxat  ^  asseverantem  nos  a  Deo  formari ;  non  in 
priore  illa  obscaena  ac  propudiosa,  quae  nos  nihilo 
praestantius  neque  mundius  animalibus  cseteris  in 
utero  materno  et  concepit  et  formavit  et  genuit.Qua 
de  re  animadvertere  si  volueritis,  invenietis  hao  in 
parte  nos  non  tam  professione  a  vobis  distare^quam 
intellectu.  Siquidem  vobis  placuerit  hoo  veteri  et 
exteriori  homini  ac  terreno  tribuere,  ut  sit  a  Deo 
formatus  ;  nos  vero  contra  ccelesti  boc  dederimus, 
et  interiori  ac  novo  homini  deferamus  :  neque  id  tef 
mere  aut  prssumptive,  sed  a  Chriso  discentes,  et 
ejus  Apostolis,  qui  primi  eadem  in  mundo  docuisse 
monstrantur. 

CAPUT  II.  —  AuGUSTiNUS  respondit :  Paulus  qui- 
dem  apostolus  interiorem  bominem  in  spiritu  men- 
tis  *,  exteriorem  vero  in  corpore  atque  ista  mortali 
vitavuHintelligi:  nontamen  utrumquehorum  simul 
duoB  homines  euro  dizissealiquandoinejusLitteris 
legitur;sed  unum,quem  totum  Deus  fecerit,id  est, 
et  id  quod  interius  est,  et  id  quod  exterius  est:  sed 
eum  ad  imaginem  suam  non  fecit,nisi  secundum  id 
quod  interius  est,  non  solum  incorporeum»  verum 
etiam  rationale,  quod  pecoribus  non  inest.  Non  ita- 
que  unum  bominem  fecitad  imaginem  suam.etal- 
terum  fecit  non  ad  imaginem  suam  :  sed  quia  hoc 
utrumqueinteriusetexterius  simulunus  homoest, 
hunc  unum  hominem  ad  imaginem  suam  fecit.non 
secundum  id  quod  habetcorpus  corporalemque  vi- 
tam ;  sed  seoundum  id  quod  habet  rationalem  men- 
tem,  qua  cognoscat  Deum,  et  omnibus  irrationali- 
bus  eadem  rationisexcellentia  prsponatur.Sed  illud 
interius  concedit  Faustus  a  Deo  fieri, Cum  •  renova- 
tur,  »  inquU,  •  in  agnitione  DeifSecundum  imaginem 
ejusqui  creavit  eum.  •  Baoc  Apostolicam  plane  agno- 
8C0  sententiam  (Coloss,  iii,  10) :  quare  ipse  alteram 
Don  agnoscit,  Detu  posuit  membrajingulum  quodque 
eorum  in  corpore  prout  voluit  (1  Cor.  xii,  18)  ?  Ecce 
Deusetiam  exterioris  bominis  effectorab  eodem  apo- 
Btolo  prsedicatunquare  indeeligitquod  proseputat, 
et  tacetautrespuit  quod  Manichsi  fabulas  ampulat? 
Item  cum  de  lerreno  et  ccBlesti  homine  dissereret 
idem  Paulus,inter  mortalemimmorlalemque  discer- 
nens,inter  id  quodin  Adam  sumus,et  illudquodin 
Christo  erimus,  ex  ipsa  Lege,  ex  ipso  libro  et  ex 
ipso  loco  adhibuit  terreni,id  est,  animalis  corporis 
testimonium,ubisoriptumestquodDeusetiamterre- 
num  hominem  fecit.Nam  cum  ageret  quomodo  re- 
Burgent  mortui.et  quo  corpore  venient,cum  dedis- 
set  similitudinem  deseminibusfrumentorum,quod 
nuda  grana  seminentur,  et  Deus  illis  det  corpus 
quomodovolueritfUnicuiqueseminumpropriumcor- 
pus :  ubi  nihilominus  Manichffii  evertit  errorem,  qui 
et  grana  et  herbaset  omnesradicesacfruticesgen- 
tem  tenebrarum  dicit  creare,  non  Deum  ;  et  in  eis 
formis  atque  generibus  rerum  Deum  potius  credit 
alligari,quam  horumaliquid  operari :  cum  ergo  con- 
tra  Manichsi  sacrilegam  vanitatem  etiam  ista  dixis- 


venit  ad  camium  differentias :  Non  cmttitf,  inquit, 
caro  eadem  caro  :  inde  ad  oorporum  ccBlestium  atque 
terre8trium,inde  ad  mutationem  corporis  nostri  qua 
fieri  possit  spirituale  atque  coeleste :  Seminatur^  in- 
quit,  in  contumelia,  surget  in  gloHa :  seminatur  in  m- 
firmitate,surgetin  virtute:  seminatur  corpus  animale^ 
surget  corpus  «pirt/ua^.  Atqueinde  volens  ostendere 
originem  corporia  animalis :  Si  est,  inquit,  corpus 
animale^  est  et  spirituaie  ;  sicut  scriptum  est^  Factus 
est  primus  homo  Adam  in  animam  viventem  (I  (^or.xv, 
35-45). Hocautem  in  Genesi  scriptum  est  (Gen.  ii,7), 
ubi  narratur,  quomodo  Deus  hominem  fecerity  et 
oorpus  quoddeterra  formaverat  animaverit.  Veterem 
autem  hominem  nihil  aliud  Apostolua  quam  vitam 
veterem  dicit,  quae  in  peccato  est,  in  quo  secundum 
Adam  vivitur  :  de  quo  dicit,  Per  unum  hominem  pec- 
catum  intravit  in  mundum,  et  per  peccatum  mors ;  ei 
ita  in  omnes  homines  pertransivit^in  quo  omnespecca- 
verunt  {Rom,  v,  12),  Ergo  totuB  ille  homo,  id  e«t, 
et  interiore  et  exteriore  sui  parte,-inveteravit  pro- 
pter  peccatum,et  pcens  mortalitatis  addictus  e8t:re- 
novaturautemnuncsecunduminterioremhominemy 
ubi  secundum  sui  Creatoris  imaginem  reformatur, 
exuens  se  iqjustitiam,  boo  est,  veterem  hominem ; 
et  induens  justitiam,  hoc  e8t,novum  hominem.Tuno 
autem  cum  resurget  corpus  spirituale,  quod  semina- 
tur  animale,  etiam  exterior  percipiet  cceleBtiB  habi- 
tudinis  dignitatem  :  ut  totum  quod  creatum  est  re- 
creetur,  et  totum  quod  factum  est  reficiatur,  illo  re- 
creante  qui  creavit,  et  reficiente  qui  fecit.  Quod 
breviter  explicat,  ubi  ait :  Corpus  quidem  mortuum 
est  propler  peccatum^  spiritus  autem  vita  est  propter 
justitiam.  Si  autem  Spiritus  ejus  qui  suscitavit  Jesum  a 
mortuis,  habitat  in  vobis ;  qui  suscitavit  Christum  a 
mortuis^vivificabit  et  mortalia  corpora  vestra  per  inha- 
bUantem  Spiritum  ejus  in  vobis  (Rom.  viii,  10,  11). 
Nam  quis  catholicaveritate  instructus  ignorat,  se- 
cundum  corpus  esse  alios  homines  masculos,  alios 
feminas,  non  secundum  spiritum  mentis,in  quo  re- 
novamursecundum  imaginemDei?Verumlamen  quia 
utrumque  Deus  fecit,  rursum  idem  apostolus  testis 
est,  ubi  dicit :  Neque  mulier  sine  viro,  neque  vir  sine 
muliere  in  Domino  :  sicul  enim  muliere  ex  viro^ita  ei 
vir  per  mulierem  ;  omnia  autem  ex  Deo  (I  Cor.  xi,ll» 
12.  Quid  ad  haec  dicit  inepta  fallacia  hominum  alie- 
natorum  a  vitaDei  per  ignorantiam,quffi  est  in  illis 
propter  cfficitatem   cordis  eorum  (Ephes.  iv,  18), 
nisi,  In  apostolicis  Litteris  quod  volumus  verum  est, 
quod  nolumuB  falsum  est?  Sic  delirant  Manicbsi : 
8ed  respiscant*,  et  non  sint  Manichffii.A  quibus  si 
quaeritur  (quoniam  *  interiorem  hominem  renovari 
adimaginem  Dei  fatentur ;  et  hoc  testimonium  ultro 
etiam  pioferunt:  tuno  autem  dicit  Faustus  quod 
Deus  faciat  hominem,  quando  interior  in  Dei  agni- 
tione  renovatur),  utrum  eum  ipse  fecerit  qui  reficit, 
ipse  condiderit  qui  renovat;  reapondebunt»  Ipse. 
Cui  responsioni  eorum»  si  aciUiciamuSy  qusrentes 


^  Plenqae  Mss.ispiritualium  duntaxat, 
*  Am.  £r.  et  Mm.»  per  spiritum  mentis. 


i  In  Mss.,  Sie  delirent  Mankhmi^  et  resipiseani, 
g^*  Sola  editio  Lov.»  quimedo.  MinnB  bene. 


477 


LIBER  VIQESIMUS  QUINTUS. 


478 


qunndo  eum  formaverit  quem  nuno  reformat:quffi- 
rent  ubi  se  abscondant,  ne  fabulae  suae  dedecus  ape- 
rire  cogantur.Neque  enim  dicunnt  a  Deo  formatum 
vd  cooditum  vel  in8titutum,8ed  desubstantia  ejus 
partem  prorsus  ejus  adversus  hostes  missam  :  nec 
peccato  inveteratum,  eed  necessitate  captivatum  et 
deformatum  ab  inimicis,  et  caetera  qus  jam  tadet 


dicere.  Ibi  enim  et  primum  hominem  commemo- 
rant,  uon  quem  dicit  Apostolus  de  terra  terrenum 
(I  Cor.  XV,  47),  sed  nescio  quem  suum  proprium  ex 
arca  mendaciorum  prosilientem  :  de  quo  Faustus 
tacet  omnino,  cum  de  bomine  sibi  proposuerit 
qusstionem  timens  ne  aliquo  modo  eis  contra  quos 
disputat,  innotescat. 


LIBER  VIGESIMUS  QUINTUS. 


GAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Deus  finem 

habet,  aut  inOnitus  est  ?  Si  oratio  vestra  non  fallit, 

qu»  dicit,  Deus  Abraham,  et  Deus  Isaac,  et  Deus 

Jaoob  (Exod,  iii,  15),  habet  finem  Deus :  nisi  forte 

alter  est  hic  de  quo  perrogas,  et  alter  quam  oratis: 

alioquin  circumcisionis  terminus,  qui  Abraham  et 

Isaac  et  Jacob  a  gentium  csterarum  societate  dissi- 

gnat  {fien,  xvii,  9-14),  etiam  Dei  ipsius  circa  eos 

terminat  potestatem.Cujus  autem  finita  potestas  est 

et  ipse  non  caret  fine.  Denique  non  antiquorum  qui 

dem  bac  oratione  mentionem  faoitis,  qui  ante  Abra- 

bam  fnerunt ;  Enoch  dico,  et  Noe»  et  Sem  [Gen,  v), 

ac  reliquos  eorum  8imile8,quos  fuisse  quidem  justoe 

Id  praputionon  negati8,8ed  quia  iidem  circumcisio- 

nis  insigni  carebant,ne  ipsorum  quidem  vultia  esse 

Oeam,  sed  soliua  Abrabas  et  seminisejus.  Igitur  si 

est  unu8  etindnitus  Deu8,quid  sibi  vult  bsc  invoca- 

tionis  vestrn  tam  diligens  et  sollicita  cautio,ut  non 

contenti  nominasse  Deus,  adjiciatis  et  cigus,  Abra- 

ham  scilicet,  et  Isaac  et  Jacob  :  tanquam  in  turba 

aliqua  deorum  erratura  aut  naufragium  passura  ve- 

atra  oratione,  nisi  ad  signum  naviget  Abrahs?  Et 

huDC  quidem  ^  certa  de  causa  Judsos  orare  haud  ab- 

surdum  est,  utpote  circumcisos  ;  sic  enim  circum- 

ciaionis  ee  iovocare  designant  Deum,  propter  deos 

prsputii :  vos  vero  cur  hoc  ipsum  faciatis,parum  in- 

tellig3  ;  cum  minime  geratis  signum  quod  habuerit 

Abraham,  cujus  yos  invocatis  Deum.  Vere  enim, 

quod  intelligi  datur,  cognitionis  mutue  causa»  nea 

seecilicet  invicem  aberrarent,  notas  sibimet  hujus- 

modi  alternis*  imposuissevidentur  Judffii,ac  Judso- 

mm  Deu8 :  atque  ipse  quidem  eos  circumcisionis 

obsccBDO  charactere  8ignavit,quo  ubicumque  terra- 

ram  fuerint,  ubicumque  gentium,  per  circumcisio- 

nem  tamen,ipsiu8essenoscantur;iidem  verosuum 

▼icissim  Deum  parentum  suorum  cognomine  signa- 

vemnt,   quo  ubicumque  et  ipse  fuerit,  io  magna 

quamvisdeorum  frequentia,cum  Deus  Abraham  au- 

dierit,  et  Deus  leaac,  et  Deus  Jacob,  protinue  se 

invocari  cognoscat.  Quod  fere  in  multis  fieri  solet 

onum  babentibu8nomen,ut  eorum  nemo  appellatus 

respondeat,  nisi  audito  cognomine.Sic  namque  et 

pa8toratquearmentariuspecoribusnota8inurunt,ne 

eorom  quisque  pro  suo  usurpetalienum.Quibusquia 

etvoBslmiliter  tacitiSyDeum  Abram  dicente8,etDeum 

IsaaoetOeomJacob,  non  solumfinemostenditieha- 

1  ^  aliqnot  Mss.  Editi  vero,  Et  fuec  quidem, 
*  QtterwnilB  eodex,  altemas. 


bere  Deum,  sed  quod  sitis  etiam  vos  ab  eodem  alie- 
ni,signi  ejus  ac  sacramenti  expertes,  quod  est  viri- 
lium  mutilatio,  per  quam  idem  euos  agnoscit.Qua- 
propter  bic  si  estDeus  quem  coliti8,liquet  ex  hoo  ad-> 
modum  quod  habeatfinem.  Si  veroinfinitum  Deum 
esse  vultis,  huic  vos  ante  renunliare  necesse  est,  et 
oratione  mutata  erroris  prseteriti  vestri  poenitudi- 
nem  gerere.Bt  hoc  quidem  dictum  ita  est,  utde  ves- 
tro  vos  vicisse  videamur:  alioquin  summus  et  verue 
Deus,  utrum  eit  idem  infinitus  necne,  si  quasritur, 
de  hoc  vero  nos  boni  et  mali  contrarietas  breviter 
poterit  edocere.  Quoniam  quidem  si  non  est  ma- 
lum,  profecto  infinitue  est  Deus ;  habet  autem  fl- 
nem,  si  malum  est :  oonstat  autem  esse  malum : 
non  igitur  infinitus  est  DeuB :  illinc  enim  esse  ma- 
la  accipiunt,  ubi  bonorum  est  finis. 

GAPUT  II.  —  AuGUSTiNUS  respondit^Absit  uthoc 
Yos  quisquam  interroget,  qui  vos  novit,  aut  de  hac 
omnino  re  cum  talibus  disputet.  Prius  enim  eetis  a 
figmento  carnalium  corporaliumque  cogitationum 
piafideetquantulacumqueverilatisrationemundan- 
di,  ulspiritualiaquoquo  modoetex  quantacumque 
parte  cogitare  possitis.  Quod  quamdiu  non  potestis 
(bsresis  quippe  vestra  nihil  aliud  novit,quam  et  cor- 
pus  et  animam  et  Deum  per  locorum  spatia  vel  finita 
vel  inflnitadi8tendere,cum  solum  corpus  talia  occo- 
pet  spatia,  vel  spatiis  talibusoccupetur  ,  consultius 
feceritiSjSi  vos  huic  quffistioni  non  conimiscueritis^, 
ubi  nec  docere  potestis  aliquid  veri,  sicut  nec  in  cffi- 
teris ;  nec  discere  estis  idonei,quod  fortasse  potestis 
in  csteri3,si  superbi  liligiosiquenon  sitis.Gum  enim 
quaericoepeiit,  quomodositDeusfinitus,  quem  nui- 
lus  locus  capit ;  quomodo  infinitus,  quem  totum  Fi- 
lius  novit :  quomodo  finitus,  immensus  ;  quomodo 
infinitu8,perfectu8 :  quamodofinitu8,nullumhaben8 
modum  ;  quomodo  infinitas.modus  omnium:omni8 
oogitatio  carnalis  evanescit ;  et  si  vult  se  fieri  quod 
nondum  est,priu8  ex  eo  quod  est  erubescit.Quapro- 
pter  hoc  quod  nobis^proponitis  de  Deo  finito  etinfi- 
nito,meliu8  tacendo  finitis,donec  a  fine  Legis,  quod 
est  Christus,  tam  longe  aberrare  deainatis.  De  Deo 
autem  Abrabam  et  Isaac  et  Jacob,cum  ipse  sit  omnis 
creaturffi  verus  Deus,  cur  illo  nomine  se  populo  suo 
insinuarevolueritjam  quantum  sat  eratdiximu8.De 
circumcisioneetiam  in  superioribus  hi]g  us  operie  par- 

*  Lov.  et  quidam  Mss.,  huic  guMitioni  non   eofnmire- 
ritis, 

*  Plerique  Mss.,  vokU, 


479 


CONTRA  FAUSTUM  MANlCHiEUM,  S.  AUGUSTINl 


480 


tibu8ContracaIumnia8imperitas8a^pere8pODdimu&. 
I8ti  autem  signum  in  parte  corporis  congruadivinilus 
datum,quo  carnis  expoliatio  figurata  est,  si  quera- 
admodum  dictum  sit,  Omnia  mu7i(2antttm/i«,  cbris- 
tiana,  non  baeretica  mento  cogitarent,  nullo  modo 
frriderent.Sed  quia  verum  est  et  quod  sequitur,  Im- 
mundisautemei  infidelibus  nihil  esi  mundum^sedpoliu- 


ta  suni  eorum  et  mmis  ei  conscientia  {TitA,ib)  :riden- 
tes  eo8,  et  dicacitcr  insultantes,  leniter  admone- 
mus,  si  secundum  ipsos  circumcisio  turpis  esti 
non  eos  babere  quod  ibi  rideant,  sed  quod  lugeant; 
quia  deus  eorum  et  illi  particule  quas  praeciditur, 
et  illi  sanguini  qui  distillat,  illigatus  et  inquinatus 
admiztus  est. 


LIBER  VIGESIMUS  SEXTUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Jesus  si  natus 

non  e8t,quomodo  mortuusest?  Hoc  jam  sane  con- 

jectura  est :  conjecturis  autem  nemo,ni8i  quem  pro- 

bationes  defecerint,  utitur.  Respondebimus  tamen 

etiam  ad  boc,nec  aliunde  quam  de  bis  quse  credere 

soletis,  afferentes  exempla :  quae,  si  vera  8unt,con- 

flrmabunt  et  nos  ;  si  falsa,  destruent  et  vos.  Dicis 

6rgo:Quomodo  mortnus  est  Jesus.si  boroo  non  fuit  ? 

Et  ego  abs  te  requiro  ;  Elias  quomodo  mortuus  non 

e8t,cum  fuerit  bomo?  An  buio  mortali  praeter  oondi- 

tionem  suam  licuitjus  immortalitatis  invadere,Cbri- 

8to  non  licuit  immortali  de  morte,  si  necesse  fuit, 

aliquid usurpare? Et  si  Elias  in  eternum  vivit  contra 

naturam,Je8um  ad  triduum  tantum  cur  non  magis 

oontra  naturam  mcri  potuisse  concedas ;  praesertim 

cum  etiam  boc  non  solum  de  Elia  oredatis^sed  et  de 

Moyse  atque  Enocb,  quod  sint  immortales,  et  ipsi 

rapti  cum  corporibus  suis  in  ccBlum  ?  Quapropter  si 

hoc  argumento  recte  colligitur  Jesum  fuissehomi- 

nem^quiamortuusest^poteriteodemnihilominusar- 

gumento  colligi  et  Eiiam  non  fuisse  bominem,  quia 

mortuusnon  est.Falsum  est  autem  non  fuisse  Eliam 

hominem,  quamvis  immortalis  credatur  :  falsum 

aeque  erit  Jesum  fuisse  hominem,  quamvis  aestime- 

tur  mortuus.Et  si  mibi  vera  dicenti  vis  credere  uter- 

que  eorum  apud  Hebraeos  falsam  traxit  opinionem, 

Jesus  de  morte,  et  de  immortalitate  Elias  :  nam  nec 

bicmortuus  est^nec  ille  non  mortuus :  sed  vos  quod 

vulti8,crediti8  ;quod  non,redigitisad  naturam.Qua- 

propter8iquidnaturapropnum8itqu6Britur,illaqui- 

dem  nec  immortalem  mori  vult,  nec  non  mori  mor- 

talem.Si  vero  potestatem  in  Deo  atque  bominead  ef- 

ficienda  qu®  velint  quaerimus,  magis  puto  Jesum 

mori  potuisse,  quam  non  mori  Eliam  :  megor  enim 

potestas  in  Jesu  quam  in  Elia.Et  si  tu  impotentio- 

rem  contra  natur®  licentiam  levas  in  coelum,  con- 

secrasqne  perpetuitati,  naturae  et  conditionls  ejus 

oblitus  ;  ego  Jesum  potuisse  mori,si  voluit,cur  non 

concedam,  etiamsi  vere  mortem  illam  f uisse^et  non 

mortis  figuram  consentiam^Ulenim  ab  initiosum- 

ptabominis  similitudineomnes  bumanae  oonditionis 

simulavitafTectuSySic  ab  re  non  erat,siinflneqnoque 

consignandsGSConomiaBgratiafuissetvisus  etmori. 

CAPUTII.  —  Praeterea  illud  quoque  commemoran- 
dum^quia  si  quid  cuiqueper  naturamliceatquaritur 
circa  omnia  id  quasri  deberet  quae  Jesus  gessit,  non 
circa  mortem  tantummodo  ipsius.  Nam  et  caecum  a 
nativitate  lumen  videre  natura  non  ainit  ;quod  tamen 


Jesus  potenter  operatus  videtur  erga  hujus  generis 
caecosSadeo  ut  Judaei  et  ipsi  exclamarent,  ab  initio 
saeculi  nunquam  fuisse  vi8um,nt  aliquis  aperuisset 
oculos  caeci  nati  (Joan,  ix) :  manum  aridam  sanasse, 
vocem  ac  verbum  privatishis  pernaturam,  redonas- 
8e,mortuis  etin  tabei.jamresolutis  corporibus  com- 
page  reddita  vitalem  redintegrassespiritum,  quem 
non  ad  stuporem  adducat,  et  cogat  quodam  modo 
fninime  credere  cogitantem  quid  liceat,  quidve  non 
liceat  per  naturam  ?  Qus  tamenomnia  nos  commu- 
niter  facta  ab  eodem  credimus  Gbri8tiani,non  oonsi- 
deratione  jam  naturaB,8ed  potestatis  tantum  et  virtu- 
tis  Dei.Legitur  id  quoque,quod  do  supercilio  montis 
Jactatus  aliquando  a  Judaeis,  illaesus  abierit.  Qai 
ergo  de  sublimi  montepraecipitatus^mortuusnonest 
qoia  utique  nolnit ;  cur  non  potoerit  etiam  mori 
cum  voluit  ?  Et  hoc  quidem  nunc  a  nobis  tta  res- 
ponsum  sit,quia  vobis  placet  argumentari,et  arma 
tentatis  aliena,dialectice  disputare  volentes:alioqaiQ 
nobis  nec  Jesus  mortuus  est^nec est  immortalis El ias. 
CAPUT III.—  AuGUSTiNUS  respondit :  Quidquid  de 
Enoch  et  de  Blia  et  dc  Moyse  Scriptura  sancta,  cer- 
tis  et  magnissufiefideidocumentisinsummoculmine 
auctoritatis  locata  te8tatur,hoc  credimus,  non  quod 
Faustus  nos  credere  suspicatur.  Quid  si  autem  se- 
cundum  naturam,quid  contranaturam,homine8qQi 
sicut  vos  errant,  nosse  non  possuntDici  autem  ba- 
mano  more  contra  naturam  esse,  quod  est  contra 
naturae  usum  mortalibus  notum,  nec  nos  negcuoius  : 
sicut  illud  est  quod  Apostolus  ait,  Si  tu  ex  naturali 
incisusoleasiro^eicontra  naiuraminsertus  es  in  bonam 
oUvam  (Bom.  xi,  2i] ;  id  esse  contra  naturayn  dixit, 
quodestcontraconsuetudinem  naturae^quara  notitia 
bumana  comprehendit,  ut  oleaster  insertus  in  olea, 
non  oleastri  baccas,  sed  olivae  pinguedinem  ferat. 
Deus  autem  creaior  et  conditoromnium  naturarum, 
nibil  contra  naturam  facit :  id  enim  erit  cuiqae  rei 
naturali,  quod  ille  fecerit,  a  quo  est  omnis  modas, 
numerus,ordo  naturae.Sed  nec  ipse  bomo  conlra  na- 
turam  quidquam  facit,  nisi  cum  peccat,  qui  tamoQ 
supplicio  redigiturad  naturam.Adnaturalem  quippe 
Justitiae  ordinem  pertinet,  ut  aut  peocata  non  fiant, 
autimpunita  esse  non  valeant :  quodlibet  boraro  sit, 
naturalis  ordo  servatur^si  non  ab  anima.certe  a  Deo. 
Vexant  enim  peooata  oonsoientiam,  ipsique  animo 
nocentycamloce  justitias  peccando  privatur,etiamsi 

i  Editio  Er.  et  nnas  codex  VatieanaB,  operaius  vtcCf- 
lur*  Ergo  hujus  generis  cmcos  iUuminMsse,  ete. 


481 


LIBER  VIGESIMUS  SEXTUS. 


4K3 


non  consequantur  dolorcs,qui  vel  corrigendis  inge- 
runtur,  vel  non  correctis  ultimi  reservantur.  Sed 
contranaturamnonincongruedicimusaliquidDeum 
facere,  quod  facit  contra  id  quod  novimus  ic  natu- 
ra.Hanc  enim  etiamappellamus  naturam,cognitum 
nobis  cursum  soiitumque  natura),  contra  quem 
Deus  cum  aliquid  facit,  magnalia  vel  mirabilia  no- 
minantur.  Gontra  illam  vero  summam  naturs  le- 
gem,a  notitia  remotam,  sive  impiorum,  sive  adbuo 
infirmorum,tam  Deus  nullo  modo  facit,quam  con- 
tra  86  ipsum  non  facit.Spiritualisautem  eademque 
rationalis  creatura,in  quo  genereet  animabumana 
est,  quanto  amplius  illius  incommutabilislegis  lu- 
cisqae  fit  particeps,tanto  magisvidetquid  fleri  pos- 
8it,quidve  non  possit:  quanto  autem  remotiorinde 
fuerit,  eo  magis  miratur  insolita,  quo  minus  cernit 
fatura. 

CAPUT  IV.—  Ac  per  hoc  quid  de  Elia  factum  sit, 

nescimas  :  boc  de  illo  tamen  credimus,quod  verax 

Scriptara  testatur.  Illud  sane  scimus,  boc  de  illo 

factam  quod  Dei  voluntas  babet ;  quod  autem  Dei 

voluntas  non  babet,  fieri  de  quoquam  omnino  non 

posae.  Proinde,  si  mibi  dicatur  posse  fieri  ut  caro» 

Terbigratia,bujqsvcl  illius  hominis  in  corpuscoele- 

ste  matetur:concedo  ileri  po8se,sed  utrum  futurum 

sit  nescio  ;  et  ideo  nescio,  quia  quid  babeat  de  bac 

re  Dei  voluntas,  me  latet :  illud  me  tamen  noo  latet 

sine  dubio  futurum,  si  boc  Dei  voluntas  babet. 

Porro  si  audiam  quod  aliquid  futurum  erat,  sed 

Decs  fecit  ne  fieret ;  fidissime  respondebo.Illud  po 

tius  futurum  erat  quod  Deus  fecit,  non  illud,  quod 

Bi  futurum  esset,  boc  fecisset  ^  Nam  Deus  quod 

faetarus  erat,  utique  sciebat,  et  ideo  simul  sciebat 

illud  futurum  non  fuisse,  quod  ne  fleret  facturus 

erat :  et  procul  dubio  potius  verum  est  quod  scit 

Deu8»  quam  quod  opinatur  bomo.  Unde  tam  non 

poBSont  futura  non  fieri,quamnonfuis8e  factapras- 

tarita  :  quoniam  non  est  in  Dei  voluntate,  ut  eo  sit 

iliquid  faisum,  quo  verum  est.  Quapropter  omnia 

qa»  vere  futura  sunt,  sine  dubio  fient ;  si  autem 

hcta  non  fuerint,futura  non  erant  :  ita  omnia  qus 

vere  preterita  sunt,  sine  dubio  prsterierunt. 

CAPUT  V.—  Quisquis  itaque  dicit,Si  omnipotene 
est  Deus,  faciat  ut  quse  facta  sunt,facta  non  fuerint ; 
Don  videthoc  se  dicere,  Si  omnipotens  est,  faciat  ut 
et  que  vera  sunt,  eo  ipso  quo  vera  sunt  falsa  sint. 
Fotest  enim  facere  ut  aliquid  non  sit  quod  erat;  tunc 
eoim  facit  ut  non  sit,  quando  id  esse  invenerit  de 
quo  flat:velut  cum  aliquem^qui  co^pit  esse  nascen- 
do,  facit  non  esse  moriendo ;  hoc  enim  factum  in- 
venit,  de  quo  fleret.  Quis  autem  dicat,  ut  id  quod 
jam  non  est,  faciat  non  esse  ?  Quidquid  enim  prsB- 
teritum  est,  Jam  non  est  :  quod  si  et  de  ipso  fieri 
aliquid  potest,adbuc  est  de  quo  liat ;  et  si  est,quo- 
modo  praeteritum  est  ?  Non  ergo  est,  quod  vere 
dicimus  fuisseised  ideo  verumest  illud  fuisse^quia 
jo  nostra  sententia  verum  est,non  in  ea  re  qusjam 
iio&e8t.Sententia  quippe  qua  dicimus  aliquid  fuisse, 
Hoo  ▼era  est,  quia  illud  de  quo  dicimus,  jaili  non 
<  fir.  lAtfd.  Veiu,  fm  non  ftcitset.     M. 


est,  Hanc  scntentiam  Dous  falsam  Tacere  non  po- 
test,  quia  non  est  contrarius  veritati.Quod  si  qus- 
ras  ubi  sit  basc  vera  sententia  :  prius  invenitur  in 
animo  nostro,cum  id  verum  scimus  etdicimus.Sed 
si  et  de  animo  nostro  ablata  fuerit,  cum  id  quod 
Bcimus  obliti  fuerimus,  manebit  in  ipsa  veritate  ^ 
Semper  enim  verum  erit  fuisse  illud  quod  erat,  et 
non  est ;  et  ibi  verum  eritjam  fuisse  quod  erat,ubi 
verum  erat  antequam  fieretfuturum  essequod  non 
erat.Huic  veritati  Deus  non  potest  adversari.in  quo 
est  ip&a  summa  et  incommutabiiis  veritas,  quo  il« 
lustratur  ut  sit,  quidquid  in  quorumque  animis  et 
mentibus  veri  est.Omnipotentem  autem  Deum  non 
ita  dicimus,  ao  si  eum  etiam  mori  posse  creda- 
mus  ;  et  quia  boc  non  potest,  ideo  non  sit  dicen- 
dus  omnipotens.  llle  plane  omnipotens  vere  solus 
dicitur  qui  vere  est.et  a  quo  solo  est  quidquid  ali- 
quo  modo  est  vel  spirituale  vel  corporale.Quia  uni^ 
versa  creatura  sua  utitur  ut  ei  placet :  placet  au- 
tem  illi  secundum  veram  incommutabilemque  ju8- 
titiam,  quod  ipse  sibi  est,  omnia  mutabilia,  cum 
ipse  sit  incommutabilis,  mutans  *  pro  meritis  sive 
naturarum  sive  factorum.  Numquid  ergo  dicturi 
sumus  quod  Elias  cum  esset  creatura,  mutari  non 
posset  vel  in  deterius  vel  in  melius ;  aut  eo  modo 
non  posset,qui  esset  buroano  generi  insolitu8,8ecun- 
dum  Dei  omnipotentis  voluntatem  ?  Quis  boc  vel 
stultissimus  dixerit?Gurergo  quod  de  illo  in  Scri- 
ptura  veracissima  positum  est,non  credamus  ?  nisi 
putemus  boc  solum  posse  facere  Deum,  quod  |vi- 
dere  consuevimus. 

CAPUT  VI.  —  Sed  81  bomo  fuit,  inquit,  Elias,  et 
potuit  non  mori,curCbri8tus  cum  bomo  non  fuerity 
non  potuerit  mori  ?  Tale  est  ac  si  quisquam  diceret: 
Si  potuit  natura  bominis  in  aliquid  melius  commu- 
tari,cur  Dei  natura  in  deterius  non  potu6rit?Stulte, 
quia  bominis  est  naturamutabiIi8,Dei  autem  incom- 
mutabilis.  Posset  enim  et  aliquis  pariter  insanissi- 
mus  dicere:Si  bomini  potest  donare  ut  regnet  in  et- 
ernum,  cur  non  et  sibi  facere  ut  damnetur  in  cBter- 
num?Non  hoc,  inquit,  ego  dico,  sed  triduanam 
saltem  mortem  Dei,  ffiterns  vitae  hominis  comparo. 
Plane  si  sic  rcciperes  triduanam  mortem  Dei,  ut 
caro  in  illo  moreretur,  quam  de  mortalium  genere 
assumpsit,  verum  saperes  :  nam  istam  triduanam 
Gbristi  mortem  pro  8Bterna  vita  bominum  factam 
veritasevungelica  praedicat.Gum  autem  velis  tridua- 
nam  mortem,  nulia  mortali  assumpta  creatura,  in 
ipsa  divina  natura  ideouon  absurde  credi,quia  po- 
test  bumananatura  immortalitate  donari ;  profecto 
sic  desipis,  quomodo  qui  neo  Deum  nosti,necdona 
Dei.  Deinde  quomodo  illud,  quod  supra  posui,  non 
dicis  ac  sentis,  Deum  sibi  fecisse  *  unde  damnetur 
in  ffiternum,  quando  pars  illa  dei  vestri  in  globo  in 
perpetuum  configetur  ?  An  et  boc  dicturus  es,quia 
pars  lucis  lux  est,et  pars  Dei  Deus  non  est?  Postre- 
mo  ut  sineulla  ratiocinatione  et  plnna  fidei  veritate 

1  Plerique  Mas.»  cum  Am.et  Er*,maHelfit  ipsa  veritatt^ 

t  Sola  editio  £r*,  mutare. 

•  Am.  Br*  et  plerique  Mss.,  ft6f  non  feeitst. 


483 


CONTHA  PAUSTUM  MANICH^UM,  S.  AUGUSTINI 


484 


anobis  audiatis,cur  Eliamboroinemnatum,rtptum 
esse  divinitus  de  terra  credamus,  Gbristum  aatem 
et  ex  virgine  vere  natum,  et  in  cruce  vere  mor- 
tuum  :  bsc  ideo  credimus,  quia  et  illud  do  Elia,  et 
boc  de  Gbristo  sancta  Scriptura  testatur  (IV  Reg. 
II,  11  ;  Mattk.  I,  25,  et  xvii,  50),  cui  nemo  pius 
nisi  qui  credit,  nisi  impius  nemo  non  creditMllud 
autem  de  Elia  vos  negatis,  quia  omnia  simulatis  : 
de  Cbristo  autem  quod  nasci  non  potuerit  et  mori 
potuerit,nec  vos  dicitis ;  sed  ejus  ex  virgine  nativi- 
tatem  nullam,mortem  autem  in  cruce  falsam  fuisse 
contenditis,  boc  est  etiam  ipsam  nullam,  sed  ad 
ludificandos  bumanos  oculos  siroulatam  ;  ad  nibil 
aliud,nisiut  ab  eis  qui  ista  crediderint,etiam  vobis 
omnia  mentientibus  ignoscatur. 

GAPUT  VII.  —  Quis  autem  vobis  proponat,  quod 
sibi  quasi  ex  persona  catbolici  Faustus  proponit, 
Jesussi  natus  non  est,quomodo  mortuus  estf  nisi  qui 
parum  considerat  ipsum  Adam  et  natum  non  esse, 
et  tamen  mortuum  esse  ?  Si  voluisset  ergo  Filius 
Dei  inde  sibi  bumanamcarnemveramque  formare, 
unde  formavit  et  illi  primo  bomini,  quoniam  om- 
nia  per  ipsum  facta  sunt  [Joan,  i,  3),  quis  eum  non 
potuisse  audeat  afQrmare?  Si  deuique  de  coslesti 
vel  aerea  vel  bumida  creatura  corpus  assumptum 
vellet  commutare  in  bumane  carnis  verissimam 
qualitatem,  in  qua  et  vivere  ut  mortalis  bomo  pos- 
set,  et  mori,boo  eum  potuisse  facere.quis  nsgaret, 
omnipotentem  omnipotentis  Filium  ?  Poslremo  si 
voluisset  de  nullis  elementis  corporeis,quae  per  eum 
creata  sunt,corpus  assumere^sed  prorsus  ex  nibilo 
sibi  creare  <  veram  carnom,  sicut  per  eum  creata 
Bunt  cuncta  qus  non  erant;  quis  nostrum  contra- 
dicere,  quis  nostrum  fleri  non  potuisse  contende- 
ret?  Non  ergo  ideo  credimus  natum  ex  virgine 
Maria,  quod  aliter  in  vera  carne  existere  atque  bo- 
minibus  apparere  non  posset :  sed  quia  sic  scrip- 
tum  est  in  ea  Scriptura,  cui  nisi  crediderimus,  neo 
cbristiani  neo  salvi  esse  poterimus.  Credimus  ergo 
ex  Maria  virgine  natum  Gbristum,  quia  sic  scrip- 
tum  est  in  Evangelio  :  credimus  cruciilxum  et 
mortuum,  quia  sic  scriptum  est  in  Evangelio  :  et 
vere  natum  et  vere  mortuum,  quia  veritas  est 
Evangelium.  Gur  autem  illa  omi^ia  'in  carne  ex 
utero  femins  assumpta  pati  voluerit,  summa  con- 
silii  penes  illum  est  :  sive  quod  utrumque  sexum, 
quem  creaverat,  etiam  boc  modo  commendandum 
honorandumque  judicavit,  assumendo  formam 
vlri,  et  nascendo  de  femina ;  si?e  aliqua  alia  cau- 
say  queenam  illa  sit,  non  temere  dixerim.  Illud 

^  Lov.,  impius  nemo,  nisiqui  non  crf</t7.Fal8um  et  ex 
Mss.  corrigeudum  hoc  modo,  niii  impius  nemo  non  cre' 
dit. 


taroen  fidenter  dicam,ncc  alitcr  factum  esse,  quam 
evangelica  veritas  docuit ;  uec  aliter  Oeri  oportuisse, 
quam  Dei  sapientia  judicavit.  Evangelii  fidem  om- 
nibus  baereticorum  disputationibus  anteponimus  : 
consilium  autem  sapientise  Oei  supra  omne  consi- 
lium  creatur®  cujuscumque  laudamus. 

CAPUT  VlII.—  Tamen  Faustus,ut  sibi  credamus 
bortatur  dicens,  Et  si  mihi  vera  dicenti  vis  credere, 
utergue  eorum  apud  Uebrms  falsam  traxit  opinio^ 
nemyJesus  de  morte,  et  de  immortalitate  Elias  :  cum 
paulo  post  dicat,  Ut  enim  ab  initio  sumpta  hominis 
similitudine  omnes  humanx  condiiionis  simutauU  af" 
fectus ;  sic  ab  re  non  eral.si  in  fine  quoque  ccnsignan' 
dx  aeconomi»  gratia  fuisset  visus  et  mon. Homo  pea- 
sime  ac  fallacissime,  quomodo  tibi  ego  credam, 
quasi  vera  dicenti,  cum  Gbristum  dicas  mortem 
potuisse  mentiri  ?  Ergo  ille  mentiebatur,  quando 
dicebat,  Oportet  Filium  hominis  occidi^  et  tertia  du 
resurgere  (Luc.  xxiv,  7)  :  et  tu  non  mentiris,  et  di* 
cis  ut  tibi  vera  dicenti  credamus  ?  Veracior  ergo 
Petrus,  quando  ei  dixit,  Absit,  Dominef  non  ftet  is- 
tud ;  et  unde  meruit  audire,  Redi  retro^  salanas 
{Matth.  XVI,  22,  23).  Et  ille  quidem  non  boc  infruc- 
tuose  audivit,  qui  eam  postea  veritatem  mortis 
Gbristi  usque  ad  suam  mortem  correctus  perfec- 
tusque  prsdicavit.Verum  si  ille,quia  tantum  puta- 
vit  Ghristum  non  moriturum,  audire  meruit,  Sata^ 
nas;  tu  quid  mereris  audire,  qui  non  negas  mor- 
tuum,  sed  etiam  dicis  mortem  fuisse  mentitum? 
Sed  ideo,inquis,mortem  quoque  simulasse  creden- 
dus  est,quia  omnes  bumans  conditionis  simulavit 
afTectus.Quis  enim  tibi  boc  contraEvangelium  con- 
cessurus  est,  quod  omnes  bumanae  conditionis  si- 
mulavit  affectus  ?  Prorsus  si  ^  dixit  evangelista, 
Dormivit  Jesus  (Id.  viii,  24) ;  si  dixit,  Esurivit  (Id. 
IV,  2),  sitivit  (Joan.  xix),  coniristatus  est  (Matth, 
XXVI,  37),  exbilaratus  est,  et  si  qua  talia  ;  omnia 
vera  sunt,qus  ita  narrata  sunt,  ut  non  eum  simu- 
lasse,  sed  plane  fecisse  vel  exbibuisse  conscripta 
sint,8ane  non  necessitate  conditionis.sed  magisterii 
voluntate,et  divina  etiam  potestate.Nam  bomo  ple- 
rumque  etsi  nolit,  dormit ;  etsi  nolit,  contristatur; 
etsi  nolit,  dormit ;  etsi  nolit,  esurit,  ao  sitit  :  ille 
autem  omnia  ista*,quia  voIuit.Sic  etiam  naBcuntar 
homines  atque  patiuntur,non  quiavolunt,nec  quod 
volunt ' ;  ille  autem  etiam  ista,  quia  voluit.Tamen 
vera  bsec  et  de  illo  fldeliter  veraciterque  conscripta 
sunt,  ut  quisquis  Evangelio  ejus  crediderit,veritate 
instruatur,  non  mendaciis  illudatur. 

^  Am.  Er.  et  plures  Mss.  hoc  et  proximo  loco  praete- 
reuDt  particulaiD,  ti.  Paulo  post  apud  Lov.  et  Mss.  legi- 
tur,  et  si  quid  aiiud.  Apud  Am.  et  Er.,  et  si  qua  toHa, 

s  In  editis,  fecit,  qnia  voiuil.  Abeat.  /eci^,  a  Msf. 

*  Piures  M88.,  nec  quando  volunt. 


LIBER  VIGESIMUS  SEPTIMUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit  :  Si  natus 
non  est  Jesus,  nec  passus  est :  si  autem  passus  est, 
ergo  et  natus  e8t.Non  vobis  expeditimihi  oreditei  in 


his  rebus  consequentiam  quserere  naturs  ^talioquin 
infirmabitur  omnis  vestraQdes.  Nam  et  vosJesum  ex 
virgine  natum  sine  viri  coitu  crediti8,et  si  ex  oonie- 


.« 


485 


LIBEK  VIGBSIMUS  OCTAVUS. 


486 


quentibus  priora  probanda  sant,  erit  hoc  falsum. 
Poterit  eoim  et  vobis  responderi  in  hunc  modum, 
quia  si  natusestex  femina  Jesus,ergo  el  seminatus 
exviroest:  si  vero  seminatus  ex  viro  non  est, 
ergo  nec  natus  ex  femina  est.  Potuit  autem,  ut  vos 
ereditis^  nasci  non  satus :  quare  ergo  non  potuerit 
et  pati  non  partus  ? 

CAPUT  II.  —  AuGUSTiNUS  respondit :  Nemo  tibi 
proponit  quod  tibi  proponis,nisi  imperitns  quem  de- 
cipi8,non  instructus  a  quo  convinceris  *,Nam  Jesus 

*■  In  Mss.,  convincaris. 


et  nasci  potuit  non  satus,  et  pati  non  partus  :  sed 
unum  horum  yoIuit,alterum  noluit.Nasci  enim  non 
satus  voluit,pati  autem  non  partus  noluit  :quia  par- 
tus  est  passus.  Dicis  mihi ;  Unde  scis  ?  Quia  hoc  in 
Evangelio  veriUtis  lego.  Si  autem  tibi  dicam,  Unde 
scis  istaqus  dicis  ?  Manicbaeimihi  opponis  aucton 

tatem,etdicisesseinEvangeliofalsitatem.Egoautem 
ManichfiBoista  dicentinon  crederem,nec  si  non  mihi 
Christum  mentitum  esse  laudaret.  Quod  quidem  in 
Christo  non  invenit,sed  quid  ipse  diligat  prodit. 


LIBER  VIGESIMUS  OGTAVUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit :  Sed  non  po- 

terat  mori,  nisi  natus  esset,  Et  ego  respondeo,  Nec 

nasci  poterat,  nisi  Deus  non  esset :  aut  si  potuit  et 

Deu8  esse  et  nasci,  quare  non  et  non  nasci  potuerit 

et  mori  ?  Vide  ergo  utile  satis  non  esse,  in  his  con- 

seqaentiam  qu£erere,aut  argumentisanniti,cum  de 

rebus  agitur  quse  pertineantadJesum.  Sed  quaren- 

dom  potius  est^quid  ipse  de  se,  quidve  Apostoli  sui 

de  eodem  praedicarint.Ipsaqueadeopertractandage- 

neaIogiae8t,et  videndum  si  sibi  conveniat  ;  non  ex 

co^jecturapassionis^nativitatisejus  exquirere  veri- 

tatem;quia  et  pati  non  natus  potuit,et  natus  minime 

pati;prs8ertim  ipsis  vobis  fatentibusDeoesse  impos- 

Bibile  nihil  :quod  eritet  ipsum  falsum,  si  hoc  oons- 

titerit,non  potuisse  mori  non  natum. 

GAPUT  il.  —  AuQusTiNUs  respondit ;   Iterum  ac 
Bcpe  tibi  proponis,  quod  non  audis  ab  eis  a  quibus 
eonfutaris.  Nemo  tibi  dicit,  Non  poterat  mori,  nisi 
natns  esset:  quia  mortuus  est  Adam,quamvisnatu8 
non  fuisset.  Sed  dicitur  tibi  :  Natus  est,  quiahoo 
BanctnmEvangelium,  non  nescio  quis  haereticus  lo- 
quitur :  mortuus  est^quia  boc  in  sancto  Evangelio, 
non  in  libro  alicujus  hfiretici  legitur.Sed  tu  qui  pro- 
bibesargumentari^cumderebusagiturquapertinent 
•dJeeam,etqu8BrendumcenseBquid  ipse  de  se,qai- 
dveApostoIi  sui  de  eodem  praedicarint,  cum  ccepero 
Matthsi  Bvangelium  recitare  apostoli  eju8,ubi  nar- 
ratio  nativitatis  cjus  tota  contexitur,  continuo  dices 
iilam  narrationem  non  eBse  Matthaei,quamMattbffii 
ease  dicit  uoiversa  Ecclesia,  ab  apostolicis  Bedibus 
usque  ad  praesentes  episcopos   certa   suocessione 
perdncta.Tu  mihi  quid  contra  lecturus  es?  Aliquem 
forte  iibrumManichsBi,ubi  Jesus  negatur  esse  natus 
ex  virgine.  Sicut  ergo  ego  credo  illum  librum  esse 
Manichffii,quoniam  exipsotempore  quo  Manicbsus 
vivebatin  came,perdi8cipulo8ejuscerta  successione 
prepoaitorum  vestrorum  ad  vestra  usque  tempora 
custoditusatque  perductus  est ;  sic  et  istum  librum 
credite  esse  Matthsei,  quem  ex   illo  tempore  quo 
Matthsus  ipse  in  carne  vixit,  non  interrupta  serie 
temporam  Ecclesia  certa  connexionis  successione 
nsque  ad  tempora  ista  perduxit.  Et  dic  mihi,  cujus 
libro  potins  credere  debeamus ;  ejusne  apo8toli,qui 
Ghriito  cam  adhac  in  terra  essety  adhiBseraty  an 


nescio  cujus  Persae,  qui  tanto  post  natus  est  ?  Sed 
alium  forte  proferes  librum,  qui  nomenhabeat  alicu- 
jus  apostoli,  quem  a  Christo  constat  electum,  et  ibi 
Cbristum  natum  ex  Marianon  esselecturuses.Cum 
ergo  necesse  sit  alterum  horum  librorum  esse  menda- 
cem.cui  nos  potius  censes  fidem  accommodaredebe- 
re?Eine  quem  illa  Ecclesia  ab  ipso  Christo  inoboata 
et  per  Apostolos  provecta  certa  successionum  serie 
usque  abhaec  tempora,tototerrarum  orbe  dilatata, 
ab  initio  traditum  et  conservatum  agnoscit  atque 
approbat ;  an  ei  quem  eadem  Ecclesia  incognitam 
reprobat,  cum  etiam  proferatur  ab  bominibus  ita 
veracibus,  utCbriBtum  laudent  esse  mentitum  ? 

CAPUT III.  —  Hic  dicturus  es,  Genealogia  ipsa 
consideretur  duorumEvangelii  librorum,utrum  sibi 
convenidt.  Jam  hinc  alibi  in  hoc  opere  diximus, 
quod  dicendum  fuit  (Supra,  lib.  3,  cap.  3).  Neque 
enim  vos  movet.nisi  quemadmodum  duos  patrespo- 
tuerit  habere  Joseph.Quodsi  cogitantibus  non  occur- 
risset  unus  qui  genuit,  alius  qui  adoptavit,  nec  sio 
facile  debuistis  adversus  tantam  auctoritatem  pre- 
properam  proferre  sententiam  :nunc  vero  si  vel  ad- 
moniti  cogitatis  quam  hoc  fleri  potuerit,  Evangelio 
simpliciter  credite,  et  vos  potius  tam  male  ac  per- 
verse  argumentari  desistite. 

CAPUT  IV.  —  Quod  aatem  putat  querendumesse 
Faustus,  quid  de  se  JesuB  ipse  predicaverit ;  cai 
non  justum  videatur  ?  Sednumquid  hocsciripotest. 
nisi  discipulisejusnarrantibu8?Quibus  sinoncredi- 
turannuntiantibusquodde  virginenatus  sit,quomo- 
do  eis  (ides  habebiturannuntiantibus  quid  de  seipse 
prffidicaveritPSi  enim  prolatn  fuerintaliquslitter» 
quff  nullo  alio  narrante  ipsius  proprie  Christi  esse 
dicantur;unde  fieri  poterat  ut  si  vere  ipsius  essent, 
non  legerentur,non  acciperentur,  non  praecipuocul- 
mine  auctoritatis  eminerent  in  ejus  Ecclesia,quffi  ab 
ipso  perApo8tolo8  succedentibus  sibimet  episcopis, 
usque  ad  basc  tempora  propagata  dilatatur  ;  multis 
in  ea  jam  compIeti8,qus  ante  prsdictasunt,etusque 
in  finemquse  restant,sinedubio  futurisatqueventa- 
ris  ?  Quia  et  ill«  litteree  si  proferrentur,  utique  con- 
Biderandum  erata  quibus  proferrentur.  Si  abipso, 
illis  primilus  sine  dubio  proferri  potuerunt,qui  tuno 
eidem  coherebant,et  per  illos  etiam  ad  alios  perve- 


487 


CONTftA  FAUSTUM  MANICHyEUM,  S.  AUGUSTINl 


488 


nire.Quod  si  laclumessel,per  illas  quascommemo- 
ravi  praepoBilorum  el  populorum^successiones  con- 
firmatissima  auctoritale  clarescerent.  Quis  est  ergo 
tam  demen9,qui  hodiecredat  esse  epistolamChristi 
quam  protulerit  Manichaeus,  et  non  credatfactavel 
dicta  esseCbristi  qus  scripsitMattbaBUS^aut  si  eliam 
de  Mattbffio  ulrum  ipse  ista  scripserit  dubitat,  de 
IpsoquoqueMattbaBononpotius  id  credat,quod  inve- 
nit  in  Ecclesia,  qua  ab  ipsius  Mattbaei  temporibus 
usque  adboc  tempusoertasuccessionum  seriedecla- 
ratur;et  crodat  nescio  cui  ex  transverso  de  Perside 
post  ducentos  vel  amplius  annos  venienti,et  suadenti 
utillipotiusquid  Christus  dixerit  feceritque  creda- 
tur :  cum  ipse  apostolus  Paulus  post  ascensionem 
Domini  de  coelo  vocatus  {Ad,  ix),  si  non  inveniret 
in  carne  Apostolos,  quibus  communicando  et  cum 
quibus  conferendo  Evangelium.  ejusdem  societatis 
esse  appareret,  Bcclesia  illi  omnino  non  crederet? 
Sed  cum  cognovisset  eum  boc  annuntiantem,  quod 
etiam  illiannuntiabant,et  in  eorum  communione  at- 
que  unitate  viventem,  accedentibus  etiam  per  eum 
talibuB  signis,  qualia  et  illi  operabantur ;  ita,  eum 
Domino  commendante,meruitauctoritatem,ul  verba 
iilius  hodie  sic  audianturinEcclesia,tanquam  in  illo 
Christus.Bicut  ipse  verissimedixit,  locutus  audiatur 
(II  Cor.  XIII,  3).  Et  putat  Manich«us  credi  sibi  de- 
bere  abEcolepiaChristi,  loquentioontra  Scripturas, 
tanta  et  tam  ordinataauctoritate  firmatas  :per  quas 
ei  prscipue  commendatum  est,  ut  quisquis  illi  an- 
nuntiaverit  prasterquam  quod  accepit,  anatbema  sit 
(Gal.  1, 8,  9). 
*  Am.  Er.  et  Mss.,  prmpositorum  et  Apostolorum» 


CAPUT  V.  —  Sed  rationem,  inquit,  profero,qaa 

demonstrem  Scripturis  illis  non  esse  credendQm. 

Certe  non  argumentaris  ?  El  tamen  in  ipsa  quoqne 

argumentatione  superaris.  Ad  boc  enim  redigitur 

omnis  argumentatio  tua,utad  extremumcredatani- 

ma,ideo  se  in  boc  mundo  esse  miseram,  quia  miae- 

ria  sua  Deo  suo  subvenit,  ne  ille  regno  privaretur  : 

cyusque  naturam  atque  substantiam  usque  adeoeeee 

mutabilem,  corruptibilem,  violabi]em,coinquinabi- 

lem^ut  parsejusquaedam  nec  mundari  valeat,et  ab 

ipso,qui  eam  sciens  innocentem  de  suis  visceribuSp 

nibilque  apud  se  peccantem,  tantas  contaminatioai 

permiscuit,ffiterno  globisupplioiopuniatur.Iste  finiB 

est  omnium  argumentationum  fabularumque  ves* 

trarum  :  quarum  utinam  sit  finis,  sed  in  corde  et  in 

ore  vestrOfUt  aliquandotamexsecrandasblaspbemi- 

as  credere  ac  dicere  desinatis.  Sed  ex  ipsis,  inquit, 

litteris  probo,  quam  eis  non  ubique  credendum  sit, 

quoniam  contraria  sibi  ioquuntur.  Cur  non  ergo  di- 

cis  potius  nusquam  eis  esse  credendum,  tanquam 

inconstantibus  seseque  impugnantibu8?Sed  boc»in- 

quit,eligo,quod  consentaneum  video  veritati.Cuive- 

ritati  ?FabuIffi  scilicet  tus,habenti  in  capite  bellum 

Dei,in  medio  contaminationemDei,  in  fine  damnaii- 

onem  Dei.Et  nu8quam,inquit,creditur  Jitteris  sibi- 

met  adversis  atque  contrariis.Sed  ideotibi  boc  vide- 

tur,quianon  intelligis :  nam  et  quidquid  protnlisti 

quod  tale  videretur,  demonstratum  est  quam  non 

intelligas  ;  et  quidquid  protuleris,  demonstrabitur. 

Nulla  ergo  causaest  quare  illisLitteris  tanta  aucto* 

ritate  prieditis  non  credamus:  et  plane  ista  maxima 

causaestour  eos  qui  aliudannuntiantanatbememus. 


LIBER  VIGESIMUS  NONUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Paustiis  dixit:  Ergo  magia 
erat,quod  visus  ac  passuB  est,8i  natus  non  est.  Ea- 
dem  in  te  vicissim  argumentatio  retorquetur,  ut 
magia  et  illud  fuerit,quod  utero  portatus,  autquod 
editus  sit,Bi  seminatus  non  fuit.Extra  legem  nature 
esse  constat  virginem  peperisse^multoque  magis  in- 
ventam  etiam  post  partum  virginem.  Quare  ergo  et 
boc  prsBter  naturam  non  vis  ut  contigerit,  pati  eum 
potuisse  volentem,sine  sorte  nativitatisPMibiorede; 
quantum  ad  remattinet,utriquein  bocnature  con- 
traria  profitemur  :  sed  hoc  interest,  quod  nos  hone- 
8te,vo8  turpiter:nospa8sioniseju8rationem  aliquam 
reddimus  etprobabilem;  vos  nativitatis  autnullam 
prffiBtatis,aut  falsam:denique  nos  specie  tenuspas- 
Buni  confitemur,  nec  vere  mortuum ;  vos  pro  certo 
puerperium  fuisse  crediti8,et  utero  muliebri  porta- 
tum.  Aut  si  ita  non  est,  fateamini  et  vos  quia  boo 
etiam  imaginarie  sit  factum,  ut  videretur  natus,  et 
omnis  nobis  erit  profligata  contentio.Nam  illud  qui- 
dero,quod  kepe  aiHirmaresoletis,  necceBBarioeum  es- 
eenatum.quia  alio  bominibus  videri  aut  loqui  non 
poaaet^ridionlum  eBt;  oum  muitotieBiUt  jam  proba* 


tumano8tri8*e8t,Ange1i  et  visibominibuB  et  locuti 
esse  monstrentur. 

CAPUT  II.  —  AuousTiNOs  re8pondit:Non  vobie  dl- 
oitnr  magia  esse,  ut  qui  natus  non  fuerit,  moriatur ; 
nam  hoc  inAdam  factom  esse  jara  supra  commemo- 
ravirou8:8ed  et  si  nunquam  factum  fuis8et,etDomi- 
nus  Cbristus  ita  venire  voluisset,  ut  non  ex  virgine 
assumpla,  sed  tamen  in  vera  carne  apparens,  nos 
vera  morte  rediroeret^quis  euro  non  potuisse  dicere 
auderet?Sed  illud  roeliuserat  quod  fecit,ntetiamde 
yirgine  nasceretur,  et  utruroque  sexuro,  pro  quo  li- 
berando  rooriturus  erat,  dignaretur  etiaro  commen- 
dare  nascendo,  roasculino  8Uo  corpore  ex  femina 
procreato  :  contra  vos  ipsos  maxiroe  faclo  ipso  lo- 
quen8,vosquesubvertens,qui  roasculumet  feminam» 
non  Dei,  8ed  diaboli  opus  esse  prffidicatis.  Sed  illud 
estquod  roagiw  siroile  diciroini  a8Berere,quod  pHesi- 
onero  roorteroque  ejus  8pecietenu8factaro,et  falla- 
oiter  dicitis  adurobrataro,  ut  mori  videretur  qui  non 
moriebatur. Bx  q  uo  fit  ut  ejus  quoque  reBurreotionem 

«  Editio  Sr.,  •  «Mfrii. 


489 


LIBER  XaiGESIMUS. 


490 


umbraticamy  imaginariam,  fallacemquedioatis :  ne- 

que  enim  ejus  qui  nonveremortuusest^veraesBere- 

Borrectio  potest.  Ita  fit  ut  et  cicatrices  disoipulisdu- 

bitantibus  falsos  ostenderit ;  nec  Thomas  veritate 

conflrmatuB,  sed  fallacia  deceptus  clamarit,DomtiiiM 

meus  et  beus  meu$  {Joan,  xx,  28) :  ettamen  persua- 

dere  conamini,  lingua  vos  loqui  verum,  cum  Chri- 

Btnm  dicatis  toto  corpore  fuisse  mentitum.  Hscsunt 

qu«  vobis  objiciuntur,  qui  talem  Cbristum  vobis  fin- 

xistis,  cojus  discipuli  veri  non  sitis,  nisi  mendaces 

V08  qooque  fueritis.  Non  autem  ideo  magia  videri 

potest  nata  exvirginehominiscaro,quiacaroGhristi 

8ola  ita  nata  est :  sicut  nec  illa  magis  est,  quia  sola 

Ghristi  caro  die  tertio  resurrexit,  nunquam  ulterius 

moritura.AlioquinomniamiraculaDeimagicaerunt, 

quia  singulariter  facta  suut :  sed  vere  facta  sunt,  ve- 

rQinqueostenderunt,non  oculos  bominumprsstigiis 

/tllacibuB  iiluseront :  qus  quidem  contra  naturam 

plerumqoeappellantur,  non  quod  natur®  adversen- 

/ar,  sed  quod  naturae  modum,  qui  nobisestusitatus- 

excedant.  Repellat  ergo  Oominus  a  parvulorum  suo- 

-rain  mentibus,  quod  quasi  admonendo  Faustus  per- 

aoadere  conatus  est,  ut  etiam  nos  imaginariam,  non 

veram  nativitatem  Gbristi  proflteamur :  atque  ita 

inter  nos  omnis  contentio  finialur ;  imo  vero  ma- 

nobis  adversus  illos  potius  pro  veritate  certa- 

len,  qoam  com  illis  in  falsitate  concordia. 

GaPUT  III.  —  Veromtamen  qosero  ab  eis,  si  nos- 

contentio  terminator  com  boc  dixerimus,  cor 

lioc  ipsi  non  dicont?  Gor  ipsi  mortem  non  veram, 

sad  imaginariam  Ghristi  afOrmant ;  nativitatem  ao- 

lem  non  saltem  talem,  sed  prorsos  nollam  dicere 

Aelegeront  ?  Si  aoctoritatis  evangelic®  pondere  ero- 

bneront*,  et  ideo  non  aosi  sont  Gbristom  non  sal- 

iem  imaginarie  passom  dicere  :  nativitatem  qoo- 

que  ejue  eadem  evangelica  testator  aoctoritas.  Etsi 

^m  duo  evangelistiB  ipsom  partom  Maris  narra- 

Teront  (Matth.  i,  25,  et  Luc.  ii,  7) ;  nollos  tamen 

Ivtngelistarom  tacoit,  qood  baboerit  matrem  Je- 

KM  [MaUh.  II,  11 ;  Marc.  iii,  32  ;  Luc.  ii,  33,  el  Joan. 

II,  1).  An  ideo  pigoit  etiam  hoc  prsBdicare  simolta- 

tnmy  qoia  generationes  alias  Mattbsos,  alias  Locas 

Gueqoitory  oode  videntor  non  sibi  convenire  ?  Sed 

da  hominem  qoi  non  intelligat,  potabit  etiam  in 

niQltis  qoflB  ad  Gbristi  passionem  pertinent,  Evan- 

gelistae  sibi  non  convenire :  da  vero  qoi  intelligat» 

et  obique  conveniont.  An  quia  mortem  simulare 

bonestom  est,  nativitatem  aotem  etiam  simulare 

1  8ie  Am.  Er.  et  plores  notffi  Mbb.  Ab  his  propius  re- 
eednnt  qoatoor  Vaticani,  qui  habent,  Si  auctoritaiis 
tpangeiicM  pondera  erubuerunt.  In  alio  Vaticano  et  in 
Cisterciensi  legitur :  Sed  auetoritatis  evangeUcK  ponert 
prtmi  erubuerunt.  In  editione  Lovaniensium :  Si  audo- 
ritati  ewmgeUcM  respondere  erubuerunt. 


torpe  est  ?  Gor  ergo  nos  hortator  hoc  conBteri,  qoo 
possit  nostra  contentio  profligari  ?  Unde  ergomihi 
videator  nativitatem  Ghristi,  nec  saltem  sioot  mor- 
tem  simulatam,  sed  prorsus  nullam  prsdicare  vo- 
luisse,  in  sequenti  sermone  apparebit,  ubi  alteri 
respondebimus  qosstioni. 

GAPUT  IV.  —  Absit  aotem  ot  sit  in  membris  san- 
ctorometiamgenitalibos  aliqoatorpitodo.  Dioontor 
qoidem  inhonesta,  qoianonhabenteam  speciemde- 
ooris,  qoam  membra  qoae  in  prompto  locata  sont  (a). 
Sed  videte  qoid  dicat  Apostolos,  oom  ex  ipsa  mem- 
brorom  corporis  nostri  onitateatqoecompageclari- 
tatem  persoadet  EcclesiaB,  Multo  magis^  inqoit,  qnse 
videntur  membra  corporis  infirmiora  eue,  necessaria 
sunt;  et  quae  videntur  viliora  eisecorporiSy  iisabundan" 
tiorem  honorem  circumponimus :  et  quxinhonestasunt 
nostray  abundantiorem  honestatemhabent:qu3sautem 
honesta  sunt  nostra,  non  opus  habent :  sed  Deus  tem' 
peravit  corpus,  eiy  cui  deerat,  majorem  honorem  dans^ 
%U  non  essent  scissurde  in  corpore  (I  Cor.  xn,  22-25). 
niicitos  itaqoe,  et  temperantiaB  legibos  non  sobjec- 
tos  membrorom  illorom  osos  est  torpis ;  non  ipsa 
membra,  qos  non  solom  in  excellenti  integritate 
cslibes  et  virgines  servant,  sed  ipsi  conjogati  sanc- 
ti  patres  ac  matres,  sic  eis  generationi  tantommo- 
do  consolentes  otebantor,  ot  ille  natoralis  motos 
nollo  modo  torpis  esset,  qoi  non  libidini,  sed  ratio- 
ni  serviret.  Qoanto  magis  ergo  in  sancta  virgine 
Maria,  qoe  Ghristi  carnem  flde  concepit,  nihil  ha- 
boeront  torpitodinis  membra,  qo«  nec  bomano  lioi- 
toqoe  conceptoi,  sed  divino  tantum  partoi  servie- 
ront?  Merito  plane  sic  bonestata,  ot  nobis  Ghris- 
tom,  qoem  cordibos  integris  credendo  concipere- 
mos,  et  confltendo  qoodammodo  pareremos,  etiam 
corporaliter  servata  integritate  transfunderet.  Nullo 
modo  enim  Ghristus  matrem  nascendo  faoeret  de- 
teriorem  ;  ut  cui  munus  fecunditatis  attulerat,  de- 
cus  virginitatis  auferret.  HaBC  veraciter,  non  falla- 
oiter  facta  sunt :  sed  nova  sunt,  sed  insolita  sunt, 
sed^contra  nature  cursum  notissimum  sunt,  quia 
magna,  quia  mira,  quia  divina ;  et  eo  magis  vera, 
certa,  flrmata*. 

Et  Angeli^  inquit,  visi  et  locuti  sunt,  quamvia  na- 
ti  non  fuerint.  Quasi  nos  dicamus  Ghristum,  nisi 
nasceretur  ex  femina,  nec  videri,  nec  loqui  potuis- 
se*  Potuit,  sed  noluit :  et  hoc  melius  est  quod  vo- 
luit.  Hoc  autem  eum  voluisse  ideo  certum  est,  quia 
boc  fecit,  qui  nihil  necessitate,  sicut  deus  vester, 
faceret,  sed  omnia  voluntate.  Hoc  vero  eum  fecisse, 
ideo  non  dubitamus,  quia  non  cuiquam  haBretico, 
sed  ejus  Evangeiio  credimus. 

i  Er.  Lugd.  et  Ven.,  firma.     M. 
(a)  II  Retract.,  cap.  7,  n.  3. 


LIBER  TRIGESIMUS. 


i 


GAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit:De  vobis  jam- 
dndomPau  lus  scripsit  ,9ttta  (i»ce(i^/i/ ^uufam  a /id4?,tn- 
tendentesspiritibusseductoriiSf  doctrtnis  deemoniorum^ 

Paxiol.  XLII. 


in  hypocrisi  loquentesmendacium,  cauteriatam  haben^ 
tes  conscientiam  suam^  prohibentes  nuberCt  abstifientes 
acibis  quos  Deus  creavit,  ad percipiendum  cum  proAo- 

16 


491 


CONTRA  PAUSTUM  MANIf:H.E[JM,  S.  AUGUSTINI 


49i«^ 


rum  actione  fidelibus  ([  Tim.  iv,  t-3).  Nunquam  plane 
tibi  ego  hsc  ab  ApOBtolo  dictaesse  consenserim,  nisi 
anteaconntearisipse,  Moysen  etProphetas  doctrinas 
attuiissedasmoniorum,  etseductorii  spiritus  ac  ma- 
ligni  fuisse  interpretes,  qui  a  porcina  et  csteris  car- 
nibus,  quas  immundas  vocant,  sollicite  doceantabs- 
tinendum.  Dehisergoprimodeliberandumvobisest, 
et  diu  multumque  cogitandum,  haec  qui  debeant  ao- 
cipi^,  in  Deohe  ipsi  hffic,  an  in  deemonio  locuti  vi- 
deantur.  Hac  enim  tenu8,autMoyses  et  Prophets  no- 
biscum  damnati  erunt,  aut  et  nos  cura  illis  absoluti. 
Neque  enim  justaheec  nunc  vestra  sententia  est,  ut 
nos  quidem,  qui  solum  in  plebe  sacerdotale  hominum 
genus  censamus  acarnibus  abstineredebere,  dffimo- 
niorum  doctrinse  videamur  vobis  assectatores  :  ves- 
tros  vero  Prophetas,  atque  ipsum  adeo  Moysen,  qui 
primus  non  antistitibus  solum,  sed  omni  confuseho- 
minum  generi  suilia  interdixerit,  et  leporina,  et  he- 
ricina'  carne,  et  sepiis  ac  lolliginibus,  caeterisque 
generibus  piscium  carentibus  squama  {Levit,  xi), 
non  in  spiritu  seductorio  hoc,  nec  in  doctrina  dae- 
moniorum,  sed  in  Deo  potius  et  in  sancto  Spiritu 
locutos  esse  arbitremini.  Igitur  ut  hoc  tibi  interim 
Paulum  dixisse  concedam,  victus  tamen  abs  te  non 
ante  fuero,  quam  tu  Moyscn  damnaveris  et  Prophe- 
tas :  ut  quod  ratione  convictus  et  veritate  nunquam 
fortasse  fecisses,  id  nuno  ventris  causa  facere  vi- 
dearis,  blasphcmare  Moysen. 

CAPUT II. — Est  vero  et  aliud  de  tribus  pueris  apud 
vos  in  Daniele,  quo  vehementer  perinde  confunde- 
mini,  si  istud  constiterit,  a  cibis  abstinere,  daemo- 
niorum  essereligio.  llli  enim  non  tantum  ab  interdi- 
ctis  Lege,  sed  etiam  aconcessisabstinuisseleguntur 
(Dan,  I,  12) :  quos  vehementer  mirari  soletis,  et  in 
martyribus  numerare;  cum  sint  et  ipsi  doctrinam 
assocuti  daemoniorum,  si  hoc  esse  Apostoli  testimo- 
nium  constat.  Ad  hsec  et  Daniel  ipse  tribus  hebdo- 
madis  dierum  jejunasse  sc  perhibet,  et  carnem  non 
edisse,  nec  bibisse  vinum,  dum  exoraret  pro  populo 
suo  (Id.  X,  2,  3).  Quid  ergo  et  hic  in  doctrina  se  da- 
moniorum  magnificat,  et  de  scductorii  spiritus 
oommento  gloriam  captat. 

CAPUT  III.  —  De vobis  vero quid  dicam ?  id  est,  de 
christianioribusapud  vos,quorum  nonnulli  quidem 
porcina,  plerique  vero  quadrupede  omni,  alii  etiam 
cuncto  animali  penitusabstinent,  fertqucob  hoc  in 
oculis  eos  omnis  Ecclesia,  et  summa  cum  veneratione 
snspiciens,  solum  non  deos  existimat.  Nec  videtis,  in. 
dociles,  quia  si  hoc  verum,  et  ab  Apostolodictum  te- 
stimoniumest,daemoniorumetipsisuntludificatido- 
ctrinis.  Quid  vero  et  de  illo  dicemus,  quod  sane  frus- 
trari  quis  audeatautabnegare,cumcon8telhocinter 
omnes,  et  aequo  per  orbem  terrarum  quotannis  omni 
cum  studio  celebreturin  conventu  catholico?Dicoau- 
tem  Quadragesimam,  quam  qui  inter  vos rite  obser- 
vandam  putavorit,  abstineatnecesseestomnibushis 

*  £r.  Lugd.  Ven.,  ecquid  debeat  accipi.  hQy.^hx^quid 
debeant  accipu      M. 

*  Lov.,  AtrctJia.  Verius  editi  alil  et  Mu.  herieina  aat, 
ericina. 


quwcapitulumhocaDeoad  percipiendumnobiscrea- 
tadicitfetdaemonioruminsuperdoctrinamvocatabs- 
tinentiamprsdictorum.QuidergoetvoSfCharissimi? 
ritunetuncdfiemoniorumvivitiSyCumhfficavobispas- 
sionisChristicelebrantur  mysteria,etseductorii  spi- 
ritusfraude  capimini,  et  in  hypocrisi  loquimini  men- 
dacium,  et  cauteriatam  habetis  conscientiam  ves- 
tram  ? Quod  si  horum  nihil  vos ;  nec  nos  igitur.  Quii 
ergo  sibi  vult  capitulum  hoc,  aut  a  quo  scriptum  pu- 
tabimus,etcontraquos,  quod  nec  VeterisTestamenti 
traditiones,  nec  Novi  confirmet  scita?  Siquidem  hoc 
ab  omnibus,  ut  ex  vobis  ipsis  apparet ;  illud  vero  a 
quibusdam  quamvis,  abstineri  tamen  docet:senten- 
tia  vero  hsc  vestra  cunctam  penitus  camalium  cibo- 
rum  abstinentiam,  daemoniorum  vultessedoctrinas. 
Cui  si  et  vos  creditis,  eadem  saepius  dixero,  damnate 
Moysen,  renuntiate  Prophetis,  ferte  parem  et  de  vo- 
bis  ipsis  eententiam  :  quia  ut  illi  semper  a  quibus- 
dam  ciborum,  sic  vos  interdum  abtinetis  ab  omnibus. 
CAPPUT  rv.  —  Aut  si  Moyses  vobis  et  prophets, 
cum  escas  dijudicant,Dei  legem  sancire  videntur,  et 
non  daemoniorum ;  si  Daniel  in  Spiritu  sancto  obser- 
vavittreshebdomadas  ;  si  Ananias,  Azarias,  et  Mi- 
saelpueriy  divinae  mentis  instinctu,  oleribusubi  ma- 
luerunt  et  leguminibus;8i  deniquein  vobisquotquot 
abstinent,  non  a  daemoniis  impulsi  id  faciunt ;  si  Qua- 
dragesimasine  vinoetcartiibus  non  superstitiose  a 
vobis,  sed  divina  lege  servatur :  videte,  quaeso,  vi- 
dete,  ue  summae  demeniiae  hoc  sit  a  Paulo  dictum 
putare,  quod  daemoniorum  doctrina  sit  abstinentia 
omnisciborum,etprohiberenubere:quemadmoduni 
necilludquoddicitetiam  virginesdicareChristOydae- 
moniorumessedoctrinas;quodvosperindcsinecon- 
sideratione  legentes,  ut  caetera,  ad  nos  subinde  res- 
picitis :  nec  videtis  hinc  et  virgines  vestras  daemo- 
niorum  doctrina  captas  notari,  et  vos  esse  antistites 
daemoniorum,  qui  certatim  semper  ad  hanc  eas  incit 
tetis  professionem  suasionibus  vestris,  ut  pene  jaoi 
ma^orinEcclesiisomnibusvirginum  apud  vos,  quaoi 
mulierumnumerositashabeator?Quidergononetvo8 
jam  desistitis  a  talibus  incceptisPQuid  in  fraudem  mi- 
seras  inducitis  Olias  hominum,  si  non  in  eis  Christi 
voluntas  impletur,  sed  daemoniorum  ?  Et  tamen  hoc 
nobis  primo  respondeatis  velim,  utrum  omnino  virgi- 
nesfacere,  doctrinasitdaemoniorum,  an  solum  per 
prohibitionem  facere nubondi ?Si per prohibitionem » 
nihil  ad  nos :  nam  et  ipsi  tam  stultum  judicamus  in- 
hibere  volentem,  quam  nefaset  impium  satis  nolen- 
tem  cogere.  Si  vero  favere  huic  quoque  proposito  et 
non  reluctari  volenti,id  quoque  doctr  inam  pu  tatis  es- 
se  daemoniorum.taceonuncvestrumpericulum,  ipsi 
jam  timeo  Apostolo,  ne  daemoniorum  doctrinam  in- 
tulisse  tunc  Iconium  videatur,  cum  Theclam  oppi- 
gneratam  jam  thalamo,  in  amorem  sermone  suo per- 
petuae  virginitatis  incendil.  Quid  vero  et  de  magistro 
ipso  dicemus,  ac  sanctimonii  totius  auotore  Jesu,  et 
bujus  ipsius  professionis  puellarum  caelibe  sponso  ^, 
qui  in  Evangelio  triagenerataxansspadonum,  unum 

1  In  MsB.,  €(xUt€  $p<m». 


4U3 


LlBEIl  TRIGESIMUS. 


494 


nativuiD,a]terum  factitium,tertium  voluntarium,eis 

tamen  palmam  attribuit,  qui  $e  2p«oi,inquit,  spado- 

nes  feeerunt  propter  regnum  c<Blorum  (Ma/i/t.zix,12); 

BJgniOcans  virgines  et  pueros  qui  nubendi  ipsa  a  cor- 

dibus  suisexsectacupiditate.spadonum  vicein  ejus 

Ecclesia  semper,tanquam  indomo  regia  conversen- 

iur?  Quid  ergo,et  hoc  vobis  doctrina  videtur  essedae- 

moniorum,et  in  seductorio  spiritu  dictum  ?  £t  quis 

erit  alius  in  Deo  loquens,8i  Pauluset  Christus  dm- 

mcniorum  probantur  fuisse  sacerdotes?  Mitto  enim 

csteros  ejusdemDomini  nostri  Apostolos,Petrumet 

Andream,Tbomam  etillum  inezpertem  Venerisin- 

ter  caeteros  beatum  Joannem,qui  per  diversa  profes- 

sionem^boni  istius  inter  virgines  ac  pueros  divino 

preconio  cecinerunt,formam  nobis  atque  adeo  vo- 

bis  ipsis  faciendarum  virginum  relinquentes.  8ed 

hos  quidem,ut  dizi,praetereo;  quia  eos  vos  ezclusis- 

tis  ex  canone,facileque  mente  sacrilega  vestra  de- 

moniorumhispotestisimportare  doctrinas.Num  igi- 

tnr  et  de  Gbristo  eadem  dicere  poteritis,aut  de  apos- 

tolo  Paulo,quem  similiter  ubique  oonstat,  et  verbo 

lemper  prietulisse  nuptis  innuptas,et  id  operequo- 

qoe  ostendisse  erga  sanctissimam  Theclam  ?  Quod 

lihacdaemoniorumdoctrina  non  fuit,quametThe- 

dcPaulus.et  cffiteri  csteris  annuntiaverunt  Apos- 

toli,  cai  credi  Jam  poterit  hoc  ab  ipso  esse  memo- 

ratom,  tanquam  sit  dsemoniorum  voluntas  ct  doc- 

triDi,etiam  persuasio  sanctimonii?  Non  ergo  est  in- 

terim  quod  vos  ezistimetis  solis  hortamentis  virgi- 

Des  facere,etnon  prohibitione  nubendi.  Nobisenim 

quoque  hoc  ipsum  insitum  est:  et  demens  profecto 

ilJe,  non  tantnm  stultus  putandus  est,  qui  id  ezis- 

tjmet  lege  privata  probibe«  posse,quod  sit  publica 

cooce8sum:dico  autem  boo  ipsum  nubere.Quapro- 

pter  et  nos  hortamur  quidem   volentes  ut  perma- 

]ieant,noQ  tamen  cogimus  invitos  utaccedant.Novi- 

mu8  enim  quantum  voluntas,  quantum  et  naturas 

ipsius  vis  etiam  contra  legem  publicam  valeat,nedum 

iidversas  privatam,cui  respondere  sit  liberum,Nolo 

Si  igitar  hoc  modo  virgines  facere  sine  criminc  est, 

eztra  culpam  sumus  et  nos:sin  quoquo  genere  vir- 

^nes  facere  crimen  est,  rei  estis  et  vos.  Jam  qua 

meate  aut  consilio  hoc  adversum   nos  capitulum 

proferatis,  ego  non  video. 

GAPUTV. — Auou8TiNUsreBpondit:Audiergo,quod 
confiteris  te  non  videre,qua  mente  aut  consilio  hoo 
adversum  vos  capitulum  proferamus  ;  non  quod  a 
carnibas  abBtineati8,nam  hoc  a  quibusdam  et  primi 
patres  nostri  fecerunt,  sicut  commemoras ;  non  ta- 
men  ea  damnandi,sed  signiHcandi  gratia,quod  non 
intelligitis,etundejamquantum  sufncere  videbatur, 
in  saperioribus  partibus  operisbujus  iocutus  sum: 
et  Chri8tiani,non  h8Bretici,sed  Catholici,  edomandi 
corporis  causa,propter  animam  in  orationibus  am- 
plius  humiliandam,  non  quod  illa  esse  immunda 
credantynon  solum  a  carnibus,verum  a  quibusdam 
ctiam  terree  fructibus  abstinent ;  vel  semper,  siout 
paaciyvel  certis  diebus  atque  temporibos  sicut  per 
Qaadragesimam  fere  omnes^quanto  magis  quisque 
<  In  U»,,fas$e$tionem, 


vel  minus  seu  voluerit,  seu  potuerit,  Vos  autem 
ipsam  craturam  negatis  bonam,et  immundam  dici- 
tis,quod  carnes  diabolus  operetur  fcBCulentiore  ma- 
teria  mali ;  ac  per  hoc  eas,  tanquam  immundiora 
et  truculentiora  dei  vestri  vincula,ezhorrentes  abji- 
citis.  Auditoribus  autemvestris,quos  tanquamdis- 
tinctos  a  genere  sacerdotnm  dizisti,  secundum  ve- 
niam  haec  edenda  conceditis^sicut  quibusdam  con- 
cedit  Apostolus  secundum  veniam,  non  omnem 
concubitum  conjugalem,  etiam  qui  Ot  sola  causa 
generandi ;  sed  eumqui  fit  perincontinentian^sed 
tamen  cum  conjuge  (I  Cor,  vii,  5,  6).  Neque  enim 
conceditur  secundum  veniam,  nisi  peccatum.  Hoc 
vos  de  omni  carnium  cibo  sentitis,  hoc  et  ipsi  ab 
h«resi  vestra  didicistis.et  vestros  auditores  docetis : 
sed  illis  quod  sit  ignoscendum,  propter  quod  vobis 
necessaria  ministrant,ut  dizi,conceditiS|non  dicentos 
non  esse  peccatum,sed  peccantibus  veniam  largien- 
tes ;  V08  autem  ab  omni  tali  tanquam  mala  et  im- 
mundacontagione  abstinetis  :  acper  hoc  illud  quod 
sequitur  ea  verba  Apo8toli,quibus  commemoratio- 
nem  hujus  capituli  terminasli,  ipsum  est  omnino 
quod  nos  facit  hoc  testimonium  vobis  objicere:  quod 
et  tu,  puto,sciebas,  ut  ea  verba  primo  non  ponerea 
et  nobis  in  eztremo  diceres,  Qua  mente  aul  consilio 
hoc  adversum  no$  capitulum  proferalis^ego  non  video; 
cum  hoc  ipsum  nostrum  consiliuoi  tacere  quam 
eommemorare  malueris.  Cum  enim  Apostolus  di- 
zisset,  Ab$UnerUe$  a  cibis  guo$  Deus  cravit  ad  perd- 
piendum  cum  gratiamm  actione  fidelibus;  secutue 
ait  :  Et  iis  qui  cognoverunt  veritatem  :  quoniam  om- 
nis  creatura  Dei  bona  est,  et  nihil  abjidendum,  quod 
cum  graliarum  actione  percipilur  ;  $anctificatur  enim 
per  verbum  Dei  et  orationem  (I  Tim.  iv,  3-5).  H»o 
sunt  que  negatis  ;  hoc  animo,  hao  voluntate,  hao 
opinione  ab  escis  h^jusmodi  tempefatis,quod  non 
significatione,  sed  natura  mal»  et  immundaB  sint. 
Qua  in  re  creatorem  earum  sine  dubio  blasphema- 
tis  :  hoc  est  quod  pertinet  ad  doctrinam  daBmonio- 
rum.  Nolite  ergo  mirari  hoo  de  vobis  tanto  ante  a 
sancto  Spiritu  propbetatum. 

CAPUT  Vl.-*Iterum  siad  virginitatem  sicadhorta- 
remini,quemadmodum  hortatur  apostolica  doctrina 
Qui  dai  nuptum^  bene  facit ;  et  qui  non  dat  nuptum^ 
melius  facit  (I  Tim.  vii,38):  ut  bonum  esse  nuptias  di- 
cereti8,8ed  meliorem  virginitatem,sicut  facit  Eccle- 
8ia,quffi  vere  Ghristi  est  Ecclesia  :  non  vos  Spiritus 
sanctus  ita  pronuntiaretdieens,  pro^t^entoi  nubere 
I  rtm.iv,3),IIle  enim  prohibet,  qui  hoo  malum  esse 
dioit,nonqui  huicbonoaliud  meliusanteponit.Deni- 
que  V08  cum  praBcipue  ooncubitum  detestamini,qui 
solushonestusetconjugalisest.etquemmatrimonia- 
les  quoque  tabul»  pr»  se  gerunt,  Liberorum  pro- 
creandorum  causa:unde  vere  non  tam  comcumbere 
quam  nubere  prohibetis.  Conoumbitur  enim  etiam 
causa  libidinum,  nubitur  autem  nonnisi  filiorum. 
Nec  ideo  nos  dicatis  non  prohibere,  quia  multos 
veslros  Auditores  in  hoo  obedire  nolentes  vel  non  va- 
lentes  salva  amicitia  toleratis.  lllud  enim  habetis  in 
doctrina  vestri  errori8,hoc  in  necessitate  sooietatic. 


495 


CONTRA  FAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUQUSTINI 


496 


Hincestquodpauloantedistuleram  dicere,curvobi8 
znors  Ghristivisa  sit  vel  fallax  etsimulata  prsedican- 
da,et  non  etiam  nativitas.  Mortem  quippe  tanquam 
separationem  animae,  id  est,naturae  dei  vestri  a  cor- 
pore  inimicorum  ejus,  hoc  est  a  figmento  diaboH, 
prs&dicatis  atque  laudatis  :  ac  per  hoc  rem  digoam 
fuisse  credidistis^quam  Ghristus  etsi  non  moriens^ 
tamen  mortem  simulans  commendaret.In  nativitate 
autem  quia  nonsolvi^&ed  ligari  potiusdeum  vestrum 
creditis,  hano  neo  saltem  fallaciter  imaginatum 
Christum  credere  voluistis  :  ita  ut  non  sio  vobis  Ma- 
ria  displiceret,  sl  ooncubuisset,et  non  concepisset, 


quomodo  displicet,quia  non  concubuit,et  tamen  pe- 
perit.Videtis  ergo  multum  interesse  inter  hortantes 
ad  virginitatem.bonominori  bonumampliuspraepo- 
nendo  ;etprohibentes  nubere,concubitum  propaga- 
tionis,  qui  solus  proprie  nuptialis  estjvehementius 
accusando  :  multam  interesse  inter  abstinentes  a 
cibis,  propter  sacramenti  significationem  Svel  pro* 
pter  corporis  castigationem  :  et  abstinentes  a  cibis, 
quos  Deus  creavit,dicdndo  quod  eos  Dens  non  crea- 
vit.Proinde  illa  doctrina  est  Prophetarum  et  Apoa- 
tolorum,  h6B0  dfiemoniorum  mendaciloquorum. 
^  Ita  Mbs«  At  editi.  propter  saeratam  signifieatUmem, 


LIBER  TRIGESIMUS  PRIMUS. 


CAPUT  PRIMUM.— Faustds  dixit :  Omnia  munda 
mundiSy  immundis  autem  et  coinguinatis  nihil  mun- 
dum ;  sedinquinata  sunt  eorum  et  mens  et  conscienlia. 
Hoc  quoque  ipsum,  utrum  vobis  ezpediat  a  Paulo 
diotum  oredere,con8iderandum  est:hactenus  enim 
non  tantum  dflsmoniis  ezagitatos  constitit  Moysen 
et  Prophetas,  cum  tantas  de  ciborum  diCferentiis 
tulerint  leges  ;  sed  etiam  quod  immundi  ipsi  fuerint 
et  coinquinati  mente  atque  conscientia  8ua,ut  con- 
grue  in  ipsos  et  illud  cadere  possit  quod  sequitur, 
Deum  se  scire  profUentur,operibus  autem  negant  {lit. 
1, 15, 46).  Cui  autem  hoo  magis  competit,  quam 
Prophetis  atque  Moysi,qui  longe  aliter  vixisse  pro- 
tur,  quam  Dei  cognitoribus  congruebat.Ego  tamen 
nuno  usque,  prseter  adulteria,  et  fraudes  et  homi- 
cidia,  nihil  aliud  esse  putaveram,unde  conscientias 
pollutas  habuisse  viderentur  Moyses   et  Prophtffi  : 
nunc  autem  hoc  demonstrante  capitulo,  scire  jam 
datur  etiam  hinc  eos  inquinatse  mentis  fuisse,quia 
aliquid  putaverunt  inquinatum.  Quorsum  ergo  ta- 
libuB  etiam  nunc  vos  visionem  divins  majestatis 
contingere  potuisse  arbitramini,  cum  sit  scriptum 
nisi  eos  qui  corde  puri  fuerint,  Deum  videre  non 
posse  (Mattk,  v,  8)  ?  At  verohi  etiam  si  casti  ab  il- 
lioitis   facinorihus   exstitissent  ;  sola  tamen   hso 
abstinendi  a  quibusdam  escis  superstitio,  si  men- 
tem  contaminat^divinitatis  eis  potuit  negasse  cons- 
pectum.  Evanuit  ergo  jam,  atque  exstincta  simul 
est  Danielis  quoque  illa  ac  trium  puerorum  gioria- 
tio  :  qui  et  ipsi  usque  ad  banc  prffidicationem  quse 
censet  nihil  immundum,  castissimi  plane  ac  bonse 
mentis  juvenes  habiti  sunt  in  Judaismo,  quia  sci- 
licet  paternarum  memores  traditionum,  a  Gentium 
dapibus,  et  maxime  immoIatis,omni  cum  studio  se 
conservaverint  illibatos  {Dan.  i,  12(.Nunc  enim  de- 
mum  apparuit  et  ipsos  contaminatos  fuisse  menti- 
bus  et  conscientia,  tum  maxime,  cum  os  ^  a  san- 
guine  et  cibis  feralibus  abstinebant. 

CAPUT  II.  —  Sed  illos  forlasse  exculet  ignoran- 
tia;necdumenimapparentechristianahac  fide  quae- 
doceret  omnia  esee  munda  mundis^qusdam  etipsi 
pataverint  esse  non  munda :  vos  verOiqua  nunc  ex- 

>  Am.  Er.  plures  Mis,  omittunt,  os.  Alii  Mss,  ejns 
loCQ  habent,  cmnes. 


cusatione  uitimi,  si  Paulo  clamante  nihil  esse  non 
mundum,  et  doctrinas  deemoniorum  appellante  ci- 
borum  abstinentiam  (I  Tim.  iv,  1,  3),et  mente  pol- 
lutos  vocante  qui  aliquid  putaverunt  inquinatum,non 
solum  abstinetis,ut  diximus,sed  etiam  gloriamca- 
ptatis  exinde,et  eo  acoeptiores  vos  creditis  Christo, 
quo  eritis  abstinentiores  a  cibis ;  id  est.secundum 
hanc  sententiam,  quo  mentibus  inquinati  magis  et 
magis  conscientia  vestra  polluti?  Quid,  quod  etiam 
cum  tres  in  mundoreligionessint,quamentis  pur- 
gationem  pariter  in  castimoniis  et  abstinenlia,rita 
quamvis  diversissimoreponunt,  dicoautem JudseoB, 
et  Cbristianos,  et  gentes,  ex  quanam  istarum  reli« 
gionum  sermo  hic  veniat,  non  potest  inveniri^  qni 
docet  nihil  esse  non  sanctum  ?  certe  ex  Judaismo 
minime ;  itidem  ex  Paganismo,  qui  ipsum  quoque 
discriminat  cibos;neo  quidqoam  interest,nisi  quod 
Hebraeus  in  quibusdamanimalibus  aPaganisdissen- 
tit.  Restat  christiana  fides,  cijgus  si  proprium  hoc 
esse  putas,  nibil  existimare  poUutum,  prius  est  ut 
fatearis  in  vobis  esse  neminem  christianum.Omnee 
enim  apud  vos,  ut  caetera  reticeam,  morticioa  ta- 
men  et  immolata  inquinamentum  existimant  esae 
non  parvum  {Act,  xv,   29)  :  aut  si  et  a  vobis  jure 
Chriatianitatis  hoo  agitur,  ne  hujus  quidem  ergo 
religionis  sententia  est,  quse  omnem   penitus    im- 
mudorum  abstinentiam  tollit.Quorsum  ergo  a  Pau- 
lo  id  dici  potuit,  quod   nulli   sit  religioni   conve- 
diens  ?  Etenim  Apostolus  non  tam  religionem  exuit 
quam  ritum  mutavit,   cum   ex  Judaeo   factus  eet 
Christianus.  At  vero  qui  boc  capitulum  scripsit,vi- 
detur  ille  mihi  nulla  prorsus  religione  fuisse  sub- 
nixus. 

CAPUT  III.  —  Quapropter,  si  quid  de  caetero  in 
Isesionem  nostrs  fideideScripturisqusrentesinve- 
neritifi,  tunc  demum  id  nobis  opponere  mementote 
cum  vobis  pervideritis  nonessecontrarium  :  quem- 
admodum  et  illud,quod  de  Petro  soletis  afrerre,tan- 
quam  idemvideritaliquandode  ccelodemissumyaa 
in  quo  essent  omnia  generaanimaliumetserpentee 
atque  eo  attonitoet  admirante^voxauditasitdicena 
ad  eum,/V/re,quidquid  in  vase  vide8,mac^a,  etman- 
duca,  Cui  idem  respondens  :  Domine^  eommunBf  in« 
qaiijet  immundum  nan  contingam.  Bt  iternm  vozad 


.  ■  ■:  ■■! 


497 


LIBER  TRIGESIMDS  SEGUNDUS. 


498 


eum  :  Quod  ego  ianctificavi,  immundum  ne  vocaveris 

(Act,  Xy  11-15).  Quod  quidem  ipsum  licetet  per  al- 

legoriam  aliud  quiddam,  et  non  indifTerentiam  vi- 

deatur  significare  ciborum  ;  tamen  quia  vubis  et  boo 

ita  intelligere  placet,  vescamini  igitur  nccesse  est 

passim  belluis  omnibus,  et  ecbidnis  *■  et  colubris, 

MC  reliquo  omni  genere  serpentino  juxta  horama 

Petri.  Hactenus  enim  vere  dicto  audientes  tos  esse 

probabitis  voci  quam  fertur  audisse  :  et  tamen  hu- 

jus  quoque  memineritis  semper,  quia  Moyses  hinc 

^t  Prophet®  damnati  sunt,  qui  de  iis  quas  sancti- 

^caverit  Deus  juzta  vocis  hujus  sententiam,  multa 

putaverint  esse  polluta. 

CAPUT  IV.  —  AuGDSTiNUS  respondit :  Cum  ait 

^postolus,  Omnia  mundamundis(Tit.  i,  15),  naturas 

ipsas  intelligi  voluit,  quas  Deus  creavit,  secundum 

illud  quod  Moyses  in  Genesi  scripsit,  Ft  fecit  Deus 

immia :  et  ecce  bona  valde  {Get},  i,  31) ;  non  significa- 

tiooesy  secundum  quas  Deus  per  eumdem  Moysen 

ab  immundis  munda  discrevit(L^t;iY.  xi) :  unde  quia 

niQltaetmultisioclsjam  diximus,  nuncbreviterad- 

moDuisse  sufTecerit.  Proinde  illos  qui  jam  tempore 

levelationis  NoviTestamenti,adhuc  ilias  umbras  fu- 

tarorum  ita  custodicndas  putarent,  ut  sine  iis  Gen- 

tessalutem,  que  in  Christo  est,  percipere  non  posse 

contenderent,  immundos  dicit  Apostolus,  quod  car- 

niliter  saperent ;  et  infideles,  quod  tempus  gratiae  a 

liSgis  tempore  non  discernerent.  Quibus  ideo  dicit 

nihil  esse  mundum,  quia  et  iis  qua  respuebant,  et 

1  Aliquot  Mss.,  et  eehinis. 


iis  quac  sumebant,  non  sancte  nec  juste  utebantur  : 
sicut  omnes  quidem  infldeles,  sed  vos  praecipue, 
Manichsei,  quibusomnino  nihil  est  mundum.Neque 
enim  cibus  ipse  quem  sumitis,  quamvis  eum  magna 
diligentia  quasi  a  carnis  contagione  separetis,  mun- 
dus  est  vobis,  quem  creatum  nisi  a  diabolo  non  di- 
citis.  In  illo  etiam  deum  vestrum  ligatum  atque  pol- 
lutum  vos  edendo  purgare  perhibetis.  Vos  saltem 
vobis  mundi  videremini,  quorum  ventribus  meretur 
ille  purgari.  Sed  et  vcstra  corpora  naturam  et  opifi- 
ciumgentis  teuebrarum  esse  contenditisyanimas  au- 
tem  vestras  ipsis  adhuc  corporibus  inquinatas.  Quid 
ergo  vobis  est  mundum  ?  Non  que  sumitis,  non  quo 
mittitis  ea  qus  sumitis,  non  vos  ipsi  qui  sumpta 
purgatis,  Videtis  ergo  propter  quos  tunc  istam  sen- 
tentiam  dixit  Apostolus:  talem  tamen  dixit^  qu» 
omnes  infideles  et  immundos  teneret,  sed  vos  pr»- 
cipue  maximeque  convinceret.  Omnia  ergo  munda 
fnttn6ftj,secundum  naturam  in  quacreata  sunt :  non 
tamenomniasecundum  significationem  munda  pri- 
mo  populo  Judseorum  :  nec  nobis  omnia,  vel  prop- 
ter  salutem  corporis,  vel  propter  consuetudinem 
humans  societatis,  apta  sunt;  sed  cum  suacuique 
redduntur  et  naturalem  ordinem  servant,  omnia 
munda  sunt  mundis ;  Immundis  autem  ei  infidelihtu^ 
qualesprsecipue  vos  estis,  nihileslmundum,  Caetera 
Jam  verba  Apostoli  qua  sequntur,  vos  ipsi  vobis  sa- 
lubriter  diceretis,  si  cauteriatam  vestram  conscien- 
tiam  sanari  velletis.  Sequitur  enim :  iS^  poUuta 
sunt  eorum  et  mens  et  conscientia. 


LIBER  TRIGESIMUS  SECUNDUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Faustus  dixit  :  Si  accipis 
KTaogelium,  credere  omnia  debes,  quae  in  eodem 
aeripta  sunt.Quid  enim  tu,  quiaVetusaccipisTesta- 
Dentam,  idcircone  credis  omnia  passim  qus  in  eo- 
dem  8criptaaunt?Nempe  soias  indidemexcerpentes 
prophetias  quae  regem  Juddeis  venturum  significa- 
Iwiot,  quia  ipsum  putatis  esse  Jcsum ;  et  pauca  quae- 
d&mdisciplinae  civilis  praecepfacommunia,  ut  est, 

Ifon  occides,Nonmoeckaberis(Exod.iiSit  i^-  14};c8etera 
prstermittiti8,etarbitramini  ossenon  minus  ntque 
eadem  que  Paulus  putavit  stercora  [PMHpp,  iii,  8). 
Quid  ergo  peregrinum  hoo,  aut  quid  mirum  est,  si 
et  ego  de  Testamento  Novo  purissima  quaeque  le- 
gens  et  mee  saluti  convenientia,  ea  praetermitto 
qua  a  vestris  mcgoribus  inducta  faliaciter,  et  ma- 
Jesiatem  ipsius  et  gratiam  decolorant? 

CAPUT  II.  —  An  si  Patris  Testamentum  habet 
aliqua  in  quibus  parum  debeat  audiri  (Patris  enim 
essevultis  Judaicam  legem,  cujus  novimus  quam 
mnlta  vobis  horrorem,  quam  multa  pudorem  fa- 
eiant,  utquantum  ad  animum  jamdudum  ipsijudi- 
eayerilis  eam  non  esse  sinceram,  quamvis  partim 
Pater  ipse,  ut  creditis,  digito  suo  eam  vobis,  partim 
Moysesscripserityfidelisetinteger),  solius  Filii  pu- 
tatis  TMtamentnm  non  potuisse  cormmpi,  solum 


non  habere  aliquid  quod  in  se  debeat  improbari  ? 
presertim  quod  nec  ab  ipso  scriptum  constat,  nec 
ab  ejus  Apostolis,  sedlongo  post  tempore,  aquibus- 
dam  incerti  nominis  viris,  qui  ne  sibi  non  haberetur 
fides,  scribentibus  quas  nescirent,partim  Apostolo- 
rum  nomina,  partim  eorum  qui  Apostolos  secuti  vi- 
derentur,  scriptorum  suorum  frontibus  indiderunt, 
asseverantes  secundum  eos  se  scripsisse  quae  scripse- 
rint.Quomagismihividentur  injuria  gravi  affecisse 
discipulos  Christi :  quia  quae  dissona  iidem  et  repu- 
gnantia  sibi  scriberent,  ea  referrent  ad  ipsos,  et 
secundum  eos  haec  scribere  se  profiterentur  Evange- 
lia,  quae  tantis  sint  referta  erroribus,  tantis  contra- 
rietatibus  narrationum  simul  ac  sententiarnm,  ut 
nec  sibi  prorsus,  nec  inter  seipsa  conveniant.  Quid 
ergo  aliud  est,  quam  calumniari  bonos,  et  Cbristi 
discipulorum  concordem  coetumin  crimendevocare 
discordiae?  Qus  quianos  iegentes,  animadvertimus 
cordis  obtutu  sanissimo,  aequissimumjudicavimus 
utiiibus  acceptis  ex  iisdem,  id  est,  iis  quae  et  fidem 
nostram  ffidificent,  et  Gbristi  Domini  atque  QJas 
Patris  omnipotentis  Dei  propagent  gioriam,  cetera 
repudiare,  quae  nec  ipsorum  megestati,  nec  fidei 
nostr»  conveniant. 
CAPUT II.  —  ProindeneovoSy  utdioere  ccBperaniy 


\ 


i 


499 


CONTRA  FAUSTUM  MANlCHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


500 


de  Testamento  Veterecircumcisionem  creditisacci- 
piendam  carnaliter,  quamvisitaeitscriptum  {Gen. 
XVII,  9-14) :  neque  sub  otio  ac  vacatione  colendum 
sabbatum,  quamvis  ita  legatur  [Exod,  xxxi,  13) ;  sed 
nec  sacriticiis,  ut  Moysi  videtur,  etimmolationibus 
placandumDeum(L^t7.i) :  sed  haBcquidem  utaliena 
prorsus  et  procul  a  ritu  christiano  posita,  ac  nulla  ex 
parte  probabilia  contempsistis.  Qsdam  vero  eorum 
etiamdivisistisin  duo,etpartim  quidemamplectimi- 
ni,  partim  vero  respuitis :  utPascba,  quodest  et  ip- 
Bum  Testamenti  Veteris  anniversale  saorum,  cujus 
in  celebratione  cum  sit  scriptum  vobis,  non  solum 
agnum  mactare  edendum  sub  nocte,  sed  etiam  die- 
bus  septem  abstinere  fermento,  et  esse  contentos 
azymo  cum  picridiis  {Exod,  xii):  vos  Pascha  quidem 
assumitiSyprsetermittitis  vero  ritum  illum  ac  morem, 
quo  cautum  est  idem  debere  servari.  Item  septem 
dierum  hebdomadas,  id  est,  Pentecosten,  quam  pe- 
rinde  Moyses  certo  quodam  sacrificiorumetgenere 
et  numero  imbuendam  censet  {LevU,  xxiii),  vos 
eque  colitis;  sed  damnata  parteejus.id  est,  litatio- 
nibus  ipsis  et  saorinciis,  quia  hffic  cum  christiana 
fide  non  congruunt.  De  mandata  vero  abstinendi  a 
cibis  communibus  visum  vobis  est  et  vehementer 
oreditum,  morticina  quidem  et  immolata  esse  sane 
immunda  {Act,  xv,  29) :  de  porcina  vero  idemcrede- 
re  noluistis,  nec  de  lepore  aut  herinaciOy  neque  de 
mullis  et  lolliginibus,  csterisque  qu»  vobis  sa- 
poere  generibus  piscium;  quamvis  eadem  Moyses 
omnia  immunda  esse  testetur  (LevU,  xi). 

CAPUT  IV.  -  Illa  vero  jam  ne  audire  quidem  vos 
velle  credo  ex  Testamento  Vetere,  nedum  admittere, 
id  est,  soceros  dormire  cum  nuribus,tanquam  Judas; 
patres  cum  filiabu8,tanquam  Loth:  Prophetascum 
fornicatricibus,tanquamOsee:  maritos  uxorum  sua- 
rum  noctes  amatoribus  vendere,tanquam  Abraham; 
duabusgermanissororibusunum  misceri  maritum, 
tanquam  Jacob  ;  rectorespopuli,  et  quos  maximeen- 
theos  credas,  millenis  et  centenis  volutari  cum  scor- 
tis,  tanquam  David  et  Salomon ;  aut  illud  item  quod 
legeuxoria  cautum  in  Deuteronomioe8t,debereuzo- 
rem  defuncti  fratris,8i  idem  sine  filiis  obierit,super- 
stiti  fratri  nubere,  et  eumdem  sobolem  ex  eadem  in 
looum  suBcitare  fratris  :  quod  facere  si  noluerit  vir, 
debere  mulierculam  apud  majores  natn  deponerede 
hac  impietate  cognati  sui  querelam,  ut  iidem  acoer- 
situm  eum  censoria  gravitate  coerceant;qui  si  perne- 
gaverit,  apud  eos  non  ferat  impune,  sed  exalceatus 
dextri  pedi8calceamento,a  predictamuliere  csdatur 
in  faciem,  et  consputus  ac  maledictus  recedat,habi- 
turus  hoc  opprobrium  sempiternum  in  progenie  sua 
(DetU,  XXV,  5-10).  Hsc  igitur  atque  alia  hujusmodi 
8unt  Testamenti  Veteris  etexempla  etjura:  que  si 
bona  sunt,  cur  non  imitamini  ?8i  mala;  cur  non  da- 
mnatis  auctorem,id  est,Testamentum  ipsum  Vetus? 
Aut  si  falsa  haec  ei,  tanquam  nos  de  Novo  credi- 
mu8,  etiam  vos  putatis  inserta,  pares  ergo  sumus. 
Desinite  jam  proinde  id  a  nobis  exigere  in  Testa- 
mento  Novo,  quod  vos  non  servatis  in  Vetere. 


CAPUT  V.  —  Equidem  ego  quantum  arbitror, 
qaatenus  id  jam  persuasum  esse  voluistis,  utsitex 
Deo  etiam  Testamentum  Vetus,  commodius  satis  at- 
qne  excQsatius  vobis  est,  non  servantibus  ejus  man- 
data,  si  fateamini  iocongruisesse  adjectionibus  vi- 
tiatum,  quam  si  inviolatum  idem  spernatis  et  incor- 
ruptum.Proinde  hancde  vobis  ego  sententiam  habui 
semper  et  habeo,  quoties  quffiritur  cur  prsevaricemi- 
ni  TestamentiVeterisjussa,  quod  ejusaut  ut  sapien- 
tes  contemnitis  falsa,  aut  ut  oontumaces  et  indevoti 
negligitis  vera.  Interim  quia  me  ad  credenda  omnia 
quffiNoviTestamentimonumentisinsertasunt.cogis, 
siipsum  accipiam ;  scias  et  te,quantum  ad  animum, 
multa  non  credere,  quse  in  Vetere  sint  Testamento, 
quamvis  ipsum  te  profltearis  accipere.Neque  enim  et 
illud  in  confessis  ex  eodem  babes  et  credibilibus,  es- 
80  maledictum  omnem  qui  pependerit  in\igno[Deut 
XXI,  23};quiaidutiquepertineat  et  ad  Jesum:  aut 
eum  quoquein  maledictis  haberi,qui  non  suscitaverit 
semen  in  Israel  ;quia  id  virgines  quoque  omnes  com- 
prehendat,  et  pueros  Dei :  aut  funditus  interiturum 
eum  de  genere  suo,  qui  non  fuerit  carnem  prfleputii 
circumci8U8(G^.  xvii,  14) ;  quia  hoc  quoquead  om- 
nem  pertineat  christianum:aut1apidibusextinguen- 
dumeumqui8oIverit8abbatum(iVum.xv,35):autnon 
parcendum  ei  qui  unum  quodlibet  Testamenti  Vete- 
ris  mandatum  ruperit.  Quffi  omnia  si  tu  credas^  iir- 
mumque  habeas  quia  sinteadem  a  Deo  mandata,  mi- 
hi  crede,  manus  prior  injecisses  in  Christum  ;  neo 
nuno  irascereris  Judsis,  qui  hunc  animis  ao  viri- 
bu8  persecuti,  Dei  sui  mandata  oompierint. 

CAPUT  VI.  —  Equidem  haud  ignoro  quin  vos  heo 
non  audeatis  dicere  falsa,  sed  quia  sint  eadem  pro 
tempore  tuno  roandata  Judffiis  usque  ad  adventum 
scilicet  Jesu:  qui  quoniam  venerit  ab  eodem  prffinun- 
tiatus,utvulti8,  Veteri  Testamento,  ipse jam  doceat, 
quid  accipiendum  nobis  ex  eodem  sit,  et  quid  relin- 
quendum.  Sedan  prophetffi  Jesumpraesagiverint^ 
postea  videbimus :  ioterim  ad  hso  me  nunc  respon- 
dere  oportet,  qnid  si  Jesus  per  Testamentum  Vetus 
annuntiatus,  nunc  dijudicat  et  carminat ',  docet- 
quepauca  ejus  accipienda  esse,   repudianda  vero 
quamplurima ;  et  nobis  Paracletus  ex  Novo   Testa- 
mento  promissus  perindedocet,quid  accipere  exeo- 
dem  debeamus,  etquid  repudiare  ;  de  quo  ultro  Je- 
8U8,  cumeum  promitteret,  dicit  in  Evangelio,  Ipse 
vos  inducet  in  omnem  veritatem  et  ipse  vobis  annuntia~ 
bitomnia,  et  commemorabit  vos  [Joan,  xvi,  15).  Qua- 
propter  liceat  tantumdem  et  nobis  in  Testamento 
Novo  per  Paracletum,  quantum  vobis  in  Veteiielicere 
ostenditis  per  Jesum  nisi  forte  plures  vobis  Testa- 
mentumvideturFiliitanquamPatris,  simodo  Patris 
est,  utcumexillo  reprobenturtam  multa,  hujus  so- 
lius  nihil  non  debeat  approbari ;  prssertim  quod  neo 
a  Christo  scriptum  constat,    ut  diximus,   nec  ab 
eju8  Apostolis. 

CAPUT  VII.  — Quapropter.utvos  exVetere  Te- 

<  Am.  Er*  et  Mss.,  prmiagaveHnt. 

s  Am.,  termtnnt,  Quidam  Mu.,  detemwuttm 


.;.i 


501 


LlbER  TRIGESIMDS  SKCUNDUS. 


S02 


BtamcDto  solas  admittis  prophetias,et  illa  quie  su- 

perius  dizimus,  civilia  atquc  ad  di&ciplinam  vit» 

commnnis  pertinentia  prseceptaisupersedistis  vero 

peritomeD,et  sacriticia,  et  sabbatum  et  observatio- 

nem  ejuSy  et  azyma  :  quid  ab  ro  est,  si  et  nos  de 

Testamento  Novo  sola  accipientesea  qutii  in  hono- 

rem  et  laudem  Filii  majesiatis  vel  ab  ipso  dicta 

comperimuB,  vel  ab  ejus  Apostolis^sed  jam  perfec- 

tis  ac  fldelibus,  dissimuiavimus  caetera,  quae  aut 

simpliciter  tunc  et  ignoranter  a  rudibus  dicta,  aut 

obiique  et  maligne  ab  inimicis  objecta,aut  impru- 

denter  a  scriptoribus  affirmata  sunt,et  posteris  tra- 

dita?  dico  autem  hoc  ipsum  natum  ex  femiDa  tur- 

piter,  circumcisum  Judaice,  sacrificasso  Gentiiiter, 

baptizatum  huiuiiiter,  circumductum  a  diabolo  per 

deserta,  et  ab  eo  tentatum  quam  miserrime.   His 

igitar  exceptis,et  si  quid  ci  ab  scriptoribus  exTes- 

tamento   Vetere  falsa  sub  testiflcatione  injectum 

eit,  credimus  caetera^  prsecipue  crucis  ejus  mysti- 

cam  fixionem,  qua  nostrse  anim^  passionis  mons- 

traotur  vulnera ;  tum  praBcepta  salutaria  ejus,  tum 

parabolas,  cunctumque  sermonem  deificum,  qui 

maxime  duarum   praBferens  naturarum  discretio- 

nem,  ipsius  esse  non  venit  in  dubium.  Nihil  ergo 

est  jam  cur  me  omnia  credere  existimes  debere, 

que  continent  Evangelia  ;  cum  tu,  ut  supra  osten- 

ram  est,  Testamenti  Veteris  supremum  iiquorem 

viz  Bummis,  ut  aiunt,  labris  attingas. 

CAPUTVIII.—  AuGUSTiNus  respondit :  Nos  Vete- 

Hb  Testamenti  Scripturas  omnes,  ut  dignum  est, 

Teras  divinasque  laudamus  :  vos  Scripturas  Novi 

Testamenti  tanquam  falsatascorruptasquepulsatis^ 

NoB  ea  qus  nunc  de  Libris  Testamenti  Veteris  non 

olnervamuSyCongruenter  tamen  illo  tempore  atquo 

illi  populo  fuisse  pr(pcepta,  nobisque  in  eis  ipsis 

qne  non  observamus.  signiflcata  qu»  intelligamus 

etepiritualiter  teneamu4,non  solum  dicimus,sed  in 

apostolicis  quoque  Litteris  ostendimus  et  docemus: 

Tos  autem  omnia  quas  in  libris  Novi  Testamenti  non 

accipitiSfOmnino  reprehenditis ;  nec  a  Chri8to,nec  ab 

Apostolis  ejus  dicta  vel  conscripta  asseveratis.Vide" 

tis  ergo  quantum  inter  nos  et  vos,  quod  ad  hanc  rem 

attinet,  distet.  Gum  itaque  a  vobis  quffiritur,  quare 

oon  omnia  in  libris  Novi  Testamenti  accipitis,  sed 

in  eis  libris,  in  quibus  approbatis  aliqua,  multa 

respuitis,  reprehenditis,  accusatis,  a  corruptoribus 

inserta  esse  contenditis  ;noIite  in  exemplum  assu- 

mere  distinctionem  fidei  vel  obscrvationis  nostro^, 

sed  rationem  reddite  pro^sumptionis  vestrae. 

GAPDT  IX.—  A  nobis  enim  si  quacratur,  cur  non 
eo  ritu  colamus  Deum^quo  coluoruntHebraei  patres 
temporeVeterisTestamenti :  respondemus,aIiud  no- 
biB  Deum  praecepisse  per  patrcs  Novi  Testamenti ; 
neque  hoc  contra  Vetus  Testamentum^cum  et  in  illo 
id  ante  sit  prasdictum.Sicenim  hocipsum  prfflnun- 
tiatum  est  per  prophetam  :  Ecce  dies  veniunt,  dicii 
DominuSp  et  cansummabo  super  domum  Israel  et  super 
domum  Juda  Testamentum  Novum  ;  non  secundum  Te* 
siamanium  quod  feci  patribus  eot^umfin  die  qua  appre' 
1  Nonniilli  Mst.»  cii^pa^. 


hendi  manum  eorum,  ut  ejicerem  eos  de  terra  ^gypti 
(Jerem.  xxxi,  Si,  32).Ecce  quia  et  hoc  prophelatum 
est,  non  perseveraturum  illud  Testamenturo,  sed 
futurum  Novum.  Hic  si  objectum  fuerit,  non  nos 
pertinere  ad  domum  Israel  et  domum  Juda ;  ex 
doctrina  apostolica  non  defendimus,  quia  semen 
Abrahffi  Ghristum  esse  docet  Apostolus,  nobisque 
ad  corpus  ejus  pertinentibus  dicit,  £r^o  Abrahsese- 
men  estis  (Qalat,  iii,  29).  Porro  si  qusesitum  a  nobis 
fueritycur  illius  Testamenti  auctoritatem  teneamus, 
cujus  ritum  non  observamus  ;  et  ad  hoc  ex  Litteris 
apostolicis  respondemus:  ait  enim  Apo8toIuB,iVemo 
ergo  vos  judicet  in  cibo  et  potu,aut  in  parte  diei  festiy 
aut  neomenise,  aut  sabbatorum,  quod  est  umbra  futu- 
rorum  (Coloss.  ii,  16,  17).  Ita  quippe  et  cur  ea  legi 
atque  accipi  oporteat,  ostendit,  id  est,  ne  prophe- 
tiam  ex8tinguamus,quia  in  umbra  facta  sunt  futu- 
rorum  ;  et  curare  nos  non  debere  eos  qui  nos  hino 
Judicare  voluerint,  quod  corporaliter  jam  non  ob- 
servemus  :  sicut  alibi  tale  quiddam  dixit,  Hasc  in 
figura  rontingebant  illis  ;  scripta  sunt  autem  propter 
correptionem  nostram,  in  quos  /inis  sxcutorum  obve- 
nit  (I  Cor.  x,  11).  Gum  ergo  tale  aliquid  iegitur  in 
instrumento  VeterisTestamenti,quaIe  anobis  obser- 
vari  vel  jussum  non  est  in  Novo  Testamento,  vel 
etiam  prohibitum,  quid  signiOcet  queBrendum  est, 
Don  reprehendendum ;  quia  eo  ipso  quo  jam  Don 
ob8ervatur,non  damnatum,8ed  impletum  probatur: 
unde  multa,  et  sspe  jam  diximus. 

CAPUT  X. —  Velut  hoc  ipsum  quod  modo  non  fn- 
telligens  Faustus  mandatis  Veteris  Testamenti  pro 
crimine  objecit,  quod  uxorem  fratris  ad  hoc  frater 
JU8SU8  est  ducere,ut  non  sibi^sed  illi  sobolem  susoi- 
taret,ejusque  vocaret  nomine,quod  inde  nasceretur^ 
(Deut.  XXV,  5-10) ;  quid  aliud  in  figura  prsmonstrat, 
nisi  quia  unusquisqueEvangelii  praedicator  itadebet 
inEccIe9iaIaborare,utdefunctofratri,hocestGhri8tOy 
suscitet  8emen,qui  pro  nobis  mortuus  est;  et  quod 
suscitatum  fuerit.ejus  nomen  accipiat?Denique  hoo 
implen8Apostolu8,non  Jam  camaliter  in  prsmissa 
8ignificatione,8ed  spiritualiter  in  completa  veritate, 
quos  in  Christo  Jesu  per  Evangelium  se  genuisse 
commemorat  (I  Cor.  iv,  15),  succenset  eis,  et  eos 
increpans  corrigit,  volentes  esse  Pauli  :  Numqutd 
Pau^u5,inquit,pro  vobis  crucifixus  est?  aut  in  nomine 
Pauli  baptizaii  estis  (Ihid.^  ii,13)?Tanquam  diceret, 
Defuncto  fratri  vos  genui,  Ghristiani  vocamini,  non 
PauIiani.At vero  qui  electus  ab  Ecclesia  ministerium 
evangelizandi  renuerit,  ab  ipsa  Ecclesia  merito  di- 
gneque  contemnitur.Hoc  est  enim  quod  in  ejus  fa- 
ciem  jubetur  exspuere,  non  sane  sine  signo  hujus 
opprobrii,  ut  calceamento  pedis  unius  exuatur,  ne 
sit  in  eorum  sorte,  quibus  ipse  Apostolus  ait,  Et 
cakeaii  pedes  in  prasparationemEvangelii  pacls(Ephes, 
VI,  45) :  et  de  quibus  commemorat  propheta,  Qtiam 
speciosi  pedes  eorum  qui  annuntiantpaeemtquiannvn' 
tiant  bona  (Isai.  lii,  7) !  Qui  enim  sic  evangelicam 
fldem  tenet,  ut  et  sibi  prosit,  et  EoclesieB  prodessa 
non  renuat,bene  intelligitur  utroque  pede  oalceatus. 

^  Am.  £r.  et  Mss.,  quod  indidem  noMeerttur. 


.t 


1.^ 


L 


503 


CONTRA  PAUSTUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


504 


Qui  autem  sibi  putat,  quia  credidit,8atis  esse  con- 
Bultum,  curam  vero  lucrandorum  refugit  aliorum, 
discalceali  illius  non  figuratum  significabit,  sed  in 
ee  impletum  portabit  opprobrium. 

CAPUT  XI.—  Quid,  quod  et  Pascha  a  nobis  obji- 
cit  celebrari,  nec  quod  ita  ut  Judaai  celebramus  in- 
sultat,  cum  ovem  magis  nos  habeamus  in  re  praa- 
sentis  Evangelii,  non  in  umbra  futuri,  ejusque  oc- 
cisionem  cum  quotidie,  tum  maxime  anniversaria 
solemnitate,  non  venturam  prasignemus,  sed  fac- 
tam  commemoremus  ?  Ideo  sane  dies  PaschsB  so- 
lemnitatis  nostraB  ad  diem  celebrationis  umbratica 
JudaBorum  non  occurrit,ut  etdominicum  diem,quo 
Ghristus  resurrexit,  complecteremur.  Azyma  vero, 
qui  rectae  Gdei  Christiani  sunt,  non  in  fermento 
veteris  vit®,  hoc  est  malitiae,  sed  in  ipsius  fidei  ve- 
ritate  et  sineeritate  custodiunt  (I  Coi.  v,  8) :  non 
septem  diebus,  sed  omni  die ;  quod  signiOcatum 
est  numero  dierum  sept^nario,  quo  quotidie  omnis 
volvitur  dies.Quod  et  si  aliquantum  laboriosum  est 
in  hoc  S8BCulo,quoniam  angusta  etarctavia  estquaa 
duoit  ad  vitam  {Matth.  vii,i3) ;  merces  tamen  certa 
servatur  :  nam  ipse  labor  signiQcatus  est  illis  pi- 
oridiis,  quod  aliquantum  subamara  sint. 

CAPUT  XII.  —  Penteoosten  etiam^  id  est,  a  pas- 
sione  et  resurrectione  Domini  quinquagesimum 
diem  celebramus,  quo  nobis  sanctum  Spiritum 
paracletum,  quem  promiserat,  misit  {Ad,  ii,  1-4]  : 
quod  futurum  etiam  per  Judcorum  Pascha  signi- 
ficatum  est,  cum  quinquagesimo  die  post  ceiebra- 
tionem  ovis  occiss,  Moyses  digito  Oei  scriptam 
lcgem  accepit  in  monte  {Exod.  xix-xzxi).  Legite 
Evangelium,  et  advertite  ibi  Spiritum  sanctum 
appeliatum  digitum  Dei  {Luc,  xi,  20).  Ea  quippe 
anniversarie  in  Ecclesia  celebrantur,  quae  insigni- 
ter  excellentia  certis  diebus  facta  sunt ;  ut  eorum 
necessariam  salubremque  memoriam  fastivitas 
ooncelebrata  custodiat.  Si  vultis  ergo  nosse  quare 
oeiebramus  Pascha  :  quia  tunc  pro  nobis  immola- 
tus  est  Christus.  Si  vultis  nosse  quare  non  illud 
ritu  Judaico  celebremus :  quia  illa  erat  venturi  veri 
praBflguratiOyhsBC  completi  commemoratio ;  futurum 
aotem  et  prsteritum  nec  ipsis  verbis  nostris  eodem 
modo  enuntiatur  ;  unde  jam  satis  in  hoo  opere  lo- 
outi  sumus. 

GAPUT  XIII.  ~  Si  autem  et  hoc  quaBriUs,  cur  ex 
omnibu8cibis,a  quibus  in  umbrafuturorum  populus 
est  ilie  prohibitus,  nos  morticino  et  immolatitio  non 
▼escimunet  hoc  audite,et  calumniisvanitatis  venim 
aliquando  prsBponite.  Cur  enim  non  expediat  immo- 
latitio  vesci  Christiano^  Apostolus  dicit  :  Nolo  voSf 
inquit,  sodos  fieri  dxmoniorum,  Neque  enim  ipsam 
immolationem  reprehendit,  quam  faciebant  patres, 
pnefigurantes  sanguinem  sacrifioii,quo  nosChristus 
redemit:  Sed  qux  immolant  GenteStdamoniis^inqmif 
immolant^  et  non  Deo,  Deinde  adjecit  quod  dixi : 
Nolo  vos  socios  fieri  dxmoniorum  (I  Cor.x^  20).  Nam 
si  natura  ipsa  immolatiti®  camis  esset  immunda, 
atique  et  nescientem  contaminaret.  Neque  enim  eo 
minus  ipsa  e88et,qao  minus  ab  scienteacolperotar: 


sed  propter  conscientiam,  ne  dsmonibus  commu- 
nicassG  videatur.  Morticinum  autem  puto  quod  ad 
escam  usus  hominum  non  admisit,  eo  quod  non 
occisorum,  sed  mortuorum  animalium  morbida 
caro  est,  nec  apta  ad  salutem  corporis,cuJu8  causa 
sumimus  alimentum.  Nam  quod  de  effundendo 
sanguine  antiquis  in  figura  prsceptum  est,  id  est, 
ipsi  Noe  post  diluvium  {Gen.  ix,  6),  quod  jam  quid 
signiQcaret  ostendimus,  plerique  intelligunt  {Act. 
XV,  29).  Et  in  Actibus  Apostolorum  hoc  lege  ^  prae- 
ceptum  ab  Apostolis,  ut  abstinerent  Gentes  tantum 
a  fornicatione,  et  ab  immolatis,  et  a  sanguine  ;  id 
est,ne  quidquam  ederent  carnis,cujus  sanguis  non 
esset  effusus.  Quod  alii  non  sic  intelligunt,  sed  a 
sanguine  praeseptum  esse  ab8tinendum,ne  quiB  ho- 
micidio  se  contaminet.Hoo  nunc  discutere  iongum 
est^et  non  necessarium  :  quia  et  si  hoc  tunc  Apos- 
toli  praeceperunt,  ut  ab  animalium  sanguine  al>sti- 
nerent  Christiani,  ne  prasfocatis  carnibus  vesoeren- 
tur,  elegisse  mihi  videntur  pro  tempore  rem  faci- 
lem,et  nequaquam  observantibus  onerosam,in  qua 
cum  Israelitis  etiam  Gentes,  propter  angularem  11- 
lum  lapidem  duosin  se  condentem(fip/i^5.u,ll-22), 
aliquid  communiter  observarent ;  simul  et  admo- 
nerentur*,in  ipsa  arca  Noe,quando  Deus  hocjassit, 
Ecolesiam  omnium  gentium  fuisse  figuratam,caja8 
facti  prophetia  jam  Gentibus  ad  fidem  accedenti- 
bus  incipiebat  impleri.  Transacto  [vero  |iIlo  tem- 
pore,  quo  illi  duo  parietes,  unus  ex  circumcisione, 
alter  ex  preputio  venientes,  quamvis  in  angulari 
lapide  concordarent,  tamen  suis  quibusdam  pro- 
prietatis  distinctius  eminebant.acubi  GcclesiaGen- 
tium  talis  elTecta  est,  ut  in  ea  nulius  Israelita  car- 
nalis  appareat ;  quis  jam  hoc  Christianus  obser- 
yat,ut  turdos  vel  minutiores  aviculas  non  atlingaty 
nisi  quarum  sauguis  elTusus  est,  aut  leporem  non 
edat,  si  manu  a  cervice  percussus,  nullo  cruento 
vulnere  occisus  est  ?  Et  qui  forte  pauci  adhuc  tan- 
gere  ista  formidant,  a  csteris  irridentur  :  ita  om- 
nium  animos  in  hac  re  tenuit  illa  sententia  verita- 
ti8,iV(m  quod  intrat  in  os  vestrum^  vos  coinquinatySed 
quod  exit  {Maith,  xv,  H);  nuliam  cibi  naturaro, 
quam  societas  admittit  humana^  sed  qus  iniqui- 
tas  committit  peccata,  condemnans. 

CAPUT  XIV. — Jam  vero  de  antiquorum  factis.et 
qu8B  stultis  atque  ineruditis  videntur  peccata,  dum 
non  sunt,etqu8B  vere  peccala  sunt,quam  ob  causam 
conscripta  sint,8ervata  magisque  commendata  Sori- 
pturaB  ipsius  veneratione,  sufficienti  jam  sermone 
monstravimus  ;  necnon  de  maledicto  ejus  qui  pendet 
in  ligno,etejusqui  non  suscitaverit  semen  in  Israely 
Jam  primum  suo  loco  respondimus,  cum  hsBC  ante 
dilueremus  objecta(5upra,/t6.22) :  et  prorsus  omnia, 
sive  de  quibus  singillatim  jam  anterioribus  higas 
operis  partibus  disseruimus,  sive  qus  in  isto,  cui 
respondemuSfSermone  suo  Faustus  similia  posuit, 
una  firmissima  veritatis  ratione  defendimas,  qaam 
de  sanctarumScripturarum  auctoritateperoepimus, 

<  In  Mss.,  legi. 

*  Am.  Er.  et  pleriqoe  Mss.,  odmomrenL 


.j 


205 


LIBER  TRIGESIMUS  SECUNDDS. 


506 


Quaecumque  scripta  sudI  in  illis  libris  Veteris  Testa- 
meQti  omnia,  verissimeatque  utilissime  pro  ffiterna 
▼itascripta  esse  laudamus,  accipimus,approbamus : 
sed  qus  in  his  mandata '  corporali  operatione  non 
observamus,  et  rectissime  tunc  mandata  intelligi- 
mus,etumbras  futurorum  esse  didicimus,  et  nunc 
jam  ixnpleri  cognoscimus.  Ac  per  boc  quisquis  illa 
tunc  etiamopera,  quse  *  ad  signiflcandumagijube- 
bantur,  non  observabat,  pcenas  divinitus  constitu- 
tas  rectissimu  judicio  persolvebat,  sicut  nunc  si 
quis  sacramenta  Novi  Testamenti  pro  temporis  ra- 
tione  distincta  fuerit  ausus  sacrilega  temcritate 
▼iolare.  Quemadmodum  enim  tunc  justi  viri^  qui 
pro   iilis  eacramentis  nec  mortem  recusaverunt, 
Jare  laudantur ;  itanunc  pro  istis  martyres  sancti.Et 
sicut  sger  non  debet  reprehendere  medioinalem 
doctrinam,  si  aliud  illi  hodie   praeceperit,   aliud 
oras,  prohibens  etiam  quod  ante  praeceperat;  sic 
enim  se  habetsanandiejuscorporisratioiitagenus 
bamanum  ab  Adam  usque  in  flnem  scaculi,  quam- 
diu  corpus  quod  corrumpitur,  aggravat  animam 
(Sop.  iz,  15),  aegrum  atque  saucium,  non,  debet  di- 
vininam  reprehendere  medicinam,si  in  quibusdam 
hoc  idem,  in  quibusdam  vero  aliud  prius,  aliud  po- 
iterias,  observandum  esse  precipit;  prssertim  quia 
le  aliud  praecepturam  esse  promisit. 

GAPUT  XV.  —  Nulla  ergo  comparatio  est,  quam 

Fkustus  obtendit,  ita  vobis  Paracletum  ex  Novo  Te- 

lUmento  quod  credatis  elegisse,  et  quod  respuatis 

demonstravisso,  cum  ipse  Novo  Testamento  fuerit 

prophetatus:  sicut  nobisChristus  fecitex  Vetere,quo 

simiiiterprophetatusest.nocenim  aliqua  verisimili 

ntione  diceretur,  si  esset  aliquid  in  VeterisTesta- 

menti  libris,  quod  nos  diceremus  non  recte  dictum, 

noQ  divinitu8Jussum,non  veraciter  scriptum.Nihii 

liorum  dicimus:sed  accipimus  omnia  sivo  qus  ob- 

nrvamus,  ut  recte  vivamus;  sivequs  non  observa- 

mQ8,uttamen  et  ipsa  tunc  in  prophetiajussa  et  ob- 

lervatanunojam  compleri  videamus.  Deinde  Para- 

eietum  sicut  promissum  legimus  in  iis  libris,  quo- 

rum  noQomniavultisaccipere;  itaetmissum  legi- 

fflasin  eolibro,quem  nominareetiam  formidatis,  In 

Actibusquippe  Apostolorum,  sicutet  seepeet  paulo 

ante  commemoravi,  apertissime  iegiturmissusdie 

Penteco8tesSpirilu8sanctu8,quietiam  opere  mani- 

festavitquisesset.Linguisenimomnibuslocutisunt, 

qaieumprimitus  acceperunt(i4c.  ii):uthocetiam  si- 

gno  promitteretinlinguisomnibus,  boce6t,inomni- 

bu8  gentibus  futuram  Ecciesiam ,  quae  ilium  sicut  Pa  • 

trem  et  Filium  verissime  praedicaret. 

GAPUT  XVI.  —  Vo8  ergojam  dicite  quare  non  ac- 
dpiatis  omniaexlibrisNoviTestamenti;  utrum  quia 
nonsuntApostolorumChristiyan  quia  pravi  aliquid 
docuerunt  Apostoli  Ghristi.  Respondetis,  Quia  non 
Bunt  Apostolorum  Ghristi.  Nam  illa  vox  altera  Paga- 
oorum  estqui  dicantApostolosGhrislinonrecta  do- 
coisse.Vosergo  quid  diciti8,undeo8tenditis  Scriptu- 
rmsillas  non  ab  Apostolis  ministratas?  Respondetis, 


*  BdltloLoT.,  wumdaia  tunt  Minae  recte. 
*PliiNt  Ita.,  etiam  opere^  (^tod. 


Qiiia  mulla  sunt  in  eis  et  inter  se  et  sibi  contraria. 
Omnino  falsissimum  est;  vos  non  intelligitis.  Nam 
quiquid  tale  protulit  Faustus,  quod  vobis  ita  vide- 
retur,  ita  non  esse  monstratum  est :  et  quiquid  tale 
avobis  prolatum  fuerit,  hoc  docebimus.  Quis  autem 
ferat,  lectorem  vel  auditorem,  Scripturam  tants  au- 
ctoritatis  facilius  quam  vitium  sus  tarditatis.audere 
culpare?An  hoc  dicitis  vos  Paracleturo  docuisse, 
Scriptura8i8tasApo8tolorumnone8se,sed8ubeorum 
nominibus  ab  illis  esse  conscriptam?  Hoo  saltem  do- 
oete,istum  ipsum  Paracletum  esse,  a  quo  didicistis 
hsec  apostolorum  non  esse.  An  dicetis,  Ipsum  Ghri- 
stus  promisit,  etmisit?  Respondetur  vubis,  Omnino 
istum  Ghristus  necpromisit,  nec  misit^etsimul  os- 
tenditur,  quando  miseritquem  promisit.  Quod  ergo 
eum  Gbristus  miserit,  hoc  probate.  Unde  asseritis 
personam  vestri  auctoris,  vel  potius  deceptoris  ? 
Re8pondetis,ex  Evangelio  vos  probare.  £zquo  Evan- 
gelio?  Quod  non  totum  accipitis,  quod  falsatum 
esse  vo8  dicitis.  Quis  ergo  testem  suum  prius  ipse 
dicate  falsitate  esse  corruptum,  et  tunc  producta 
ad  testimonium  ?  Si  enim  quod  vultis  ei  credimus, 
et  quod  non  vuitis  ei  non  credimus,  jam  non  illi, 
sed  vobis  credimus.  Si  autem  vobis  credere  velle- 
mus,  testem  a  vobis  non  exig:eremu8.  Oeinde  para- 
cletus  Spiritus  sanctus  sic  est  promissus,  ut  dice- 
reiurjpse  vos  inducet  in  oinnem  veritatem  {Joan,Tvi, 
•13) :  quomodo  vos  autem  ille  inducet  in  veritatem, 
qui  f 08  docet  Ghristum  esse  fallacem  ?  Huc  accedit, 
qui  si  omnia  quae  de  promissione  Paracleti  in  Evan- 
gelio  leguntur,  talia  esse  demonstraretis,  ut  non 
omnino  nisi  de  Manichaeo  vestro  possent  intelligi, 
sicut  ostenduntur  in  prophetis  ea  esse  dicta  de 
Ghristo,  quae  in  alium  cadere  omnino  non  possint  S 
tamen  cum  eade  iiscodicibus  proreretii,quo8  dicitis 
infalsatos,  hocipsum  illic  falsumet  a  corruptoribus 
majoribus  vestris  immissum  esse  diceremus,  quod 
illio  de  Manich/Bo  sic  scriptum  legeritis,  ut  et  alio 
intelligere  non  possemus  :  quid  faceretis,  dicitemi- 
hi,  nisi  clamaretis,  nullo  modo  vos  potuisse  falsare 
oodices,  qui  jam  in  manibus  essent  omnium  Ghri- 
stianorum?  Quia  mox  ut  faoere  coepissetis,  vestu- 
stiorum  exemplarium  veritate  convincereminL  Qua 
igitur  causa  a  vobis  corrumpi  non  possent,  bao 
causa  a  nemine  potuerunt.  Quisquis  enim  hoc  pri- 
mitus  ausus  esset,  multorum  codicum  vetustiorum 
collatione  confutaretur:  maxime,  quia  non  una  lin- 
gua,  sed  multis  eadem  Scriptura  continereretur. 
Nam  etiam  nunc  nonnuUae  codicum  mendositates^ 
vel  de  antiquioribus,  vel  de  lingua  praecedente 
emendantur.  Ita  ergo  aut  cogimini  veraces  iliosco- 
dices  confileri,  et  continuo  evertunt  haeresim  ves- 
tram;  aut  si  failaces  eos  dixeritis,  eorum  auctori- 
tate  Paracletum  non  poteris  asserere,  etvoseverti- 
tis  hseresim  vestram. 

GAPUTXVII.—  Hucaccedit,  quiaeadictasunt  in 
promi88ioneParacleti,ut  Manicheeum  posttam  mul- 
tosannos  venientem,  ab  ista  suspicione  prorsus  ez- 
cludant.Quia  enim  postresurrectionem  et  ascensio- 
nem  Domini  oonlinuo  ven  turus  erat  Spiritus  sanotus, 

*  Apad  Br.  Logd.  Ven.  Lot«»  possunt,      M. 


L. 


507 


CONTRA  FAnSTUM  HANIGHiGDM,  S.  AUODSTINI 


808 


apertisBime  dictum  eet  a  Joanne :  Spiritm  enim  nori' 
dum  erai  datus,  quia  Jesm  nondum  fuerai  clarificatus 
(Joan.  VII,  39).  Si  hflecitaque  causa  erat  ut  non  dare- 
tur,quianondumeratc1ariricatu8  Jesus,  procul  du- 
bio  clarificatoJesuJamcausa  eratutstatim  daretur. 
Nam  etCataphrygaesepromissum  Paracletumsusce- 
pisse  dixerunt^ethinca  fldecatholica  dcviarunt,  co- 
nantes  prohibere  quod  Paulus  concessit,etdamnare 
secundas  nuptiasquasille  permisit;  sub  h  is  verbis 
insidiantes,  quia  scriptum  est  de  Paracleto,  Ipse  vos 
inducet  in  omnem  veritatem :  quasi  videlicet  non  om- 
nem  veritatem  Paulus  et  caeteri  Apostoli  docuissent, 
aclocum  Cataphrygarum  Paracleto  reservassent.Ad 
hocet  illud  traxerunt,quod  Paulus  ait,£a;  parte  enim 
tcimus,etexparteprophetamus:cumautem  veneritquod 
perfectum  estjquod  exparie  esteva*mabitur  [\Cor,  xiii, 
940):utscililcet  ex  parte  sciens  et  prophetans  Apo- 
stolus  dixerit,  Quod  vultfaciat ;  non  peccat  si  nubat 
(Id.  VII,  36) ;  et  ideo  perfectum  Paracleti  Phrygiae  hoo 
evacuaverit  Ad  hsBCCum  eis  dictum  fuerit;  quod  sint 
EcclesisB  tanto  ante  promissa)  et  tota  orbe  diffusffi 
auctoritate  damnati;respondent,  hincetiam  in  seil- 
lud  esse  completum,  quodde  Paracleto  dictumest, 
quod  mundus  eumaccipere  nonpotest.  Nonne  ista 
Bunt,  quacetiamvos  diceresoletis,  Ipsevosinducet  in 
amnem  veritatem  ;  ei,Cum  veneritquod perfectum  est^ 
quodex  parteesi  evacuabitur ;  elyMundus  eum  accipere 
nonpoiest{Joan. XIV, il{yd6  vcstro  Manichaeo  esse  prae- 
dictum?  Et  quaetandem  poterit  haeresis  exoririsub 
Paracleti  nomine,  quae  non  haec  omnia  verisimiliter 
8ibiaudeatcoaptare.^NumquidenimesthaBresis,qu8S 
nonveritatemsenominet^etquantoestestBuperbior, 
tanto  magis  se  etiam  perfectam  nominet  veritatem ; 
ut  et  in  omnem  veritatem  se  polliceatur  inducere,  et 
doctrinam  Apostolorum  suo  errori  contratrariam, 
quasi  per  iilam  veneritquod  perfectum  est^evacuare 
conetur?  £t  quoniam  tenet  Ecclesia,  quod  vehemen- 
tius  Apostolus  commendavit,  Si  quis  vobis  evangeli' 
xaverit  prwterquam  quod  accepistis,  anathema  sit  {Ga' 
lat.  1,  9);  cum  cceperit  aiiudannuntians  ab  universo 
orbe  anathemari,  continuodicat,  Uoc  esl  quod  scri- 
ptum  est,  Mundus  eum  accipere  non  potest? 

CAPUT  XVIII.— Unde  ergo  probare  poterilis  quod 
avobisexigitur.Paracletum  esse  illum  a  quo  didici- 
stis  quod  evangelica  scripta  non  sunt  Apostolorum? 
Quandoquidem  etiam  nos  probamus  non  esseParacle* 
tum  Spiritum  sanctum.nisiqui  Jesu  clarificato  mox 
venit,  Ideo  enim  nondum  erat  datus,  quia  nondumJe- 
sm  fuerat  clarificatus,  Probamus  etiam  ipsumindu- 
cere  in  omnem  veritatem  :  quia  non  intralur  in  ve- 
ritatem  niai  per  charitatem ;  charitas  autem  Dei,  dif- 
fusa  esttdiii  Apostolus,m  cordihus  nostris  per  spiritum 
sanctum  qui  datus  est  no^t^(Aam.  v,5).Docemusetiam 
non  dixisse  Paulum,  Cumvenerit  quod  perfectum  est, 
nisi  dc  pertectione  illa  quae  in  perceptione  vitae  aeter- 
nae  futura  est.  Hoc  enim  cum  loqueretur,  Videmus 
enim,  inquit,  nunc  per  speculum  in  xnigmate,  tuncau- 
autem  facie  ad  faciem  {\  Cor.  xiii,  10, 12).  Hiocerte, 
nisi  npcrte  insanire  volueritisjatebimininon  vos  vi- 
dere  Deum  facie  ad  faciam.  Non  ergo  ad  vos  venit 
lllud  quod  perfeotum  est.Hoc  enim  modo  plane  quid 


de  hao  re  senserit,  satis  Apostolus  explicavit :  nec 
futurum  esthocsanctis,nisi  cum  iactum  fueritquod 
etiam  Joannes  dicii^Filii  Dei  sumus,et  nondum  appa- 
ruit  qutderimus^quoniam  videbimuseumsicuii  est(lJ0' 
an.  111,2);  tunc  introducente  in  omnem  veritatem  Spi- 
ritu  saucto,  cujusnunc  pignus  accepimus.  Quod  au- 
tem  dictum  est,  Mondus  eum  accipere  non  potest,  de 
iis  utique  dictum  est,qui  solent  in  Scripturis  mundi 
nomine  appellari,  amatores  mundi,  vei  impii,  vel 
carnaies :  de  qualibus  dicit  Apostolus,  Animalis  au- 
tem  homo  non  percipit  qux  sunt  Spiritus  Dei(\  Cor,  iiy 
14).  De  hoc  enim  mundo  esse  dicuntur,  quamdia 
non  possunt  sapere  amplius  quam  sunt  istacorpo- 
rea,quae  in  hocmundo  senserunl :  sicutnecvoBaliud 
8apitis,quicumlucemistamsolis  et  lunae  miraremi- 
ni,  taliavobis  omnia  divina  finxistiB,auctoreilloya- 
niloquo,  quem  dicepti  et  deceptores  Paracletum  di- 
citis.  Poinde  nullo  modo  valentes  ostendere  quo- 
modo  sit  ille  Paracletus,  non  est  unde  doc-eatiB  flr- 
missima  aliqua  auctoritate  vos  comperiase  que- 
madmodum  heec  scripta  evangelica,  ex  quibus  non 
omniavultisaccipere,  nonsint  Apostolorum  Ghristi. 
RcBtat  egu  ut  dicatis,  hoc  vos  ea  ratione  comperiBse, 
quia  talia  ibi  Bunt,  quae  Ghristi  gloriam  decolorent : 
scilicetqui,  natusex  virgineibi  narratur,  quia  cir- 
cumcisus,  quia  pro  illo  oblatum  sacrificium  quod 
tunc  ofTerebatur,  quia  baptizatus,  quia  tentatus  a 
dabolo  est. 

GAPUT  XIX.  —His  autem  exceptis,  et  testimoniis 
ex  Veteri  Testamento  quas  illis  incerta  sunt  LittcriB, 
caetera  vob  secundum  id  quod  Faustus  loquitur, 
fatemini  accipere,  et  prxcipue  crucis  ejus  mysticam 
fixionem,  qua  passionnis  anim^e  vestraevutnerademon' 
strantur,  Deinde,  inquit,  prxcepta  satutaria  ejus,  et 
parabolaSyCunctumque  sermonem  deificumyqui  maxime 
duarum  prseferensnaturarum  discretionem^ipsius  esse 
non  venit  in  dubium,  Videtis  ergo  id  vos  agere,  ut 
omnis  de  medioSeripturarumauferaturauctoritas, 
etsuus  cuique  animus  auctor  sit,  quid  in  quaque 
Scriplura  probet,  quid  improbet ;  id  est,  ut  ncin 
aactoritati  Scripturarum  subjiciaturadfldem,  sed 
sibi  Scripturas  ipse  subjiciat :  non  ut  ideo  illi  pla- 
ceat  aliquid,  quia  hoc  in  sublimi  auctoritate  scri- 
ptum  legitur;  sed  ideo  recte  scriptum  videatur, 
quia  hoc  illi  placuit.  Quo  te  commitis,  anima  mi- 
sera,  infirma,  carnalibus  nebulis  involuta?  quo 
te  commitUs  ?  Remove  ergo  auctoritatem,  videa- 
mus  :  remove  auctoritatein  redde  rationem.  Eone 
ratio  tua  perducitur,  ut  nisi  Dei  natura  violabilis 
corruptibilisque  credatur,  exitum  theatricum  lon- 
ga  illa  fabula  vestra  reperire  non  possit?  Postre- 
mo  unde  scis  octo  esse  terras  et  decem  cobIos, 
quod  Atlas  mundum  ferat,  spenditenensque  sus- 
pendat,  et  innumerabilla  talia?  Unde  scis  haeo  ? 
Plane,  inquis,  Manichaeus  me  docuit.  Sed  infelix, 
credidisti;neque  enimvidisti.  Si  ergo  ad  millia  fabu- 
losorum  phantasmatum,  quibus  turpiter  gravidata 
eB,te  auctoritatl  ignotissimaB  et  furioBiBBimae  Bubdi- 
diBti,ut  ideo  haeo  omnia  crederes,  quia  in  illis  con- 
Bcripta  sunt  libris,  quibus  miserabili  errore  creden- 
dum  esse  oenBuisti,  cum  iibi  oaila  demonsirentur  : 


.    \14 


m 


LIBER  TRIGESIMDS  TERTIUS. 


510 


cur  non  potias  evangelicas  a!icforitati,tam  fundats, 
tam  Btabi1itffi,tanta  gloria  diframat8e,atqueab  Apo- 
Btolorum  temporibus  usque  ad  nostra  tempora  per 
snccessiones  certissimas  commendat®,  non  te  sub- 
diSy ut  credas,  ut  videas  S  ut  discas  etiam  omnia  ilia 
qna  te  ofTendunt,ex  vana  et  perversa  opinione  te  of- 
fcndere:potiu8queesBeverum,naturamincommuta* 
bilem  Deialiquid  mortalis  assumpsisse  creaturas^in 
qua  incommutabiliter  permanons,non  fallaciter,sed 
veraciter  fucere  ac  pati,  pro  generis  humani,  unde 
Bumpta  erat,  salute  congrueret,  quam  violabilem  et 
corruptibilem  crcdere  Dei  naturam,  nec  inquinatam 
ttque  oppressam  totam  posse  libcrari  atque  pargari, 
sed  ffiternaglobi  poena  summa  Dei  necessitate  dam- 
nari? 

GAPUT  XX.—  Sed, inquis,  propterea  credidi  quffi 
noQ  mihi  ostendit,quia  duas  naturas,bono  scilicet  et 
mali,mihi  in  hoc  ipso  mundo  evidenter  ostendit.  At 
lioc  ipsum  est,  infelix,  unde  decepta  es  :  quia  sicut 
in  illa  Scriptura  evangelicajta  in  hoc  mundo  nihil 
mali  putare  potuisti,  nisi  quo  tuus  carnalis  sensus 
offeosus  est,  sicut  serpentem,  ignem,  venenum,  et 
similia  ;  nec  aliquid  boni,  nisi  quod  eumdem  tuum 
carnalem  sensum  aliqua  jucunditate  permulsit,sicu  t 
saporam  jucunditas,  et  odorum  suayitas,  et  lucis 
hQju8a8pectus,etsi  quidaliud  vel  auribus,veloculi8 
tnis,  vel  naribus,  vel  palato,  vel  palpatui  •  similiter 
fortd  blanditum  est.  At  si  universam  creaturam  ita 
prius  aspiceres,  nt  auctori  Deo  tribueres,  quasi  le- 
geo8  magnum  quemdam  librum  natursc  rerum  at- 
qne  ita  si  quid  ibi  te  offenderet,causam  te  tanquam 
hominem  latere  posse  polius  crederes,  quam  in  ope- 
riboB  Dei  quidquam  reprehendcre  auderes  ;  nun- 
quarn  incidisses  in  sacrilegas  nugas  et  blasphema 
figmenta,  quibus,  non  intelligens  unde  sit  malum, 
Deum  implere  conaris  omnibus  malis. 

CA^UT  XXI.  —  Hic  jam  si  quffiratis  a  nobis,  nos 
Qodesciamus  Apostolorum  esse  istas  Litteras  ;  bre- 
vitsr  vobis  respondemus,  inde  nos  scire,unde  et  vos 
seitis  illas  litteras  esse  Manichffii,quas  miderabiliter 
boic  auctoritati  prffiponitis.Si  enim  et  hinc  vobis  ali- 
qais  moveat  quffi8tionem,et  sorupulum  contradictio- 
D]8impingat,dicens  libros  quos  profertis  Manichffii, 

*  Am.  et  Mb8.,  ui  vivas, 

*  Ez  Mts.  addidimus,  vel  palpatui. 


non  esse  Manichffii ;  qnid  facturi  estis?  Nonne  po- 
tius  ejuB  deliramenta  ridebitis,qui  contra  rem  tanta 
connexionisetsuccessionisserieconOrmatam^impu- 
deotiam  hujus  vccis  emittat?  Sicut  ergo  oertum  est 
illos  libros  esse  Manichffii^  et  omnino  ridendus  est 
qui  ex  tranBverso  veniens  tanto  post  natus,  litem 
vobis  hujus  contradictionis  intenderit ;  ita  certum 
est  Manichffium  vel  Manichffios  esse  ridendos,  aut 
etiam  dolendos.qui  tam  fundatae  auctoritati,a  tem- 
poribus  Apostolorum  usque  ad  hffic  tempora  certis 
succcBsionibus  custoditffi  at<iue  perductffi,  audeant 
tale  aliquid  dicere. 

CAPUT  XXII.  —  Jam  ergo  auctoritas  Manichffii 
con  ferenda  est  auctoritati  Apostoloru  m .  Nam  Li  tteras 
istorum  istas  esse  tam  certum  e8t,quam  illas  illius. 
Quis  autem  Manichffium  Apostolis  comparat,  nisi 
quisquis  sea  Chrislo,  qui  misit  Apostolos,  separat? 
Aut  duas  naturas  sibimet  et  ex  propriis  principiis  ad- 
versas,  quis  unquam  sapuit  in  verbis  Ghristi,  nisi 
qui  non  sapitverbaChristi  ?  Apostoli  ergo  tanquam 
discipuli  veritati8,nativitatem  Ghristi  prffidicant  pas« 
sionemque  veracem  :  Manichffius  autem  jactat  se  in- 
ducereinomnem  veritatem,etvult  inducere  in  talem 
Ghristum^inquoipsiuspassionisprffidicatfalsitatem, 
Isti  Ghristum  in  carne,  quam  dc  Abraha;  suscepit 
semine,  circumcisum  :  ille  Deum  in  ipsa  sua  nalura 
a  tenebrarum  gente  conoisum.  Isti  pro  carne  Christi 
infante '  sacrificium,  quod  tunc  pio  fiebat.oblatum  : 
ille  non  carnis,  sed  ipsius  divinae  substantiffi  mem- 
brum,  omnibus  dffimonibus  immolandum,  natur» 
adversae  gentis  illatum.  Isti  Ghristnm  exempli  prc- 
bendi  causabaptizatumin  Jordane:illeDeum  ipsum 
perseipsum  in  tencbrarum  contaminatione  submer- 
sum,nec  totum  emersurum,  sed  quod  ejus  mundari 
non  potueritffiternadamnatione  puniendum.Isti  car- 
nem  Ghristi  a  dffimonum  duce  tentatam ;  ille  partem 
Dei  a  daemonum  gente  possessam  :  et  isti  quidem  il- 
lam  tentatam,  ut  doceret  resistere  tentatori ;  ille 
illam  possessam.ut  patri  non  possit  re8titui,nec  vi- 
ctori.  Denique  Manichffius  ex  doctrina  dffimoniorum 
aliud  annuntiat,  ut  quasi  eminentior  sit :  Apostoli 
vero  ex  doctrina  Christi  commendant,  ut  quisquis 
aliud  annuntiaverit,  anathema  eit  ifialat.  i,  8,  9). 

i  Plures  Mst.  omittaot,  infanie  ;  cujuB  loco  editio 
Er.  hab«t,  litante. 


LIBER  TRIGESIMUS  TERTIUS. 


CAPUT  PRIMUM.— Faustus  dixit  :  Scriptum  est 
in  EvangeliOy  Quia  muUi  venient  ab  oriente  et  occci^ 
denU,  et  recumbent  eum  Abraham,  et  Isaac,  et  Jacob 
m  regno  ca^lorum {Matth. \iii,  ii).Vos  ergoquare  non 
accipitis  Patriarchas?Absit  no8  quidem  cuiquam  invi- 
dere  mortalium,quem  Deus  forte  miseratione  respi- 
cientsuadeperditioneunquamreduxeritadBalatem: 
aed  hoc  sane  nos  ejus  esse  jam  clementiffi  ponimus 
qni  mieeriusBit^non  iilius  meriti  ciyus  fuisBenegare 


non  possis  improoabilem  vitam  :  ac  per  hoc  et  Ju- 
dffiorum  patres,Abraham  8cilicet,et  Isaac,  et  Jacob, 
si  est  hoc  pro  certo  de  iisdem  Christi  testimonium 
quod  a£ferti8,quanquam  fuerunt  ipsi  quidem  flagi- 
tiosissimi,ut  fereMoyses  indicat  eorum  pronepo8,8i- 
ve  quis  alius  historiffi  hujusconditor e8t,quffi  dicitur 
Geneseos,  qui  eorum  vitas  nobis  odio  omni  fastidio- 
que  dignitissimas  scripsit ;  sint  tamen  et  ipsi  Jam  in 
regno  coelorum,  sint  in  loco  quem  neo  crediderant  a 


5il 


CONTRA  FADSTDM  MAMCHiEDM,  S.  ADGDSTINI 


512 


uaquam,  nec  speraverant^ut  fere  ex  eorum  liquido 
librisapparct  :dummodo  tamen  coD8tet,vobis  etiam 
confltentibus,  longo  intervallo  de  tetra  ac  poenali  in- 
ferorum  custodia,  ubi  se  vilse  merita  coercebant,  a 
Gbristo  Domino  nostro  liberatos,  per  ejus  scilicet 
mysticam  passionem  pervenire  ad  hoc  ipsum  potuis- 
8e,8i  pervenerunt,quod  scriptum  ^  de  eisest.Neque 
enim  quia  et  latronem  quemdam  de  cruce  liberavit 
idem  noster  Dominus,  et  ipso  eodem  die  secum  fu- 
turum  dixit  eum  in  paradiso  Patris  sui  (Luc.  xxiii, 
43)y  quisquam  inviderit,  aut  inhumanus  adeo  esse 
potest,  ut  hoc  ei  displiceat  tantae  benignitatis  ofQ- 
cium.  Sed  tamen  non  idcirco  dicemus  et  iatronum 
vitas  ac  mores  nobis  probabiles  esse  debere,  quia 
Jesus  latroni  indulgentiam  dederit ;  aut  quia  publi- 
canis  et  meretricibus  ignoraverit  errata,  dixeritque 
quod  etiamprscederentipsiad  regnum  coelorumeos 
qui  se  superbe  gesserunt  (lfat^/i.xxi,3i).In  injustitia 
namque  et  in  adulterio  deprehensam  mulierem 
quamdam  Judaeisaccusantibus  absolvit  ipse,  prseci- 
piens  ei  ut  jam  peccare  desineret  (Joa».vjii,5-li).Qua- 
propter  si  horum  tale  quid  et  circa  Abraham  egit,  et 
Isaac,  et  Jacob,  ipsi  gratias :  docet  eum  talia  operari 
ciroaanimas,qui  solem  suum  oriri  facit  super  bonos 
et  malos,  et  piuit  super  justos  et  injustos  (Matth.  v, 
55).Sed  hoc  tamen  mihi  unum  in  opinionehac  vestra 
molestum  est,  cur  id  de  Judsorum  tantum  patribus 
sentiatis.ac  non  de  caeteris  quoque  patriarchis  Gen- 
tium,quod  et  ipsi  senserintaliquando  nostri  Libera- 
toris  hanc  gratiam :  praesertim  cum  de  ipsorum  Gliis 
magis  cbristiana  constet  Ecclesia,  quam  de  semine 
Abrahffi,  Isaac  et  Jacob.Sed  ais  utique,  illos  quidem 
idola  coIuisse,hos  vero  omnipotentem  Deum,  idcir- 
coquesolam  ipsorum  curam  habuisse  Jesum.ItaDei 
omnipotentis  cultura  in  tartara  detrudit,et  Fiiii  eget 
auxilio  qui  coluit  Patrem?  Sed  videris ' :  consentia- 
mu8,  inquam,  hactenus  in  ccelum  reductos  eo8,non 
quia  mererentur,  sed  quia  vincat  divina  clementia 
▼im  peccatorum. 

CAPUT  II.  —  Veruratamen  utrum  et  hoc  a  Christo 
dictum  sit,  dubios  etiam  nos  etincertos  scribentium 
ipsa  varietasfacit.Namque  cum  duoevangelistsMat- 
thseus  et  Lucas  de  centurione  quodam  pariter  narrent 
cujus  puer  tunc  inflrmaretur,  et  propter  quem  visus 
fuerit  hoc  ipsum  dixisse  Jesus,  quia  scilicet  tantam 
fidem  non  invenissetin  Israel,quantam  in  iilo  homi- 
ne,  gentili  quamvis  et  pagano,  eo  quod  dixerit  idem 
non  80  fuisse  tam  dignum,ut  sub  tectum  suum  intra* 
ret  Jesus,sed  id  rogare  tantum,  utjuberet  verbo,  et 
sanaretur  puer  suus;  solus  tamenMatthseus  hocadji- 
cit  Jesum  prosecutum  esse,  utdiceret,  Amen  dico  vo- 
hiSyquia  muiti  venientab  oriente  et  ocddente^et  recum' 
hent  cum  Ahraham.ei  Isaac.el  Jacob  in  regno  cfP.lorum; 
fUios  autem  regni  mitlent  in  tenebras  exteriares  MuliOQ 
quidem  qui  venturiforent  paganos  8igniOcans,prop- 
ter '  Genturionem,  quia  esset  et  ipse  gentiiis,  in  quo 

*  Forte,  si  pervenerunt,  quo  seriptum^  etc. 

*  Sic  Am.  et  Mss.  At.  Er.  et  Lov.,  pro,  videriSf  ha- 
bent,  Judoeis,  omissa  interpunctione. 

*  Forte,  prister. 


tamen  tantr  fuisset  Gdes  inventa ;  Glios  autem  regni 

appellans  Judaeos,in  quibus  nuUaessetinventa  Gdes. 

At  vero  Lucas,  quanquam  et  ipse  ut  necessarium  hoc 

et  memorobile  inter  Chrisli  mirabilia  gesta  inseren- 

dum  putaverit  Evangelio  suo,de  Abraham  tamen  il- 

lic,et  Isaac,et  Jacob  nullam  facit  mentionem.Quod  si 

quis  dicat  idcirco  praetermisisse  eum,quia  dictum  id 

jam  satis  fuisseta  Matthaeo ;  cur  ergo  gestum  ipsum 

oommemoratergaGenturionemetpuerumeju8,quod 

aeque  longe  satis  insinuatum  jam  fuisset  nobis  Mat- 

thsei  solertia?  Sed  falium  est.  Namque  et  de  obse* 

cratione  ipsa  adveniendi  Jesum,  Matthseus  quidem 

dicit,  quod  idem  per  semetipsum  Genturio  venerit 

ad  eum  rogaturus  medelam  :  Lucas  autem  non, 

sed  quia  majores  natu  ad  eum  miserit  Judaeorum, 

qui  ne  forte  sperneretur  ab  eodem  tanqaam  gen- 

tilis  (quoniam  quidem  '  Jesum  volunt  esse  plane 

Judseum),  persuadere  ingressi  sunt  ei  dicentes,  di- 

gnum  esse  cui  id  praestaret,  quoniam  [quidem  di- 

ligeret  gentem  suam,  et  synagogam  ipse  aediGcas- 

set  sibi  (Id.  viii,  5-13,  et  Luc.  viii,  2-10)  :  tanquam 

et  hoc  ad  Dei  Filium  pertineret,  si  sdiGcationem 

synagogae  suae  Judsei  de  Genturione  pagano  merue- 

rint.  Nec  tamen  omnifariam  et  Lucas  hoc  verbum 

reticuit,  puto  recogitans  ne  forte  fuisset  verum  : 

sed  locum  tamen  mutat  applicatque  id  alteri  cui- 

dam  causse  longe  dissimiii,  id  est,  ubi  dicit,  JesuB 

ad  discipulos  suos,  Contendite  intrare  per  angustum 

ostiutr  :  multi  enim  venient  quserentes  intrare,  et  non 

poterunt.  Cumautem  intravet  ityXnqmifpaterfamiliat^ 

et  clauserit  januamy  tncipietis  foris  stare  et  putsare^ 

dicentes  :  Domine,  aperi  nobis.  Et  respondens  dicet : 

Nescio  vos.  Tunc  incipietis  dicere  :  Manducavimus  et 

bibimus  coram  te^et  inplateisnostris  et  synagogis  do^ 

cuisti.  Et  dicet  vobis  :  Nescio  unde  estis ;  discredUe  a 

me  omnes^  operarii  iniquitatis.  Ibi  erit  fletus  et  stridor 

dentium,  cum  vitieritis  Abraham,  et  IstiaCf  et  Jacob^ei 

omnes  Prophetas  introeuntes  in  regnum  DeifVOS  autem 

expelli  foras  :  et  venient  ab  oriente  et  ocddente  et 

austro  et  aquiUme.et  recumbent  in  regno  Dei  (Luc.xiii, 

24-29).  Hoc  vero  ipsum  quidem,  quia  multi  exclu- 

dentur  a  regno  Dei,qui  soilicet  nomen  tantummodo 

Ghriiti  portaverint,sed  non  fecerint  opera  e.jus,nec 

Matthaeus  scribere  praetermisit  (Matth.  vii,  21) ;  sed 

de  Abraham  illic,  et  Isaac,  et  Jacob  nuliam  facit 

omnino  mentionem.  Item  de  Genturione  et  puero 

ejus  etiam  Lucas  quidem  scripsit ;  sed  a^que  ipse 

de  Abraham  illic,  et  Isaac,  et  Jacob  nihil  omnino 

testatur  :  ut  quia  ubinam  dictum  sit  certo  constare 

non  possit,  nihil  prohibeat  etiam  non  oredere  quia 

sit  dictum. 

GAPUT IIL  -Nec  immerito  nos  ad  hiyusmodiScrip- 
turas  tam  inconsonantes  et  varias,  nunquam  sane 
sine  judicio  ac  ratione  aures  alferimus :  sed  contem- 
plantes  omnia,et  cum  aliis  alia  conferentes,perpen- 
dimus  utrum  eorum  quidquea  Ghristo  dici  potuerit 
necne.MuItaenimams^oribusveBtriBeloquiisDomini 

>  Lov.,  qwmiam  hine  quidam,  Am.  et  Er.,  qwmitm  ki 
qmdem.  ii  Mst.,  ^Mfiiafii  quidemi  QmJum,msie. 


■•■>:    .^ 


513 


LIBER  TIIIGESIMUS  TEUTiUS. 


814 


i 


nostri  iDserta  verba  8unt,qa(B  nominesignata  ipsius 

cumejus  fidenoncongruant  :prffisertim  quia,utjam 

sspe  probatum  a  nobis  e8t,nec  ab  ipso  hflec  sunt,  nec 

ab  ejus  Apostolisscripta ;  sed  multopost  eorum  a8« 

sumptionem  a  nescio  quibus  et  ipsis  iDlerse  noD  cod- 

cordantibus  semi-Judsis  per  famas  opiuioDesque 

oomperta  sunt :  qui  tamen  omnia  eadem  in  Aposto- 

lorum  Oomini  conferentes  nomina,  vel  eorum  qui 

secuti  Apostolos  videreDtur,erroreB  ac  meudacia  sua 

secundum  eos  se  scripsisse  meotiti  suut.Sed  videris 

de  hoc  iDterim,ut  iDquam,capitulo  tecum  dod  Dimi- 

um  ego  coDteDderim  ;  cum  mihi  illud  satis  ad  pr«- 

sidium  sit  quod  aute  posui,et  quod  uec  ipsis  vobis 

negare  licet,aDte  OomiDi  Dostri  adveDtum  Palriar- 

chae  omDes  Israel  et  ProphetastartareisiD  teDebris 

jacuisse  pro  meritis  suis :  unde  si  uuquam  liberati 

iChristo  ad  lumeu  reducti  8UDt,quid  hocad  odium 

attinet  vits  ipsorum  ?  Odimus  euim  dos  et  respui- 

mas  non  quod  fueruot,  id  est,  bomiues,  sed  quales 

foeraDt,  id  est,  malos  ?  oec  quod  dudc  suDt,id  est, 

porgatos,  sed  quod  fuerunt,  id  est,  impuros  ali- 

quando.  Ac  per  hoc  Dobis  iDterim,utcumque  vos  id 

esse  vultis,  Dihil  obstat  capitulum  boc :  cum  sive 

eslveruni,  Ghristi  hic  miseratio  commeodetur  et 

bonitas?  sive  falsum,  scriptoribus  ejus  crimeo  iD- 

hereat :  dos  utrovis  modo  in  tuto  sumus,ut  semper. 

CAPUT  IV.  —  AuGDSTiNus  respoudit :  Quomodo 

intQto,mi8er?  Quomodo  \n  tuto,qui  te  Patriarchas 

odisse  dicis  impuroB,et  Deum  adhuc  plaugis  impu- 

rum  ?Gerte  illis  Patriarchis  post  ad  veutum  Sal  vatoris 

praestitam  purgatiouem  et  datam  beatam  requiem 

concessisti  deus  autem  vester  et  post  ad  ventum  Salva- 

toria  adhuc  jacet  \n  teDebri8,adhuc  flagitiis  omuibus 

mergitur  adhuc  iu  impuris  omnibus  volutatur :  ita 

noiiBolumvita  illorum  hominum  melioreratdeoves- 

trOyVerum  etiam  mors  ipsafelicior.In  quibus  autem 

BedibuB  erant  justi,  qui  exierant  ex  hac  vita  prius- 

quam  Gbristus  in  carne  venisset,  et  utrum  etiam 

ipflos  ad  aliquid  melius  passio  Ghristi  transtulerit, 

qui  in  eum  venturum,passurum,resurrecturum,non 

tantum  crediderant,  verum  etiam  hoc  ipsum,  sicut 

oportebat,  prophetico  spiritu   prsnuDtiaveraDt,  in 

Scripturis  sauctisiDdagaDdumestySiquomodo  ad  li- 

qaidum  indagari  potest ;  non  hiDc  temeritates  opi- 

nantium  consectandae  quorumlibet  hominum,  ne- 

dom  tam  exsecrabilis  haeresis  perversitates  ^  nimis 

longeaveritate  aberrantium.  Frustra  sibi  sane  per 

hanc  obliquitatem  poliicetur  Faustus,  aliquid  post 

hanc  vitam  cuiquam  posse  pr8estari,quod  sibi-prss- 

tandum  in  hac  vita  non  comparaverit.Bonum  est  vo- 

bia  ut,dum  bic  vivitis,istum  reiinquatis  errorem,ct 

▼eritatem  catbolicaB  fldei  cognoscatis  atque  teuea- 

tis.AlioquiD  loDge  aberit  quod  sibi  poUicetur  iDJus- 

taSyCum  fiericGBperitquodinjustominatusest  Deus. 

CAPUT  V.  —  De  vita  autem  Patriarcharum  jam, 
qnantumBatis  arbritratussum,homini  malediconon 
paacarespondi :  quibus  dod  utique  iu  morte  correctis 

>  Ita  nonnnlli  Hm.  At  eJiti,  perversiiate. 


vel  post  passionem  suam  justiflcatis,  testimonium 
Dominus  perhibebat,  cum  Jud(cos  admoneret,  ut  si 
AbrahaB  fllii  essent,  facta  Abraha  facerent ;  et  quod 
idem  Abraham  ejusdem  diem  videre  concupiverit, 
gavisusque  fuerit,  cum  vidisset  {Joan,  viii,  39, 56) ; 
et  quod  in  ejus  siDum,id  est,  uescio  cujus  quietae  fe- 
licitatis  magnum  abditumque  8ecretum,abstuIeriDt 
ADgeli  pauperem  iiium  aerumDosum  a  divite  super- 
bieute  coDtemptum  (Luc,  xvi,  23).  Quid  dicam  de 
apostolo  Paulo  ?  Au  forle  et  ipse  post  mortem  justifl- 
catum  laudat  AbrahHm,quodpriu8quam  circumci- 
deretur  credidit  Deo,et  deputatum  est  illi  ad  justiti- 
am  (f{om.iv,3) :  quodtanti  pendit^ut  oosDODobaliud 
dicat  fllios  ejus  esse  eilectos  quiejuscaruepropagati 
DOD  sumus,  oisi  quod  ejus  fldei  vestigia  sequamur? 

GAPUT  VI.— Sedquidvobisfaciam,  quos  coutra 
testimoDia  Scripturarum  ita  obsurdefecit  ioiquitas, 
ut  quidquid  adversum  vos  inde  prolatum  fuerit,  non 
esse  dictum  ab  Apostolo,  sed  a  nescio  quo  faisario 
8ub  ejus  nomiue  scriptum  esse  dicere  audeatis  ? 
Usque  adeo  a  christiana  dootrina  aperte  aiieaa  est 
quam  praedicati8doctriDadaQmoDiorum,uteam  sub 
christiaDsdoctrinae  nominedefendere  nulla  ex  parte 
possitis,  Disi  dicatis  falsa  esse  Scriptura  Apostolo- 
rum.  Infelices  inimici  animffi  vestrae,  quse  uDquam 
litterae  ullum  habebuDtpoDdus  auctoritati8,ii  evan- 
gelica,  si  apostolicfie  dod  habebuut  ?  De  quo  libro 
certum  erit  ctgussit,  si  Litterae  quas  Apostolorum 
dicit  et  tenet  Ecclesiaab  ipsis  Apostolis  propagata 
et  per  omnes  gentestantaomiueDtia  declarata,utrum 
Apostolorum  siut  incertum  est ;  et  hoc  erit  certum 
scripsisse  Apostolos,  quod  huic  Ecclesiae  coatrarii 
hffiretici  proferuut  auctorum  suorum  uomiDibua  ap- 
pellati.loDgepost  Apostolos  existentium  ?Quasi  vero 
et  in  litteris  saecularibua  non  fuerunt  certissimi  au- 
ctores,sub  quorum  DomiDibus  postea  multa  prolata 
suDt,  et  ideo  repudiata,  quia  vel  his  que  ipsorum 
esse  coDstaret  minime  coDgrueruut,  vel  eo  tempore 
quo  illi  scripseriDt,  Doquaquam  iunotescere,  et  per 
ipsos  vel  familiarissimos  eorum  io  posteros  prodi 
commendariquemeruerunt.Nonne,ut  alios  omittam 
8ub  Hippocralis  medici  nobllissimi  nomioe  quidam 
libri  prolati,  in  auctoritatem  a  mediois  non  recepti 
sunt  7  Nec  eos  adjuvit  nonnulla  simiiicudo  rerura  at- 
que  verborum  ;  quando  compati  eis  quos  vere  Hip- 
pocratisesse  constaret,impare8Judicati  suDt;etquod- 
ab  eo  tempore,quo  et  cstera  scripta  ejus,  dod  iDDO- 
tueruDtquod  vereeju8esseDt.Hos  autemiibros,qui- 
bu8  illi  qui  de  trausverso  proleruutur  comparati  re- 
spuuDtur,  unde  constat  esse  Hippoeratis.  unde  si 
quis  hoc  Deget,Dec  saltem  refellitur,8ed  ridetur,DiBi 
quia  sic  eos  ab  ipso  Hippocratis  tempore  usque  ad  boe 
tempus  et  deiaceps  successiouis  series  commeadavity 
ut  hinc  dubitare  dementis  sit  ?  Platonis,  Aristotelis, 
Giceronis,Varronis,aliorun&que  ejusmodi  auctorum 
libros,UDdenoverunthomiDe8quodipsorumsiDt,Di8i 
eadem  temporum  sibimetsuccedeDtiumcoatestatio- 
ne  conliDua?M  ulti  multa  delitteris  ecclesiasticis  cod- 
BcripBeruDt,  non  quidem  auctoritate  canonica,  sed 


»15         CONTRA  PAUST.  MANICH.,  S.  ADGUSTINI  LIBER  TRIGESIMUS  TERTIUS.         616 


Qliquo  adjuvandi  studio  sivediscendi.Undeconstat 
quid  cujus  sit,  nisi  quia  his  temporibus  quibus  ea 
quisque  8cripsit,quibu8  potuitinsinuavit  atqueedi- 
dit,et  inde  in  alios  atque  alios  continuata  notitia  la- 
tiusqne  iirmata  ad  posteros,etiam  usque  ad  nostra 
temporapervenerunt;itautinterrogaticujusquisque 
liber  sit,non  haesitemus  quid  respondere  debeamus? 
Sed  quid  pergam  in  longepraeterita?Gcce  istaslitte* 
ras  quas  habemus  in  manibus,  si  post  aliquantum 
tempus  vitas  h^jus  nostr«,vel  illas  quisquam  Fausti 
e88e,vel  has  neget  esse  meas;  unde  convincitur,  nisi 
quia  illic  qui  nunc  ista  noverunt,notitiam  suam  ad 
longeetiam  postfuturoscontinuatis  posterorumsuc- 
cessionibus  tr8giciunt?Qu(B  cum  ita  sint,  quis  tan- 
dem  tanto  furorecaecatur,nisi  dsemoniorum  menda- 
ciloquorum  malitiaeatque  fallaciaeconsenticndo  sub- 
versus  sit,qui  dicat  hoc  mereri  non  potuisse  Aposto- 
lorum  Ecclesia,tam  fidam,tam  numerosam  fratrum 
concordiam,  ut  eorum  scripta  lideliter  ad  posteros 
trajicerent,  cum  eorum  cathedras  usque  ad  prae- 
sentes  episcopos  certissima  successione  scrvave- 
rint,  cum  hoc  qualiumcumque  bominum  scriptis, 
sive  extra  Ecclesiam,  sive  in  ipsa  Ecclesia,  tanta 
facilitate  proveniat  ? 

GAPUT  Vil. — Sedcontraria,inquit,interse  scripta 
eorum  reperiuntur.Malignimalo  studio  legitis,  stulti 
non  iatelligitis,c8eci  nonvideti8.Quid,enim  magnum 
eratista  diligenter  inspicere,  et  eorumdem  scripto- 
rum  magnametsalubrem  invenire  congruentiam,si 
vos  contentio  non  perverteret,  et  si  pietas  adjuva- 
ret?  Quis  enim  unquam  duos  historicos  legens  de 
una  re  scribentes,  utrumque  vel  utremlibet  eorum 
aut  fallere  aut  falli  arbitratus  est,  si  unus  eorum 
dixit  quod  alius  praetermisit ;  aut  si  alter  aliquid 
brevius  complexus  est,  eamdem  tamen  sententiam 
salvam  integramque  custodiens,  alter  autem   tan- 
quammcmbratimcunctadigessit,utnon  solum  q«Md 
factum  sit,verum  etiam  quemadmodum  factumsit, 
intimaret  ?Sicut  Faustus  binc  Evangeliorum  veritati 
voluit  calumniari,quiaMatthaeum  aliquid  dixit,quod 
Lucas,cum  idem  narraret,dicere  praetermisit :  quasi 
negaverit  Lucas  dixi8seChristum,quod  eum  scripsit 
dixisse  Matthaeus.  Hincomninonullaunquamquaes- 
tio  fuit,neque  hoc  objici,nisi  ab  omnino  imprudenti- 
bu8  et  nihilharum  rerum  considerare  volentibusseu 
vadentibus,  potest.  Illud  sane  et  requiri  inter  fideles, 
et  objici  ab  infldelibus  solet,  sed  etiam  ipsis  vel  pa- 
rum  eruditis,  vel  nimis  contentiosis  nisi  admoniti 
resipuerint,  quod  Matthaeus  dixit,  Accessit  ad  eum 
CenturiOf  rogans  eum,  et  dicens;  Lucas  autem  quod 
miserit  ad  eum  seniores  Judaeorum,  hoc  ipsum  ro- 
gantesdfi  pueroejus  qui  «egrotabat,ut  eum  sanaret 
etcum  appropinquaret  domui,miserit  alios  per  quos 
diceret^non  esse  se  dignum  in  cujus  domum  intraret 
Jesus,  nec  ee  ipsum  dignum  ut  veniret  ad  Jesum. 
Quomodo  ergo  secundum  MBiihsdum  ^accessit  ad  eum 
rogans,et  dicens^Puer  meusjacet  in  domo  paralyticus^ 
etmate  torquetur  (Matth,  8,5-13,  et  Luc.  vii,  2-10)? 
Hoc  ergo  intelligitur,Matth8eum  breviter  sententiam 


ipsam  veram '  integramque  complexum,  dicentem 
quod  centurio  accesserit  ad  Jesum,  et  non  dicen- 
tem  utrum  per  se  ipsum  accesserit,  an  per  aliois  : 
et  quod  ei  de  puero  suo  illud  dixerit,  non  exprimen- 
tem  utrum  per  se  ipsum  dixerit,  an  per  alios.  Quid 
enim  ?  nonne  talibus  locutionibus  humana  plena  est 
con8uetudo,cum  dicimus  aliquem  ad  aliquid  multum 
acces8i88e,etiam  quemnondum  dicimus  pervenisse? 
Nonne  et  ipsam  perventionem  cui  quasi  videtur  non 
esse  quod  addi  jam  po88it,etiam  per  alios  fleri  usita- 
tissime  loquimur,  saepe  dicendo,  Egit  ille  causam 
Buam,  pervenit  ad  judicem  ;  aut,  Pervenit  ad  ilium 
vel  illum  potentem  :  cum  plerumque  id  faciat  per 
amicos,  non  viso  eo  prorsus  ad  quem  quisque  dici- 
tur  pervenisse  ?  Unde  etiam  tales  homine8,qu]Cum- 
que  ad  potentiumquodam  modo  inaccessibiles  ani- 
mo8,  sive  per  se  ipsos,sive  per  alios  ambitionis  ar- 
te  pertingunt,  jam  etiam  vulgo  Perventores  vocan- 
tur.Quid  ergo?cumiegimus,obliviscimur  quemad- 
modum  loqui  soleamus?  An  Scriptura  Dei  aliter 
nobificum  fuerat  quam  nostro  more  locutura  ?  Et 
hoc  quidemdecommuni  loquendiconsuetudine  per- 
vicacibus  turbulentisque  responderim, 

GAPUT  VIII.  —  Gaeterum  qui  haec  non  litigiosey 

sed  placideac  fideliterquaerunt,  accedant  ad  Jesum, 

non  carne  sed  corde  ;  non  corporis  praesentia,  sed 

fidei  potentia,sicut  iile  centurio  :  tunc  melius  qnid 

Matthaeus  dixerit  sentient.  Talibus  eiiim  dicitur  in 

Psadmo  :  Accedite  ad  eum,  et  iltuminamini ;  et  vuUus 

vestri  non  erubescent  (Psal.  xxxiii,  6).  Unde  centurio 

ille  ad  Christum  magis  accesserat,  cujus  fidem  ita 

laudavit,  quam  ilii  ipsi  per  quos  verba  sua  misit. 

Huic  rei  simile  est  etiam  illud  quod  Dominus  ait, 

Tetigit  me  aliquis  ;  quando  mulier  qu»  fluxum  san- 

guinis  patiebatur,tangensfimbriam  vestimentiejus, 

salva  facta  est.  Hoc  enim  mirabihterdiscipulis  suis 

dioere  videbatur,  Quis  me  tetigit  ?  et,  Tetigit  me  o/t- 

quis  ;  cum  eum  turba  comprimeret.  Denique  hoo  ei 

responderunt :  Turbm  te  comprimunt,  et  dicis,    QuU 

me  tetigii  (Luc,  viii,  43-46)  ?  Quemadmodum  ergo 

illi  premebant,  se  ilia  tetigit ;  sic  ilii  missi  erantad 

Ghri8tum,8ed  Genturio  magis  accessit.lta  Mattbaeus 

etraoremnon  usque  adeo  inusitatae  locutionis  serva- 

vit,et  mystice  aliquid  intimavit :  Lucas  autem  et  hoc 

ipsum  quemadmodum  gestum  esset08tendit,uthinc 

advertere  cogeremu8,ilIud  Matthaeus  quemadmod  um 

dixerit.Vellem  sane  utaliquis  istorum  fanorum,qui 

hujusmodi  quaestiunculasquasi  magnascalumniose 

objiciunt  Evangelio,  narraret  aliquid  idem  ipse  bis 

numero,  non  falsum  nec  fallaciter,  sed  omnino  id 

volens  intimare  et  exponere,  et  stilo  exciperentur 

verba  ejus  eique  recitarentur ;  utrum  non  aliquid 

plus  minusve  diceret,  aut  praepostero  ordine,  non 

verborum  tantum.sed  etiam  rerum  ;  aut  utrum  non 

aliquid  ex  sua  sententia  diceret,tanquam  alius  dixe- 

rit,  quod  eum  dixisse  non  audierit,8ed  voluisse  at- 

que  sensisde  plane  cognoverit ;  aut  utrum  non  alicu- 

t  Sola  editio  Lot.,  pknMm. 


517 


ADMONITIO. 


518 


ju8  brevitep  cnmplecteretur  sententia»  veritatem, 
cajus  rei  antea  quasi  expressius  articulos  explicas- 
8et:et  si  quid  est  aliud  quod  fortasse  poisit  certis 
regulis  comprebendi,quomodo  Qat  ut  vel  in  duorum 
■ingulis  ejusdem  rei  narrationibus,  rel  in  duabus 
unius  ex  una  eademque  re,multa  diversa  invenian- 
tur,nuila  tamen  adversa  ;et  multa  varia,  nulla  con- 
traria.Sic8olvuntur  omnia  de  quibus  sibi  isti  mise- 
ri  collum  ligant,  ut  spiritus  sui  erroris  intus  teuo- 
ant,et  nullum  extrinsecus  salutis  admittant. 

CAPUT  IX.  — Quapropter,post  omnesFausti  calu- 

mnias  refutatas,  duntaxat  borum  ejuscapitulorum 

quibus  boc  opere,  quantum  Dominus  adjuvare  di- 

gnatus  est,  sufQcienter,  ut  arbitror,  prolixeque  re- 

spondi;  breviter  vosadmoneo,  qui  illo  tam  nefando 

et  eisecrabiii   errore  tenemini,  ut  si  auctoritatem 

Scripturarum  omnibus  pr(pferendam  sequi  vultis, 

eam  sequamini  qu89abipsius  prffisentiaeChristi  tem- 

poribos  per  dispensationes  Apostolorum,  et  cer- 


tas*ab  eorum  sedibus8uccessionesepiscoporum,u8- 
que  ad  bsc  tempora  toto  orbe  terrarum  custodita, 
commendata,clariflcata  pervenil.  Ibienim  videbitis 
etiam  Veteris  Testamenti  et  obscura  revelari,  et 
prsBdicta  compleri.Si  autem  quasi  rationemovemi- 
ni ;  primum  cogitetis  quinam  sitis,  quam  minus  id- 
onei  ad  comprehendendam  naturam.non  dicam  Dei, 
sed  animae  vestrffi :  comprehepdendamsane,quema« 
dmodum  velle  aut  voluisse  vos  dicitis,  certissima 
ratione,  non  vanissimacredulitate  :quod  cum  mini- 
me  potueritis  (sinedubioenim  quamdiu  tales  estis, 
nullo  modo  poterilis),  illud  saltem  quod  omni  bu- 
manae  menti  est  naturaliler  insitum,  si  modo  id 
perversae  opinionis  pravitate  non  turbetur,Dei  natu- 
ram  atque  substantiam  incommutabilem  omnino, 
omnino  incorruptibilem  cogitate,  velcredite,et  ma- 
nichaei  continuo  non  eritis,  ut  aliquando  et  catho« 
lici  esse  possitis. 
1  Am.  Er.  et  plerique  Mbs.,  et  cxteras. 


i 


IN  SUBSEQUEMTES  DISPUTATIONES  CONTRA  FELICEM, 

YideUb.  2.  cap  8,  RetractatioDum,  tom.  1,  co/ 633,  verbiSf  Contra  Maaichseuai,  usque  ad  coL  634, 

verbis^  Septimo  idus  decembris.   M. 


ADMONITIO 


Oeiisdem  contraFelicem  disputationibus  Possidius  in  Augustini  Vita,  cap.  16,  scribit : «  Cum  quodam 

0  etiam  Fe]ice,de  numero  eorum  quosElectos  dicunt  iidemMdnichaei,quiqueHipponem  venerat  eumdem  se- 

«minaturus  errorem,publice  in  Hipponensi  ecclesia  notariis  excipientibus  disputavit  beatusAugustinus^ 

•  populo  astante ;  et  post  secundam  vel  tertiam  collationem  illemanichaeusfrustrata  vanitate  et  errore  illius 

«sectae  ad  nostram  conversus  est  ndematqueEcclesiam,sicut  eadem  relecta  docere  poterit  scriptura. »  Ubi 

treiPossidius  indicat  habitas  collationes,ea  scilicet  computata,quam  sine  notariis  pridie  Gestorumpubli- 

corum  habuit  cumFeliceAuguatinus :  unde  initio  libri  primi  ait,  «  Hesterno  die  scis  te  dixisse  quod  possis 

«defendere  scripturas  Manichaei.  »  In  priorem  istam  collationem  respicit  et  illud  quod  dicit  Felix,  lib.  1, 

icap.  44:  «  Si  mihi  attuleris  scripturasManichaei,quinque  auctores  quos  tibi  dixi.  »  Intellige,  c  hesterno 

di^  dixi :  »  nam  ipso  die  Gestorum  nihil  notatur  de  quinque  illis  auctoribus  dictum  ante  a  Felice. 

Confcr  epistolam  Augustini  79,presbytero  cuidam  manichcecquem  nos  in  tomi  secundi  praefationeFeli- 
eem  esse  con]ectabamus,scriptam.Ad  hunc  ipsum  spectarevideturprofessio  a  Felice  quodam,converso  ex 
MaDichaeorum  haBresi,paIam  facta  desibi  notisManichaBis^quam  inAppendice  tomi  quintiAnnaliumedidit 
Baronius,de8cripta  ex  Gervasiani  Parisiensis  coUegii  codice,in  quo  post  librum  deHaeresibusadQuodvult- 
deambaec  leguntur:  «  EgoCresconius  unusexManiohaeisscripsi.quiasidiscesseroantequamGestasubscri- 
«  bantur,sic  sim  habendus  ac  si  Manichaeum  non  anathemaverim.Felix  conversus  exManichaeis  dixi  sub  te- 
«  8tincationeDei,me  omnia  vera  confiteri,de  quo  scioesseManichaeos  velManichaeas  in  parles  Caesarienses, 
•  Mariam  etLampadiam  uxoremMercurii  argentarii,cum  quibusetiamElectum  Eucharistumpariteroravi- 
«  mus.Cssariam  etLucillam  filiam  suam,Candidam  quae  commoratiirThipsae,  VictorinamHispanam,Sim- 
«  plicianumAntonini  patrem,Paulum  et  sororem  suam  qui  suntHipppne,quasetiam  perMariam  etLampa- 
«  diam  scivi  esse  Manichaeas.  Hoc  tantum  scio  :  quod  si  aliud  inventum  fuerit  me  scire  supra  quam  dixi, 
«  reum  ego  ipseconOteor.  » 


1- 


■  \ 


y 


S.  AUaEI.II  AUGUSTINI 


t. ' 


•  .1 


■•:■■■ 

r   ■ 

i' 

r 


i- 


■ 

r. 


•^- 


^<> 


t 

■• 


IX. 
.e" 


< 


^^ 


HIPPONBNSIS  EPISGOPI 


DE  AGTIS  CUM  FELIGE  MANIGHJEO 

LIBRI  DUOr«). 


LIBER   PRIMUS. 

ACTA  PRIM-*:  DIEI. 


CAPUT  PRIMUM.  —  Honorio Augustosextum  con- 
8ule^'septimo  idus  decembri,AuGDSTiNus  episcopus 
Ecclesiae  catholicsB  Hipponeregiensium  regionum^di- 
xit  :  Hesterno  die  scis  te  dixisse  quod  possis  defen- 
derescriptura8Manichffii,et  asserere  quod  veritatem 
habeant;si  boc  placet  tibi  hodie  facere,autprffisumi8 
te  posse,  dic, 

Felix  manichaeus  dixit:  Ego  me  non  nego  dixisse 
defendere  legem  meam,si  proferanturauctoreslegis 
meae  in  medio. 

Et  cumAugustinusepiscopus  epistolamManichsei, 
quam  Fundamenti  appellant,  protulisset,  dixit  :  Si 
legero  exhoc  codice,quemme  vides  ferre,  epistolam 
Manichffii  quam  Fundamenti  appellatisypotes  agno- 
scere  an  ipsa  sit  ? 

Fel.  dixit :  Agnosco. 

AuG.  dixit :  Accipe  tu  ipse,  et  lege. 

Etcum  accepisset  codicem  Felix,  legit:  Manich- 
aeus  apostolus  Jesu  Christi  providentia  Dei  Patris,  Hxc 
sunt  salubria  verba  ex  perenni  ac  vivo  fante,  quse  qui 
audierit  et  iisdem  primitus  crediderit,  deinde  qux  m- 
sinuaia  surd  custodieritynunquam  erit  morti  obnoxiuSf 
verum  setema  et  gloriosa  vita  fruetur,  Nam  profecto 
beatus  estjudicandus^qui  hac  divina  instructus  cogni^ 
tione  fueritf  per  quam  liberatus  in  sempitema  vita 
permanebit, 

AuG.  episcopus  dixit:  Agnovisti  certe  epistolam 
Manichsei  vestri  ? 

Fel.  dixit  :  Agnovi, 

Aua.  dixit:Proba  nobisergo  quomodo  Manichaeus 
iste  sit  apostolusJesuChristi.NonenimeuminEvan- 
gelio  interApostolos  legimus  aliquandoict  quis  fue- 
rit  ordinatus  in  locum  Judae  traditoris,  novimus,id 
est  sanctusMatthias  {Act,  i,  26)  ;  et  quisposteaDo- 
mini  voce  de  ccelo  vocatus  sit,  hoc  est  Paulus  apos- 
tolus'  (Id,  ix),  omnes  reoognoscunt.lstum  ergoMa- 
nichteum  proba  nobis  apostolum  esse  Christi,  quod 
in  capite  epistola  suae  ausus  est  ponere. 

CAPUT  II.  --  Fel.  dixit  :  Et  Sanctitas  tua  mihi 


probet  quod  in  Evangelio  scriptum  estyChristo  di- 
cente  :  Vado  ad  Patrem ;  et  mittam  vobis  Spiriium 
sanctum  paracletum,qui  vos  inducatinomnem  verita- 
tem(Joan,  xfi,  13).  Hoc  tu  mihi  extra  soripturam 
istam  proba  esse  scripturam  Spiritus  sancti,  quod 
Christus  promisit  ubi  omnis  veritas  reperiaturiet  si 
invenero  veritatem  in  aliis  codicibus  qui  ad  Mani- 
chaeum  non  pertinent,etChri8tus  illos  tfadidit  :  sio 
enim  dictum  est  a  Chri8to,quia  Spiritus  sanctuspa- 
racletusipsein  omnem  veritateminducet:secundum 
Christi  sermonem  ego  scripturas  Manichaei  recuso. 

AuG.  dixit :  Quoniam  ergotuprobare  non  potuisti, 
quomodo  sit  Maniohaeus  apostolus  Christi,  et  exigis 
ut  ego  probem  quomodo  miserit  Spiritum  sanctum 
paracletumquempromisit,  uttunc  respuasscripta- 
ras  MaDichaei,  si  inveneris  impletam  promissionem 
Christi  praeter  scripturas  Manichaei :  quamvis  prior 
ad  interrogata  mea  responderedebueriSytamen  ecco 
prior  ipse  respondeo,  et  ostendo  tibi  quando  missos 
BitSpiritus  sanctus  quemChristus  promisit.Et  acco- 
dit  ad  Evangelium  et  ad  Actus  Apostolorum. 

CAPUT  Ilf.  —  Et  cum  accepisset  codicem  Evan- 
gelii,recitavit :  Dum  autem  haecloquunturJesusstelU 
in  medio  eorum^et  dixit  eis :  Pax  vobis  ;  ego  sum^  no- 
Htetifnere,  Et  cum  legeret,  dixit :  Hoc  post  resnrro- 
otionem.  Et  cum  dixisset^legit :  Conturbati  vero  et 
contcrriliexistimaban*se  spiritum  videre,  Etdixiteisi 
Quid  turbati  estis,  et  cogitationes  ascendunt.  in  corda 
vestraf  Videte  manus  meas  etpedes  meos,  quiaego  ipse 
sum  :  palpate,  et  videte,  quia  spiritus  camem  et  ossa 
non  habet,sicut  mevidetishabere,Etcumh3ec  dixisselt 
ostendit  eis  manus  et  pedes.  Adhuc  autemillis  non  cre^ 
dentibuSfCt  mirantibus  prae  gaudio,  dixit  :  Habetis  hie 
aliquid  quod  manducetur  f  At  illi  obtulemntei  partem 
piscis  assi  et  favum  mellis.Et  cummanducasset  coram 
eis,  sumens  reliquias  dedit  eis,  et  dixit  ad  eos  :  Hxe 
sunt  verba  gux  locutus  sunt  ad  vos,  cum  adhuc  essem 
vObiscum,quoniam  necesse  estimpleriomniaquasscri' 
pta  sunt  in  tege  Moysi^et  Prophetis^et  Psatmis  de  me. 


ADMONITIO    PP.   BENEDIGTIONORUM. 

Acta  oum  Felice  emendavlmusadMBs.  VictoriDum,FloriaceD8em,CasaIeD8em,advaria8  lectionestrinmBelgioorum, 
et  ad  editioDes  Am.  Er.  et  Lov. 

Comparavimus  praeterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Gonfess.,  1 1,  memoratas.    M. 

^  Editioneft  Am.  et  Er.,  septies  consule  ;  relactantibai 
omnibas  Mss.  et  isthoc  loco  et  m  Retractationibas* 
s  Forte,  Hipponeniium  regiorum. 
s  Er.Ludg.  et  Ven.,  his  est  Paulus  apostolus.  M.  (a)  Seripti  anno  Ghritti  404,  die  7  et  12  decembrif. 


'.>^ 


521 


DB  ACTIS  GUM  FELICE  MANICHiEO,  S.  AUOUSTINI  LIBER  PRIMUS. 


531 


TuiiC  aperuit  iUit  sensumf  ut  intelligerenl  Scripiuras : 

et  dixii  eis,  Quoniam  sic  scriptum  est,  et  sic  oportebat 

Christum  pati  et  resurgere  a  mortuis  die  tertio^  et  prx- 

dicari  in  nomine  ejuspcsnitentiam  et  remissionem  pecca- 

iorum  in  omnes  gentes,  incipientibus  ab  Jerusalem  Vos 

auiem  estis  testes  horum,  Et  ego  mittam  promissum 

Patris  mei  in  vos :  vos  autem  sedete  in  civitate  quoad' 

usque  induamini  virtutem  ex  allo  {Luc.  xziv,  36-49). 

Et  cuxn  reddidisset  codicem  Evangelii,  accepit  Actus 

Apostolorum,  et  dixit,  Audivimus  in  Evangelio  com- 

memorasse  Evangelistam  sanctum  promissionem 

Cbristi,  quffi  est  in  Evangelio  secundum  Joannem, 

quem  preBsens  Felix  commemoravit.  Ubi  enim  dixit 

Dominus,  Mitlo  vobis  Spiritum  sanctum  paracletum 

{Joan.  XVI,  7),  Joannes  evangelista  scripsit.  Hoc  au- 

lem  quod  modo  legi,  Lucas  evangelista  attestatus est, 

etconsonuitveritatiapostoliJoannis.Videamusetiam 

qoomodo  perfectum  est  quod  promisit  Dominus  et 

quomodo  impletum  :  ut  cum  fuerit  ex  canonicis  Li- 

bris  sancts  EcclesisB  eipressaimpletio  promissionis 

Domini,  paracletum  Spiritum  sanctum  alterum  non 

queranius,  ne  in  seductorum  laqueos  incurramus. 

GaPUT  IV.  —  El  recitavit  ex  Actibus  Apostolo- 

rum  :  Primum  quidem  sermonem  feci  de  omnibus,  o 

Theophitet  quas  ca^pit  Jesus  facere  et  docere,  in  die  quo 

Apostolos  elegit  per  Spiritum  sanctum,  et  prxcepit 

praedicare  Evangelium :  quibus  prssbuit  se  vivum  post 

passionem  in  multis  argumentis  dierum,  visus  eis  dies 

quadraginta^  et  docens  de  regno  Dei,  et  quomodo  con- 

tfersatu^  est  cum  illis,  Et  praecepit  eis  ne discederent  ab 

Jerosolymis,   sed  sustinerent  poUicitationem  Patris, 

quum  audistis,  inquit,  ex  ore  meo  ;  quoniam  Joannes 

quidem  baptizavit  aqua,  vos  autem  Spiritu  sancto  inci" 

pietis  baptixari  quem  et  accepturi  estis  nonpost  multos 

iHos  dies,  usgue  ad  Pentecosten,  Hli  ergo  ronvenientes, 

interrogabant  eum  dicentes:  Domine,  si  in  hoc  tempore 

prxsentabis  regnum  Israel  ?  Ille  autem  dixit :  Nemo 

potest  cognoscere  tempus,  quod  Paterposuit  in  sua  po- 

testate ;  sed  accipietis  virtutem  Spiritus  sancti  supervC' 

nientem  in  vos,  et  eriiis  mihi  testes  npudJerosotymam, 

d  in  tota  Judasa  et  Samaria,  el  usque  in  totam  terram. 

C'Km  haec  diceret,  nubes  suscepit  eum,  etsuhtatus  est  ab 

eis.  Et  quomodo  contemplantes  erant  cum  iret  in  coelum, 

eeee  duo  viri  adstabant  itlts  in  veste  alba,  qui  dixerunt 

cdeos :  Viri  Gaiilaei,  quid  statis  respicientes  in  cctlum? 

Me  Jesus  qui  assumptus  est  in  cxlum  a  vobis,  sic  veniet 

(luemadmodam  vidistis  eum  euntem  in  coetum.  Tunc 

reversi  sunt  Jerosolymam  amontequi  vocatur  Elxon, 

guiestjuzta  Jerosolymam;  sabbati  habens  iter.  Et  cum 

introissent,  ascenderunt  in  superiora,  ubi  habitabant 

Petrus  et  Joannes,  Jacobus  et  Andreas,  Philippus  et 

Thomas,  Bartholomasus  et  Matthaeus,  Jacobus  Atphasi, 

et  Simon  Zelotes,  et  Judas  Jacobi,  Et  erant  perseveran-- 

tes  omnes  unanimes  in  orationibus,  cum  mulieribus,  et 

Maria  quae  fuerat  mater  Jesu,  et  fratribus  ejus,  Et  in 

diebus  iltis  exsurrexit  Petrus  in  medio  discentium  ^,et 

dixit  (fuit  autem  turba  in  uuo,  hominum  quasi  centum 

*  Editi>  m  medio  pratrum.,  At  Mss.,  discentium.  Gr»- 
ee  esty  mathetdn, 

Patrol.  XLIl. 


viginti) :  Viri  fratres,  oportet  adimpteri  scripturam  m- 
tam,  quampraedixit  Spiritus  sanctus  ore  sancti  David 
de  Juda,  qui  juit  deductor  iltorumquicomprehenderunt 
Jesum,  quoniam  annumerattis  eratinternos,quihabuii 
sortem  hujus  ministerii,  Hic  ergo  possedit  agrum  de 
mercede  injustitiae  suae,  et  collum  .^ibi  alligavit,  et  deje- 
ctus  in  faciem ,  disruptus  cst  medius,  et  effusa  sunt  omnia 
viscera  ejus.  Quod  et  cognitum  factum  est  omnibus  qui 
inhabitabant  Jerosotymam,  ita  ui  vocareiur  ager  itle 
ipsorum  lingua  Aceldemach,  id  est,  ager  sanguinis. 
Scriptum  est  enim  in  libro  Psalmorum  :  Fiat  villa  ejus 
deserta,  et  non  sit  qui  inhabitet  in  ea,  et  episcopatum 
ejus  accipiat  alter,  Oportet  itaque  ex  his  viris  qui  con* 
venerunt  nobiscum  in  omni  tempore  quo  iniroivitsuper 
nos  *  et  excessit  Dominus  Jesus  Christus,  incipiens  a 
baptismo  Joannis  usgue  in  iltum  diem  quo  assumptus 
est  a  nobis,  testem  resurrectionis  ejus  nobiscum  esse.  Et 
statuit  duos,  Joseph  qui  vocabatur  Barsabas,  qui  et  Ju^ 
stus;  et  Matthiam,   Et  precaius  dixit :  Tu,  Domine^ 
cordium  omniumintellector,ostendeexhisduobus  quem 
elegisii  ad  suscipiendum  tacum  hujus  ministerii  et  an» 
nantiationis,  a  qua  excessit  Judas  ambutare  in  locum 
suum,  Et  dederunt  sortes  suas^,et  cecidit  sors  super 
Malthiam,  etsimui  deputattis  est  eum  undecim  Aposto- 
lis  duodecimus.  Et  cum  legisset,  dixit :  Audivimus 
quis  ordinatus  est  in  locum  JudaQ  traditoris,  quod 
paulo  ante  commemoravi,  ne  quisquam  per  frau- 
dem  irrepat  in  Apostolorum  numerum,  et  nomine 
apostolatus  fallat  ignaros. 

CAPUTV.  —  Nunc  videamus  quod  promisimus, 
quomodo  impleta  sit  Christi  promissio  de  Spiritu 
sancto.  Et  cum  dixisset,  legit  in  loco :  Tempore  quo 
suppleltu  esi  dies  Pentecostes,  fuerunt  omnes  simul 
in  uno.  Et  factus  est  subito  sontis  de  ccelo,  quasi  fer- 
reiur  flatus  veliemens,  et  implevit  totam  iilam  do* 
mum,in  qua  erant  sedentes.  Rt  visx  sunt  illis  lingtiae 
divissp  quasi  ignis,  qui  et  inseditsuper  unumquemqtu 
eorum.  Ei  impteti  sunt  omnes  Spiriiu  sancto,  et  coe^ 
perunt  loqui  variis  iinguis,  qtwmodo  Spiritus  dabat 
eis  pronuntiare.  Jerosotymis  autetn  ftierunt  habitato^ 
res  Judaei,  homines  ex  omni  natione  qaas  est  sub  casio. 
Et  cum  facfa  esset  vox,  collecla  est  turba  d  confusa, 
quoniam  audiebat  unusquisque  suo  sermone  et  suis 
linguis  loquentes  eos,  Stupebani  autem  ei  admiraban^ 
tur,  ad  invicem  dicentes :  Nonne  omnes  qui  ioquun- 
tur,  natione  sunt  Galilaei  ?  Et  quomodo  agnoscimtss 
in  iilis  sermonem  in  quo  nati  sumtis  ?  Parthi.  et  Me- 
di,  et  Eiamitse,  et  qui  habitant  Mesopotamiam,  Judae- 
am  et  Cappadociam  *,  Pontum  et  Asiam,  Pht  ygiam" 
que  et  Pamphyiiam,  jEgyptum  et  paries  Libyae  quae 
est  circa  Cyrenem,  et  qui  advenerant  Romani,  Ju^ 
daeique  et  Prosetyti,  Cretenses  et  Arabes,  atuiiebant 
loqtientes  ilios  suis  iinguis  magnaiia  Dei  (Act,  i-ii, 
11).  Et  cum  recitaret,  dixil :  Audisti  nunc  jam  Spi- 
ritum  sauctum,  quomodo  sit  missus  ?  Quod  a  me 

i  Editi,  inter  nos,  At  Mbs.,  super  nos,  Jnxta  Grncam, 
enph'imds. 

>  Addidimus,  suas,  ex  Mss.  In  graBco  est,  autdn. 

*  Editi  ferebant,  Armeniam  et  CapDadociam,  Emen- 
dantar  ex  Mss.,  qai  isthic  greco  et  latino  textai  val- 
gate  consentiant. 

17 


533 


DE  ACTIS  CDM  PELICE  MANICHiEO,  S.  ADQDSTINI 


524 


exegisti  probavi ;  superest  ut  et  tu  facias  quod  pro- 
misisti :  quoniam  invenimus  quando  foisit  Spiri- 
tum  sanctum,  quem  promisit ;  respuas  illam  scrip- 
iuram,  que  sub  nomine  Spiritus  sancti  fraudare 
voluit  vel  lectorem  vel  auditorem. 

CAPUT  VI.  —  Fel.  dixit :  Ego  non  nego  id  quod 
dixi,  quia  cum  probatum  mihi  fuerit  quod  Spiritas 
sanctus  docuerit  veritatem  quam  qu89ro>  illam  re- 
spuo.  Hoc  enim  Sanctitas  tua  mihi  legit,  ubi  Spi- 
ritum  sanctum  Apostoli  acceperunt,  et  in  ipsis 
Apostolis  unam  quaro  qui  me  doceat  de  initio,  de 
medio,  et  de  flne. 

AuG.  dixit :  Si  legeris  hoc  dixisse  Dominum,  Mit- 
to  vobis  Spiritum  sanctum,  qui  doceat  vos  initium, 
medium  et  flnem  ;  bene  me  astringis  ut  ostendam 
quos  docoerit  Spiritus  sanctus. 

Fel.  dixit :  Quia  sanctitas  tua  hoo  dicit,  quod 
Apostoli  ipsi  acceperunt  Spiritum  sanctum  para- 
oletum  ;  iterum  dico,  de  Apostolis  ipsis  quem  vo- 
lueris,  doceat  me  quod  me  ManichaQus  docuit, 
aut  ipsius  doctrinam  evacuet  de  duodecim  quem 
volueris. 

AuQ.  dixit:  Absit  longe  a  flde  ApostolorumS  ut 
doctrinam  doceant  sacrilegi  Manichaei.  Sed  quoniam 
dicis  unum  ipsorum  debere  evacuare  doctrinam  Ma- 
nichsi,  modo  autem  sancti  Apostoli  non  sunt  in 
corpore ;  ego  minimus,  non  solum  omnium  Apos- 
tolorum,  sed  omnium  episcoporum,  (nam  ad  meri- 
ta  Apostolorum  quando  aspiro  ?)  quantum  mihi 
Dominus  de  ipso  Spiritu  suo  largiri  dignatus  est, 
evacuo  doctrinam  Manichsi,  cum  cceperint  legi 
sequentia  illius  epistolsB,  quam  tu  ipse  Maniohsi 
esse  non  negas. 

Fel.  dixit :  Dixisti  quia  Apostoli  de  corpore  re- 
cesserunt,  scriptur®  eorum  valent  usque  nunc :  et 
quia  dixit  Sanctitas  tua,  et  quia  dedisti  potestatem 
dicendi  que  voluerimus  sine  ullo  formidine,  dixis- 
ti,  Evacuo  legem  Manichffii :  et  ego  dico,  Omnis  ho- 
mo  mendax,  solus  Deus  verax  {Psul,  cxv.  2 ;  Rom. 
lUf  4) ;  ScripturaB  Dei  loquuntur. 

CAPUT  Vll.  —  AuG.  dixit :  Tu  quidem  et  homo  es, 
et  sicut  res  ipsa  modo  indicatura  est,  mendax.  Et 
quoniam  locutus  es  qu89  voluisti,  non  de  Scriptura 
Dei ;  oportet  et  me  loqui  quod  volo.  Si  enim  veritas 
est  Manichffii  tui,  nec  a  me  destrui  poterit :  si  fal- 
sitas  est,  quid  inlerest  a  quo  destruatur  ?  Tamen 
quiadeApostolorum  scriptura  dixisti,  quod  etsi  illi 
non  aint  in  corpore,  sunt  hic  scriptur»  eorum  :  ante 
assumpti  sunt  Apostoli,  quam  error  Manichsi  natus 
in  mundo  fuerat ;  propterea  non  inveniuntur  scrip- 
tur®  Apostolorum  evidenter  contra  Manichaeum  dis- 
serentes.  Verumtaroen  quod  apostolus  Paulus  in 
Spiritu  isto  sancto  paracleto  quem  acceperat,  futu- 
rum  prsviderit  de  talibus,  qualis  Manichffius  fuit, 
quales  estis  et  vos,  recito  ul  agnoscas.  Et  accepta 
Epistola  apostoii  Pauli  ad  Timotheum le^iiSpiritus 
autem  manifeste  dicU  quia  in  novissimis  temporibus  re- 

i  Yox,  Apoiiolorumf  abest  a  manoseriptis. 


cedent  quidam  a  pde^  attendentes  spiritibus  seduetorC 
bus^  doctrinis  dxmoniorum  in  hypocrisi  mendaciloquo- 
rum^  cauteriatam  habentes  conscientiam  suam^prohi- 
bentes  nubere^  abstinere  a  cibis  quos  Deus  creavit  ad 
percipicndum  cum  graiiarum  actione  fidetibus^  et  iis 
qui  cognoverunt  veritatem :  quia  omnis  creatura  Dei 
bona  est,  et  nihit  objiciendum  quod  cum  gratiarum 
aciione  percipitur ;  sancti/icatur  enim  per  verbum  Dei 
et  orationem.  Hxc  prascipiens  fratribus^  bonus  eris 
minister  Jesu  Christi  (I  Tim,  iv,  1-6).  El  cum  lege- 
ret,  dixi :  Ego  hoc  de  vobis,  et  de  talibus  qui  di- 
cunt  aliquam  creaturam  Dei  immundam  esse,  et 
qui  dicunt  omnem  concubitum  et  qui  fit  cum  uxo- 
re,  fornicationem  esse  ;  hocestenim  quod  ait,  Pro- 
hibentes  nuptias ;  per  Spiritum  prophetiae  designa- 
tum  et  expressum  esse  dico.  Tu  autem  si  negas 
omnem  cibum  humanum  lioitum  et  ad  edendum 
concessum  hominibus,  mundum  esse,  non  es  de 
illis  quoB  prophetavit  Apostolus.  Si  autem  inveniris 
in  iis  qusB  dixi,  ecce  habes  apostolum  Paulum  dea- 
truentem  et  evacuantem  doctrinam  Manichasi  fa- 
turi.  Itaque  responde  ad  id  quod  interrogo  :0mni8 
concubitus  fornicatio  est,  an  concubitus  cum  uxore 
non  est  peccatum  ? 

GAPUT  VIII.  —  Fel.  dixit :  Iterum  mihi  recitetur 
quod  dixit  Apostolus.  Et  recitalum  est :  Spiritus  au^ 
tem  manifeste  dicitf  et  cstera  qu®  supra  sunt.  Fbl. 
dixit:  Manichsus  non  a  fide  recessit,  sicut  dicit 
Paulud,  sicut  caeteri  recesserunt  aflde  quasi  in  seo- 
tam  suam  :  Manichaeus  autem  a  nulla  secta  reces- 
sit,  ut  dicalur  quia  a  flde  recessit. 

AuG.  dixit :  Quoniam  te  video  nolle  respondere  ad 
quod  interrogaris,  ne  inveniaris  vel  non  tenere  Spi- 
ritum  sanctum,  quem  jam  probavimusmissum  esse 
Aposlolis,  vel  non  esse  in  eorum  numero  quos  futu- 
ros  Paulus  designavit,  ubi  et  vos  ipsos  prophetavit ; 
breviter  respondeo :  Ut  secundum  tuum  inteliectum 
accipiam  quod  dixisti,  Recedent  a  fide :  quia  non  re* 
cedunt  a  fide,nisi  illi  qui  fuerunt  in  aliqua  fide ;  Ma- 
nicbaeus  autem  in  nulla  fide  fuit  a  quarecesserit,  sed 
in  qua  fuit  in  ea  permansit :  hoc  te  interrogo,  utrum 
Manichseus,vel  potius  doctrinadsBmoniorum  menda- 
ciloquorum  quae  fuit  in  Manichaeo,  nullos  Christianos 
catholicos  soduxerit,  ut  recederent  a  fide.  Si  enim 
multi  a  vobis,  et  per  vos,  et  pel  illam  doctrinam  se- 
ducuntur,  ut  recedant  a  fide,  et  intendant  spiritibus 
seductoribus,  qualis  in  Manichaeo  fuit ;  et  incipiant 
dicere  omnem  concubitum  esse  fornicationem,  unde 
Apostolus  dicit,  Prohibenies  nuptias;  et  incipiant  di- 
cere,  carnes  quas  comedunt  homines,  non  esse  Dei 
creaturam,  sed  daemonum  facturam,  etesseimmun- 
ditiam,  manifestum  est  de  his  praedixisse  Spiritum 
sanctum  paracletum  qui  erat  in  apostoloPaulo,  quod 
recessuri  erantafide,  intendentesspiritibusseducto- 
ribus,  qualis  fuit  m  Manichaeo.  Jam  ergo  quia  ego 
respondi,justum  estuttu  respondeas  ad  quod  in- 
terrogavi,  utrum  non  dicas  omnem  concubitum  esse 
fornicationem :  aut  si  ad  hoc  non  vis  respondere,  ad 
id  quod  primo  interrogavirespondeyUtprobeaMaDi- 


>  jd 


8SS 


LIBBR  PRIMDS. 


chaam  eue  &pOflto1om  ChriBtt :  aut  ei  ethoc  nan 
fia,  permitte  me  evacuare  docttiDam  ipeiaa,  quod 
promiei  cam  tegeretnr  epiatolaejus,  quam  dicitis 
FuQdameuti. 

CAPUT  IX.  —  PsL.  dixit  :  Ego  reepondeo  «d  id 
quod  dicit  Sanctitas  tua,  quia  in  Panlo  venit  Spi- 
ritns  eaactus  paracIetuB. 
Adc.  dixit  :  I4on  io  eolo. 

YxL.  dizit:  Ego  de  ipao  ago :  qniasf  in  ipso ',etia 
omnes.  Et  si  ia  ipso  :  Paulus  enim  in  altera  Bpistola 
dicit :  Ex  parU  sdmtu.et  ex  parte  prophetamut :  cum 
venerit  autem  qttod  perfectum  eit,  abolebuntur  ea  qux 
tx  parte  dicta  sunl  (I  Cor.  xiii,  D,  19).  Nos  andientes 
Paulum  hoc  dicere,  vBnit  Manicbous  cum  pr»dioa- 
tione  sua,et  suscepimuseumsecundum  qaodCfari- 
tus  dixit,  Mitlo  vobit  SpirUum  sanclum  {Joan.  xvi, 
7j.  ot  Paulus  veait  et  diiit  quia  et  ipae  venturae  est, 
etpostea  nemo  venit;  ideosuacepimusManicbeeam. 
Bt  quia  venit  MaaicbEeus,  et  per  suam  predicatio- 
Demdocuit  oos  initium,  medium  el  flnem  :  docoit 
nos  de  fabricamundi,  quare  facta  eetetunderao- 
Uest.etqui  fecerunt;  docoiLnoBquare  dies  elquare 
noi ;  docuit  nos  de  cursu  solia  et  luns  :  quia  boo 
ioPanlo  non  andivimus,  nec  in  cxterorum  Aposto- 
larum  scripturia:faoccredimu8,quiaipse  estPsrBcls- 
tas.  Itaque  illudilerum  dico,quod  euperiusdixi :  si 
ludiero  in  altera  scriptura,  ubi  Paracletos  loqui- 
lur,  id  est,  Spiritus  saQolua,  de  quo  volueni  inter- 
rogare,  et  docueria  me  ;  credo  et  renuntio. 

CaPUT  X.  —  AcQ.  dicit  :  Dicis  te  ideo  nim  cre- 
dBreSpirituin  sauctum  pnracletum  in  Paulo apoetoio 
tuiiBe.qoia  Paulue  dicit,  Ex  parle  enim  icimus,el  ex 
forteprophetamui:  et  inde  putae  Apostolumper  hso 
nrba  prsedixisae  velut  altum  venturum  poat  se,qui 
pradicaret  omnia  qute  ipae  non  potuit.quio  ex  parte 
dieebst ;  et  buoctucredis  cBBe  ManichEum.Primo 
ergi),ex  ipsa  lectione  Apostoli  oateodo  unde  dicebat 
tiBc  Apostolus.  Deinde,  quia  dixiati  quod  Hanicheus 
•08  docuerit  initium.medium  et  flnem,et  quomodo 
Ttlquare  factus  sit  mundus,  de  cursu  aoliselluon, 
etde  aliis  qun  cummemoraeti;  non  legitur  in  Bvaa- 
gtlio  Dominum  diiis8e,Mitlo  vobis  Paradelum  qui 
TQs  doceat  de  enrBu  solia  et  luns.  Cbristianos  enim 
fBEere  volebat.non  matbemaUcos.  Sufficit  autem  ut 
homiQes  de  his  rebtis.quantum  in  schoU  didicerunt, 
noverintpropterbumanosusus.ChriBtusautemven- 
Inrom  Parocletum  diiit,qui  inducat  in  omnem  veri- 
Utem  :  sed  non  ibi  ait,  Initium,  medium  et  flnem  ; 
non  ait,  Solis  et  luns  cursue.  Aut  ei  pulas  hunc  do- 
ctrinam  adillam  veritatem  perlinere,quam  perSpi- 
rilam  saactum  Christus  promiait,  interrogo  teqoot 
■intstells.SiaccepistiSpiritum  il!um,dequo  diois, 
adquem  pertinetdocereista,  quEeegodicoaddisci- 
pliaametdDotrinamchristiaDamnoapertinere^opor- 
tet  ut  reauaties  et  respondeas  mihi.Debitorem  enim 
tefecisti^ot  si  quid  de  talibus  interrogavero.si  non 
responderi8,non  in  te  appareat.Spiritusille,dequo 
dietam  Mt,fuducri  m  omnem  veritatem  (Joan.xvi,13); 

1  Ibht  fMia  tt  in  tpio. 


si  illa  est  veritas  qoo  iata  pertinent.Itaqae  elige  tibi 
ntrum  velis  et  paratus  aii  mihi  de  his  rebos  re- 
spondere,tanqoam  homo  qui  accepisti  Spiritum  qui 
introdueit  in  omnem  veritatem,  ct  dicis  quia  ad  ip- 
sam  veritatem  pertinet  acire  ista  mnndana.  Itaqua 
ego  tibi  possum  ea  dicere  qun  pertinent  ad  doclri- 
nam  cbristianam  :  tu  autem  qui  putaa  ad  eam  perti- 
aeraquomodoaitfactus  munduB,  st  queeagantur  in 
mundo,  ad  omnia  mihi  necesse  est  respondeas.  Sed 
plane  cum  reeponderis.probaturus  es.Bed  antequam 
iacipias  dicere,  si  forte  babea  quod  ille  ooaHnxerit, 
qaem  socutus  ee,  doceam  ego  prius  quod  promisi, 
unde  dicebat  ApoBtolaB,B3:;»irte  tcimut,  et  ex  parU 
propheiamut. 

CAPOT  XI.  —  Dicebst  enim,  sicnt  lectio  ipsa  mox 
indicatura  est,  quia  in  ieta  vita  homo  cum  eBt.Qon 
poteet  assequi  omnia;  sed  ex  parle  asaequitur  io  hao 
vita :  ipse  Butem  Spiritus  sanctus.qui  exparte  do- 
cetinhac  vita,po8t  banc  vitHm  introducot  ta  omnem 
veritatem.  Quod  ut  apertiasimedoceatur,  audiApo- 
stolnm.  Et  cum  diceret,  ei  Apostolo  legit :  Sioe  ou- 
iemprophetixevacuabuntur,tive  linguiKcesMabuntitioe 
tcientia  evacuabitur ,  ex  parte  enim  scimut,el  ex  parte 
prophetatnus  ;  cum  aulem  venerit  quod  perfeetum  eit, 
gttod  exparte  est  evacuabitur.Cum  eiiem  parvulut.lo- 
quebar  ulparuulvs,iapiebam  quaiiparvului,cogilabam 
quati  parvulut :  cum  autem  faetw  tum  vir,evacuavi  ea 
qus  parvuli  erant.  Videmus  enim  nunc  per  ipculum  iu 
snigmate,tunc  aulumfaeie  ad  faciem  (I  Cor .xm,8-12). 
El  oum  legeret,  dixit :  Jam  de  mihi  tu,  si  tempora 
futura  Maaicfaffii  prcedicebat  ApoBtoluB,utrum  tu  vi- 
desB  modo  Deum  facie  ad  faoiem. 

CAPDTXIL  —  Fel.  dixit  :  Non  tantum  ego  poi- 
Bumcontratuam  virtutem,quia  mira  viriue  est  gra- 
duB  episcopalie  ;  deinde  contra  leges  Imperatorum: 
et  Buperius  pettvi  compendive  ■  ut  doceaB  mequid 
est  veritaa  ;  et  si  docueris  me  quid est  verit&8,pate- 
bit  quod  teneo  medacium  esse. 

Auo.  dixit ;  Apparuit  te  probare  non  potuisse  apo- 
Btolum  Chriati  esae  UanichEeum  :  quare  autom  Qon 
potueris,breviter  exj>ono.Dixi«ti  inde  te  probare  Ha- 
nichffium  esse  apottolum  Cbriati,  quia  paracletum 
venturum  promisit  ChriatuB  Spiritum  sanctum:et 
quia  non  invenires  quando  venerlt  quem  Cbristni 
promiait,  hiac  te  credere  ipsum  esse  Hanichsum.At 
vero  uhi  probavi  per  Scripturas  8aactB8,ecclesiaeti- 
oos,  caQonicaa,quando  venerit  apertisBlme  Spiritus 
eaaclas^quemventurumpromisitDominusChristus, 
convertisU  te,  ut  diceres,  debere  tibi  ostendi  quid 
docuerit,et  utrum  UaQtobeei  doctrinam  evacuaverit. 
Cum  ergorespondissem  ManicbKumpost  Apostolos 
fuisse  in  carne;  illorum  autem  doctrinam.Bntequam 
HanichsuB  aatus  esaet.Bb  ipsis  fuisse  prEedicatam  : 
dixi  tamen  unum  ipsorum  Apoetolorum  Paulum  per 
Spiritum  sanctum,qui  ia  omnes  Apostoloe  venerat, 
propheta8^eetiamdeistavestradoctrina,qui&futura 
erat,et  eam  appellosBe  doctrioam  dsmoniomm  men- 
daciloquornm  ;  uhi  ostendi  ea,qoa9  dixit  Paolus  fti- 

>  Lngd.  «t  Ven.,  coatmdivt.  H. 


527 


DE  ACTIS  CDM  PELICB  MANICHiEO,  S.  AUGUSTINI 


828 


tura  inipsa  doctrina,ad  vestraro  professionem  perti- 
nere,id  est,  probibitionem  ouptiarum ;  quia  omnem 
concubitum^et  cum  uxore^fomicationem  esse  dici- 
iis  :  et  abstinentiam  a  cibis  quos  Deus  creavit;  quia 
novi  vos  quosdam  cibos  dicere  immundos^cum  ipse 
sequatnr  et  dicat,0mni5  creatura  Dei  bona  e$t  (I  Tim, 
IV,  i-4).  Gum  bic  a  te  exigerem  ut  responderes,  di« 
xisti  Manicbffium  vos  docere  initium,  medium  et 
finem,  et  cursum  solis  et  lunae,  et  castera  talia^qu» 
cum  ego  ostenderem  ad  cbristianam  doctrinam  non 
pertinere  ;  respondisti  apostolum  ipsum  Paulum  di- 
xisse,  quia  ex  parte  scit  ex  parte  propbetat.  Dixi 
nos  non  posse  scire  divina,cum  sumu?  in  bac  vita; 
et  bic  yidere  per  speculum  et  in  8Bnigmate,tunc  au- 
tem  facie  ad  faciem  :  et  quffisivi  a  te  si  boc  putas 
dixisse  apostolum  Paulum,quod  venturus  essel  Ma- 
nicbfiBus,  qui  doceretquod  non  poterat  Paulus,per- 
tinere  ad  te,  qui  te  dicis  accepisse  ipsum  Spiritum, 
videre  modo  Deum  facie  ad  faciem.Quod  quia  non 
potes,manifestum  est  apostolum  Paulum  de  illa  vita 
dixi88e,de  qua  dicit  et  Joannes  :  Dilectissimi^  filiiDei 
sumuSjet  nondum  apparuit  quid  erimus :  scimus  autem 
quia  cum  apparuerU,simile5  ei  erimus ;  quoniam  vide^ 
bimus  eum  sicuti  est  (I  Joan.  iii,  3).  Hoc  tu  cum  au- 
disses,  dixisti  te  non  valere  contra  meam  virtutem  : 
quao  virtus  mea  non  est,  sed  si  aliqua  est,  ab  illo 
mibi  data  est  ad  redarguendos  errore8,qui  virtus  est 
omnium  ndclium  suorum,et  pleno  cordede  se  prsB- 
sumentium.Dixistietiam  quod  te  episcopalis  terreat 
auctoritas  :  cum  videas  quanta  pace  inter  nos  aga- 
mus,quanta  tranquillitate  disputemus ;  quemadmd- 
dum  populus  prassens  nullam  tibi  vim  faciat,nullum 
terrorem  incutiat,sed  tranquilUssimus  audiat,sicut 
decet  Cbristianos.  Dixisti  etiam  timere  te  leges  Im- 
peratorum:  boc  pro  vera  fide  non  timeret,quem  Spi- 
ritus  sanctus  impleret :  nam  et  Petrus  apostolus  in 
passione  Domini  timuit,  et  ter  negavit ;  ubi  autem 
eum  paracletus,  quem  Gbristus  promi8erat,SpiritU8 
sanctus  implevit,  pro  fide  Domini  crucifixus  est;  et 
ille  qui  primo  babuit  negationem  timori8,postea  im- 
plevit  gloriosissimam  passionem  confessionis.  Tu 
itaque  ex  boc  ipso  quod  timerete  dixisti  leges  Impe- 
ratorum,quamvi8  et  de  oaeteris  rebus,  satis  apparet, 
quod  non  invenerisSpiritum  paracletum  veritatis: 
quia  et  si  non  timere.s,dlii8  rebus  convincereris. 
Fel.  dixit :  Et  Apostoli  timuerunt. 

Auo.  dixit :  Timuerunt  ut  caverent,  noo  ut  fidem 
suam  oomprebenRi  edicere  dubitarent.Tu  autem  jam 
binc  timere  debuisti,  ut  non  bic  te  inveniremus  : 
jam  in  medio  est ;  quare  time8,ni8i  quiaquoddioas 
non  babes  ?  Nam  et  li  Imperatores  timuisses,  ante 
taouisses.  Nunc  vero  cum  hesterno  die  libellum  Cu- 
ratori  dederis,  et  publice  clamitaveris,  cum  codici- 
bus  tuis  te  paratum  esseincendi,si  aliquid  maliin 
ipsis  fuerit  inventum ;  unde  beri  leges  flagitabas 
quasi  fortis,bodie  veritatem  fugis  ut  timidus. 

CAPUT  XIII.  —  Fel.  dixit  :  Non  veritatem  fugio. 

Auo.  dixit :  Dio  ergo,  vides  Deum  facie  ad  fa- 

lemi  seoundum  poUioitationem  taam ;  quia  dixisii 


apostolum  Paulum  de  vobisdixisse  quia  tam  plenam 

veritatem  accepturi  essetis  :  utintelligamus,vel  cre- 

^  damus,  Apostolum  habuisse  ex  parte,  et  te  totum. 

Fel.  dixit :  Non  veritatem  fugio,  sed  veritatem 
quffiro.  Quod  tu  dicis,  quia  non  teneo,  probetur  mi- 
bi  per  Scripturas  deificas  :  boc  qusro  jam. 

AuG.dixit:  Prius  profitere  te  non  potuistfe  probare 
ManicbsBum  apostolum  JesuCbristi  :et  qnantum  po- 
tuerOy  cum  omnia  exstirpata  fuerint  contraria  de 
corde  tuo  per  ministerium  meum,  donante  Domino, 
insero  tibi  quae  scit '  scientia  veritatis,  quaa  perdu- 
cat  ad  Deum,  initians  a  fide. 

FEL.dixit :  Quia  boc  dicis  tu,  ut  legem  meam  ne- 
gem,et  accipiam  alteram,  meliorem  dunt^jxat,  qnod 
quasro  ego:  non  boc  respondeo,  ut  legem  meam  ne- 
gem  antequam  alteram  accipiam. 

AuG.  dixit ;  Sed  prius  de  vase  funditur  quod  ad- 
versum  habet,et  sic  impletur  quod  bonum  est :  aut 
si  adhuc  dubitas  fundere,  defende  quo  plenus  es. 
Ostendam  enim  tibi,  quantum  me  Dominus  adjuvat, 
quanta  immunditia  et  blaspbemiis  plena  sit  doctrina 
Manicbaei,  si  permittas  ut  legatur  illa  epistola,  de 
cujus  initiojam  tractavimu8,et  non  potuisti  probare 
apostolum  Gbristi  esse  Manichaeum :  sed  ideo  moras 
innectis,  ne  c«tera  legantur,ubi  aperte  vestra  saori* 
legia  deprebenduntur  ;  aut  si  permittis,  legantur. 

Fel.  dixit  i  Permitto ;  quia  dixisti  omnia immunda 
fundi,  et  sic  bona  immitti  :  hoc  enim  dictum  est 
Sanctitatis  tuae.  Ad  quod  et  ego  dico  :  Nulius 
aquam  fundit,  nisi  alter  impleverit. 

Auo.dixit :  Hoc  fides  quam  inconsiderate  dixeris. 
ut  roitius  loquar,et  non  dicam  inane.  Utique  de  vaae 
tibi  similitudinem  posui :  in  vas  plenum  nemo  po- 
test  aliquid  mittere,  nisi  fundatur  illud  quo  ple- 
num  erat. 

Fel.  dixit  t  Unum  dixisti,  et  ego  dixi  duo. 

Auo.  dixit :  Si  duo  vasa  dixisti,  vis  illum  parem 
tuum  fundimus  etimpiemus  illum  (a},utpo88is  tu 
fundere  quod  babes  ? 

Fel.  dixit :  Ambo  unam  aquaro  habemus. 

Auo.  dixit :  Cum  ergo  ambo  pleni  satis  aqua  ve- 
8tra,quid  implebimu8,ut  doceamus  vos,nisi  aliquis 
vestrum  fuderit  quod  babet?  Aut  si  bonum  est,  et 
ideo  debetteneri  ut  defendatur  etlegatur  illa  episto- 
la,  videamus  si  vel  caetera  possunt  defendi,si  in  ipso 
initio  defecisti :  aut  si  dicis  te  in  illo  non  defecisse, 
proba  nobis  quomodo  Manicbaeus  sit  apostolus  Chri- 
sti. 

CAPUT  XIV.  —  FEL.dixit :  Cbristua  dixit,  Spiri- 
tum  sanctum  missurum  se,  qui  in  omnem  verita- 
tem  inducat. 

Auo.  dixit  :Si  habesillum,attende  ad  id  quod  te 
jamdudum  interrogavi.Dixisti  enim  ad  ipsius  doctri- 
nam  pertinere,etiam  ista  mundana  cognoscere :  dic 
mihi  quot  sunt  stellae,  si  introductus  es  in  istam 
omnem  veritatem. 

^  Et  Lugd.  et  Veu.,  infero  tib  qum  nt.  Lot.,  infero 
tihi  qum  teit.  M. 

(a)  lUum  forte  Felicis  parem  vocat  Crefcooiam,  coiat 
Terbaretaiimu88opra,in  Admonitionehiaee  AettiMrwai 


019 


LIBEH  PRIMU8. 


Fkl.  dizit :  Etego dico,  quiK  si  PBrocletue  per 
Apostolos  locutus  est,  ot  por  Paulum  ;  et  eRO  pato 
Banctttatpmtuam.utiUamihioBtendasquipjaiiidixi. 
Ado,  dixit:  Confiterc  te  qoq  potuiase  OBtendere 
quod  ego  inlerrcgavi,  et  OHtendara  aecundum  Scri- 
pturaa  quod  pertineat  ad  Hdem  chriatianam. 

Fbl.  dizit:Et  ego,  si  mibi  Bttuleria  scripturas 
HanichKi,  quinque  auctoreB  quoB  tibi  dixi,  quid- 
quid  mo  interrogaveriB,  probo  tibi. 

Auc.  dixit:  De  ipsie  quioque  auctoribus  esC  ipsa 
epiatola.c^jus  aperuimue  pnncipium,el  inveoimus 
Ibi  soriptum,  Manidueu»  apoilotut  Jem  CftrUti:  et 
ndeo  quia  ipsum  prinoipium  non  mihi  ezpoois, 
qnia  Doa  probaB  quomodo  Manicheus  eit  apostolus 
Joa  ChriBti. 

Fel.  dizit:  Si  in  ista>  non  probo,  in  Becuodo 
probo. 
Aca.  dvzit :  In  quo  aecundo  1 
FiL.  diiit :  In  Thesauro. 

Aao.  dizit:  Theeaurum  iatum.quem  ideotalino- 
Bjine  appellatis,  utmiseroa  Eeducatie,  qnisBcripsit? 
MtnioheDH?  Nolo  mibi  ab  illo  probeB:quUilleMa- 
Dicbaene  mentitur,  dicendo  ee  esse  quod  oon  eat*. 
FzL.  dizit :  Tu  proba  mihi  per  alterum. 
Ado.  dizit :  Quid  via  tibi  probem  ? 
FiL.  dizit:  Quia  mentitur  Manicbsus. 
Ado.  dizit :  Quia  tu  oon  potos  probare  vemm  di- 
ttn  Hanicbnuro,  oportet  ut  ego  probem  monti- 
tom  eBse  Hanichsum  ? 

Fbl.  dizit :  Quare  non  potui  probare  ?  Numquid 
prolata  sunt  acripturta  quaa  ego  petivi,  et  non  pro* 
kvi? 

Ano.  dixit:  Sed  ecripluraB  Manichci  petis,  qui- 
bni  Qdem  noa  habemua:  aliundeproba.Ego  autem 
deipaa  Bcriptura  ManicbEei  tibi  probo  meotilum 
eue  ManicbtBum,  et  blaBphemasse  Manichaium. 
FiL.  dixit :  Afferaotar  libri. 
Adg.  dizit :  PrKsens  eatepiatola  Hanichni,quam 
dieitia  Fundamnnti,  Initium  in  ndidcio  nullum  eat, 
niii  fundamentum  :  ai  eum  ostendero  io  ipso  fun- 
duneutoruinamfecisse,  cnteram  ejuB  conatruc^o- 
nemtitquid  quterimua? 

CAPIJT  XV.—  Fkl.  dixit:  Hoc  dicis,  in  ipsa 
Mtendens  ruioam  ease ' :  et  ego  dico,  da  arbitroa 
quiotos  el  tu  habea,  et  tibi  probo  quia  non  men- 
titnr. 

Anc.  dixit :  Absit  a  nobis  et  a  genere  bumano  ut 
qnanto  hio  vides,  taotos  videas  Manichsos. 
^L.  dizit :  Da,  dizi,  qu»  a  te  petivi. 
Aua.  dizit :  Quoa  vie  ergo  ut  dem  tibi  ? 
Pkl.  dizit :  Quos  tu  votueria. 
Ano.  dizit :  Ego  istos   do :  ai  habee  meliores, 
pete. 

■  Lor.  ri  in  itto.  Cteteri  libri,  ti  in  itta ;  tabaudi, 
rpittota  Fundomnli. 

*  Er.  Loed.  et  Ven.  bic  eihibent  buDC  locam;  Aeo. 
dixU  :  Theiainim  ittmn  quem  ideo  taii  nomine  appeUalii, 
■t  mi*mM  tedueatis,  quiM  ieripiil  ?  FiL.  dixit :  maniclue- 
M  Aue.  dixit :  Nob>  mt/ii  ab  ilto  proliei,  guia  ManieAa- 
Mt  maUitv  dieendo  le  eue  avod  non  eit.    U. 

■  Sia  Hia.  41  editi,  otUnde  m  ipia  rvjnani  eut. 


Fel.  dizit :  Qnomodo  istoB  das? 

Auo.  dixit :  Prasentes  qui  nos  audiunt. 

PsL.  dixit :  Isti  mibi  non  favent. 

At;a.  dixit :  Ergo  tu  talos  quKris  qui  tibi  rav»- 
ant,  non  qui  veritati  i 

Fel.  dixit:  Qui  me  audiaot,  et  non  tantum  me, 
sed  et  ipsam  scripluram,  ul  probetur  ao  venim  di- 
cit,  an  mentitur. 

Aco.  dixit;  Vides  ergo  quia  andiunt.  Legamua 
catera :  quia  tu  iBtam  epiatolam  Maniohai  eaBO 
oonfeBBue  ee. 

Pel.  dixit :  Non  nego. 

Ano.  dixit:  Srgo  legatur. 

CAPUT  XVI.  —  Fel.  dixit :  Arbitroa  non  habeo. 
Bt  adjecit :  Legalur  oaput  illiue.  Ct  cum  legeretur, 
et  ventum  esset  ad  locum  ubi  aoriptum  habet  ea- 
dem  epiatola,  Pax  Dei  invittbilii  el  verilatit  nolitia 
tit  cum  fralribttt  tuit  et  charitsimis,  qui  mandatit 
ccelettibut  credunt  pariter  atque  deurviunt :  ted  et 
dextera  luminit  lueatur  et  ertpiat  vot  ab  omni  incur- 
tione  maligna,  et  a  laqueo  mundi;  pielat  vero  Spirt- 
tut  tancti  intima  vetlri  pectorit  adaperial,  ut  ipttt 
oeulis  videatit  vettrat  animat;  Felix  dizit :  Da  eori- 
pturam  qua  iflta  redarguat. 

Auo.  dizit :  Adhuc  nihil  mali  audivimua,nisf  quod 
auBUBeBtHanichsus  apostolumChrisli  ae  nominare. 
Nam  ea  qun  dizit,  adbuc  ad  teotorium  fallacia  per- 
tinent,  et  ad  oviaam  pellem,  quibua  eis  priusdioit 
verba  bona,ut  possit  introducere  mala.Sed  quidve- 
lit  per  hao  verba  introducere,  videamus,  Si  enim 
aliquid  mali  introduxerit,  et  ista  verba  mala  emnt 
et  seduotoria :  ei  autem  aliquid  boni  in  posteriori- 
bus  et  veri  dixerit,  necessitate  comprebendemus  *. 
Permitte  ergo  legaotur  sequentia. 

Fbl.  dizit:  Si  ergo  asseris  quia  in  primo  bona 
ponuotur,  et  postea  mala  immittuntur,  quomodo 
ego  libi  possum  credere,  oum  mibi  primo  booa  di- 

Auc.  dizit:  Ego  adhuc  Ista  nec  bona  dixi,  neo 
mala.  Nihil  mali  adbuc  audivimus,  dixi :  iion  dlzi, 
hm  aliquid  boni  audivimus.  Malum  enim  illud  eo- 
lum  dizi.  quod  ausus  est  dicere  se  apoetolum  Chri- 
sti.  Verba  vero  qua  dizit  in  consequentibus,  tuno 
erunt  mala,  si  mali  aliquid  introduzerint;  tuno 
erunt  booa,  siboni  aiiquid  introduxerint.  Permitta 
ergout  sequentia  legantur:  quaretimesr 

FxL.  dixit ;  Non  timeo. 

Aua.  dizit.  Permitte  ergo  ut  legantur. 

Fel.  diiit :  Legantur. 

CAPUT  XVII.  —  Et  cum  legeretur,et  ventum  es- 
iot  ad  looum  ubi  Bcriptum  babet,/fa  aulem  fundata 
twit  ejusdem  iplendidissima  regna  lupra  lucidam  et 
beatam  terram,  ut  a  nulUi  unquam  aut  moveri  aut 
eoncuH  potiint;  Auguetinua  dixit:  Tcrram  iatam 
quam  dixit,  unde  babebat?  Fecit  eam,  an  genult 
eam,  an  Bqnalia  et  coaterna  itll  erat?  latam  dioo 
terram  lucidam  et  tiealam  quam  dioit. 


531 


DB  ACTIS  CUM  FELICE  MANICH/EO,  S.  ADGDSTINl 


532 


FiL.  dixit :  Quomodo  scriptum  est,  In  principio 
fecit  Deus  ccelum  et  terram^  et  terra  erat  invisibilis  et 
eoinquinabilis  et  incomposita  ?  Ego  ita  intelligo  :  In 
principio  fecit  Deus  ccelum  etterrfim,etterraerat: 
quasi  du89  lerrae  mihi  videntur  esse,  secundum 
quod  Manichaeus  dicit  duo  regna. 

Aua.  dixit :  Quia  Scripturam  commemorasti  no- 
stram,  quam  soletis  blasphemare,  ad  me  pertinet 
ezponere  illam,  et  ostendere  tibi,  sine  blasphemia 
esse  illud  scriptum,  et  cum  veritate  et  non  secun- 
dum  Manichsum  ;  ut  deinde  tu  vel  in  secundis 
mihi  respondeas  quod  interrogavi. 

Fel.  dixit :  Respondeo. 

AuG.  dixit :  Quod  scriptum  est,  /n  principio  fecit 
Deus  coBlum  et  terram ;  breviter  oomplexa  est  Scrip- 
tura  quid  fecerit  Deus.  Deinde  quia  nondum  appa- 
rebat  hsc  terra  quam  fecerat,  antequam  eam  dis- 
tingueret  et  ornaret,qualem  terram  fecerat  Deu8,se* 
cuta  Scriptura  exposuit,  qualis  terra  erat  de  qua 
dixerat,  In  principto  fecit  Deus  costum  et  terram  : 
tanquam  cum  audi8semus,/n  principio  fecit  Deus  cob- 
lum  et  terram^  quereremus  qualem  terram,  subjecit 
et  ait,  Terra  autem  id  est,  illa  quam  fecerat  Deus, 
invisibitis  erat  et  incomposita  {Gen.  i,  1,  2).  Non  er- 
go  duas  terras  dixit,  sed  qualis  illa  fuerit  exposuit. 
Tu  itaque  responde  nunc  mihi  quod  breviter  inter- 
rogavi :  Terra  ista  lucida  et  beata  quam  dicit  Ma- 
nichsus,  supra  quam  fundata  erant  regna  Dei,  ab 
ipso  Deo  facta  erat,  an  genita  de  illo  erat,  an  co«- 
terna  iUi  erat  ?  Unum  de  tribus,  nisi  molestum  est, 
sine  tergiversatione  responde. 

Fel.  dixit :  Ipsa  se  scriptura  iiiterpretatur. 

AuQ.  dixit :  8i  ergo  nosti  esse  hic  aliquem  lo- 
cum  ubi  hoc  dicat  scriptura,  quia  illam  terram  vel 
genuit  Deus,  vel  fecit,  vel  costerna  ilii  erat,  aperi 
ad  locum  quem  nosti,  etiege  mihi. 

FxL.  dixit :  Non  est  in  ista  scriptura,  sed  in  al- 
tera. 

AuQ.  dixil :  Gredo  ergo,  quia  si  qua  est  illa  sori- 
ptura,memini8ti  quid  ibi  dixerit.  Itaque  tu  mihi  re* 
8ponde,qui  nosti  illam  scripturam  :  et  si  dixeroquia 
non  sic  habet,  convinces  me.Si  autem  sic  cognovero, 
secundum  hoc  disputo  quod  tu  ipse  responderis.Dio 
ergo  an  fecerit  terram  istam  Deus,  an  genuerit,  an 
coaBtema  ilii  fuerit :  qui  legisti  in  nescio  quo  libro 
ubi  esse  hoc  scriptum  dicis. 

Fel.  dixit :  Quia  modo  Sanctitas  tua  interpretata 
est  Scripturam  tuam,  qnomodo  voluisti  et  accepta- 
vi,  et  tu  sic  mihi  accepta  quidquid  dixero. 

AuG.  dixit :  Interim  quod  interogavi,  si  nihil 
me  contra  moverit  accepto  :  si  autem  aliquid  mo- 
verit,  motum  meum  indico  tibi,  ut  ad  ipsum  res- 
pondeas. 

Fbl.  dizit :  Ego  non  respondi  ad  tua  dicta. 

Ano.  dixit :  Quia  prius  est  ut  mihi  ad  id  quod  in- 
terrogavi  respondeas.tamen  feci  etiam  ut  tibi  prior 
respondeam  :  forte  non  te  movit,  ideo  non  respon- 
disti,  forte  et  me  non  movebit,  cum  responderis. 
Responde  ergo  ad  quod  interrogavi. 


CAPUT  XVIII.  —  Fel.  dixit :  Respondeo.  Et  ad- 
Jecit :  Dixisti  ergo  de  terra  illa  in  qua  Deus  habi- 
tat,  an  facta  est  ab  illo,  an  generavit  illam,  an  co- 
ffiterna  illi  est.  Et  ego  dico,  quia  quomodo  Deus 
ffiternus  est,  et  fuctura  apud  illum  nulia  est,totum 
ffiternum  est. 

Aua.  dixit :  Non  illam  ergo  genuit,  neque  fecit? 

Fel.  dixit :  Non,  sed  est  illi  coaeterna. 

AuG.  dixit :  Si  autem  genuisset  illam,  non  illi  es- 
set  coffiterna. 

Fel.  dixit :  Quod  nascitur,  flnem  habet :  quod 
innatum,  non  habet  finem. 

Auo.  dixit :  Quibus  ergo  erat  ille  pater,  aut  cu- 
Jus  erat  pater,  quem  modo  patrem  nominavit?  Si 
enim  nihil  genuerat,  pater  esse  non  poterat. 

Fel.  dixit :  Sed  sunt  alia  quffi  generavit. 

AuG.  dixit :  Illa  ergo  qu»  generavit,  non  sunt  illi 
ooffiterna,  an  et  ipsa  conterna  sunt? 

Fel.  dixit :  Coeterna  sunt  iili  quidquid  Deus  ge- 
neravit. 

AuG.  dixit :  Ergo  errasti,  quod  superius  dizisti, 

Fel.  dixit :  Interim  quia  secundum  generationem 
camis  locutus  sum,  erravi. 

AuG.  dixit :  Modestissime  confessus  errorem,me- 
rearis  intelligere  veritatem. 

Fel.  dixit :  Faciat  Deus. 

AuG.  dixit:  Attende  ergojam,  ut  incipias  cogno- 
scere  errorem  scripturffi  hujus.Si  qu»  genuit  Deus, 
costerna  non  sunt  illi,  melior  est  terra  illa  quam 
non  generavit  Deus,  ubi  habitant  omnia  qus  gene- 
ravit  Deus,quam  terram  dicis  ab  eo  non  generatam. 

Fel.  dixit :  Coffiquantur  sibi  olnnia,  et  quae  gene- 
ravit,  et  quae  non  generavit,  id  est,  terra  illa  ubi 
commorabatur. 

AuG.  dixit :  Quid,  ipse  qui  generavit,  ffiqualis  est 
illis  omnibus,  aut  major  est  iilis  ? 

Fbl.  dizit :  Et  qui  generavit,  et  quos  generavit, 
et  ubi  positi  suntS  omnia  ffiqualia  sunt. 

Auo.  dizit :  Unius  ergo  substantiffi  sunt  ? 

Fel.  dixit :  Unius. 

Auo.  dixit :  Hoc  quod  est  Deus  pater,  boc  sunt 
filii  ipsius,  hoc  et  terra  iila? 

Fel.  dixit :  Hoc  unum  sunt  omnes. 

Auo.  dixit :  Bujus  ergo  terrffi  non  est  pater,  sed 
inhabitator  ? 

Fel.  dizit :  Etiam. 

Auo.  dixit :  Sic  nec  genuit  illam,  nec  fecit  illam, 
quomodo  ad  eum  pertineat  nisi  sola  vanitate  non 
video,  quomodo  si  habeat  aliquis  vicinum  bonum  : 
et  duffi  jam  erunt  res  ambae  ingenit»,  terra  et 
pater. 

Fel.  dixit :  Imo  tres  sunt,  pater  ingenitusi  terra 
ingenita,  et  aer  ingenitus. 

Auo.  dixit:  Hoo  totum  una  substantia  est? 

Fbl.  dixit :  Una. 

Auo.  dizit :  Et  ita  fundata,  ut  a  nullo  unquam 
moveri  aut  ooncuti  possit  ? 

A  Apnd  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  posiUt  mmL   M. 


?i>£v£ 


't  I 


u     /• 


.,-i7 


833 


LIBER  PRIMDS. 


m 


Fel.  dixit :  Motio  et  concussio  habet  distantiam. 
AuG.  dixit :  Habeat :  sed  tamen  talia  fuerunty  ut 
anuilo  unquam  moveri  aut  concuti  possent? 

Fel.  dixit :  Est  distantia  inter   moveri  et  con- 
cuti. 
Auo.  dixit :  Non  inde  te  interrogo. 
Fel.  dixit :  Sed  inde  me  vis  tenere. 
AuG.  dixit :  Quomodo  vis,  accipe  Moveri :   non 
poterat  moveri  ? 

Fel.  dixit :  Non  dico  quia  non    poterat   moveri, 
sed  motio  diatanlia  est. 

AuG.  dixit :  Sed  ita  dixi,  Nec  moveri,  nec  concu- 
ti .  Non  dixi,  Moveri  quidem  potest,  sed  concuti  non 
potest ;  aut,  Goncuti  quidem  potest,  moveri  non 
potest :  sed  ambas  res  dixi,  non  posse  neo  moveri, 
ncc  contuti. 

Fel.  dixit :  Oe  ambabus  rebus  distantia  estinter 
overi  et  concuti. 

GAPUT  XIX. — Auo.dixit:Legamus  ergo  sequenlia, 

ideamussi  Deus  istequifundatababebat  regna  su- 

lucidam  et  beatam  terram,  quaeanullo  unquam 

overiet  concuti  possunt,  neminum  timuit,  sicut 

oportebat  ut  neminem  timcret,  cujus  regiia  sic  fun- 

dataerantut,a  nullo  aut  moveri  aut  concutipossent. 

Gt  legit  sequentia :  Juxta  unam  vero  partem  ac  latus 

illuslris  illius  ac  sanctse  terrae,  Et  cum  legeret  inter- 

rogavit :  Quod  lacus?  dextrum,  an  sinistrum  ? 

Fel.  dixit :  Hanc  tibi  ego  non  possum  interpre- 
tari  Bcripturam,  et  exponere  quod  ibi  non  est:  ip- 
sa  sibi  interpres  est ;  ego  non  possum  dicere,  ne 
forte  incurram  in  peccatum. 

Ano.  dixit:  Legatur  hoc  ergo  quod  sequitur.  Et 

eQmlegeret,etventumessetad  locum  ubi  babet,Lticf5 

Mro  heatissimxPater^sciens  lahem  magnam  ac  vastita^ 

^  qux  ex  tenebris  surgerett  adversus  sua  sancta  tm- 

pendere  saecula^  nisi  quod  cximium  ac  pr^clarum  et 

virtute  potens  numen  opponat,quo  superet  simut  ac  de- 

itruat  stirpem  tenebrarumy  qua  extinctaperpetua  quies 

/Hasmro/{>parar«/ur /Augustinusdixit:  Nunc  jam 

qQiaco^perunt  apert»  blasphemisB,  si  defendendas 

pDtt8,dicquidistagens  tenebrarum,  quam  videtur 

Deustimuisse,  ne  magnalabesetvastitas  extenebris 

inregnaejusirruerent,  nocere  poteratDeo  ;  maxime 

coJQsregna  superius  dixit  ita  fundata,ut  a  nullo  un- 

quam  moveri  aut  concuti  possent.  Quid  ergo  ilii  fa- 

ctura  erat  gens  ista?  Poterat  ei  nocere,  an  non  po- 

terat?  Responde  unum  e  duobus. 

Fel.  dixit :  Ego  respondeo:  Si  nihil  contra  Deum 
est,  secundum  quod  dixit  scriptura  Manich2ei,quia 
est  alterum  regnum ;  pro  qua  causa  Ghristus  mis- 
8us  est,  ut  nos  liberaret  de  laqueo  mortis  hujus? 
cujus  est  iste  laqueus  et  mors  ?  Si  adversarius  nul- 
Ins  contra  Deum  est,  utquid  baptizati  sumus? 
Utquid  Eucbaristia,  utquid  Ghristianitafl,  si  contra 
Deum  nihil  est? 

AuG.  dixit ;  Quia  video  te  nolle  respondere  ad  id 
quodte  interrogo,  et  te  interrogare  ut  tibi  respon- 
deam ;  et  hoc  non  recuso  :  dum  tamen  memineris 
qaiaiibiinterrogtQtiego  respondeoytu  autem  mihi 


interroganti  reBponderenoluisti.  Sed  quia  me  inter- 
rogastiy  audi  quod  interrogasti.  Nos  quidem  dici- 
mus  liberatorem  Ghristum  venisdc,  et  a  peccatia 
nostris  dicimus  nos  liberari,  quia  nos  non  sumus 
de  substantia  Dei  gcniti,  sed  per  ejus  Verbum  fac- 
ti  a  Dco.  Multum  autem  intcrest  inter  natum  de 
Bubstantia  Dei,et  factum  aDeo  quod  non  estdesubs- 
tantiaDei.Quidquid  ergo  fecitDeus,  potest  esse  mu- 
tabile;  ipse  autemDeusnonestmutabilis:quianon 
possuntsquari  opera  artificiet  conditori.Tu  autem 
qui  paulo  ad  interrogationem  meam  dixisti,  quia 
et  Pater  qui  generavit  ibi  lucis  filios,  et  aer,  et  ipsa 
terra^  et  ipsi  fitit  una  substantia  sunt,  et  aequatia  sunt 
omnia  ;  oportet  ut  dicas  mibi,  huic  substantiffiuti- 
que  incorruptibili  quomodo  poteratnoceregenste- 
nebrarum.  Si  enim  poterat  nocere  ei,  non  erat  na- 
tura  incorruptibilis:  si  autem  non  poterat,  nulla 
causa  erat  quare  praelium  agitaret,et  illud  numen 
quod  dicit,  huc  mitteret. 

Fel.  dixit :  Dilationem  peto,  ut  possim  respon- 
dere. 

AuG.  dixit:  Quando?  Gras  intermissus  sufficit? 

GAPUT  XX.  —  Fel.  dixit :  Intermitte  mihi  tres 
dies,  id  est  bodie,  et  cras,  et^perindie,  aut  usque 
ad  diem  qui  est  post  dominicum,  id  est,  pridie 
idus  decembris. 

AuG.  dixit:  Video  ie  dilationem  ad  responden* 
dum  petiisse ;  humauum  est  ut  ooncedatur  tibi : 
sed  si  respondere  non  potueris  ad  prsBStitutum 
diera,  quid  fiet? 

Fel.  dixit :  Ero  victus. 

AuG.  dixit:  Quid.  si  fugeris? 

Feu  dixit:  Reus  erocifitatis  hujuB  et  ubique,  et 
legis  meae. ' 

AuG.  dixit:  Imo  boc  die:  Si  fugero^  sic  habear 
tanquam  si  anat  hemavero  Manichsum. 

Fel.  dixit:  Hoc  dicere  non  possum. 

AuG.  dicit:  Ergo  aperte  nobis  dic  quiafugereco- 
gitas,  et  nemo  te  tenet, 

Fel.  dixit:  Non  fugio. 

AuG.  dixit:  Ut  video,  nonvis  quasi  victusabsce* 
dere :  sed  saltem  hoc  dic,  Si  fugero,  victus  sum. 

Fel.  dixit :  Dixi. 

AuG.  dixit :  Et  unde  apparebit  te  fugisse  propter 
Gcs  ta? 

Fel.  dixit :  Jube  ut  quem  elegero,  cum  ipso  sim. 

AuG.  dixit :  Elige  tibi  aliquem  de  praesentibuB 
istis  fratribus,  qui  ad  cancellum  stant. 

Fel.  dixit:  Sim  cum  iile  qui  est  in  medio. 

AuG.  dixit :  Sicut  tibi  elegisti,  usque  ad  diem 
cum  illo  eris. 

Fel.  dixit :  Etiam.  et  ego  hoc  consentio. 

fioNiFACius  dixit  * :  Prsstabit  Gbristus,  ut  sicum 
illo  veniam,  christianus  est. 


t  Er  Lugd.Ven.  Lov.hfiec  et  superiora  sic  legunt :  Auo. 
dixit :  Eiioe  tibi  aiiguem  de  istisprxsentibus  frairibus  qui 
ad  conceiium  ttant.  Fbl.  dixiti  Btiam ptegoconsentio :  sed 
cum  illo qui  est  in  medio,  Auo.  dixit:  Sicut  tibi elegisti,us' 
que  ad  aiem  cum  iilo  erit  BoRiFAaui  dixit,  etc  M. 


535 


DE  ACTIS  CUM  FELICE  MANICH^O,  S.  ADGUSTINI 


536 


Augastinus  episcopus  EccIesiaB  catholics  Hippo-         Felix  cbristianus,  cultor  legis  Manichei,    his  in 
neregiensis,  his  in  ecciesia   coram  populo  Gestis      ecciesia  coram  populo  Gestis  subscripsi. 
Bubscripsi . 


LIBER  SEGUNDUS. 

ACTA  SECUNDiE  DIEl. 


GAPUT  PRIMUM>  —  Gum  ventum  esset  ad  diem 
prsestitutum.id  est,  ad  pridie  iduum  deoembrium, 
res  sic  agi  ccBpit  in  ecclesia  Pacis.  Aooustinus  epis- 
oopus  Ecclesis  catholicaB  Hippone  regiensium  regio- 
num  dixit :  Pridem  cum  sermonem  haberemus,  di- 
lationem  te  petiisse  meministi,  cum  ad  ea  qus  in- 
terrogaveram  in  prsesenti  respondere  non  posses. 
8i  ergo  tam  lato  temporis  spatio,  post  diem  scili- 
cet  quintum  aliquid  excogitasti,  responde.  Hoc 
enim  tunc  interrogaveram :  Si  Deo  nocerenihil  po- 
terat,  quare  bellum  gessit  cum  gente  quam  dicitis 
tenebrarum,  in  quo  bello  naturaB  daemonum  mis- 
ceret  substantiam  suam»  qusB  hoc  est  quod  ipse, 
Bicut  jam  interrogatus  dizisti?  Si  autem  nocere  ei 
poterat,  non  inoorruptibilem  Deum  colitis,  qualem 
veritas  et  apostolica  doctrina  testatur. 

Felix  dixit :  Gx  quo  a  Sanctitate  tua  recessi,  ut  ad 
diem  constitulum  reversus  essem,  ut  responderem 
tuae  interrogationi,  quaecumque  velles  interrogare, 
yentum  est  ad  diem :  et  quia  nuliam  scripturam 
inter  manus  habui,  quianon  mihisuntreddit»  un- 
de  me  instruere  possem  ;  nullusenim  ad  certamen 
exit,  nisi  prius  munitus  ^  fuerit,  et  nullus  litigator 
potest  sine  suis  chartis  litigare ;  similiter  et  ego 
sine  mea  scriptura  respondere  non  possum. 

Auo.  dixit:  Istam  tergiversationem  tantodierum 
epatio  excogitasti,  quae  te  in  causa  perdita  et  errore 
sacrilego  quid  respondeas  non  habentem  adjuvare 
nihil  poterit.  Notum  est  enim  omnibus  qui  aderant, 
quos  etiam  nunc  adesse  video,te  dierum  tantum  dila- 
tionem  petiisse:debuisse  autem  petere  etiam  codices, 
quando  dilationem  petiisti,  sihisteputabas  instrui 
posse  ad  respondendum ;  quod  non  fecisti.  Novi  te 
petiisse  codices,  non  quidem  adinstructionemins- 
piciendos,  verum  hoc  longe  antequam  peteres  di- 
lationem  :  cum  vero  dilationem  petiisti,  codicum 
tibi  reddendorum  etinspiciendorum,  utesse  posses 
instructior,  nullam  fecisti  mentionem. 

Fel.  dixit:  Modo  peto  codices,  reddantur  mihi|  et 
venio  ad  certamen  post  biduum ;  et  si  victus  fuero, 
quod  deliberaveris,  subeo. 

AuG.  dixit :  Rudem  te  in  ista  scelerata  secta  non 
esse  puto,quod  et  fateris.  Non  te  autem  habere  quod 
reepondeas,  etsitunonfatearis^omnishomojam  vi- 
det.  Sed  quia  codices  tuos  repetis,  qui  sub  sigillo 
publico  custodiuntur,  quibus  inspectis  dicisteins- 
tructum  venire  posse  post  biduum;  illud  quod  jam 
oonstat,  objectis  qu&^.stionibus  te  respondere  non 
potuisse  recole. 

i  Am.  et  Ua9,  militatui. 


ToIIe  autem  codices  tuos,  el  dic  quid  inde  velis  ti- 
bi  proferri,  quod  modo  inspicias  et  respondeas. 

Fel.  dixit :  Omnes  scripturas  qus  mihi  sublat» 
sunt.  Ista  enim  epistola  Fundamenti  eat,  quod  et 
Sanctitas  tua  bene  scit,  quod  et  ego  dixi,  quia  ipsa 
continet  initium,  medium  et  Unero.  Ipsalegatur,  et 
quidquid  malum  objicitur  legi  meae,  probetur  :  et 
nego  illam,  si  probata  fuerint  illa  crimina  qus 
objieiuntur  legi  meae. 

AuQ.  dixit:  Quoniam  faterishancesseepistolam, 
ubi  doctrin®  vestrffl  initium,mediumetfinis  c«jnti- 
netur,  hoc  initium  quam  sit  sacrilegum,  ubi  Deum 
dicitis  pugnasse  contra  gentem  tenebrarum,  et  mi- 
scuisse  naturdedffimonum  polluendamet  ligandam 
partcm  suam,  qu»  hoc  est  quod  ipse ;  tam  sacrile- 
gum  est,  ut  ferri  vix  ab  audientibus  possit :  hoc 
objicitur  primo  sect»  vestre,  sive  initium  hoc  vo- 
ces,  sive  medium,  sive  finem,  non  valde  id  curo  ; 
hoc  tamen  de  hac  epistola^  quam  fateris  esse  Ma- 
nichaei,  lectumesse  non  negas  ;  hoc  vobisobjicitur, 
hoc  defende,  si  potes,  ut  ad  alia  veniamus.  Unde 
iterum  interrogo:  si  Deum  incorruptibilem  colitis, 
quid  ei  nocere  poterat,  nescio  qua9  gens  adversa 
quam  fmgitis  ?  Si  nihii  ei  nocere  poterat,  nuUa 
causa  fuil  quare  partem  suam  naturae  daemonum 
commisceret.  Si  autem  nocere  ei  poterat,  non 
Deum  incorruptibilem  colitis. 

GAPUT  II.  —  Fel.  dixit:  Manichaeus  dicit  duas 
essenaturas,  etmodoindeculpalur,  quiadixit  duas 
es8e,bonam  et  malam.Ghristus  in  Evangelio  duas  di- 
citessearbores:  Arbor  bana  nunquam  facit  fructum 
malum,  et  arbor  mala  nunquam  facit  fructum  bonum 
(Matth,  VII,  17).  Ecce  duas  naturas.  Deinde  in  Evan- 
gelio  scriptum  est :  Numquid  bonum  semen  semmcuU 
in  agrot  Undeapparueruntzimnia} Hocinimicus  fecii 
{Id,  xiii,27, 28).  Iste  inimicus  si  non  est  extraneus  a 
Deo,  probeturmihi:si  ad  Deum  perlinet  inimicus 
iste,  quale  semen  seminavit?  Item  inEvangelio  scri- 
ptum  est,  Christo  dicente,quia  in  novissimis  tempo- 
ribus  thronum  in  medio  saeculo  ponet,  et  mittet 
Angelos  suos  in  orientem  et  occidentem,septentrio- 
nem  et  meridiem,  et  congrcgabit  omncsgentes  ante 
se,  et  separabit  illos,  sicut  pastor  ^separat  agnos  ab 
haedis.  Etutcompendive  dicam,agnis  dicet:  Ite  in 
regnum  quod  cobis  paratum  est  ab  origine  mundi,  Ha- 
dis  dicel,  qui  in  sinistra  parte  sunt;  Recedileame, 
gui  operati  estis  iniquitatem:  nomen  enim  meum  ha- 
buistis,8ed  opera  non  fecistis  ;  ite  in  ignem  SBtemumf 
guiparatus  estdiabolo  etangelis  ^'la  (/(i.zzv.3l*41)« 


«V 


B37 


LIBBR  SECUNDUS. 


S38 


Qui  8unt  qni  nomen  Ghristi  habent,et  mittuntur  in 

ignem  «ternum  cum  diaboloet  angelis  ejus ;  et  ad 

quam  partem  pertinent  isti,  quibus  Ghristus  non 

permiscetur,  el  nomen  ejus  portant?Hocenim  Ma- 

nichaeus  dicit,  quia  quos  Christus  damnat,  ipsius 

Don  Bunt.   Nam  Paulus  apostolus  dicit:  Prudentia 

eamis  inimica  est  Deo  ;legi  enim  Deinon  est  subjectaf 

nee  enim  potest  [Rom,  viii,  7).  Hoc  Manichfleus  dicit, 

quia  qnsB  inimica  est  Deo,ad  Deum  non  pertinetrsi 

iQiem  ad  Deum  pertinet,ipse  sibi  inimicum  fecit : 

hoc  Manichsus  non  dicit.  Iterum  Paulus  dicii:  Deus 

muli  hujus  excxcavit  mentes  infideliumyad  non  con- 

Umplandam  claritatem  Evangelii  Christi^qui  est  imago 

Dei  (U  Cor,  iv,  4).  Ipse  Paulus  iterum  dicit:   Datus 

esi  mihi  stimulus  camis  ',  angelus  satanx.gui  me  co- 

laphhei  die  acnocte :  propter  quod  ter  Dominum  rogavi 

tt(  discederet  ame;  d  dixit  mihi :  Sufficit  tibi  yratia 

flKff;  nam   virtus  in  infirmitate  probatur  (Id,  xii, 

7-9).  Ecce  quid  Apostolus  dixit,  ecce  quid  Evange- 

lista:  cum  Manicheeus  hoc  asserat,  quia  est  extra- 

neuB  a  Deo,  qui  contra  Deum  bellavit:  sive  quia 

Gbristus  crucinxusestySive  quia  Apostoli  omnes  pro- 

pter  Dei  mandatum  :  iste  qui  eos  crucin\it,cui  man- 

ditum  Dei  non  placet,  hoc  mihi  dicat  Sanctitas  tua, 

liad  Deum  pertinet. 

GAPUT   III.  —  Auo.  dixit :  Scripturas  sanctas, 

quasnon  intelligendolongeaveritateaberralis,com- 

memorare  voiuisti,  veiut  ex  eis  patrocinium  adhi- 

bens  Taniloquii:}  vestris.  Inter  omnia  tamen,  quse 

partim  sicut  vere  scripta  sunt,  partim  uliter  quam 

icripta  Runtcommeroorasti,  nusquani  ostendere  po- 

tnistiquiaDeus  regnis  suis  hostilem  naturam  immi- 

nentem  repellere  volens,  ut  habeat  quietem,partem 

suam,  quffi  boc  estquod  ipse,natur£contrari89dffl- 

monam  miscens,  colligari  ab  eis  et  conlaminari  fe- 

eerit.  Hoc  autem  est  quod  vobis  objicitur,unde  quid 

respondeas  non  inveniendo,  commemorasti  divina- 

ram  Scripturarum  capitu1a,ubi  de  peccatoribus  dic- 

tnm  est  quia  non  pertinentad  beatam  vitam,quam 

bonis  et  fidelibus  donat  Dous :  et  has  velut  duas  na- 

toras  accipi  voluisti,secundum  deliramenta  Mani- 

ebsi.Veritas  autem  dicit,omnia  istaqua^videmuset 

qu£  non  videmus^qu»  naturalitersubsistuntjaDeo 

Cicta  esse:  in  quibus  rationalem  creaturam,  etiam 

ipsam  factam,  sive  in  Angelissive  in  hominibus  ac- 

cepisse  liberum  arbitrium :  quo  libero  arbitriosi  Deo 

lervire  vellet,secundum  voiuntatem  aclcgem  Dei, 

haberet  apud eum  aetemam  felicitatem :  si  autem  legi 

ejuB subdi  nol  uisset,8ed  potestate  sua  usa  contra  ej us 

fecisset  imperium,  seoundum  ejus  justitiam  posnee 

debitssubjaceret.HffiComnipotentiaDei  in  creandis 

omnibu8'h«cjustitiainrenumerandispeccatoribus. 

Ecce  autem  liberum  arbitrium,  atque  inde  peccare 

qaemque  si  velit,  non  peccaresi  nolit,  non  solumin 

divinis  Scripturis^quas  non  intelligitis,sed  etiam  in 

verbis  ipsius  Manichsi  vestri  probo.  Gircumclusus 

enim  videtpotentiam  veritati8,contra  quam  conatus 

*  Editi,  eamii  mem,  Abett,  me«,  a  manuscriptiB. 
>  Aditit  handmlms.  MeliuB  Mib.»  omnibus. 


fiierat  aliam  naturam  quam  non  fecit  Deu8,induoere 
contra  Deum,non  solida  veritate,8ed  inani  phanta- 
smate:  tamen  ad  contitendum  verum  delibero  ar- 
bitrio,plusin  eo  valuit  natura  humana  in  quaeum 
Deus  elTecit,  quam  fahula  sacrilega  quam  sibi  ipse 
confinxit. 

CAPUT  IV. —  Audi  crgo  delibero  arbitrio,primo 
ipsum  Dominum,  ubi  duas  arbores  commemorat, 
quarum  mentionem  ipsefecisti:audi  dicentem,i4ut 
facite  arborem  bonam  et  fructum  ejus  bonum^aut  fa^ 
cite  arborem  malam  et  frwtum  ejus  malum  (Matth. 
XII,  33).  Cum  ergo  dicit,  Aut  hoc  facitey  aut  illud  fa- 
cite;  potestatem  indicat,  non  mituram.Nemo  enim 
nisi  Deus  facere  arborem  potest :  sed  habet  unus- 
quisque  in  voluntate,  aut  eligere  qunc  bona  sunt,et 
essc  arbor  bona;  aut  eligere  qure  mala  sunt,et  esse 
arbor  mala:non  quia  mala  ipsa  quepeliguntur,ali- 
quanihabeantinseipsissubstantiam;sed  quiaDeus, 
oinnia  qus  condidit.gradibus  suiscondidit,generi- 
busque  distinxit,cocIestia  &U\ug  terrena,immortalia 
atque  mortalia,et  omniabonain  suo  genere  condi- 
dit:  animam  habentem  liberum  arbitrium,  sub  se 
ipso  et  supra  csetera  collocavit ;  ut  si  serviret  supe- 
riori^dominareturinferiori ;  siautem  oITenderet  su- 
periorem,  pcenam  ex  inferiore  sentiret.Hoc  orgo  Do- 
minus  dicens,  Aui  facite  \\\ud, aut  facite  iiiud  ;  osten- 
dit  esse  in  potestate  quid  facerent,  ipse  securus  et 
certus  in  se  tanquam  Deus ;  et  quia  si  bonum  eli- 
gercnt,  prsmium  ojus  acciperent,  si  malum  elige- 
rentfposnam  ejus  sentirent:  semper  autem  ille  jus- 
tus  est  aut  remunerator,  aut  damnator. 

CAPUT  V.  —  Audi  er^o  jam  quemadmodum 
Manichfeus  ipse  lam  perversus,  tarii  superbus,  ut 
aliam  introducen8naturam,sea^qualemDeo  faceret, 
Deum  ad  se  ipsum  deponeret,  confessus  sit  tamen 
esse  liberum  arbitrium :  in  Thesauro  vestro,cui  tale 
nomen  ad  decipiendos  homines  indidistis^certesic 
loquitur,  quod  et  tu  ipse  cognoscis.  Hi  vero  qui  ne- 
gligentiasua  alabeprasdictorum  spirituum  purgarise 
minime  permisennt^  mandatisque  divinis  ex  integro 
parum  obtemperaverintjegemque  sibiasuo  liberatore^ 
datam  plenius  servare  noluerint,  neque  ut  decebat  sese 
gubtmaverint,  etc.  Vides  in  his  verbis  conflrmatum 
esse,  eliam  a  nasciente  quid  loqueretur,  liberum 
arbitrium.  Qui  enim  servare  legem  non  vult.in  po- 
testate  ejus  est,  sivelit.  Non  enimdixit,  Nonpotue- 
rint;  sed,  noluerint.  Hoc  certequod  noluut  servare 
legem,  non  a  gente  tenebrarum  coguntur :  si  enim 
coguntur,  non  nolunt,  sed  non  possunt;  si  autem 
nolunt,  non  utique  cogunturut  non  faciant,sed  vo- 
luntate  sua  nolunt.  Hocergo  quod  in  eorumvolun- 
tate  est  ut  nolint,  .peccatum  est  certe  sine  aliqua 
neccssitategentis  tenebrarum.Hoc  agnosceessepec- 
catum  sine  necessitate  gentis  tenebrarum:et  inde 
vides  unde  veniant  omnes  cuipse,unde  merita  cul- 
parum,  unde  distributiones  poQnarum. 

GAPUT  VI.  —  Habetis  etiam  hoc  in  scripturiB 

t  Sic.  Mbb.  At  editip  a  Deo  Uberaiare. 


539 


DE  AGTIS  GUM  PELICE  MANICHiGO,  S.  AUGUSTINI 


540 


apocryphis,  qnas  canon  quidem  catholicus  non  ad- 
mittit,  vobis  autem  tanto  graviores  sunt,  quanto  a 
catholico  canone  secluduntur.  Aliquid  etiam  inde 
commemorem,cujua  ego  auctoritate  non  teneor,8ed 
tu  convinceris.In  Actibus  scriptis  a  Leutio  ^  quos 
tanquam  Actus  Apostolorum  scribit,  babes  itaposi- 
tum :  Eienim  speciosafigmenta.etostentatiosimulataf 
et  coactiovisibilium,  necquidemexproprianaturapro- 
cedunt,  sed  ex  eo  homine  qui  per  se  ipsum  deterior  fa- 
ctus  estper  seductionem.  Vide  quemadmodum  hic,  et 
per  se  ipsum  dicit,  et  per  sedwUonem,  Fuitenim  se- 
duotor  hominis  diabolus,  non  natura  peccator,  sed 
prior  voluntate  peccator.  Sed  quia  erat  in  hominis 
potestate  seductori  non  oon8entire,ideopositum  est, 
et  per  se  ipsum^tiperseductionem  :  utineo  quodposi- 
tum  est,  per  se  ip5um,liberum  arbitrium  ;in  eo  vero 
quod  positum  e9i,per  seductionem,  inteiligas  diabo- 
lum,  non  oppressorem  inviti,  sed  tantatorem  voien- 
tis. 

CAPUT  VII.  —  Proinde  quia  ego  respondi,  et 
quantum  potui  probaviea  quasscriptasunt  in  Libris 
sanctis  de  peccatoribu8etdejustis,nob  ad  diversi- 
tatem  naturarum,  sed  ad  distinctionem  meritorum 
pertinere,in  quibusmeritis  non  necessitatem  natura 
faoit:  sed  voluntas  culpam  ;  responde  tu  ad  iilud 
quod  jam  interrogavi:  Si  Deo  nocere  nihil  poterat, 
quare  partem  suam,eubstantiam  8uam,hoc  quod  ipse 
estipolluendam  et  ligandam  dsBmonibus  miscuerit, 
quod  in  nulla  divina  Scriptura  canonica  potuerisin- 
venirri:  si  autem  nocere  et  poterat,non  Deumincor- 
ruptibilem  colitis^de  quoApostolus  dicii,  Regi autem 
saBculorumimmortaliyinvisibili,incorruptibili,soliDeo 
honer  et  gloria  in  sxcula  sxculorum  (1  7{m.i,17).De- 
nique  idem  dicit :  Deus  habitat  lucem  inacceisabilem 
(Ibid,  VI,  16).  Numquid  ad  iilam  lucem  non  acce- 
dunt  sancti,dequibusscriptume8t,i4^ce(/tto  adeum, 
et  illuminamini  (Psal.  zxziii,  6)?  Numquid  ad  illam 
lucem  non  accedunt  de  quibusdicitur,Bea/tniune]fo 
corde,  quoniam  ipsi  Deum  videbunt^  (Matth.  v,  8)? 
Sed  quia  non  ad  eam  potest  accedere,  nisi  cui  Deus 
ipse  donaveritut  accedat,  ideoper  se  ipsam  inacces- 
sibilis  est.Nemoenimpotest«d  eamaccedere,quem 
Deus  noluerit  ut  accedat :  cui  autem  donaverit,ipse 
accedet.Quomodo  ergopoteratilla  gens  tenebrarum 
accedere  ad  habitationem  Dei,ubi  est  inaccessibilis 
luxy  quo  non  accedit  nisi  cui  Deus  donaverit?Aut  si 
donum  acceperat  a  Deo  ut  accederet,  ad  expugnan- 
dum  regnumDei  nondaret,etnon  timeret.Si  autem 
donum  tale  non  dederatutposset  accedere;sticuru8 
in  suo  regno  erat,  habitans  inaccessibilem  lucem 
quid  poterat  detenebrarum  gente  metuere,ut  ei  mi- 
sceret  partem  suam,  substantiam  suam,  hoc  quod 
ipse  est,  ligandam,  premendam,  contaminandam, 
ubi  non  solum  miserabiliter  teneretur,  sed  etiam 
turpiter  purgaretur  ?  Ut  enim  purgetur  inde  , 
dicitis  quod  audire  nefas  est,  sed  ad  vos  confun- 

<  la  Victorinis  codicibasscribitur,  Levitio.  kpud  Am, 
pt  Kr.  L^nticto.  Vide  iDfra,  Hbrum  de  Fide  contra  Mani- 
cbseos,  cap.  5. 

s  Er.  Lugd.  Ven.Lov.,nonnuili8  bic  omissis^hanclec- 
iionem  haEent,  Uiuminamini;  et  iUud^  Beati,  etc    M. 


dendos  et  forte  salvandos  ,  taoere  non  possn- 
mus  :  ut  purgetur  inde  pars  Dei,diciti8  in  nave  lucis, 
quam  solem  appellatis,  facientes  injuriam  Greatori 
solis,et  ipsi  soli  quem  sic  dicitis  factum,  ubi  tanta 
turpitudocelebretur:diciti8enimilliepositumDeum, 
virtutes  suas  converterein  masculos,  ad  irritandum 
concupiscentias  daemonum  feminarum :  et  eosdeai 
rursus  convertere  in  feminas,ad  irritandum  concu- 
piscentiasdaemonum  ma8culorum;utoum  dsmoniis 
injiciunt  libidinem,  accensis  in  formaa  oonfictas  a 
Deo,  relaxentur  membra  eorum,  et  sic  evadat  pars 
Deiquae  ibifueritcolligata.Hoctantum  opprobrlum, 
hoo  tantum  sacrilegium  credere  ausi  e8tis,et  praBdi- 
carenon  dubitatis.Hfflo  sunt  media  doclrinffi  vestr». 
Finis  vero  quisest?Ouis,nisi  quia  non  potuitDeus 
totum  purgare?  Et  quia  non  potuit,  factarum  inde 
dicitis  velut  tectorium  genti  tenebrarum,  ut  ibi  in 
ffiternum  damnetur  quod  purgari  non  potuit,  et  ni- 
hil  sua  sponte  commisit.  Ita  fit  ut  deus  vester,  non 
verus,  sed  fictus,  non  alicubi  constitutus,  sed  in 
oorde  vestro  imaginatus,  partem  suam  misceat  in- 
felioiter,  purget  turpiter,damnet  crudeliter.  Ad  hso 
ergo  responde,  et  incipe  ab  illo  quod  dixi,  quare 
Deus  miscuit  istam  partem  suam,  cui  nihil  nocere 
poterat ;  aut  si  potuit,  quomodo  sit  incorruptibilis. 

GAPUT  VIII.  —  Fbl.  dixit :  Crudelem  asseritis 
Manichaeumhfflcdicentem  :deGhristo  quid  dioimus, 
qui  dixit,  Itein  tgnem  deternum  (Matth.  xxv,  44)? 

AuG.  dixit :  Peccatoribus  hoc  dixit. 

Fel.  dixit:  Isti  peccatoresquarenon  purgati  sunt? 
AuG.  dixit:  Quia  noluerunt. 
Fel.  dixit :  Quia  noluerunt,  hoc  dixisti  ? 
AuG.  dixit :  Hoc  dixi,  quia  noluerunt. 

Fel.  dixit :  Quare  noluerunt  ?  Est  qui  non  vult  cu- 
rari  ?  est  qui  non  vult  purgari  ?  est  qui  non  vult  illu- 
minari  ?Quisinfirmusestqui  non  vult  ad  sanitatem 
venire?  Si  crudele  est  quod  Manichaus  dixit,  quia 
aliqua  pars  Dei  quee  se  purgare  non  potuit,in  globo 
ligata  est :  hoc  crudelenon  est,utGhristus  qui  dixit, 
Ego  propter  peccatores  veni ;  modo  ad  igpiem  aeter- 
num  illos  mittat,  cujus  nomen  portaverunt?  Sed 
mandata,credo,non  potueruntcomplere.Si  hoccru- 
dele  est,  crudelius  est  etillud.Si  illud  crudelius  est; 
quia  Deus  illos  non  potuitpurgare,et  globoligavit, 
et  id  crudelius  videtur  esse,  quos  Cbristusnon  po- 
tuit  purgare,  ad  ignem  aeternum  mittere:  hoc  mihi 
Sanctitas  tua  exponat  de  ipsa  crudelitate. 

AuG.  dixit :  Si  ea  que  Jam  dixi,  vel  intellexisses, 
velteinteiligere  fatereris(forta8sisenim  non  haben- 
do  quid  dicaB,flnxisti  te  non  intelligere  quod  apertum 
est),  ista  non  diceres.Jam  enim  diximus  etprobavi- 
mus  per  divinas  8cripturae,esse  liberum  arbitrium : 
Deum  autem  esse  liberi  arbitrii  Justum  judicem,r6- 
numeratorem  fideliumeique  se  subjicientium  et  vo- 
lentium8esanari,damnatorem  autem  superborum  et 
iropiorum.Quia  ergo  ad  peccatores  sanandos  venit, 
sanat  utique  peccata  confessos,  sanat  poenitente^ : 
neminem  autem  pcenitet  oum  alius  peocavii:  sed  ei 
est  poenitentia  Justa  el  veraz,ande  et  ipseDominas 


.A. 


541 


LIBBR  SECDNDDS. 


54S 


dicit,  Nan  veni  vocare  justoSf  sed  peccaiores  in  pami- 
tentiam  (Matth.  ix,  13) ;  ipsa  pcenitentia  indicat  non 
aliens  esse  naturaQ,  sed  voluntatis  nostrse,  si  quid 
forte  peccarnus.Nam  si  alio  peccante,  alium  pGeni- 
tet,non  est  ista  prudens^sed  insana  pGBnitentia.Se- 
cundum  vos  autem  nulla  peccata  sunt.  Gens  enim 
tenebrarum  non  peccat,  quia  suam  naturam  facit  : 
natura  lucis  non  peccat,  quia  quod  facit,  facereco" 
gitur.  Nullum  ergo  invenis  peccatum  quod  damne 
Deua,  nullum  invenis  peccatum  quod  poenitentia 
possit  sanari.Si  autem  pcenitentia  est,et  culpa  est : 
si  culpa  est,  et  voluntas  est :  si  voluntas  est  in 
peccando,  natura  non  est  qum  cogat.  Sed  si  quid 
inflrmitatis  patiuntur,  qui  non  possunt  impiere 
quod  volunt :  unde  Apostolus  Paulus  dicit,  Video 
alium  legem  in  membris  meiSy  repugnantem  legi 
mentis  mea^f  et  capiivaniem  me  in  lege  peccati,  qux 
est  m  membris  meis  {Rom,  vii,  23)  :  manifestum  est 
hoo  venlsse  de  traduce  primi  peccati  Adam,  et  de 
oonsaetudine  mala.  Nam  bodieque  *■  libera  volun- 
tate  faciunt  homines  consuetudinemyquam  cum  fe- 
eerint,  facile  superare  non  possunt :  ipsi  ergo  sibi 
de  se  ipsis  fecerunt,quod  contraria  lex  habitet  <  in 
membris  eorum.  Sed  qui  concipiunt  timorem  Dei, 
et  per  liberum  arbitrium  subdunt  se  sanandos  op- 
timo  medico,  et  sicut  bono  curatori,  ita  et  miseri- 
oordi  creatori,  per  humilitatem  confessionis  et  pm- 
nitentis  sanantur.  Superbi  vero  dicentes  se  justos» 
aut  dicendo  quia  non  peccant  ipsi^sed  aliud  in  illis 
peccat,et  alia  natura  de  illis  peccat,  per  ipsam  su- 
perbiam  suam  et  insanabiies  fiunt,  et  experiuntur 
Jiislum  judicium  Dei,qui  superbis  resistit,  humili- 
bas  autem  dat  gratiam  (Jacobi  iv,  6).  Non  est  ergo 
indignuro  ut  Deus  dicat,  Ite  in  ignem  aeterriumy  eis 
qui  ejus  misericordiam  per  iiberum  arbitrium  res- 
poerunt  :  et  dicat,  Venifet  benedicti  Patris  meifper- 
eipite  regnum  {Matth.  xxv,  41,  43),  eis  qui  pcr  libe- 
mm  arbitrium  fldem  ejus  susceperunt,peccata  sua 
eonfessi  sunt,  pocnitentiam  egerunt,  displicuerunt 
libi  quales  fuerunt,  et  quales  per  eum  facti  sunt 
ilii  piacuerunt.  Tu  ergo  jam  ad  hoc  quod  interro. 
gavi  responde  :  sed  impetrem  a  te,  ne  moras  su- 
periluas  faciamus:Si  Deo  nocerenihil  poterat,qua- 
re  bac  nos  misit  ?  Si  nocere  poterat,non  est  incor- 
raptibilis  Deus. 

CAPUT  IX.  —  Fel.  dixit  :  Si  Deo  nocere  nihil 
poterat,  quare  huc  Filium  suum  misit? 

Auo.dixit :  Vide  quemadmodum  semper  interro- 
gaB,et  ad  interrogata  respondere  nonvis.Audiquod 
interroga8ti,memento  tamen  te  ad  ea  queB  dico  non 
re8pondere,me  autem  respondere.  Deo  nocere  nihil 
potest :  sed  Filium  suum  misit,ut  carneindueretur, 
et  hominibus  appareret,  peccatores  sanaret,in  ipsa 
carne  pateretur  pro  nobis,quam  sumpsit  ex  nobis. 
In  Bua  quippenatura  pati  nihil  poterat ;  quia  in  prin- 
cipio  erat  Verbum,et  Verbum  erat  apud  Deumjet  Deus 
erai  VerbumAn  hacnatura,  quia  D^tu  era^  Ferbum^ 
pati  nihil  ille  poterat.Ut  autem  patipronobis  posset. 

t  £r.  Lugd.  Ven.  Loy.,  hodie.     M. 
'  In  Mu.,  fuiod  contra  eos  hahitet. 


Verbum  caro  factum  esi,  et  habiiavit  in  nobis  {Joan. 
I,  1,  14).  Verbum  caro  lacium  est^  assumendo  car- 
nem,  non  mutatum  in  carnem  :  assumpsit  enim 
humanitatem,  non  amisit  divinitatem.  Itaque  idem 
Deus  et  idem  homo,  in  natura  Dei  sequalis  Patri, 
in  natura  hominis  factus  mortali8,in  nobis,pro  no- 
bis,  de  nobis,  manons  quod  erat,  suscipiens  quod 
non  erat,  ut  iiberaret  quod  fecerat,non  quod  erat. 
Non  est  ergo  passio  Christi  ex  indigentia,  sed  ex 
misericordia.  Prasbuit  enim  exemplum  patientieo 
nobis  de  nobis,  id  est  homini  de  homine,  carni  de 
carne  :  non  tamen  in  illa  carne  ipse  deterior  fac- 
tus ;  sed  caro  in  illo  melior  facta  est.  Pars  vero  dei 
vestri,  nulla  carne  assumpta  (non  enim  erat  in 
gente  tenebrarum  pro  qua  pateretur),  descendit  ut 
teneretur,ligaretur,  pollueretur,et  turpiusquam  li- 
gabatur  purgaretur.  Jam  enim  de  purgatione  ejus 
dixi.Haec  omnia  quanto  indigniora  sunt,  tanto  uti- 
que  faciliora  ad  intelligendumquoniam  innaturam 
Dei  ista  non  cadunt.  Et  absit  a  pio  animo  atque 
fideli  talia  de  Deo  credere,Deo  bono,Deo  vero,qua- 
lia  vos,creditis  ;  non  quem  invenistiSjSed  quem  On- 
xistis.  Responde  jam  nunc  :  Si  Deo  nocere  nihil 
poterat,pura  illa  substantia  ipsins,  nulla  carne  as- 
sumpta  in  se  passura,  si  quid  passura  erat,  non  in 
carne  quam  susceperat,quare  huc  missa  est  secun« 
dum  vestra  vaniloquia? 

CAPUT  X.  —  Fel.  dixit :  Si  nihii  poterat  noceri 

Deo  a  parto  adversa.et  Chrinto  nihil  poterat  noceri 

ab  adversa  natura  ;ad  quam  venit  Christus,ut  eam 

liberaret?Quia,utdicis,propler  libertatem  nostram 

venit  :  ergo  in  captivitate  fuimus.  Si  in  captivitate 

tenebamur,et  propterea  Christus  venit,ut  nos  libe- 

raret  de  captivitate,  qui  nos  tenebat  extraneus  a 

Deo  erat,  aut  virtus  Dei.  Si  Dei  virtus  erat  qui  nos 

tenebat,  utquid  Christum  mittebat  ille  qui  nos  te- 

nebat?  Si  in  ipsius  arbitrio  erat  quando  vellet  di- 

mittere,utquid  Christus  crucifigitur^Neminem  au- 

tem  latet  Christum  crucifixum.  Quid  illum  crucifi- 

xerunt  ?  Si  Dei  virtus  est,  nihil  nobis  nocebat.  Si 

Dei  virtus  erat,  non  fuimus  capti  apud  illum  :  sed 

quasi  nos  cum  nostro  principe,quasi  filius  cum  pa- 

rentibus,  non  autem  Romani  cum  Barbaris.  Non 

oportebat  ergo,quia  cum  virtute  Dei  constituti  era- 

mus,  Deum  Filium  suum  mittere,  ut  dicatur  quia 

liberator  noster  venit.  Si  paret  ergo  cum  virtute 

Dei  nos  constitutos  essc  :  Apostolus  dixit  ',  Chris^ 

tus  non  liberavit  de  maledicio  Legis  ;  quia  scriplum 

est,  Maledictus  omnis  qui  pendet  in  ligno  {Galat,  iii, 

13 ;  Deut.  xxi,  23).  Hoc  enim  Apostolus  dicit.  81 

iste  qui  maledicit  omnes  qui  pendet  in  iigno,  Dei 

virtus  est:  Cbristusenim  pependitinligno,et  Apos- 

toli  ipsius  omnes  qui  addicti  sunt  pro  ipsius  pree- 

cepto :  quis  ergo  iste  est  qui  maledicit  omnem  qu 

pendet  in  ligno  ? 

CAPUT  XI.—  Auo.  dixit  :  Quos  Christus  redemit 
a  diabolo,per  consensionem  suam  tenebantur  a  dia~ 
bolo,et  in  ejus  conditione  constituti  erant  per  justum 

*■  Ven.,  ut  Apostoius  dixii,  addita  vocola,  ut.     M. 


643 


DE  ACTIS  CUM  PBLICB  MANICHiEO,  8.  ADGDSTINI 


544 


Dei  judiciuin,  cni  peducenti  consenserant  per  libe- 
rum  arbitrium.  Sicut  autem  in  hominis  potestate 
fuit  diabolo  consentire,utcaptivaretur;8ic  in  ipsius 
diaboli  potestate  ruit,cum  angelus  e8setfpeccare,ut 
in  deterius  mutaretur.  Peccator  ergo  angelus  per 
liberum  arbitrium^suMsit  peccatumhomini  habenti 
liberum  arbitrium ;  ut  diabolus  si  noluisset  non 
peccasset^et  homo  ei  noluisset  non  consensisset.Cum 
autem  jam  ab  iilo  cui  consenserat  teneretur,  non 
quia  diabolus  aliquid  potuit,  sed  quia  justum  Dei 
judicium  fuit,  et  ejus  legi  obtemperare  noluit:quia 
ergo  sic  invenit  Ghristus  peccatores  sub  peccatOp 
redemit  confltentes  a  superbiente.  Quod  autem  in 
Lege  positum  est,  Maledicttis  omnis  qui  pendet  in  ii» 
gno  ;  unde  Apostolus  dicit,  Ckristus  nos  redemit  de 
maledicto  Legis,  factus  pro  nobis  maledictum ;  scrip' 
ium  est  enim,  Maledictus  omnis  qui  pendet  in  ligno  : 
non  Legem  reprehendit,sed  misericordiam  commen- 
davit.  Quia  enim  Adam  peccaverat,  et  omnis  iila 
massa  et  propago  peccati  maledicta  erat;Dominus 
autem  carnem  dc  ipsa  massa  suscipere  voluit,  ut 
Buscipiendo  mortalitatem  qu®  de  poona  vcnerat,sol- 
veret  mortem,  quod  de  gratia  veniebat :  ideo  dicit 
Lej.fMaledictus  omnis  qui  pendet  in  lignoMors  enim 
ipsa  pendebat  in  ligno,  quae  mors  de  maledicto  ve- 
niobat.Quomodo  ergo  suscipiendo  mortem,  interfe- 
cit  mortem;sic  suscipiendo  maledictum,8olvit  ma- 
ledictum.Unde  et  Apostolus  dicit,  Scientts  guia  ve- 
tus  homo  nosiersimulconfixus  estcrucicumillo(Rom. 
vi,6)  :  quia  de  vetere  homine  nostrojd  est^desorte 
mortis,  qu»  veniebat  ex  merito  peccati,  suscipere 
dignatus  est  carnem  mortalem  de  virgine  Maria,in 
qua  nobis  et  passionis  et  resurrectionis  prseberet 
exemplum  ;  passionis^ad  firmaniam  pcenitentiam ; 
resurrectionis,  ad  excitandam  spem  :  ut  duas  vitas 
nobis  ostenderet  incarne,quam  suscepitdevitanos- 
tra  mortali,unam  laboriosam,alteram  beatam;labo* 
rio8am,quam  tolerare  debemus ;  beatam,quam  spe- 
rare  debemus.Toleramus  autem  laboriosam  merito 
peccati  nostri  :  ille  autem  ostendit  eam  in  carne 
8ua,non  merito  iniquitatis  suas,  sed  ofllcio  miseri* 
cordiae  sus.  Nam  ut  noveris  bonam  esse  Legem, 
quam  tu  reprehendere  volui8ti,ipse  apostolus  Pau- 
lus  quodam  loco  dixit  :  Lex  subtntravit,  ut  abunda- 
ret  delictum. Kdhuc  videtur  illam  reprehendere ;  sed 
audi  quod  sequitur  :  Ubi  autem^  inquit,  abundavi^ 
delicium^superabundavit  et  gratia  (/cf.v,20).  Data  est 
enim  lex  superbis  hominibus,et  viribus  suis  totum 
tribuentibu8,ut  cum  implere  non  possentlegem  da- 
tam,  prasvaricatores  invenirentur,  et  facti  rei  sub 
lege,  peterent  misericordiam  a  legis  Gonditore.Pro- 
inde  paulo  post  dicit  idem  aposloius^/fa^u^  lexquir 
dem  sanctUy  ct  mandaium  sanctumf  et  justum^  et  bo* 
num.  Sed  ne  dioas  quia  de  alio  mandato  dicit,  ut 
ostendat  quia  de  illo  dicit,de  quo  paulo  ante  dixerat, 
Lex  subintravit  ut  abundaret  delictum;BMim  sibi  op- 
posuit  queestionem  :  Quod  ergo  bonum^  mihi  factum 
esi  mors  ?  Absit :  sed  peccatumtUt  appareat  peccatum^ 
per  bonum  mihi  operatum  est  mortem  (Id,  vii,12,13). 
Srat  enim  peccatum,8ed  non  apparebat  peccatum  : 


data  est  lex  soperbo,  fecit  contra  legem,  et  appa- 
ruit  peccatum,  quod  erat,  sed  non  apparebat.  Ap- 
parens  autem  peccatum  humiiiavit  superbumy  bu- 
miliatus  superbus  factus  est  pGsnitens,  de  pceni- 
tentia  impetrata  est  misericordia.Audisti  ergo  quod 
interrogasti,  responde  quod  interrogo  :  Nibil  no- 
cere  poterat  gens  tenebrarum  Deo ;  quare  buc  mi- 
sit  partem  suam  miscendam  et  polluendam  a  natu- 
ra  dflemonum  ? 

CAPUT  XIL  —  Pbl.  dixit :  Si  in  arbitHo  nostro 
8umus,nemo  neminem  cogat :  quando  volueroyero 
christianus.Voluntas  nobis  subjacet,  aut  esse  ohri- 
stianum,  aut  non  esse. 

Auo.dixit  :  Quia  voluntas  nobis  adjacet,man]fe8- 
tum  est,  et  hoo  de  divinis  Scripturis  docui ;  quod 
coactus  est  etiam  invitus  dicere,  etiam  ille  qui  vos 
in  istum  induxit  errorem.  Quod  autem  dicis,  Nemo 
cogatur,quando  voluero,ero  christianut :  nemo  plane 
te  cogit ;  quando  volueris,  esto  :  quia  ex  voluntate 
tua  huc  venisti,  et  ex  voiuntate  tua  ista  disputaati. 
Et  vse  voluntati  mal»,  si  mala  est ;  pax  bonse  vo- 
luntati,  si  bona  est.  Sive  autem  mala  sit,  sive 
bona  sit,  voluntas  est.  Ronam  voluntatem  sequitur 
corona,  maliim  sequitur  pcena.  Deus  judex  volun- 
tatum  est,  creator  autem  naturarum.  8i  ergo  putas 
cogi  te  ut  sis  cbristianus,  audi  a  nobis  omnino  te 
non  cogi.  Cogita  potius  quse  audis,  perpende,  in 
tua  voluntate  es  :  examina  ut  prudens,  si  tamen 
in  te  est  ulla  prudentia  vel  humana,utrum  ea  quae 
dicta  sunt,veritate  fulta  sint;utrum  tu  ipse  in  Ma- 
nichflei  vestri  defensione  defeceris,  sicut  apparet : 
et  quando  volueris.esto  quod  nondum  es,  et  desine 
esse  quod  es. 

CAPUT  XIIL —  FEL.dixit :  Ecce  jam  compendive, 
ut  dixit  Sanctitas  tua  :  nec  chartas  cumulemus^^Bi 
tibi  placet,  quod  petivi  pridem  :  hoc  veni ;  osten- 
de  mihi  veritatem,  ut  illud  quod  teneo,pareat  quia 
veritas  non  est,  et  habes  me  paratum  ad  creden- 
dum. 

AuG.dixit :  Jam  quidem  quod  tenes,8ati8  apparet 
quia  veritas  non  est.  Absit  enim  a  cordibus  verita- 
tem  quserentiumvel  tenentium,ut  credantDeumsub- 
stantiam  suam  necessitate  coactum  mersisse  daemo- 
num  natu  rae  ligandam  atque  poliuendam.  Absit  a  fide- 
libuscredereDeumad  liberandam  substantiam  suam 
convertere  se  in  masoulos  contra  feminaSyOt  in  femi- 
nas  contra  masculos  ad  eorum  conciipiscentiam  irri- 
tandam.Absitafidelibus  credere  Deum  substantiam 
8uam,quam  ipse  daemonibus  mersit,  postea  in  aeter* 
num  damnare.Hoc  ergo  quia  veritas  non  est,  mani- 
festum  est.Sed  quia  vis  tibi  pro  ista  falsitate  expulsa 
atque  conviota,patefieri  veritatem,  si  quid  de  cogno- 
gcenda  fide  cathoUca  adhuc  movet,ab  initio  fidei  po- 
teris  erudiri.Etenim  aptum  perceplioni  veritatis  in- 
commutabilis  facit  pia  fidos:a  qua  fide  quisqaisinoi- 
pere  noluerit,8uperbu8  foris  remanebit,  et  ad  id  qao 
tendit,  vel  quo  vult  pervenire,  perduci  non  poterit. 
Sed  quiajam  illafalsitasmanifestaestyanathemafal* 

i  Er.  LQgd.  Ven.  et  Lov.,  omissa  interpanclUme,  aio 
legunt,  iua  ne  ehmim  omukams.     M* 


545 


LIBER  SECDNDUS. 


546 


eitatem,  ut  possis  inoipere  aptus  esse  ad  cognos- 
cendam  veritatem. 

GAPUT  XIV. —  Fbl.  dixit:  Gum  apparueritmihi, 
qaia  mlhinoDapparet,quiaaiteramibi  non  ostensa 
est,  non  possum  anathemare. 

AuG.  dixit :  Anathemandus  est  error  qui  dicit 
eorruptibilem  Oeum,  an  non  est  anathemandus  ? 
Fel.  dizit  :  Iterum  dic. 

AuG.dixit :  Anathemandus  est  error  qui  dicit  cor- 
roptibilem  Oeum,  an  non  est  anathemandus  ? 
Fel.  dixit :  Quaeratur  si  dicit. 
An6.  dicit  :  Ego  hoo  interrogavi,Qui  dicit  corru- 
ptibiiem  Ooum,  anathemandus  est,  ao  non  ? 

FiL.  dixit  :  Qui  dicit  corruptibilem  Oeum,  ana- 
themandus  est ;  hoc  mibi  objicis  ? 
Auo.  dixit :  Hoc  interrogo. 
Fel.  dixit :  Gorruptibiie  Deum  dicis,  non  autem 
qiiod  primo  dixisti.quia  partem  suam  dedit  adver- 
siriiB? 

AuQ.  dixit :  InteHm   quod  interrogo  responde  : 
Qoi  dioit  corruptibilem  Oeum  esse,  anathemandus 
Mt,  an  Qon  ? 
FiL.  dixit :  Vale. 

Auo.  dixit :  Qui  dicit  corruptibilem  esse  natu- 
nm  et  sabstantiam  Oei,anathemandu8  est,an  non? 
Fel.  dixit :  Non  inteilexi  quod  dixisti. 
Auo.dixit  :  Hoc  dico  quodomnis  homo  intelligit, 
qai  QOQ  se  fingit  non  intelligere  :  Naturam  et  sub- 
ittDtiam  Oei,id  est,illud  ipsum  quidquid  est  Deus, 
qni  dicit  esse  corruptibilem,  anathemandus  est^aQ 
noQ? 

FiL.  dixit :  Etiam  aaathemandus  est,  si  proba- 
tam  fuerit  esse  verum. 

AuQ.dixit :  Nondum  tibi  dixi,quiaMaQich8eusdi- 
eitcorruptibilem  naturam  Oei';  sed  hoc  tibi  dixi, 
qnia  quicumque  hoc  dicit,  anathemandus  est. 

FiL.  dixit  :  Et  ego  respondi,  Etiam. 

CAPUT  XV.—  AuG.dixit :  Pars  illa  quae  tenebra- 
rom  genti  mixta  est,  de  Oei  aatura  est,  an  de  ali- 
qoi  alia  Qatura  ? 

FkL.  dixit :  Oe  Oei. 

Auo.  dixit :  Quod  de  Dei  oatura  est,hoc  est  quod 
Deus,  ao  aliud  quid  quod  non  est  ? 

Fel.  dixit ;  Ita  est :  quod  de  Oeo  est,  Oeus  est, 
aecundam  quod  scriptum  eBi.Lux  lucet  in  ienebris^ 
Htenebrss  eam  non  comprehenderunt  (Joan.  i  5). 
Dnu  enim  lumem  e$t,  el  tenebrae  in  eo  non  $unt 
IJoan.  I,  5). 

Auo.dixit :  Bene  respondisti.quiaet  quidquid  de 
Dei  natura  est^Oeus  est,et  Oeus  lux  est,et  tenebrs 
in  eo  noQ  8unt,et  talis  lux  luxit  in  tenebris,et  tene- 
bra  eam  non  comprehenderunt.  Videamus  ergo 
utnim  ManicbflQUs  partem  Oei  non  dicat  esse  com- 
prehensam  a  tenebris,non  etiam  teneri  ligatam,non 
etiam  maculatam  et  poliutacE,  sic  ut  indigeat  mi- 
•erioordia  liberatoris  et  purgatoris.  Si  autem  haeo 
didt,  secuQdum  te  etiam,  et  secundum  veras  con- 
fostiones  tuas,  aQathemandus,  est;  quia  partem 
Dei  et  aaturam  Oei,  quod  est  ipse  Oeua,  dicit 
oomprehanMm  a  tenebria  et  ligatam  et  pollutam  : 


quod  tu  ipse  secundum  Evangelium  loquens 
non  potuisti  dicore ;  sed  verum  dixisti,  quia  !ux 
lucet  in  tenebris,  et  tenelrx  eam  non  comprehen- 
runt.  Manichaeus  ergo  anathemandus,  qui  dixit, 
quia  lux  tenebrata  est  in  tenebris,  et  tenebreB  eam 
comprehendorunt. 

Fel.  dixit :  Sed  et  qui  polluilur,  et  qui  tenetur, 
liberatur;  et  nos  si  poUuti  sumus,  mundamur. 

AuG.dixit :  Sed  hoc  de  Oei  natura  non  recte  dici- 
tur,sed  de  illa  quffipollui  potest,recte  dicitur:quia 
polluitur  et  mundatur  :  de  illa  vero  quas  pollui  non 
potest,videscum  quanto  8acrilegiodicatur,PoIiuitur 
et  mundatur  ;  maxime  quia  sic  dicitis  quamdam 
Oei  parteni  esse  pollutam,  ut  proplerea  ligetur  in- 
ffiternum  globo  tenebrarum,  quia  non  potuit  mun- 
dari.  Hoc  qui  non  anathemat,  falsum  paulo  ante 
respondit,quia  omnis  qui  dicit  corruptibilem  Oeum 
anathemandus  est. 

CAPUT  XVI.  —  Fel.  dixit  :  Hoc  quod  dixit  San- 
ctitas  tua,quia  pars  qu»  se  non  mundavit  ab  coin- 
quinatione  gentis  tenebrarum  :  et  sic  dicit  Mani- 
chams,  quia  non  sunt  missi  in  regnum  Oei.  Hoc 
enim  asseris  tu,quia  damnati  sunt :  sed  ManichflQus 
non  hoc  dicit,  quia  damnati  sunt  S  sed  ad  custo- 
diam  positi  sunt  illius  gentis  tenebrarum, 

Auo.  dixit :  Oe  ista  parte  tecum  ago,quam  dicis 
pollutam  purgari  :  postea  si  opus  fuerit,de  illaquo 
6gitur  in  globo  ejus.lnterim  qua»  purgatur,  pollnta 
erat. 
Fel.  dixit :  Quae  polluitur,  et  mundatur. 
Auo.  dixit  :  Qui  ergo  dicit  naturam  Oei  et  subs- 
tantiam  Oei,  et  id  quod  Deus  est,  posse  pollui,  li- 
gari,inquinari  agente  tenebrarum,non  est  anathe- 
mandus  ? 

Fel.  dixit :  Ghristus  undo  nos  mundavit  ?  unde 
Qos  liberavit? 

AuG.  dixit  :  Ghristus  non  partem  Oei,  non  natu- 
ram  Oei  liberavit ;  sed  facturam  quam  fecit,in  peo- 
catum  cadeniem  perliberum  arbitrium.sua  miseri- 
cordia  liberavit.Eam  rem  mundavit  quaspollui  pote- 
rat,  eam  rem  liberavit  qusB  captivari  poterat,  eam 
rem  sanavit  qus  inflrroari  poterat.  Modo  autem  de 
Oeo,  de  natura  Oei,  de  substantia  Dei,  de  eo  quod 
Oeus  e&t  loquimur  :  poterat  pollui,an  non  poterat? 
GAPUT  XVII,—  FEL.dixit  :  Anima  nostra  exOeo 
est,  quffi  polluta  est  ?  Si  non  est  ex  Deo,  utquid 
pro  illa  Christus  cruciflxus  est?  Si  ergo  paret  quia 
Gbristus  propter  animam  nostram  cruciflxus  est, 
paret  quia  ex  Oeo  est,  et  polluta  erat,  et  ipse  eam 
mundavit. 

AuG.dixit  :  Ego  nonsolumanimam,sed  etcorpua 
nostrum  et  omnem  creaturam  et  spirilualem  etcor- 
poralem  ex  Oeo  esse  dico  :  quia  hoc  habet  catholi- 
ca  fides.Sed  aliud  est  quod  de  se  Deus  genuit.quod 
hocestquodipse;aliudautem  quodfecitOeus.Quod 
Oeus  genuit,ffiquale  est  Patri :  quod  Oeus  fecit,non 
est  ffiqualeconditumconditori.Aliudautem  dicimus 
ex  Deo  esse,  quod  melius  dicitur  de  Oeo  esse,  quia 

f  In  Mss.,  ted  ManichMu»  hoc  dicit^  quia  non  damnati 
itmt. 


i 


547 


DE  AGT1S  CUM  FELICE  MANICELEO,  S.  AUGUSTINI 


548 


hoc  est  quod  ipse,  siout  unigenus  Fiiiu8,sicut  Ver- 
bum  eju8  per  quod  facta  sunt  omnia  {Joan.  i»  3) ; 
alia  vero  sic  dicimuscxDeo,quia  dixit,et  factasunt 
mandavit,  et  constituta  sunt  (P5a/.GXLViii,  5).  Hinc 
est  anima,ex  his  quse  fecit  Deu8,non  iilud  quod  de 
se  genuit  Deus.Ideo  Verbum  quod  de  se  genuit,pol- 
lui  non  potuit,  nec  poteet,  neo  poterit.  Anima  vero 
quam  fecit  rectricem  corpori8,ut  aerviret  superiori, 
dominaretur  inferiori,  id  est,  serviret  Deo,domina- 
r  etur  corpori.contempta  Dei  lege  per  peccatum  pol- 
luta  e8t;Deus  autem  misericordiam  praestans  hie  qu» 
fecit,mi8it  Filium  per  quem  feoit,et  per  illum  refe- 
cit.  Quando  condendum  erat  quod  non  erat,per  Ve- 
bum  conditum  eai  :  quando  reflciondum  eratquod 
depravatum  fuerat,8U8cepta  est  inde  creaturade  vir- 
gine  Maria,ut  per  id  quod  erat  homo,demonstrare- 
tur  homiui  et  quid  sustinendum  et  quid  sperandum 
esset.  ItaquenaturaVerbi,substantia  unigeniti  Filii 
Dei  nihil  passa  est  vel  a  persecutoribus  Judaeis.vel 
a  diabolo  angelo  malo  persequente.Sed  quia  indnit 
se  carne,  induit  se  re  mortali,re  pa8sibiii,re  muta- 
bili,in  eo  quod  se  induitypassusest  quidquid  voluit 
ad  exemplum  patienti«,et  reformavit  hoc  ad  exem- 
plum  justitiffi.Tu  modo  dic  mihide  Dei  parte,quod 
Deu8  est,utrum  pollui  possit^an  non.  Si  potest,non 
est  incommutabilis  Deus ;  et  qni  hoc  dicit,anathe- 
mandus  est :  si  autem  non  potest,vide8anatheman- 
dum  es8eMaoichsum,quidicit  partem  Dei.naturam 
Dei,  id  quod  est  Deus,  venisse  huc  puram  ad  gen- 
tem  tenebrarum  ligatam  atque  pollutam,  ut  indi- 
geat  solvi  ac  mundari. 
CAPUT  XVIII.  -.  Fel.  dixit :  Hoc  tu  dixisti  de 

anima,  quia  ex  Deo  non  est. 

Auo.  dixit :  non  dixi ;  sed  dixi  quia  ex  Deo  est, 
tanquam  a  Deo  facta,  non  tanquam  a  Deo  nata. 

Fsl.  dixi  :  Dixisli  de  anima  quia  non  est  ex  Deo 
sed  factura  Dei,  quia  sine  Deo  nihil  est :  hoc  enim 
dicis  tu,  et  non  vis  asservare  ({uia  ex  Deo  est 
anima. 

Aua.  dixit :  a  Deo  est,  sed  facta  est  a  Deo. 

Fbl.  dixit :  Aut  facta,  aut  missa,  aut  data,  ex 
Deo  est.  Ergo  si  ex  Deo  est,  et  polluta  est,  et  venit 
Christus  eam  liberare  de  pollutione ;  quid  culpas 
Manichsum  ? 

Auo.  dixit :  Quia  ego  dico  animam  non  naturam 
Dei,  8ed  factam  a  Deo,  per  liberuro  arbitrium  peo- 
cas8e,et  peccatoessepollutam,etperDei  misericor- 
diam  in  poBnitentialiberatamituautemipsam  natn- 
ram  Dei,quod  Deus  est,Deum  de  Deo  dicis  in  gente 
tenebrarum  captum  atque  pollutum  :  et  multum 
interest  inter  id  quod  de  se  Deus  genuit^et  quod  fecit 
non  de  se,  sed  ex  nibilo,  id  est,  cum  omnino  non 
esset,  a  Oeo  accepit  ut  esset.id  est^ut  institueretur. 

Fbl.  dixit  :  Ergo  pars  Dei  est. 

Auo.dixit  :  Jam  tibidictumest,non  estparsDei : 
et  accipe  quomodo  inteliigas  Deum  omnipotentem 
faotorem.Omn ia  qus  f!unt,et  quod quisque facit, aut 
desee8t,autexaliquo,autexnihilo.Homoquianone8t 
omnipotenSydese  filium  faoit:ez  aliqao^sicut  artifex 


ex  ligno  arcam,  ex  argen*o  vasculum.  Potuit  enim 
facere  vasculum,  sed  non  potuit  facere  argentum  : 
poluit  facere  arcam,  sed  non  potuitfacere  lignum. 
Ex  nihilo  autem,ex  eo  quod  prorsus  non  est  facere 
ut  sit,  nullus  hominum  potest.  Deus  autem   quia 
omnipotens  est,et  de  se  Filium  genuit.et  ex  nihilo 
mundum  fecit,  et  ex  limo  hominem  formavit  :  ut 
per  istas  tres  potentias  ostenderet  effectionem  suam 
in  omnibus  valentem.  Qui  ^  de  se  quod  fecit,  neo 
fecisse  dicendus  est,  sed  genuisse.  Quod  autem  ez 
aliquo,  sicut  de  terra  hominem,non  sio  fecit  homi- 
nem  de  terra,ut  alius  ei  feceritipsam  terram  unde 
faceret  hominemem.quomodo  fecit  Deus  argentum 
argentario  unde  faceret  vasculum  :  sed  ipse  fecit, 
et  quod  non  erat  ut  essety  et  quod  inde  rursus  es- 
set,  quod  jam  ipse  ex  nihilo  creaverat  ut  esset.  8ic 
ergo  corpus,  sic  anima,  sic  intelligitur    universa 
crealura  facta  a  Deo  ;  non  genita  de  Deo,  ut  hoc 
sit  quodDeus.Proindemodoforleeligesquidteneas, 
et  quid  respuas.  Elige   quid  sit  melius.   Quoniam 
videmus  multa   mutabilia,   et   ipsa  tamen  bona, 
quamvis  mutabilia ;  multa  mortalia,  et  ipsa  tamen 
bona  quamvis  mortalia  :  bonum  autemomnino  in- 
commu  tabile  ipse  Deus  est  :q  uid  melius  sit  tibi  tenere 
elige;Deum  mutabilem  esse.an  quod  fecitDeusnu- 
tabile  esse  ?  Quia  necesse  est  nt  unum  de  duobus  di- 
cas.  Si  nolueris  admittere  id  quod  fecit  Deus  esse 
mutabiie^restat  ut  dicas  ipsum  Deum  esse  mutabi- 
lem.Ut  autem  ab  hoc  sacrilegio  te  purgeB,et  ab  hao 
blasphemia,ne  dicas  substantiam  Dei  esse  mutabi- 
lem  ;  quare  non  concedis  Deum  qui  vere  e8t,et  in- 
commutabilis  est,  quia  ipse  etiam  dixit,  Ego  sum 
qui  sum  (Exod.  iii,  14),fecis8e  omnia  bona,sed  non 
sibi  paria?  Proinde  quia  ipse  incommutabilis  est, 
non  est  mirum  si  quod  fecit,quia  ei  squale  non  est, 
non  est  incommutabile,  sed  mutabile.  Ideo  et  per 
liberum  arbitriuin  peccare  et  poUui  potuit,  et  per 
ejus  misericordiam  liberari. 

GAPUT  XIV.  —  Fel.  dixit :  Dixisti  hominem  fe- 
cisse  sibi  fllium  :  nihil  interest  inter  patrem  et  fi- 
lium.  Quia  hoc  ergo  protulit  Sanctitas  tua,  et  ego 
respondeo  quia  Deus  et  qu»  facit,  equalia  sunt 
sibi. 

Aua.  diiit :  Quod  intelligere  noluisti,  quia  bomo 
cum  niium  facit,nonfacerepropriedicitur,sed  pro- 
prie  generare  dicitur:sic  et  Deus  Filium  unicum  ge- 
nuit,  dixi  tibi,  non  fecit.  Fecit  autem  illud  quod 
squale  ei  non  est :  quod  autem  genuit,  squale  illi 
est.  Itaque  elige  tibi,utrum  velis  dicere  mutabilem 
Dei  facturam,  an  mutabilem  Dei  naturam. 

FsL.dixit :  Quomodo  Deus  immutabilis  est^simi- 
literquem  genuit,immutabili8  est ;  et  quod  fecit,8i 
de  ipsius  natura  est,  non  mutatur  (sed  de  nihilo 
fecit,  quia  opus  non  mutatur  '). 

AuG.  dixit :  Sed  jam  tibi  dictum  est  quia  quod 
fecit,  non  de  ipsius  natura  est ;  sed  ex  nihilo  fecit 
quia  omnipotens  est.  Non  erat,  et  feoit,  non  de  80, 


1  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  quia,    M. 

s  Id  parenfchesi  inclosam  abesl  t  nostfts  Msi. 


-•i:*- 


549 


LIBER  SEGUNDUS. 


550 


non  de  aliqua  re  quam  ipse  non  fecerat,  sed  ex 
nihiio. 

Fel.  dixi :  Ergo  non  hoc  dixit :  sed  dixi,quia  Deus 
immutabilis  est,  ct  quod  genuit  immutabile  est,  et 
qood  fecit  immutabiie  est.Non  dixi,unde  illud  fecit: 
non  hoc  qussivi,  unde  fecerit. 

AuG.  dixit :  Sed  a  me  audisti  quod  non  qu(Bsi8ti,ut 

jamdesineres  stulta  loqui.Omnipotens  Deus  et  de  se 

potuit  generare,  et  ne  nihilo  facere,  et  ex  eo  quod 

Jam  fecerat,aliquid  formare  :  de  se  Filium  aequaiem 

nbi;  de  nihilo,mundum  et  universam  creaturam;ex 

aiiquo,de  terrahominem^quidomnipotensest.Quod 

ergodese  ipsoest,pollui  nunquam  potest,quomodo 

nec  ipse  :  quod  autem  ab  ilio  factum  e»t,non  de  illo, 

etpollui  potest  per  liberum  arliitrium,  et  mundari 

peripsiusmisericordianjyCondemnandoquodpecca- 

vit,et  agnoscendo  qui  eum  cravit.  Tu  vero  qui  pau- 

lo  antedixisti  quia  qui  Dei  partem  corruptibilem  et 

contaminabilem  dicit,anathemandu:4  est,negare  au- 

tem  non  potes  Manichsum  dixisse  quod  pare  Dei  in 

geotetenebrarum  comprehensa  atque  polluta  est^et 

his  eum  verbis  blasphemasse  apparet,  ita  ut  pejus 

bUspbemare  forte  non  posset ;  aut  anathema  illum 

tilia  dicentem,  aut  tu  cum  illo  anathemandus  es  et 

ibjiciendas. 

CAPUT  XX.  —  Fel.  dixit  :  Manicheeus  dicit  quia 
polluta  est  pars  Dei;  et  Christus  dicit  quia  polluta 
eitanima,  et  venit  liberare  illam  de  pollutione. 

Auo.  dixit :  Sed  anima  non  est  pars  Dei.Nam  jam 
to  confessus  es  quia  Manichseus  dixit  pollutam  par- 
tem  Dei  ;  nos  autem  pollutam  dicimus  animam  ex 
Toluntate  peccati ;  non  esse  autem  animam  partem 
Dei,non  de  Deo  genitam,sed  a  Deo  factam.  Sic  ergo 
Dicitor  anima  ex  Deo,quomodo  dicituraliquod  opus 
fiibri  ex  artiflcio  ejus,  vel  ex  ipso  factum,  non  tamen 
de  ipso  genitum,sicut  filius  ejus.  Tu  ergo  quia  jam 
confessus  es  Manicheeum  dixisse  pollui  partem  Dei, 
•  et  jamdudum  dixisti  anathemandum  qui  dicit  corru- 
ptibilem  vel  contaminabilem  Deum,  vel  naturam 
eJQsjam  anathemasti^quod  non  vis  fateri.Hoc  enim 
qaod  dixisti,  quia  polluitur  et  quia  mundatur,  hoc 
ipsam  quod  dicis,  Mundatur,  expressinti  quia  pol- 
laitar ;  et  non  habes  unde  evedas  :  et  Manichaeus  S 
etta  dixisti  quia  polluitur  pars  Dei.  Anatbema  er- 
go  Manicheenm,  aut  anathemandus  es  cum  Mani- 
ehco. 

Fjel.  dixit  :  Ego  non  a  Manichaeo  didici  quia 
pollula  est  pars  Dei ;  sed  a  Ghristo  didici  qaia  prop- 
ter  animam  venit  quae  polluta  erat. 

AoG.  dixit  :  A  Christo  non  didicisti  quia  auima 
pars  Dei  est. 

Fbl.  dixit :  A  Christo  didici  quia  anima  ex  Deo 
est. 

Auo.  dixit :  Et  nos  didicimus  quia  anima  ex  Deo 
est^sed  non  est  pars  Dei.  Sic  est  enim  animaex  Deo, 
qoomodo  factura  ex  artiflce  ;  non  de  Deo,  sicut  fi- 
Uns  de  patre. 


<  Er.  Lngd.  et  Ven.  unde  evadat  Manidtmu,  Lov.,  eva- 
d§i;§bmli,HMmtiehMUM.  M. 


Fel.  dixit  :  De  pollutione  agimus  :  si  polluta  est 
aaima  quae  ex  Deo  est,  et  potest  purgari  a  Chrislo, 
qui  pro  illa  venit ;  et  illa  pars  Dei  quam  Manichwus 
dicit,pollui  potestetmundari  per  mandatum  ipsius 
Dei. 

AuQ.  dixit  :Ecce  iterum  dicis  partemDei  pollutam 
purgari,et  paulo  ante  dixeras  anathemandum  esse 
qui  illam  dicit  corruptibilem  :  modo  dicisquiapol- 
lui  potuit ;  et  dicis  quia  mundari  potcst,  ut  conOr- 
mes  quia  pollui  potuit.  Hoc  nos  de  parte  Dei  non 
dicimus  :  sed  de  anima  dicimus ;  quia  tanquam 
opus  ejus  ex  ipso  est,non  tanquam  proles  de  ipso. 
Redi  ergo  ad  id  quod  dicis,  et  discerne  quod  dici- 
mus.  Anima  nec  Deus  est,  nec  pars  Dei,  Tu  autem 
Manichffium  dicis  dixisse  pollui  partem  Dei,  quam 
dicit  purgari,  ut  confirmet  quia  polluitur.  Restat 
ergo  ut  eum  anathemes,  aut  ista  sentiens  anathe- 
meris. 

CAPUT  XXI.  —  Fel.  dixit :  Pertineret  ad  Deum 
anima  quoe  per  peccatum  coinquinata  est,  an  non  ? 
Auo.  dixit  :  Pertinet,  sed  non  est  pars  ejus. 
Fel.  dixit  :  Non  hoc  interrogavi. 
Aua.  dixit :  Et  quid  interrogasti  ? 
Fel.  dixit :  Pertinet  ad  Deum,  an  non  pertinet  ? 
AuG.  dixit  :  Jam  dixi,  et  quia  pertinet,  et  quo- 
modo  pertinet. 
Fel.  dixi  :  Ego  quaero  utrum  vere  est  ex  Deo. 
AuG.  dixit  :  Ex  Deo,  non  de  Deo. 
Fel.  dixit :  Si  nihil  pecoatum  est,  et  anima  ex 
Deo  e9t,et  polluta  est,  et  venit  Cbristus  liberare  eam» 
et  eam  liberavit  a  peccato,   quid  culpamus  Mani- 
cheeum,  qui  dicit  partem  Dei  pollutam  esse,  et  ite« 
rum  mundari  ? 

Aua  dixit :  Quia  jam  confessus  es  Manicheeum 
dixisse  partem  Dei  esse  pollutam,et  dicis  non  esse 
peccatum  talem  blasphemiam  in  Deum  effundere  : 
nos  autem  dicimus  quidem  peccasse  animam  per 
liberum  arbitrium,et  poenitendo  purgari  per  mise- 
ricordiam  Creatoris  sui ;  quia  non  est  ex  Deo  tan- 
tanquam  pars  ejus,vel  tanquam  proles  ejus ;  sed  ex 
Deo  vel  aDeo  facta  est,tanquam  opus  ejus  :  qui  in- 
tersit  internostram  fldem  et  vestram  perfldiam,om- 
nibus  manifestum  est.  Itaque  secundum  verba  tua 
superiora,  quia  concessisti  anatbemandum  eum  qui 
dicit  corruptibilem  naturam  Dei,quod  et  dicere  ma- 
nifestum  est,  quia  noluisti  ut  esset  a  te  anathema- 
tus,  eris  cum  illo  anathematus. 

CAPUT  XXII.  —  Post  hsc  cum  multis  verbis  in- 
ter  se  agerent  : 
Fel.  dixit  :  Dic  Jam  tu,  quid  vis  faciam  ? 
AuG.  dixit :  Utanathemes  Manich8eum,cuju8  sunt 
tantae  istse  blaspbemise,  Sed  si  ex  animo  facis,  tunc 
fac;  nemo  enim  te  cogit  invitum. 

Fel.  dixit :  Deus  videt  si  ex  animo  facio ;  non  enim 
homo  potest  videre :  sed  hoc  peto,  ut  confirmes  me. 
AuG.  dixit  :  In  quo  vis  utte  confirnem  ? 
Fel.  dixit :  Prior  tu  anathema,  ut  et  ego  postea 
anathemem. 

Aua.  dixit :  Ecce  etiam  manu  mea  Bcribo;  volo 
enim  ut  et  ta  manu  tua  scnbas. 


551 


DB  NATDRA  BONl  CONTRA  MANlCHiflOS,  S.  AUGDSTINI 


5S2 


Fel.  dixit :  Sed  sic  aDathema,  ut  spiritum  ipsum 
qui  in  Maoichaeo  fuit,  et  per  eum  ista  locutus  est, 
anathemes. 

Augustinus  accepta  charta  scripsit  haec  verba :  Au- 
gustinus  episcopus  Ecclesiae  catholicae  jam  anathe- 
mavi  Manichseum  et  doctrinamejuB,et  spiritum  qui 
per  eum  tam  exsecrabiles  blasphemias  iocutus  est, 
quia  spiritus  seductor  erat,  non  veritatis.sed  nefan- 
di  erroris  ;  et  nunc  anathemo  supra  dictum  Mani- 
chsum  et  spiritum  erroris  ipsius. 

Etcum  eamdem  chartam  Felici  dedisset,etiam  ille 
manu  sua  haec  verba  scripsit :  Ego  Felix  qui  Mani- 


chaeo  credideram,nunc  a:  alhemo6um,etdoctrinam 
ipsius,  et  spiritum  seduclorem  qui  in  illo  fuit,  qai 
dixit  Deum  partem  suam  genti  tenebrarum  miecois- 
se,eteamtamturpiterliberare,utvirtatessua8tran8- 
flguraretin  feminascontra  masculina,  et  ipsasite- 
rum  in  mascuios  contra  feminina  dsmonia,  ita  ot 
pastea  reiiquias  ipsius  suse  partis  oonligat  in  aeter- 
num  globo  tenebrarum.  Has  omnes  et  csteras  blas* 
phemias  Manichsei  anathemo. 

Augustinus  episcopus,  his  in  ecclesia  ooram  po- 
pulo  Gestis  subscripsi. 

Felix  his  Gestis  subscripsi. 


IN  OPUSCULDM  SUBSEQUENS, 

Vide  Itb,  2,  cap.  1,  Retractationem,  tom.  1,  coL  634^  a  verbis,  Liber  de  Natura  Bo- 
ni,  usque  ad  verba,  Deus  est.  M. 


S.  AUREUI  AUGDSTINI 


HIPPONENSIS  EPISGUPI 


DE  NATURA   BONI 

GONTRA  MANICHiEOS 

LIBER  UNUSW. 


C  APUT  PRIMUM.— Dtfu«  summum  bonum  et  incom' 
mutahile,a  quo  castera  omnia  bona  spiritualia  et  corpo- 
ratia,  Suromum  bonum  quo  superius  non  est,  Deus 
e8t:ac  per  hoc  incommutabile  bonum  est;  ideo  vere 
«temumyet  vere  immortale.  GaBtera  omniabonanon 
nisi  ab  iilo  8unt,sed  non  d^  illo.  Deilloenim  quod 
est.hoc  quod  ipse  est:  ab  illo  autem  quae  facta  sunt, 
non  sunt  quod  ipse.Ac  per  hoc  si  solus  ipse  incom- 
mutabilis,  omnia  qus  fecit,  quia  ex  nihiio  fecit, 
mutabilia  sunt.Tam  enim  omnipotens  est,ut  possit 
etiam  de  nihilo,  id  e8t,ex  eo  quod  omnino  non  estp 
bona  facere,  et  magna  et  parva,  et  ccelestia  et  ter- 
rena,  et  spiritualiaetcorporalia.  Quiavero  etjustus 
est,  ei  quod  de  se  genuit,  ea  quae  de  nihilo  fecit, 
non  equavit.  Quia  ergo  bona  omoia,  sive  magna  sive 
parva^per  quoslibet  rerum  gradu8,nonpo8Hunte88e 
nisi  a  Deo ;  omnis  autem  natura  in  quantum  natura 
e8t,bonum  est ;  omnis  natura  non  potest  esse  nisi  a 
summo  et  vero  Deo :  quia  omnia  etiam  non  summa 


bona,  sed  propinqua  summo  bono.et  rursus  omnia 
etiam  novissima  bona,  quas  longe  sunt  a  summo 
bono,  non  possunt  esse  nisi  ab  ipso  summo  bono. 
Omnis  ergo  spiritus  etiam  mutabilis,et  omne  corpns 
a  Deo  :  haec  est  omnis  factanatura*.Omnisquippe 
natura  aut  8piritu8,aut  corpus  est.Spiritus  incom-/ 
mutabilis  Deus  est :  Spiritus  mutabilis  facla  natura 
est,  sed  corpore  melior :  corpus  autem  spiritus  non 
est,  nisi  cum  ventus,  quia  nobis  infisibilis  est,  et 
tamen  vis  ejus  non  parva  sentitur,  alio  quodam 
modo  spiritus  dicitur. 

GAPUT  II.  —  Quomodo  id  possU  ad  corrigendoM 
Manichssos  sufficere,  Propter  eos  autem,  qui  cum  in- 
telligere  non  poesunt  omnem  naturam,  id  est,  om- 
nem  spiritum  et  omne  corpus  naturaliter  bonum  esse 
moventur  spiritus  iniquitate  et  oorporis  mortalitate, 
et  ob  hoc  aliam  naturam  maligni  spiritus  et  mortalis 
corporis,quam  Deus  non  fecerit,conanturinducere: 
sic  arbitramur  ad  eorum  intellectum,  quod  dicimus 


ADMONITIO   PP.   BENEDICTINORUM. 

Liber  de  Natura  Boni  recogDitus  est  ad  veteres  codices  quatuor  Vaticanos,  Galiicanot  novem,  Victorinum,  Sor- 
bonicam.  CorbeieDsem,  FossateDsem,  Cistercieosem,  CasaleDsem,  BigotiaDum,  LauduDeDsem  majorit  Ecclesiae,  ad 
UDum  AuguBliDeDsium  majoriB  coDveDtus  ParisieDBis,  ad  variaDtes  taclioDes  ex  Belgicis  codicibus  descriptat  per 
LovaDieDses,  et  ad  editioDes  Am.  £r.  et  Lov. 

Comparavimus praeterea  eas  omnes  editiones  initio  Hetr.  et  Gonfess.,  1. 1  memoratas.        M. 

1  Er.  Lugd. et  Ven., e/ hoe  est  wnniM.  Lov., et  kme  omnia.  M. 

(a)  Scriptus  po8t  auDum  404.  CoUocatar  in  Retractationibus  proxime  post  iibros  de  Actis  eom  Pelice,  qoi  •ub 
floein  anni  404  conscnpU  suni. 


553 


LIBER  UNIIS. 


554 


l 


po896  perdnci.  Fatentur  enim  omne  bonum  non 
6886  posse,  niei  a  summo  et  vero  Deo  quod  et  ve. 
ram  est,  et  ad  eos  corrigendos,  si  velint  advertere, 
sufflcit. 

GAPUT  III.  —  Madus,  species  et  ordo  generalia 

hona  in  rebus  a  Deo  facUs,  Nos  enim  catbolici  Gbri- 

itiani  Deum  colimus,  a  quo  omnia  bona  sunt,  seu 

magna  seu  parva ;  a  quo  est  omnis  moduB,8eu  ma- 

gnus  seu  parvus ;  a  quo  omnis  species,  seu  magna 

seaparva;  aquoomnisordOySeu  magnusseuparvus. 

Omnia  enim  quanto  magis  moderata,  speciosa,  or- 

diaata  sunt,  tanto  magis  utique  bona  sunt :  quanto 

aatem  minus  moderata,  minus  speciosa,  minus  or- 

diatta  sunt,  minusbona  sunt.  HsBcitaquetriaymo- 

das,  species  et  ordo,  ut  de  innumerabilibus  taceam, 

qoe  ad  ista  tria  pertinere  monstrantur  ;  hec  ergo 

tria,  moduSy  species,  ordo,  tanquam  generalia  bona 

Buat  in  rebns  a  Deo  factis,  sive  in  spiritu,  sive  in 

corpore.  Deu8  itaque  supra  omnem  creaturs  modum 

estfSapra  omnem  speoiem,  supra  omnem  ordinem  : 

nec  spatiis  iocorum  supra  est,  sed  ineffabili  et  sin- 

gQlaripotentia,  a  quo  omnis  modus,  omnis  species, 

omDis  ordo.  Hsc  tria  ubi  magna  sunt,  magna  bona 

iQDt :  ubi  parva  sunt,  parva  bona  sunt :  ubi  nuUa 

iQDt,  nuilum  bonum  est.  Et  rursus  ubi  hffio  tria 

magaa  sunt,  magns  naturaQ  sunt  :  ubi  parva  sunt, 

parv»  naturs  sunt :  ubi  nulla  sunt,  nalla  natura 

Mt.  Omnis  ergo  natura  bona  est. 

GAPUT  IV.  —  Malum  est  corruptio  modi^  speciei 
mU  ordinis.  Proinde  cum  quaBritur  unde  sit  malum, 
prios  quaerendum  est  quid  sit  malum  :  quod  nihil 
iliad  est  quam  corruptio,  vel  modi,  vel  apeciei,  vel 
ordiais  naturalis.  Mala  itaque  natura  dicitur,  qu» 
eorrapta  est  :  nam  incorrupta  utique  bona  est.  Sed 
etiam  ipsa  corrupta,  in  quantum  natura  est,  bona 
est;  in  quantnm  corrupta  est,  maia  est. 

CAPDT  V.  —  Natura  excellentioris  ordinis  etiam 
eompta  melior  interdum  inferiore  etiam  incorrupta, 
rieri  autem  potest,  ut  quaodam  natura  quao  modo  et 
specie  naturali  excellentiusordinata  est,  etiam  cor- 
rnpta  melior  sit  adhuc  quam  est  incorrupta  altera, 
qnae  minore  modo  et  specie  naturali  inferius  ordinata 
est :  Bicutin  hominum  asstimatione,  secundum  qua- 
Htatem  quae  aspectibus  adjacet,  melius  est  utique 
eorroplum  aurum,quam  incorruptumargentum ;  et 
melias  est  corruptum  argentum,quam  plumbum  in- 
corruptum.Sic  et  in  naturis  potentioribus  atque  spi- 
ritualibuB  melior  est  etiam  corruptus  per  malam 
volontatem  spiritus  rationalis,  quam  irrationalis  in- 
corruptus  :  et  melior  est  quilibet  spiritus  etiam 
corraptus,  quam  corpus  quodlibet  incorruptum. 
Melior est  enim  natura,  quae  cum  praesto  est  corpori, 
praBbeiei  vitam,  quam  illa  cui  vita  praebetur.  Quan- 
tumlibet  autem  corruptus  sitspiritusvitae  qui  factus 
est,  vitam  praebere  corpori  potest  :  ac  per  hoc  me- 
lior  illo  est,  quamvis  incorrupto,  corruptus. 

GAPUT  VI.  —  Naturam  qux  corrumpi  nm  potestf 
nmmum  bonum ;  qux  potest,  aliquod  bonum  esse* 
Gomiptioaatemai  omnem  modum,omnem  speciem, 

Patbol.  XLU. 


omnem  ordinemrebus  corruptibilibus  auferat,  nul- 
la  natura  remanebit.  Ac  per  hoo  omnis  Udtura  quo 
corrumpi  non  potest,  summum  bonum  est,  sicut 
Deus  esl.  Omnis  autem  natura  quas  corrumpi  po- 
test,  etiam  ipsaaliquod  bonum  est:non  enim  pos- 
set  ei  nocere  corruptio,  nisi  adimendo  et  minuendo 
quod  bonum  est. 

GAPUT  VII.  —  haUonalium  spiriiuum  corruptio 
alia  votuntaria,  alia  pcmalis,  Creaturis  autem  prae* 
stantissimis,  hoo  est,  rationalibus  spiritibus,  hoo 
praostitit  Deus,  ut  si  nolint,  corrumpi  non  possint ; 
id  est,  si  obedientiam  conservaverint  sub  Domino 
Deo  suo,  ac  sio  incorruptibiii  pulchritudini  cjus 
adhasserint:si  autem  obedientiam  conservare  nolue- 
rint,  quoniam  volentes  corrumpnntur  in  peccatis, 
nolentes  corrumpanturinpoenis.Talequippe  bonum 
est  Deus,  ut  nemini  eum  deserenti  bene  sit :  et  in 
rebus  a  Deo  factis  tam  magnum  bonum  est  natura 
rationalis,  ut  nullum  sit  bonum  quo  beata  sit  nisi 
Deus.  Peccantes  igitur  in  suppliciis  ordinantur:quaB 
ordinatio  quia  eorum  naturaa  non  competit,  ideo 
poQna  est;  sed  quia  oulpae  competit,  ideo  justitiaeat. 

CAPUT  Vill.  —  Ex  rerum  inferiorum  corruptions 
aeinterUupulchriiudouniversi.  CaBteravero  quaa  sunt 
facta  de  nihilo,  quae  utique  inferiora  sunt  quam  spi- 
ritus  ratifinalis,  neo  beata  possunt  esse,  nec  misera. 
Sed  quia  pro  modo  et  specie  sua  etiam  ipsa  bona 
sunt,  nec  esse  quamvis  minora  et  minima  bona,ni8i 
a  summo  bono  Deo  potuerunt,  sic  ordinata  sunt,  at 
oedant  inflrmiora  firmioribus,  et  invalidiora  fortio- 
ribus,  et  impotenliora  potentioribus,  atque  ita  coe- 
lestibus  terrena  concordent  tanquam  praBcelientibua 
subdita.  Fit  autem  decedentibus  et  succedentibus 
rebus  temporadis  quaedam  insuogenerepulchritudo, 
at  neo  ipsa  quae  moriuntur,  vel  quod  erantesse  de- 
sinunf,  turpent  aut  turbent  modum  et  speoiem  et 
ordinem  universae  creaturae  :  sicut  sermo  bene 
compositus  utique  pulcher  est,  quamvis  in  eo  syl- 
jabaB  atque  omnes  soni  tanquam  nascendo  et  mo- 
riendo  transcurrant. 

CAPUT  IX.  —  Poma  peccanti  naturse,  ut  recte  or^ 
dineturyConstituta.QuBliB  autem  etquanta  pcenacui- 
que  oulpae  debeatur,  divini  judicii  est,  non  humani : 
quae  utique  et  cum  conversis  remittitur,  ma^^a  eat 
bonitas  apud  Deum ;  et  cum  debita  redditur,  nulla 
est  iniquitaui  apud  Deum  :  quia  melius  ordinatar 
natura,  ut  juste  doleat  in  supplicio,  quam  ut  impune 
gaudeat  in  pecoato.Quae  tamen  etium  siobabensnon- 
nnllum  modum  etspeciemetordinem,inquacumqae 
extremitate  adhuc  aliquod  bonum  est :  quae  si  om- 
nino  detrahantur,  ei  penitus  consumantur,  ideo 
nullum  bonum  erit,  quia  nulla  natura  remanebit. 

CAPUT  X.  —  Naturae  corruptibiles,  quia  ex  nihUo 
factx,Omnes  igiturnaturae  corruptibile8,neoomnino 
naturae  essent,  nisi  a  Deo  essent ;  nec  corruptibiles 
e8sent,si  de  illo  essent,quia  hooquod  ipse  est  essent. 
Ideo  ergo  quocumque  modp,quacumquespecie,quo- 
oumque  ordino  sunt,  quiaDeus  est  a  quo  factaesunt: 
ideo  autem  non  incommutabiles  sunt,  quia  nihil  est 


555 


DB  NATURA  BONI  CONTRA  MANICHiEOS,  S.  AUGUSTINI 


556 


unde  fact»  sunt.  Sacrilega  enim  audacia  cosquan- 
tur  nihil  et  Deus,  si  quaie  est  illud  quod  de  Deo 
natum  est,  tale  veiimus  esse  iliud  quod  ab  eo  de 
nihilo  factum  est. 

CAPUT  XI.  —  tiocen  nee  Deo  poteit^  nec  alii  no' 
turm  nisi  ipso  permiitente,  Quapropter  nec  natura 
Dei  noceri  omnino  potest,  nec  alicui  naturs  sub  Deo 
Qoceri  injuste  potest :  quia  et  cum  peccando  injuste 
aliqui  nocent,  voluntas  injusta  eis  imputatur ;  po- 
testas  autem  qua  nocere  permittuntur,  non  est  nisi 
a  Deo,  qui  et  ipsis  nescientibus  novit  quid  illi  pati 
debeant,  quibus  eos  nocere  permittit. 

CAPUT  XII.  —  Omnia  bona  nonnisi  a  Deo.  Hffio 
omnia  tam  perspicua,tam  certa,  si  vellent  advertere, 
qui  aliam  naturaminducunt,quam  non  fecitDeus; 
non  tantis  blasphemiis  implerentur,  ut  et  in  summo 
malo  tanta  bona  ponerent,  et  in  Deo  tanta  mala.  Suf- 
ficit  enim,  ut  supra  dixi,  ad  eorum  correctionem, 
si  velint  attendere,  quod  eos  etiam  invitos  cogitve- 
ritas  confiteri,  omnia  prorsus  bona  non  esse  nisi  a 
Deo.  Non  ergo  ab  alio  sunt  magna  bona,  et  ab  alio 
parva  booa  :  sed  et  magna  et  parva  bona  non  sunt 
nisi  a  summo  bono,  quod  Deus  est. 

CAPUT  Xin.  —  Bona  singula  seu  parva^seu  magna, 
esse  a  D^o.Commemoremus  ergo  bona  quanta  potue- 
rimus,  qu»  dignum  est  ut  Deo  auctori  tribuamus^et 
his  sublatis  videamus  utrum  aliqua  natura  remane- 
bit.  Omnis  vita  et  magna  et  parva,  omnis  potentia 
et  magna  et  parva,  omnis  salus  et  magna  et  parva, 
omnis  memoria  et  magna  et  parva,  omnis  virtus  et 
magna  et  parva^omnis  inteiiectus  et  magnus  et  par- 
vus,  omnis  iranquillitas  et  magna  et  parva,  omnis 
copia  etmagna  et  parva,  omnis  sensus  etmagnus 
et  parvus,  omne  lumen  et  magnum  et  parvum, 
omnis  suavitas  ^  et  magna  et  parva,  omnis 
mensura  et  magna  et  parva,  omnis  pulchritudo 
et  magna  et  parva,omnis  pax  et  magna  et  parva,  et 
si  qua  similia  occurrere  poterunt,  maximeque  illa 
qoffi  per  omnia  reperiuntur,  sive  spiritualia  sive 
corporalia,  omnis  modus,  omnis  speoies,  omnis  or- 
do,  et  magnus  et  parvus,  a  Domino  Deo  sunt.  Qui- 
bus  bonis  omnibus  qui  male  uti  voluerit,  divino 
judicio  poanas  luet :  ubi  autem  nullum  horum  om- 
nino  fuerit,  nulla  natura  remanebit. 

GAPUT  XIV.  —  Parva  bona  in  majorum  eompara* 
tione  contrariis  nominibus  appellantur.  Sed  in  his  om- 
nibus  qufficumque  parva  sunt,  in  mcgorum  compa- 
ratione  contrariis  nominibus  appellantur  :  sicut  in 
hominis  forma  quia  megor  est  pulchritudo,  in  ejus 
comparatione  simiae  pulchritudo  deformitas  dicitur: 
et  fallit  imprudentes,  tanquam  iilud  sit  bonum,  et 
hoc  malum ;  necintendunt  in  corpore  simiaB  modum 
proprium,  parilitatem  ex  utroque  latere  membro- 
rum,concordiam  partium,incoiumitatis  custodiam, 
et  cffitera,  qu»  persequi  longum  est. 

CAPDT  XV.  —  In  simix  corporepulchriiudtnis  60- 
num  inesse,  licet  minus,  Sed  ut  quod  dicimus  intel- 
ligatur,  et  nimium  tardis  satis  flat,vel  etiiimperti- 
naoes  et  apertissime  veritati  repugnantes  cogantur 

i  Ita  Mh.  At  in  editis,  sanitas. 


quod  verum  esl  confiteri,  interrogentur  utrum  cor- 
pori  simiae  possit  nocere  comiptio.  Quod  si  potest, 
ut  fcsdius  Oat ;  quid  minuit,  nisi  pulchritudinis  bo- 
num  ?  Unde  tamdiu  aliquid  remanebit,  quamdiu 
corporis  natura  subsistit.  Proinde  si  consumpto 
bono  natura  consumitur,  bona  ergo  est  natura.  8io 
et  tardum  dicimus  veloci  contrarium  :  sed  tamen 
qui  se  omnino  non  movet,  nec  tardus  dici  potest. 
8ic  acutas  voci  contrariam  vocem  ^dicimus  gravem, 
vel  canors  asperam  :  sed  si  omnem  speciem  vocis 
penitus  adimas,  silentium  est  ubi  vox  nulla  est  : 
quod  tamen  silentium,  eo  ipso  quod  vox  nulla  est, 
tanquam  contrarium  voci  soletopponi.  Sic  et  lucida 
et  obscura  tanquam  duo  contraria  dicuntur :  habent 
tamen  et  obscura  aliquid  lucis,  quo  si  peoitus  ca- 
reant,  ita  sunt  tenebrae  lucis,  quo  si  penitus  ca- 
reant,  ita  sunt  tenebrae  lucis  absentia,  sicut  silen- 
tium  vocis  absentia. 

CAPUT  XVI.  —  Privationes  in  rebus  decenter  a  Deo 
ordinatse,  Quas  tamen  etiam  privationes  rerum  sio 
ordinanturin  universitate  naturaB,  ut  sapienter  con- 
siderantibus  nonindecenter  viccF  suasbabeant.Nam 
et  Deus  certa  loca  et  tempora  non  illuminando,  te« 
nebras  fecit  tam  decenter  quam  dies.  Si  enim  nos 
continendo  vocem,  decenter  interponimus  in  lo- 
quendo  silentium  ;  quanto  magis  ille  quarumdam 
rerum  privationes  decenter  facit,  sicut  rerum  om- 
nium  perfectus  artifex?  Unde  et  in  hymno  trium 
puerorum,  etiam  lux  et  tenebrs  laudant  Deum 
{Dan,  ni,  72) ;  id  est,  ejus  laudem  bene  consideran- 
tium  cordibus  pariunt. 

CAPUT  XVII.  —  Natura  in  quantum  natura  [estf 
nulla  mala,  Non  ergo  mala  est,  in  quantium  natura 
est,  uUa  natura  ;  sed  cuique  natur®  non  est  malum 
nisi  minui  bono.  Quod  si  minuendo  absumeretur, 
sicut  nullumbonum,itanullanatura  relinqueretur; 
non  solum  qualem  inducunt  Manichaei,  ubi  tanta 
bona  inveniuntur,  ut  nimia  eorum  cscitas  mira 
sit ;  sed  qualem  potest  quilibet  inducere. 

CAPUT  XVIII.  —  Hylen,  quBS  rerum  informis  ma* 
teries  antiquis  dicebatur,  non  esse  malum,  Neque  enim 
vel  ilia  materies,  quam  antiqui  hylen  dixerunt,  ma- 
lum  dicenda  est.  Non  eam  dico,  quam  Manichseus 
hylen  appellal  dementissima  vanitate,  nesciens  quid 
ioquatur,  formatricem  corporum  :  unde  recte  illi 
dictumest,quodalterumdeum  inducat:nemoenim 
formare  et  creare  corpora  nisi  Deus  potest ;  neque 
enim  creantur,  nisi  cum  eis  modus  et  species  et 
ordo  subsistit,  qu®  bona  esse,  nec  esse  posse  nisi  a 
Deo,puto  quod  jam  etiam  ipsi  confltentur.  Sed  hylen 
dico  quamdam  penitus  informem  et  sine  qualitate 
materiem,  unde  istae  quas  sentimus  qualitates  for- 
mantur,  ut  antiqui  dixerunt.  Hinc  enim  et  silva 
grsce  GXt)  dicitur,  quod  operantibus  aptasit,  non  ut 
aliquid  ipsa  faciat,sed  undealiquidfiat.Necistaergo 
hyle  malum  dicenda  est,  qus  non  per  aliquam  ^pe- 
ciemsentiri,sedperomnimodamspecieiprivationem 
cogitari  vix  potesl.  Habet  enim  et  ipsa  capacitatem 
formarum :  nam  si  oapere  impositam  ab  artiflce  for- 
mam  non  posset^nec  materies  utiquediceretur.Porro 


857 


LIBER  UNUS. 


858 


i 


Bi  bonum  aliquod  est  forma,  unde  qui  ea  prsvalent, 
formosi  appellantur,  sicut  a  speoie  speciosi,  procul 
dubio  bonumaliquod  estetiamcapacitas  forms.  Sio 
ut  quia  bonum  est  8apieuti£,nemo  dubitat  quod  bo- 
num  sit  capacem  esse  sapientis.  Et  quia  omne  bo- 
num  a  Deo  ;nemimem  oportet  dubitare,  etiam  is- 
tam,  si  qua  est,  materiem  nonesse  nisi  a  Oeo. 

CAPUT  XIX.  —  Bsse  vere^proprium  Dei,  Magnifice 

igitur  et  divine  Oeus  noster  famulo  suo  dixit.  Ego 

eum  qui  sum;  ei,Dices  filUslsrael,  Qui  est  misit  me 

ed  vos  (Exod,  lu,  44).  Vere  enim  ipse  est,  quia  in- 

commuiabiiis  est.  Omnis  enim   mutatio  facit  non 

•sse  quod  erat :  vere  ergo  ille  est,  qui  incommuta- 

bilis  est;  ooetera  quas  ab  illo  facta  sunt,  ab  illo  pro 

suo  modo  esse  acceperunt.  Ei  ergo  qui  sumiiie  est, 

non   potest  esse  contrarium  nisi  quod  non  est :  ao 

per  hoc  siout  ab  illo  est  omne  quod  bonum  sio  ab 

illo  est  omne  quod  naturaliter  est*;  quoniam  omne 

qood  naturaliter  est,  bonum  est.  Omnis  itaque  na- 

t.ura  bona  est,  et  omne  bonum  a  Deo  est :  omnis 

ergo  natura  a  Oeo  est. 

CAPUT  XX.  —  Dolor  nonnisi  in  naturis  bonis.  Do- 

lor  autem,  quod  prscipue  maium  nonulii  arbitran- 

'fciir,  eive  in  animo  sive  in  corpore  sit  nec  ipse  potest 

^see  nisi  in  naturis  bonis.Hoo  enim  ipsum  quod  res- 

Istit*  ut  doleat,  quodam  modo  recusat  non  esse  quod 

emt,  quia  bonum  aliquod  erat :  sed  cum  ad  melius 

oogitar,  utilis  dolor  est;  cum  ad  deterius,  inutilis. 

In  animo  ergo  dolorem  facit  sensus  resistens  potes- 

tati  mfljori :  in  corpore  dolorem  faoit  sensua  resi- 

Btens  corpori  potentiori.  Sunt  autem  mala  sine  do- 

lore  pejora :  pejus  est  enim  gaudere  de  iniquitate, 

quamdolere  de  corruptione :  verumtamemetiam  ta- 

1e  gaudiom  non  potest  esse  nisi  ex  adeptione  bono- 

Tiiminferiorum;sed  iniquitas  est  desertio  melio- 

nim.  Item  in  corpore  melius  est  vulnus  cum  dolore, 

quam  putredosine  doiore,  qun  specialiter  corruptio 

dicitur :  quam  non  vidit,  id  est,  non  passa  est  mor- 

tQacaro  Domini,sicut  in  prophetia  pradictum  erat» 

Hee  dabis  sanetum  tuum  videre  corruptionem  {Psal* 

n,  10).  Nam  vulneratum  esse  confixione  clavorum, 

et  percussum  de  lanceaquis  negat  (/oan.xix,48,34)? 

6ed  etiam  ipsa  qn®  proprie  ab  omnibus  corruptio 

eorpons  dicitur,  id  est,  ipsaputredo,  si  adbuc  habet 

aliquid  quod  alte  consumat,  bonum  minuendo  cre- 

sdt  corruptio.  Quod  si  penitus  absumpserit,  sicut 

nollum  bonum,  ita  nuila  natura  remanebit,  quia 

jam  ooruplio  quod  corrumpat  non  erit;  et  ideo  neo 

ipsa  putredo  erit,  quia  ubi  sit  omnimo  non  erit. 

GAPUT  XXU—Modica  a  modo  dicla.  Ideo  quippe  et 
parvaatqueexiguajam  communi  loquendi  usu  mo- 
dica  dicuntur,  quia  modus  in  eis  aliquis  restitit',  si- 
ne  qno  non  jam  modica,  sed  omnino  nulia  sunt.  Illa 
aotem  qna  propter  nimium  progressum  dicuntur 
immodica,  ipsa  nimietate  culpantur :  sed  tamen 
ipsaetiam subOeo,  quia  omnia  in  men3ura,et  in  nu- 

<  Mm.  boc  tantum  loco,  quod  naturale  est. 

•  In  Mts.,  rettiiit. 

s  8ie  Mss.  Editi  aotem,  resittit.  Minus  bene. 


mero,  et  poodere  disposuit  (Sap.  xi,21),  necesse  est 
ut  aliquo  modo  cohibeantur. 

CAFUT  XXII.  —  Modus  an  aliqua  ratione  Deo  ipsi 
conveniat. DeuB  autem  nec  modumhabere  dicenduB 
est  ne  flnis  ejus  dici  putetur.  Nec  ideo  tamen  immo- 
deratus  est,  a  quo  modus  omnibus  tribuitur  rebus, 
ut  aliquo  modo  esse  possint.  Nec  rursus  moderatum 
oportet  dici  Deum,tanquam  ab  aliquo  modum  aoce- 
perit.  Si  autem  dicamuseumsummunmodum,forte 
aliquid  dicimus;  si  tamen  in  eo  quod  dioimus  sum- 
mum  modum,inteliigamus  summumbonum.Omnia 
enim  modus  in  quantum  modu8est,bonus  est :  unde 
omnia  moderata,  modesta  modiflcata,  dici  sine  lau- 
de  non  possunt ;  quanquam  sub  alio  intellectu  mo- 
dum  pro  flne  ponamus,  et  nullum  modum  dicamus, 
ubi  nullus  est  flnis :  quod  aliquando  comiaude  dioi- 
tur,  sicut  dictum  est,  Et  regni  ejus  non  erit  finis  (Lu^. 
1,33).  Posset  enim  dici  etiam,  Non  erit  modus  ut 
modusprofine  dictus  intelligeretur :  nam  qui  nul* 
lo  modo  regnat,  non  utique  regnat. 

GAPUT  XXI IL—  Undeinterdum  dicatur  malus  nw 
dus  nuUa  speeies^  malusordo.  Malus  ergo  modus,^vel 
mala  8pecies,veImalusordo,  autideodiountur,quia 
minora  sunt  quaro  esse  debuerunt  aut  quia  non  his 
rebus  accommodantur  quibus  accommodandasunt; 
ut  ideo  dicantur  mala,quia  sunt  alienaetincongrua : 
tanquam  si  dicatur  aliquis  non  bono  modo  egisse, 
quia  minus  egit  quam  debuit,  aut  quia  ita  egit  si- 
cut  in  re  tali  non  debuit,  vel  amplius  quam  oporte- 
bat,  vel  non  convenienter :  ut  hoc  ipsum  quod  repre- 
henditur,  malo  modo  actum,  non  ob  aliud  Juste  re- 
prehendatur,  nisi  quia  non  est  ibi  servatus  modus. 
Item  species  mala  vel  in  comparatione  dicitur  for- 
mosioris  atque  pulchrioris,  quod  ista  sit  minor  spe- 
cies,  illa  mfgor,  non  mole,  sed  decore  aut  quia  non 
congruit  huic  rei  oui  adhibita  est  ut  aliena  et  incon* 
veniens  videatur:  tanquam  si  nudus  homo  in  foro 
deambulet,  quod  non  offendit  si  in  balneo  videa- 
tur.  Simiiiter  et  ordo  tunc  malus  dicitur,  oum  mi- 
nus  ipse  ordo  servatur  :  unde  non  ibi  ordo,  sed 
potius  inordinatio  mala  est,  cum  aut  minus  ordi- 
natum  est  quam  debuit,  aut  non  sicut  debuit.  Ta- 
men  ubi  aliquis  modus,  aliqua  species,  aliquis  ordo 
est,  aliquod  bonum  et  aiiqua  natura  est  :  ubi  au- 
em  nullus  modus,nulla  specie8,nullu8  ordo  est,nal- 
lum  bonum,  nulla  natura  est. 

CAPUT  XXIV.  —  Testimoniis  Scripturse  probatur 
Deum  esse  incommutaliiemf  Filium  Dei  esse  genitum^ 
non  factum.  Usc  qu»  nostra  fides  habet,  et  utcum- 
que  ratio  vestigavit,  divinarum  Scripturarum  tesU- 
moniis  munienda  sunt:  ut  qui  ea  minore  intellectu 
assequi  non  possunt,  divine  auctoritati  credant,  et 
ob  hoc  intelligere  mereantur.Qui  autem  intelligunt, 
sed  ecclesiasticis  Litteris  minus  instructi  sunt,  ma- 
gis  ea  nos  exnostro  intellectu  proferre,  quamin  illis 
Libris  esse,  non  arbitrentur.  Itaque  Deum  esse  in- 
commutabilem,  sic  scriptum  est  in  Psalmis :  Muta* 
bis  6a,  etmutabuntur;  autem  idem  ipse  es  [Psal.cuZl). 
Et  in  iibro  Sapientia  de  ipsa  Sapientia :  /n  seipso  ma^ 


X 


559 


DE  NATDRA  BONI  CONTRA  MANlCHiEOS,  S,  ADGDSTINI 


560 


t?tfn«mnoi;a/omii(a(Sa;?.xii27).Undeetapo8tolu8Pau- 
lus :  Invisibili,  incorruptibiU  soli  Deo  (I  Tim.  i,  17). 
£t  apo8tolu8  JacobuB  :  Omne  datumoptimun,  et  omne 
donum  perfectum  desursum  est^  descendens  aPalre  /u- 
mtnum,  apud  quem  non  est  commutatiOj  nec  momenti 
obumbratio  {Jacobi  i,  17).  Item  quia  id  quod  de  ae 
genuit,  hoc  eet  quod  ipee  eet,  istaabipso  Filio  brevi- 
terdicitur :  Ego  et  Pater  unum  sumus  (Joan.  x,  30). 
Quia  auten  non  est  faotus  Filius,  quippe  cum  peril- 
Inm  facta  sint  omnia ;  sic  scriptum  est :  In  pnnci- 
pio  erat  Verbum,  et  Verbum  ejot  apud  Deum,  Deus 
erat  Verbum\  hoc  erat  in  principio  apud  Deum.  Om- 
nia  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso  factum  est  nihil 
(Id.  I,  1-3)  :id  est  non  est  factum  sine  ipsoaliquid. 

CAPUT  XXV.  —  Illud  Evangelii,  Sine  ipso  factum 
est  nihil,  male  inteltectum  a  nonnullis.  Neque  enim 
andienda  sunt  deliramenta  hominum,  qui  nihilhoo 
loco  aliquid  intelligendum  putant,  et  adhujusmodi 
vanitatem  propterea  putant  cogi  posse  aliquem,  quia 
ipsum  nihil  in  flne  sententiae  positum  est.  Ergo  in- 
quiunt,factum  est.  Sensum  enim  perdiderunt  studio 
contradicendi,nec  inteiligunt  nihil  interesse  ntrum 
dicatur.  Sine  illo  factum  est  nihit ;  an,  Sine  illo  nihil 
facum  est :  quia  et  si  illo  ordine  diceretur,  Stn^  itlo 
nihil  factum  est :  possenl  nihilominus  dicere,  ipsum 
nihil  aliquid  e88e,quia  factum  est.Quod  enim  revera 
est  aliquid,  quidinterestutrumitadicatur.Sineillo 
faota  est  domus;  an,  Sine  illo  domus  est  facta :  dum 
inteliigatur  aliquid  sine  illo  factum,quod  aliquid  do- 
mns  est  ?  Ita  quia  dictum  esi.Line  itto  factum  est  m- 
hil;  quoniam  nihii  utique  non  est  aliquid,  quando 
Tcre  est  proprie  dicitur;  sive  dicatnr,  Sine  illofae- 
ium  est  nihil;  8ive,5tn«  illonihit  factum est,  vel,  nihit 
est  faetum;n\h\\  intereat.  Quisautem  velit  loqui  cum 
hominibus,  qui  hoc  ipsum  quod  dlxi,  Nihil  interest, 
possunt  dicere,  Ergo  interest  aliquid,quia  ipsum  ni- 
hil  aliquid  est?  Hi  au  tem  quiisanumhabent  cerebrum, 
rem  manifestissimam  vident,hoc  idem  intelligi  cum 
dixi,  Nihil  interest,  quod  iutelligeretur  si  dicerem, 
Interest  nihil.  At  isti  si  alicui  dicant,  Quid  feoisti?  et 
ille  respondeat,  nihil  se  fecisse :  consequens  est  ut  ei 
calumnientur  dicentes,  Fecisti  ergo  aliquid,  quia 
nihil  fecisti ;  ipsum  enim  nihil  aliquid  est.  Habent 
autem  et  ipsum  Dominum  in  flne  sententiae  ponen- 
tem  hoc  verbum,  ubi  ait, :  Et  in  occulto  locuius  sum 
nihil  (/d.xviii,  20).  Ergo  legant,  et  taceant. 

GAPUT  XXVI.  —  Creaturas  ex  nihilo  factas  esse. 
Quia  ergo  Deus  omnia  quae  non  de  se  genuit,  sed  per 
Verbum  suum  fecit,non  de  hiarebus  qu»  jam  erant, 
sed  de  his  quaa  omnino  non  erant,  hoc  est,  de  nihilo 
fecit,  ita  dicit  Apostolns :  Qui  vocat  ea  quse  nm  sunt, 
tanquam  sunt*  {Rom.  iv,  17).  Apertius  autem  in  libro 
Machabsorum  ecriptum  est :  Oro  te,  fiti^  respice  ad 
eof/tim,  etterram,  et  omnia  quae  in  eis  sunt :  vide,  et 
scito  guia  non  erant,  ex  quibus  nos  fecit  Dominus 
Deus  (II  Machab.  vii,  28).  Et  illud  quod  in  Psalmo 
Boriptum  est,  Jpse  dixit,  et  Jacta  sunt  {Psal.  cxLVin, 

t  Sic  MsB.  Editi  vero,  tanquam  ea  qum  sunt. 


5) :  manifestum  est,  quod  non  de  se  ista  genuerit,8ed 
in  verbo  atque  imperio  fecerit.Quod  autem  non  de  se, 
utique  de  nihilo.  Non  enim  erat  aliud  unde  faceret, 
dequo  apertissime  Apostolus  dicit :  Quoniamexipso^ 
et  per  ipsum^  et  in  ipso  sunt  omnia  {Rom.  xi,  36). 

CAPUT  XXVII.—  £x  ipso  et  De  ipso  non  idem  signi' 
fUare.Exipso  autem  non  hoc  8ignificat,quod  D^tpso. 
Quod  enim  de  ipso  est,  potest  dici  ex  ipso :  non  autem 
omne  quod  ex  ipso  est^recte  dicitur  de  ipso.  Bz 
ipsoenim  ccBlum  et  terra,quia  ipse  fecit  ea :  non  au- 
tem  de  ipso,quia  non  de  substantiasua.Sioutaliquis 
homo  si  gignat  filium,etfaciatdomum,ex  ipso  filiuSy 
ex  ipso  domus  :  sed  filius  de  ipso,  dopius  de  terra  et 
iigno.Sedhoc  quia  homo  est,qui  non  potest  aliquid 
etiam  de  nihilo  facere :  Deus  autem  ex  quo  omnia, 
per  quem  omnia,  in  quo  omnia,  non  opus  habebat 
aliqua  materia,  quam  ipse  non  fecerat,  a(y  uvari  om* 
nipotentiam  suam. 

CAPUT  XXVIII.  —  Peccata  non  ex  Deo,  sed  ex  w 
luntateessepeccantium.  Cum  autem  audimus,  Omnia 
ex  ipsOy  etper  ipsum^et  in  ipso;  omnes  utique  naturaa 
inteiligere  debemus  qu89  naturaliter  sunt.  Neque 
enim  ex  ipso  sunt  peccata,  qus  naturam  non  eer- 
vant,  sed  vitiant,  queo  peccata  ex  voluntate  esse  peo- 
cantium  multis  modis  sancta  Scriptura  testatury 
praecipue  illo  loco  quo  dicit  Apostolus :  Existimas 
autem  hoc,  o  homo,  qui  judicas  eos  qui  talia  aguni^ 
facis  ea,  quoniam  tu  effugies  judicium  DeiJ  An  divini» 
tas  benignitatis  et  patientios  ejus  et  longanimatis 
contemniSf  ignorans  quoniam  paiientia  Dei  ad  poeni» 
tenUam  te  adducitt  Secundum  duritiamauJtemcordis 
tui  et  cor  impenitens,thesaurims  tibi  tram  in  dei  irae 
et  revelationis  justi  judicii,  Dei^  qui  reddet  unicuique 
secundumopera  sua  {Id.  ii,  3-6). 

CAPUT  XXIX.  —  Peccatis  nostris  Deum  ncn  inqui- 
nari,  Nectamen,  cum  in  Deo  sint  universa  qus  con- 
didit,inquinant  eum  quipeccant,  de  cujus  sapientia 
dicitur  :  Attingit  autem  omnia  propter  suam  mundi^ 
tiam^y  et  nihil  inquinatum  in  eam  incurit  {Sap.  vii, 
24,  25).  Oportet  enitn,  ut  sicut  Deum  inccorrupti- 
bilem  et  incommutabilem ,  ita  consequenter  etiam 
incoinquinabilem  credamus. 

CAPUT  XXX.  —  Rona  etiam  minima  et  terrenaesse 
a  Deo.  Quia  vero  et  mimima,  bona,  hocest,  terrena 
atque  mortaliaip8efecit,iIlo  Apostoli  locosinedubi- 
tatione  intelligitur,  ubi  loquens  de  membris  oamis 
nostrsB,  Quia  si  glorificatur  unum  membrumy  congau' 
dentomniamembra;  et  sipatitur  unum  ntembrum^eonh' 
patiuntur  omnia  membra;eiiBm.  hoc  ibi  ait,  Deus  posuii 
membra,  singulum  quodque  eorum  in  corpore  prout  oo- 
luit:  et,  Deus  temperavitcorpus,  eicuideerat  majorem 
honoremdans,  ui  non  essent  scissurx  in  corpore,sed 
idem  ipsum  utpro  invicem  sollicitasint  membra  (1  Cor. 
xii,  26,  |8,  24,  25).  Hoc  autem  quod  sic  in  modo  et  in 
specieetordinemembroruracarnislaudatApostolus, 
omnium  animalium  carne  invenis,et  maximorum  et 


<  Editi,  per  suam  muHditiam  At  Mss.  joxta  Volgatam, 
propter,  etc. 


561 


LIBBR  UNUS. 


ses 


minimorum  ;  cum  omnis  caro  in  bonis  ierrenls,  ao 
per  hoo  minimis  deputetur. 

GAPUT  XXXI.  —  Punire  ac  donare  peccata  per- 

xque  ad  DeumpertinereAiem  quiacuique  culpsqua- 

liset  quanta  debeatur  pcena,  divioi  judicii  est,  non 

bumani»  sio  scriptum  est  :  0  altitudo  divUiarum 

tapientix  et  scientasDei  !  quam  inscrutabitia  sunt  judi- 

cia  ejus^et  investigabites  viss  ejus  {Rom,  xi,  33)  I  Item 

quia  bonitate  Oei  donantur  peccata  conversis,  hoc 

ipsum  quod  Ghristus  missus  est,  satis  ostendit.qui 

Don  in  8ua  natura  quaDeus  est,8ed  in  nostra  quam 

de  femina  assump8it,pro  nobis  mortuus  est :  quam 

Dei  bonitatem  ciroa  nos  et  dilectionem  sic  predicat 

Apostolus:  Commendat,  mqmt,  suamcharitatemDeus 

ni  nolnSyqmoniafn  cum  adhuc  peccatores  essemusfihri- 

ttiupronobismortuusest  imulto  magis  nuncjustificati 

m  sanguine  ipsius^  satvi  erimus  ab  ira  per  ipsum.  Si 

enimiCum  inimici  essemus.reconcitiati  sumusDeo  per 

moriemFitiiejus;  mulio  magis  reconciliati.salvierimus 

t»  vito  ipsius  (Id,  v,  8-10).  Quia  vero  etiam  cum  peo- 

oatoribos  poBna  debita   redditur,  non  est  iniquitas 

apud  Deum,  sio  dicit :  Quid  dicemus  ?  Numquid  ini- 

fuui  Deus,qui  infert  iram  {Id,  iii,  5)  ?Uno  autem  loco 

et  bonitatem  et  severitatem  ab  illo  esse  breviter  ad- 

*  monuit,  dicens :  Vides  ergo  bonitatem  et  severitatem 

Dei :  in  eas  quidem  qui  ceciderunt^  severitatem ;  in  te 

Qulem  boniiaiem.sipermanserisinbonitate  (/(/.zi,22), 

GAlPUT  XXXII.  —  A  Deo  esse  et  ipsam  nocendi  po- 

I0ito(^.  Itemquiaetiam  nocentium  potestasnon  eist 

Biri  a  Deo,  sic  scriptum  est  loquente  Sapientia:  Per 

me  reges  regnant,et  tyranniper  metenent  terram{Prov. 

viiT,  15).  Dicit  et  Aposiolus  iNonestenimpotestasnisi 

a  Deo  {Rom,  xiii,  1).  Digne  autem  Hen,  id  libro  Job 

tcriptum  est :  Quiregnare  facityinqmi,  homtnemhypO' 

critam^  propter  perversitatem  populi  {Job  xxxiv,  30). 

Et  de  populo  Israel  dicit  Deus  :  Dedi  eis  regem  in  ira 

mea(Osee  xiii,  'l^).  Injustum  enim  non  estutimpro- 

bis  acoipientibus  nocendi  potestatem,  et  bonorum 

patientia  probetur,  et  malorum  iniquitas  puniatur. 

Nam  per  potestatem  diabolo  datam,  et  Jobprobatus 

est  ut justus  appareret  {Job  letw)^  et  Petrustentatus 

nedese  presumeret  (Afa/tA.  xxvi,  31-35,  69-75),  et 

PaoluB  colapbizatus  ne  se  extolleret  (II  Cor.  xii,  7), 

etJudas  damnatus  ut  sesuspenderet(lfa///i.xxvii,5). 

Gom  ergo  per  pote8tatemquamdiabolodedit,omnia 

Juste ip8eDeuafecer)t;non  tamen  pro  his  juste  faotis, 

led  pro  iniquanocendi  voluntate,quaB  ipsius  diaboli 

fnit,  ei  reddetur  in  flne   supplicium,   cum  dicetur 

impiis  qni  ejus  nequitise  consentire  perseveraverint : 

Ite  inignemxtemum^quemparavitPater  meus  diabolo 

et  anqelis  ejus  {Id,  xxv,  41). 

GAPUT  XXXHI.  —  Angelos  matos  non  a  Deo,  sed 
peccando  factosessemalos,  Quiavero  et  ipsi  mali  an- 
geli  non  a  Deo  maii  sunt  conditi,  sed  peccando  facti 
8nnt  mali,  sic  Petrus  in  Epistola  sua  dicit :  Si  enim 
Dew  angetis  peccantibus  non  pepercity  sed  carcenbus 
caliginis  inferi  detrudens^  tradidit  injudicio  puniendos 
ifrMf^(II  Petr.  u,4).  Hinc  Petrus  ostendit  adhuoeis 

t  In  llii.|  trudens* 


ultimijudiciipoonam  deberi,de  quaDominusdicit* 
Ite  in  ignem  aeternum,  qui  paratus  est  diaboto  etangelis 
«;u«.Quamvis  jam  pcenaliterihunc  inferum,  hoc  est, 
inferiorem  caliginosum  aerem  tanquamcarceremac^ 
ceperint:qui  tamen  quoniam  et  ccBlum  dicitur,  non 

illumc(Bluminquo8untsidera,sedhocinferiu80uju8 
caligine  nubila  conglobantur,  et  ubi  aves  volitant ; 
nam  et  coBlnm  nubilum  dicitur,  et  volatilia  ccbH  ap- 
pellantur:secundumhoo  Apostolus  Pauluseosdem 
iniquos  angelo8,contra  quos  nobis  invidos  pie  viven- 
do  pugnamus,  spiritualianequitsein  costestibus nomU 
nat  (Ephes.  vi,  12).  Quod  ne  de  illis  superioribus 
ccelis  intelligatur,aperte  alibi  dicit :  Secundumprin' 
cipem  potestatis  aeris  hujus,qui  nunc  operatur  infitiis 
diffidenti3B{ld.\\,2). 

GAPUT  XXXIV.  —  Peccatum  non  est  malse  naturse 
appetitiOtSed melioris  desertio. liem  quiapeccatum  vei 
iniquitas  nonest  appetitio  naturarum  maIarum,Red/ 
desertio  meliorum ;  sic  in  Scripturis  invenitur  scrip- 
tum,  OmniscreaturaDei  bona  est{l  rtm.iv,4):ac  per 
hoo  et  omne  lignum  quod  in  paradiso  Deus  plantavit, 
utique  bonum  est.  Non  ergo  malam  naturam  homo 
apiietivit,cum  arborem  vetitam  tetigit :  sed  id  quod 
melius  erat  deserendo.factummalumipseoommiBity 
MeiiorquippeGreator,quamuiIacreatura  quam  con« 
didit:  cujus  imperiumnoneratde8erendum,uttan- 
geretur  prohibitum,  quamvisbonum:  quoniam  de- 
serto  meliore,  bonum  creaturae  appetebatur,  quod 
contra  Greatoris  imperium  tangebatur.  Non  itaque 
Deus  arborem  malam  in  paradiso  plantaverat ;  sed 
ipse  erat  roelior,  qui  eam  tangi  prohibebat. 

GAPUT  XXXV.  —  Arbor  Adamo  vetita,  non  quia 
mala,  sed  quia  homini  bonum  ut  subditus  sit  Deo.  Ad 
hoo  enim  et  prohibuerat,  ut  ostenderet  animsratio- 
nalis  naturam,Qon  in  sua  potestate,  sed  Deo  tubdi- 
tam  esse  debere,et  odinem  su»  salutis  per  obedien- 
tiam  custodire,  per  inobedientiam  corrumpere.  Hino 
et  arborem  quam  tangi  vetuit,sio  appellavit,dt^s- 
centix  boni  et  mali  (Gen.ii,  9) :  quia  cum  eam  contra 
vetilum  tetigisset,  experiretur  pGsnam  peccati,  et  eo 
modo  dignosceret  quid  interesset  inter  obedienti» 
bonum  et  inobedienti»  malum. 

GAPUT  XXXVI.  —  Nutta  creatura  Dei  mala^sed  ea 
male  uti estmalum,  liB,m  quis  itade8ipiat,utDeiorea- 
turam,maximein  paradiso  plantatam,  vituperandam 
putet;quandoquidem  necipsaBspins  ao  tribuii,quo8 
peccatori  in  labore  conterendo'seoundum  Dei  judi- 
ciariamvoluntatem  terra  peperit,recte  vituperentur? 
Habcnt  enim  et  talesherbtnBmodum,  et  speciem,  et 
ordinem  suum,  quae  quisquis  sobrie  consideraverit, 
laudanda  reperiet :  sed  ei  naturae  ista  mala  sunt, 
quam  peccati  merito  sic  coerceri  oportebat.Non  est 
ergo,  ut  dixi,  peocatum  mal»  naturas  appetitio,  sed 
melioris  desertio  ;  et  ideo  lactum  ipsum  malum  esty 
non  illanatura  qua  male  utitur  peccans.Malumest/ 
enim  male  utibono.UndeApostolusdomnatosquos- 

<  Loco,  pmnalUer^  in  Mh.  legitur,  pmna. 

s  Editi,  in  fiUos.  At  Mss..  m  fHsii,  Gr»ce  ett,eii  uiois^ 

8  Editi,  eonterendos,  Veriut  Mli.t  contirtndo. 


1 . 


S63 


DE  NATURA  BONI  CONTRA  MANICHiEOS,  S.  ADGDSTINI 


864 


dam  divino  judicioreprebendit,(iui  coliterunt  etser- 
vierunt  crealurx  potius  quam  Creatori  (Rom,  i,  25). 
Neque  enim  creatunim  reprehendit ;  quod  quifece- 
rit,  Greatori  facitinjuriam:  Bedeosquimaieusisunt 
bonu,  meliore  deserto. 

CAPUT  XXXVII.  —  Malis  peccantium  Deus  bene 
utUur.  Proinde  sicustodiantomnesnatur®  modum, 
etspeciem,etordinemproprium,nuliumeritmalum; 
siautem  bis  bonis  quisque  maleutivoluerit,neo8ic 
vinoit  voluntatemDei,  qui  etiam  injustosjusteor- 
dinarenovit;ut  si  ipsi  periniquitatemvoluntatissuflB 
male  usi  fuerintboni8illius,illeper  justitiampotes- 
tatis  SU6B  bene  utatur  malisipsorum,  recte  ordinaDS 
in  poBnis,  qui  se  perverse  ordinaverint  -  in  pec- 
oatis. 

CAPUT  XXXVllI.  —  Ignis  aetemus  malos  crucians 
non  malus,  Nam  neo  ipse  ignis  aBternns,  qui  crucia- 
turus  estimpios,malanatura  est,haben8  modumet 
speoiem  et  ordinem  suum,  nnlla  iniquitate  deprava- 
tum  tsedcruoiatus  est  damnatis  malu3,quorum  peo- 
oatis  est  debitus,Neque  enim  et  lux  isla,quialippo8 
eruciat,mala  natura  est. 

CAPUT  XXXIX.  —  jEumusignisdicitur,nonsicut 
DeuSySedquiasinefine.JEieTnuB  autom  igDi8,non  sicut 
Deus  »ternu8,quod  etsi  sine  fine  8it,non  est  tamen 
8ineiDitio*;Deus  autem  etiamsineinitioest.  Deinde 
qaia  licet  perpetuus^pecoatorum  suppliciisadbibea- 
tur,mutabili8  tamen  natura  est.  Illa  est  autem  vera 
»ternita8,quffi  vera  immortalitas  ;hoo  estfillasum- 
maincommutabilita8,quam  solus  Deum  habet,  qui 
mutari  omnino  non  potest.  Aliud  est  enim  non  mu- 
tari,  cum  possit  mutari ;  aliud  autem  prorsus  non 
posse  mutari.  Siout  ergo  dicitur  homo  bonos,  non 
tamen  sicut  Deus,  de  quo  dictum  est,  Nemo  bonus 
nisi  unus  Deus  {Marc,  x,  18)  ;  et  sicut  dicitur  aoima 
immortalis,  non  tamen  siout  Deus,  de  quo  dictum 
eBiyQui  solus  habet  immortalitatem  (I  7im.  vi,  16);  et 
siout  dicitur  homo  8apien8,nontamen  8icutDeu8,de 
quo  diotum  est.  Soli  sapienti  Deo  (/{(?ifi.xvi,  27)  :  sic 
dicitur  ignis  ffitnrnus,  non  tamen  sicut  Deus,  cujus 
solius  immortalitas  est  vera  aeternitas . 

CAPUT  XL.  —  iVec  Deo  noceri  potest  nec  atii,  nisi 
Deijusta  ordinatione.  Quae  cum  ita  sint  seoundum 
catholicam  fidemet  sanam  doctrinam,et  intelligen- 
tibus  perspicuam  veritatem,  nec  natar»  Dei  nocere 
potest  quisquam^nec  natura  Dei  nocere  injuste  cui- 
quam,  vel  noceret  impune  patitur  quomquam.  Qui 
enim  nocet,  ait  Apostolus,  recipiet  id  quod  nocuit ;  et 
non  est  personarum  acceplio  apud  Deum  (Coloss,  iii^ 
25). 

CAPUT  XLI.  —  Quanta  bona  Manichasi  ponant  in 
natura  maliyet  guanta  mala  in  natura  bont,  Quod  Ma- 
nichaBi  si  vellent  sine  pernicioso  studio  defendendi 
errorissui,  et  cumDei  timorecogitare ;  non  soelestiso 
sime  blaspbemarent  induoendodua8naturas,unam 

^  Er.Lagd.Ven.Lov.BicbabenthuncIocQm  'JEtemuittu* 
temignis,non$icutDeus  mtemui  dicitur  proprie,  qtnaprO' 
pterea  ianit  mtemus  est  quod  sif»e  fine  sit,  non  esttamen 
9ne  imtio,    M. 

>  Sic  Mbi.  Editi  autem,  perpetuii. 


bonam  quam  dicuntDeum,alterammalam  qnamnon 
feceritDeu8:ita  errantes,  ita  delirantes,  imovero 
ita  in8anientes,ut  non  videant,  et  in  eo  quod  dicunt 
naturam  summi  mali,ponere  se  tanta  bona,  ubi  po- 
nunt  vitam,  potentiam,8alutem,memoriam,  intelle- 
ctum,temperiem,virtutem,copiam,  sensum.IumeQy 
8uavitatem,men8ura8,numero8,pacem,modum,8pe- 
ciem,ordinAm;  in  eo  autem  quod  dicunt  summum 
bonum,tanta  mala,  mortem,  aigritudinem,  oblivio- 
nem,  insipientiam,  perturbationem,  impotentiam, 
egeetatem,8toliditatem,c«citatem,  dolorem,iniqui- 
tatem,dedecu8,bellum,immoderationem,deformita- 
tem,  perversitatem.  Principes  enim  tenebrarum  et 
vixisse  in  sua  natura  dicunt,  et  in  suo  regno  salvos 
fui88e,et  memioisse^et  intellexisse.Sic  enim  concio- 
natum  illi  dicuntprincipem  tenebraruro,  ut  neqae 
ipse  talia  dicere,  nequeab  eis  quibus  dicebat  audiri 
sine  memoria  '  et  intellectu  potuisset  :  et  habuisse 
temperiemanimo  et  corpori  suo  congruam,et  virtute 
potentiaB  regnasse^et  copiaselementorum  suorum  ao 
feounditate8*habui88e,et  sensisseseinvicemac  sibi 
vioinumlumen,etoculo8hcibui88e,quibu8illadlonge 
conspicerent ;  qui  utique  oouli  sine  aliquod  lumine 
Iumen'videre  non  poterant,unde  recte,  etiam  lumi- 
na  nominantur  ^etsuavitatesus  voluptatisesse  per- 
fruitos,  et  dimeDsis  membris  atque  habitationibus 
determinatos  fuisse.Nisi  autem  etiam  qualiscumque 
pulchritudo  ibi  fui88et,necamarentconjugia8ua,aeo 
partium  congruentia  corpora  eorum  con8tarent:quod 
ubi  non  fuerit,aon  possunt  ea  fieriquaibi  facta  esse 
delirant.fit  nisi  pax  aliqua  ibi  esset,  principi  suo  non 
obedirent.  Nisi  modus  ibi  esset,  nihil  aliud  agerent, 
quam  oomederent,  aut  biberent,  autsflBvirent  *,  aut 
quodlibet  aliud  sine  aliqua  eocietate^ :  quanquam  nec 
ipsi  quihoo  agebaat,formis  suisdeterminati  essent, 
nisi  modus  ibi  esset^nunc  vero  talia  dicunt  eos  egisse, 
ut  in  omnibus  actionibus  suis  modos  sibi  congraos 
habuissenegarenonpossint.Siautem  species  ibi  non 
fuissetf  nulla  ibi  qualitas  naturalis  subsisteret.  Si 
nullus  ordo  ibi  fuisset,  non  alii  dominarentur,  alii 
8ubderentur,nonin  suis  elementis  congruentervive- 
rent,non  denique  suis  locis  haberent  membra  dispo- 
sita,  utilla  omnia  qua  vana  isti  fabulantur,  agero 
possent.  Dei  autem  naturam  si  non  mortuam  dicunt, 
quid  secundum  eorum  vanitatem  suscitatChristus? 
Si  non  dicunt  egram,  quid  curat  ?  Si  non  dicunt 
oblitam,quid  commemorat  ?Sinon  dicuntinsipien- 
tem,quid  docet  ?Sinondicuntperturbatam,quidre- 
dintegrat?Si  nonviclaetcaptae8t,quidliberat?Si  non 
eget,  cui  8ubvehit?Si  non  amisit  sensum^quid  vege- 
tat?  Si  non  est  excaBcata,  quid  illuminat?8i  non  est 
in  dolore,  quid  recreat  ?  Si  non  est  iniqua,  quid  per 
prscepta  corngit?Si  non  est  dedecorata,  quid  mun- 
dat?Si  non  est  in  beIlo,cui  promittit  pacem  ?  Si  non 


<  Plures  Mm.,  feeunditatisi 
>  8ola  editio  Lov.  hic  omittit,  lumen, 
*  CiBtercienBls  Msa.,  autsitirmt.  Quataor  Vitiimpl,mrf 
servirent. 
^  In  M88.>  sine  uHqua  satietate. 


565 


LIBER  UNDS. 


556 


est  immoderata,  cui  modum  legis  imponit?  Sinon 
est  deformis,  quid  reformat?  Si  non  est  perversa, 
quid  emendat?  Omnia  enim  h»c  a  Christo,  non  illi 
rei  prsstari  dicunt,  quaa  facta  est  a  Deo,et  arbitrio 
proprio  peccando  depravata ;  se'l  ipsi  naturae ;  ipsi 
BubstantiflB  Dei,  qus  hoo  est  quod  Deus. 

CAPDT  XLII.  —  Manickssorum  de  Dei  natura  bla- 
zphemim,  Quid  istis  blasphemiis  comparari  potest? 
Nihil  omnino,  sed  ^  si  aliarum  perversarum  secta- 
ram  considerentur  errores:  si  autem  iste  sibi  error 
ex  parte  altera,  de  qua  nondum  diximus,  com- 
paretur,  adhucetiam  multo  pejuset  exsecrabiliusin 
Dei  naturam  blasphemare  convincitur.Dicuct  enim 
etiam  nonnuilas  animas,  quas  volunt  esse  de  sub- 
eiantia  Dei  et  ejusdem  omnino  naturnp,  qu»  non 
sponte  peccaverint,  sed  a  gente  lenebrarum,  quam 
mali  naturam  dicunt,ad  quam  debellandam  non  ul- 
trOySed  patrisimperio  descenderunt,superatffi  el  op- 
pressflB  sint,  affigi  in  sternum  globo  horribili  tene- 
bramm.Ita  secundum  eorum  sacrilega  vaniloquia, 
Deusaeipsumin  quadam  parteamagno  malolibera- 
vit,  et  rursus  se  ipsum  in  quadam  parte  damnavit, 
quam  liberare  ab  hoste  non  potuit,  et  tanquam  de 
ipso  hostedevictoinsupertriumphavit.O  scelestam 
et  incredibilem  audaciam,  talia  de  Deo  credendi, 
talia  loquendi,  talia  prsdicandi  1  Quod  cum  defen- 
dere  conantur,  ut  in  pejora  irruant  clausis  oculisy 
dicnnt  *  mal»  naturs  commixtionem  facere  ista^ut 
bona  Dei  nalura  tanta  mala  patiatur:  nam  ipsam 
apnd  se  ipsam  nihii  borum  pati  potuisse  vel  posse. 
Qnasi  inde  laudandasit  naturaincorruptibilis,quia 
ipsa  sibi  non  nocet,  et  non  quia  nihil  ei  noceri  ab 
aliquo  potest.  Deinde  si  natura  tenebrarum  nocuit 
DataraeDei,etnatura  Dei  nocuitnaturs  tenebrarum ; 
dno  ergo  maia  sunt  qusB  sibi  invisem  nocuerunl,et 
meliore  animo  fuit  gens  tenebrarum,  quia  et  sino- 
euit,  nolens  nocuit;  neque  enim  nocere^  sed  frui  vo- 
Imtbono  Dei.Deus  autem  illam  exslinguere  voluit, 
licut  Ifanichsus  apertissime  in  epistola  ruinosi  sui 
Fondamenti  delirat.  Oblitus  enim  quod  paulo  ante 
dixerat,  lia  autem  fundamenta  sunt  ^usdem  splendi" 
Hssima  regna  supra  Utcidam  et  beatam  terramt  ut  a 
mtUo  unquam  autmaveri,  aut  concuti  possint ;  postea 
dixit :  Lucis  vero  beatissimx  Pater^  sciens  labem  mag- 
tom  ae  vasiitatem  quse  ex  ienebris  surgeret^  adversus 
wa  sanda  impendere  swcula,  nisi  aliguod  eximium ac 
prstclarum  et  virtute  potens  numen  opponat ',  guo  su- 
pereisimul  ac  deslruai  stirpem  tenebramm^  gua  exS' 
tineta  perpeiua  guies  luds  incolis  pararetur,  Ecce  ti- 
mnitlabem  ac  vastitatem  impendentemseculis  suis. 
Gerte  sic  erant  fundata  super  lucidam  et  beatam 
terram,  nt  a  nullo  unquam  moveri  aut  concuti  pos- 
aent?Ecce  a  timorenocerevoluitvicinaB  genti,quam 
destmere  et  exstinguere  conatus  est,  ut  perpetua 
qoies  Incis  incolis  pararetur.Quare  non  addidit,  Et 
perpetnnm  vincolum?  An  111®  animse  quas  in  globo 
tenebramm  in  eteraum  configit,  non  erant  incolas 

*  Vox«  s§d,  abest  ab  Er.  Lugd.  Ven.  Lot.    M. 

'  Bdlli,  ne  tn  pe/oro  irrwmt,  ciauns  ocu/u  dicunt, 
Imenditnr  ex  Mts. 

*  niiiqnelfM»f  htmen  opponai. 


lucis,  de  quibus  aperte  dicit,  quod  errare  se  a  pnore 
lucida  sua  natura  passas  sintfubi  et  nolens  coactus 
est  dicere,  liberaeasvoluntate  peccasse^qui  nonvult 
peccatum  ponere  nisi  in  necessitate  natur»  contra- 
ris:  ubique  nesciens  quid  loquatur,et  tanquam  ipse 
jam  inclusus  sit  in  tenebrarum  globo  quem  flnxit, 
querens  quaexeat,  et  non  inveniens.  Sed  dicatquod 
vult  seductis  et  miseris,  a  quibus  multo  aroplius 
quam  Ghristus  honoratur,  ut  hoc  pretio  tam  longas 
et  tam  sacrilegas  eis   fabulas  vendat.  Dicat  quod 
vult,  includat  in  globo  tanquam  in  carcere  gentem 
tenebrarum,  et  forinsecus  afOgat  naturam  lucis,cui 
de  boste  exstincto  quietem  perpetuam  promittebat: 
ecce  pejor  est  pcena  lucis  quam  tenebrarum,  pejor 
est  poBna  divins  natur»  quam  gentis  advers».  Illa 
quippe  etsi  in  tenebris  intus  est,  ad  naturam  ejus 
pertinet  in  tenebris  habitare:  animflB  autem  qusB 
hoc  sunt  quod  Deus,  non  poterunt  recipi,  sicut  di- 
cit,  in  regna  illa  pacifica,  et  a  vita  ac  libertate  sano- 
ts  lucis  alienabuntur,  et  conGgentur  in  prsdioto 
horribili  globo :  unde  ei  adhasrebuni^  inquit,  iis  re- 
bus  animx  esedem  quas  dilexeruni,  relictse  in  eodem 
ienebrarum  globo,  suis  meritis  id  sibi  conguirentes. 
Gerte  non  est  liberam  voluntatis  arbitrium  ?  Videte 
quomode  insaniens  quid  dicat  ignorat,  et  contraria 
sibi  loquendo  pejus  bellum  contra  se  gerit,  quam 
contra  Deum  ipsius  gentis  tenebraram.  Deinde  ei 
propterea  damnantur  animae  lucis,  quia  dilexerunt 
tenebras;  i^juste  damnatur  gens  tenebrarum,  qne 
lucem  dilexit.  Et  gens  quidem  tenebrarum,  qusB  lu- 
cem  ab  initio  dilexit,  quam  etsi  violenter,  tamen 
possidere  voluit,  non  exstinguere  :  lucis  autem  na- 
tura  in  bello  tenebras  exstinguere  voluit;  eas  ergo 
victa  dilexit.  Quod  vultis  eligite :  utrum  necessitate 
compulsautdiligerettenebra8,an  voluntate  se^ucta. 
Si  necessitate,quaredamnatur?  si  voluntate^quare 
Dei  natura  in  tanta  iniquitate  deprehenditur?  Si 
necetsitate  Dei  natura  coacta  est  diligere  tenebras^ 
victa  est  ergo,  nonvioit:si  voluntate,  quidjam  mi- 
seri  dubitant  peccandi  voluntatem  tribuere  natura 
quam  Deus  ex  nihilo  feoit,  ne  tribuant  eam  luoi 
qnam  genuit  ? 

GAPUT  XLIII.  —  Mala  ante  mali  commixtionem 
multa  tribuinaturss  Dei  a  Manichxis,  Quid,si  etiam 
08tendimus,antecommixtionem  mali,quam  fabulosd 
conflctam  dementissime  crediderunt,  in  ipsa  lucis 
natura,  quam  dicunt,  magna  mala  fuisse?  quid  ad 
istas  blasphemias  addi  posse  videbitur?  IUic  enim 
fuit  antequam  pugnaretur,  dura  et  inevitabilis  pug- 
nandi  necessitas :  ecce  jam  magnum  malum  ante- 
quam  bono  misceretur  malum:  dicant  boc  onde» 
oum  adhuc  nulla  esset  facta  commiitio.  Si  autem 
necessitas  non  erat,voluntas  ergo  erat :  unde  et  hoo 
tam  magnum  malum,  ut  Deus  ipse  natur»  8U83  no- 
cere  vellet,  cui  noceri  ab  boste  non  poterai,  mitten- 
do  eam  crudelitermiscendam,  turpitcrpurgandamy 
inique  damnandam?  Ecce  quantum  malum  perni- 
ciosffi  et  noxisB  et  immanissims  voluntatis,  ante- 
quam  ullum  malum  de  gente  contraria  misceretur. 
An  forte  neaoiebat  hooeveaturumm^mV)m^\^%^ 


S67 


DB  NATDRA  BONI  CONTRA  MANICHiEOS.  8.  ADGDSTINI 


568 


diligerent  tenebras  etinimicffiexiaterenl  sanctaeluci, 

Biout  ipse  dicit,  boc  est,  non  tantucQ  Deo  suo,  sed 

etiam  Patri  de  quo  erant?  Unde  ergo  boc  in  Deo 

tam  magnum  ignorantis  malum,  antequam  uUum 

de  gentecontrariamiscereturmalum?  Si  autemboo 

futurum  sciebat,  aut  sempiterna  iniilo  crat  crude- 

litas,  81  de  suae  naturs  futura  contaminatione  et 

damnatione  nibil  dolebat ;  aut  sempiterna  miseria, 

si  dolebat:  unde  et  boc  tantum  malum  summi  boni 

vestri  ante  uUam  commiztionem  summi  mali  ves- 

tri?  [psa  certe  particula  naturflB  ipsius,  quas  in  il- 

lius  globi  sterno  vinculo  conGgilur,  si  boc  sibi  im- 

mincre  nesciebat,  eliam  sioeratin  natura  Deisem- 

piterna  ignorantia;  si  autem  sciebat,  sempiterna 

miseria :  unde  boo  tantum  malum,  antequam  ullum 

degente  contraria  misceretur  malum  ?  An  forte  ma- 

gna  cbaritate  gaudebat,  quia  per  ejus  poenam  per- 

petua  quies  cateris  iucis  incolis  parabatur  ?  Hoo 

quam  nefas  sit  dioere  qui  videt,  anatbemet^Sed  si 

hoc  saltem  ita  faceret,  ut  ipsa  luci  inimica  nonfie- 

ret,  posset  iortasse  non  tanquam  Dei  natura,  sed 

tanquam  aliquis  homo  laudari,  qui  pro  patria  aua 

veiiet  mali  aliquid  pati,  quod  quidem  malum  ad 

tempus  posset  esse,  non  in  ABternum  :  nunc  vero  et 

illam  in  globotenebrarum  confixionemdicuntster- 

nam,  etnon  cujusque  rei,sed  natur»  Dei ;  et  utique 

iniquissimum  et  ezsecrabi\e  et  inefTabiliter  sacrile- 

gum  gaudium  erat,  si  Dei  natura  gaudebat  se  tene- 

bras  dileoturam,  et  iuci  sancts  inimicam  futuram. 

Unde  hoo  tam  immane  et  scelestum  maium,  ante- 

quam  ullum  exgente  contrariamiscereturmalum? 

Quis  tam  perversam  et  tamimpiam  feratinsaniam, 

summo  malo  tribuere  tanta  bona,  et  summo  bono, 

quod  Deus  est,  tanta  mala  ? 

CAPUT  XLIV. --TurpitudinesineredibilesaMani' 

ehxo  excogitatm  in  Deo.  Jam  vero  quod  ipsam  par- 

tem  naturs  Dei  diount  ubique  permixtam  in  cobHs, 

in  terris,  sub  terris^  in  omnibus  corporibus,  siccis 

et  bumidis,  in  omnibus  carnibus,  in  omnibus  se- 

minibus  arborum,berbarum,hominum,animalium: 

non  potentia  dWinitatis  sine  uUo  nexu  incoinquina- 

biliter,  inviolabililer,  inoorruptibiliter  omnibus  re- 

bus  administrandis  regendisque  praesentem,  quod 

nosde  Deodicimus^sedligatam,  oppressam,pollu- 

tam,  quam  solvi,  liberari,  purgarique  dicunt,  non 

Bolum  per  discursum  solis  et  lunfi,  et  virtutes  lu- 

ciSf  verun  etiam  per  Electos  suos:  boc  genus  ne- 

fandissimi  erroris  quam  sacrilegas  et  incredibiles 

turpitudines  eis  suadeat,  etiamsi  non  persuadeat, 

horribile  est  dicere .  Dicunt  enim  virtutes  lucis 

transfigurari  in  masculos  pulcbros,  et  opponi  femi- 

nis  gentis  tenebrarum;  et  easdem  rursus  virtutes 

luois  transfigurari  in  feminas  pulcbras,  et  opponi 

masoulis  gentistenebrarum ;  utper  pulohritudinem 

auam  inflamment  spurcissimam  iibidinem  princi- 

*  Am.  et  Er. :  Hoc  quam  nefas  sitdicert^  naturm  Dei  Jte 
Mubveniri;  quieumque  audit,  nnathematixaret,  etc.  Lov., 
Boe  quam  wffat  nt  dicere,  naturm  Dei  a  natura  Dei  $ie 
tubveniri,  qiucumque  audit,  anathematizaret,  etc.  At  me- 
lioriB  Dotffl  Ms8.,  omisso,  naturm  Dei  a  natufxi  Dei  sie 
subveniri,  habent :  Uoe  qumn  nefas  tit  dieere  qui  videt, 
Mnathemet.  Sed  si  hae  saltem  ita  /laceret:  •opple,  iiia 
jfeftwsfJSe  Jta/tffw  DeL 


puiu  tenebrarum,et  eo  modovitalis  substantia,  hoo 
est,  Dei  natura,  quam  diount  in  eorum  corporibus 
ligatam  teneri,ex  eorum  membris  peripsamconou. 
piscentiam  relaxaiis,  soluta  fugiat,  et  suscepta  vel 
purgata  liberetur.  Hoc  infelices  legunt,boc  diount, 
hoc  audiunt,  boc  credunt,  boc  inlibro  septimoTbe- 
sauri  eorum(sic  enim  appellant  scripturam,  quam- 
daro  Maniohffii,ubi  iste  blaspbemis  conscriptaB  sunt) 
ita  positum  est :  Tunc  beaius  ille  Pater^  qui  lucidtis 
naves  habet  diversoriaei  habitaculaseu  magniludineSf 
pro  insita  sibi  clementia  fert  opem^  qua  exuitur  ei  li' 
heraiur  ab  impiis  retinaculis  et  augustiis  atque  ango- 
ribus  sux  vUalis  substaniim^.  Itaque  invisibili  suo 
nutu  iltas  suas  virtutes,  qux  in  clarissima  hac  navi 
habentury  trans/igurai,  easque  parere  facii  adversis 
potestatibus,  qux  in  stngulis  caslorum  traetibus  ardi- 
nalte  swu,  Qum  quoniam  exuitoquesexu  maseutarum 
ae  feminarum  consistunt^  ideo  prxdictas  virtmtes  par- 
itm  specie  puerorum  investium  parere  jubet  generi 
adverso  feminarum,  partim  virginum  iucidarum  for- 
ma  generi  contrario  masculorum ;  sciens  eas  omnes 
hoslites  potestates,  propter  ingenitam  sibi  letaietn  ei 
spurdssimam  concupiscentiam  faciilime  eapi,  aique 
iisdem  speciebus  pulcherrimis  qux  apparent  manci' 
pari^  hocque  modo  dissolvi.  Sciatis  autem  hune  eum' 
dem  nostrum  beatum  Pairem  hoc  idem  esse,quod  eiiam 
suae  virtuteSf  quasobneeessariam  causamtransformai 
in  puerorumet  virginuminiemeratam ' simiiitudinem, 
Utiiur  autem  his  tanquampropriis  armis^atque  per  eas 
suam  complet  eoluntaiem,Harum  vero  virtutum  divuut" 
rum^  quse  adinstarconjugiicontra  infemagenerasta' 
tuuntur,  qustquealacriiate  ac  faciiitate  id  quod  cogiia^ 
verint.momento  eodem  efficiunt^plense  suni  lucidsena^ 
ves,  Itaque  eum  ratio  poposeeritui  maseulis  appareani 
esedem  sanetaevirtutesMico  etiamsuam  ef/igiem  virgi- 
numpuicherrimarumhabiiudemonsirant.  Rursus  cum 
ad  feminas  ventum  fuerii^  postponenies  species  virgi- 
num^  puerorum  investium  speciem  ostenduni,  Hoe  au* 
temvisu  decoro  iliarum  ardor  et  eoncupiscentia  creseii, 
atque  hoc  modo  vinculum  pessimarum  cogHaiionum* 
earumsoivitur,  vivaqueanimaquaeeorumdem  membris 
ienebaturt  hac  occasione  iaxaia  evadU,  et  suo  purissi- 
mo  aeri  miscetur;  ubipenitus  ablutx  animse  a%eenduni 
ad  lucidasnaves.qusesibiadvectationem^atqueadsux 
pairias  transfretationem  suni  praeparaiseJd  vero  quod 
adhue  adversigeneris  masculasportat,per  sestsu  atque 
catoresparticuiaiimdescendii^atque  arboribus  eseteris^ 
queplantaiionibsu  ac  satis  omnibusmiscetur^  ei  calori- 
bus  diversis  inficitur  *.  Et  quo  pactoex  ista  magna  ei 
clarissima  navifigurx  puerorum  acvirginum  appareni 
eontrariis  poiestatibus,  qux  in  ccelis  deguni,  queegue 
igneam  habent  naturam;  atque  ex  isto  aspectu  decoro^ 
vitm  pars  qux  in  earumdem  membris  habetur^  laxata 
deduciiur  per  calores  in  teriam:  eodemmodo  etiamitia 
attissima  virtus,quw  innavivitatium  aquarum  habiial^ 
in  similitudine  puerorum  ac  virginum  sanciarum  per 

*•  AUqnot  Mm.,  sua  viiaiis  substaniia. 

*  Tres  Vaticani  Mm.«  intemperatam, 

*  Dao  Mm.,  nassivarum  eogitatkmum, 

^  In  B.,  evectationim.  Er.  Lugd.  Ven*  Lov.  aeetitt  so 
mut.  M. 

*  Pleriqne  Mii .» et  coleribus  diversis  inftgiiut^ 


.^d 


869 


LIBER  UNUS. 


870 


l 


suos  angelos  apparet  kis  potestatibus^  quarum  natura 
frigidaestatquehumida,qu3Bq'ieinc(Blis  ordinaixsunt, 
Et  quidem  hisqux  feminx  sunt,  in  ipsis  forma  puero- 
rum  apparet;  mascutis  vero.virginum.  Hoc  vero  muta- 
iiane  et  diversitate  divinarum  personarumac  pulcher- 
rimarum,humid3Bfngiiixque  stirpis  principes  masculi, 
sivefeminx  solvuntur,atque  id  quod  in  ipsis  est  vitate 
fugii\quod  veroresederit.laxaium  deducitur  interram 
per  frigora  S  efcunctis  terrse  generibus  admiscetur, 
Quis  hooferat?qui8  hoc  credat,  non  dico  ita  eflse, 
■ed  vel  dicipotuisse?  Eccequi  doceatemtimentana- 
themare  Maniohsum,  et  non  timent  credere  hec 
ikcientem  et  hso  patientem  Deum  I 

GAPUT  XLV.  —  Turpitudines  qusedam  nefarix  de 
ipiisManichmsnon  immeritocreditse,  PerElectos  autem 
•aoepargaridicunteamdem  ipsam  commixtam  par- 
tem  ac natnram Dei,manducando  scilicet  et  bi bendo, 
qaiaeaminalimentisomnibusdicuntligatamteneri; 
qa»  cam  ab  Electis  velut  sanctis  in  refectionem 
oorporiB  manducando  et  bibendo  assumuntur,  per 
eoram  sanctitatem  solvi,  signari  et  liberari.  Nec 
attendant  miseri,quam  non  incongrue  deiliis  credi- 
tam  8it,quodfrustranegant,ni8i  eosdem  iibrosana- 
themaverint,et  Manichsi  esse  destiterint.  Si  enim, 
Bicat  dioant,  in  omnibus  seminibus  est  ligata  pars 
Dei,  etab  Electis  manducando  purgatur  ;  quis  noa 
dfgne  credat  eos  facere,qaod  intervirtutesocBioram 
et  priacipes  tenebrarum  fieri  inThesaaro  suu  legunt; 
qaandoqaidem  et  carnes  suas  de  gentestenebrarum 
688edicaat,etineisiigatamtenerivitalem  illam  sub- 
stmntiam,  partem  Dei,  credere  atque  affirmare  non 
dubitant?*>2affiutique  sisolvenda  est,et  manducando 
parganda,  sicut  eos  fatericogit  funestus  erroripso- 
ram  ;  quis  non  videat,  quis  non  exhorreat,  qaanta 
tarpitudo  etquam  nefaria  consequatur? 

CAPUT  XLVI.  —  Epistolx  Fundamenti  nefaria  do- 
^difia.Nam  et  a  quibusdam  principibus  gentis  tene- 
brarum  sic  dicuntAdamprimumhominemcreatum, 
ntJumen  ab  eisnefugeretteneretur.Inepistolaenim 
quamFundamenti  appellant,quomodo  princepstene- 
brarum,  qoem  patrem  primi  hominis  inducunt,  ad 
estaros  socios  suos  tenebrarum  principes  locutus 
fnerit  et  egerit,itascripHitManichffiU8:  Iniquis  igitur 
cmmentis  ad  eos  qui  aderant  ait :  Quid  vobis  videtur 
maximum  hoc  tumen  quod  oriturflntuemini  quemad' 
modumpolum  movetf  concutit  plurimas  potestates, 
Quapropter  mihi  vos  potius  aequum  est  ^^id  quod  in 
restris  viribus  habetis  luminis  praerogare :  sic  quippe 
UHus  magni  qui  gloriosus  apparuit,imaginem  fingam^ 
per  quam  regnare  poterimus^  tenebrarum  aliquando 
eonversatione  liberati.Hsec  audtentes^ac  diu  secum  de- 
liberantesjustissimumpuiaveruntidquod  postutaban- 
twr  praebercNecenim  fidebantse  idem  lumen  jugiterre- 
ienturos  :unde  metius  ratisunt  principi  suo  id  offerre^ 
nequaquam  desperantes  eodem  se  paclo  *  regnaturos. 

*  Aliqaot  prob«  notc  M08.,  prm  frigore. 

*  Er.  Laga.  Ven.  iQuapropter  mihi  vobii  &pui  est.JBqu- 
wmmt  in  quodf  ete.  M. 

*  Vaticanos  oodex,  faeto. 


Quo  igilur  modo  lumenillud^  quod  habebant  prxbue- 
rinttConsiiierandum  est.Namhocetiam  omnibusdivinis 
scripturis  arcanisquecxelestibusaspersumest  isapienti- 
bus  vero  quomodo  sit  datum  scire  minime  estdifficile: 
nam  coram  aperteque  cognosciturabeo  quivere  acftde- 
liter  intueri  votuerit.Quoniam  eorum  qui  convenerant 
frequentiapromiscuaerai.feminarum  scilicet  acmascu' 
torum.imputit  eosutinterse  coirent:  in  quocoitu  alii 
seminarunt,  alix  gravidx  effectae  sunt.  Erant  autem 
partus  iis  gui  genuerantsimiteSfVirespturimasparen' 
tum  uti  primi  obtinentes.Hxc  sumen^  eorum  princeps 
uti  prsecipuumdonum  gavisusest.  Etsicutietiamnunc 
fierividemus.corporumformatricemnaturam  maliinde 
viressumentem  figurare:ita  etiam  ante  dictus  prineeps 
sodalium  prolem  accipiens^habentemparentumsensuSi 
prudentiam^tucem  simut  secumin  generationeprocrea- 
tam,comedit;ac  pterisque  viribus  sumptis  ex  istiusmo- 
di  esca,  in  qua  non  modo  inerat  fortitudo^  sed  multo 
magis  astutix  et  pravisensusexfera  genitorumgente\ 
propriam  ad  se  conjugem  evocavit,  ex  ea  qua  ipse  erat 
stirpe  manantem;  et  facto  cum  ea  coitu,seminavit,  ut 
caeteri^obundinUam  malorum  quas  devorai^eratinonni- 
hil  etiam  ipse  adjiciens  ex  sua  cogitatione  ac  virtutOf 
ut  esset  sensus  ejusomniumeorumquaeprofuderatfor- 
mator  atque  descriptor ;  cujus  compar  excipiebat  hsec, 
ut  semen  consuevit  culta  optime  terra  percipere.ln  ea- 
dem  enim  constniebantur  et  contexebantur  omnium 
imagines,caitestium  ac  terrenorum  virtulum,  ut  pleni 
videiicet  orbis,  id  quod  formabatur,  simititudinem 
obtineret. 

CaPUT  XLVIL—  Turpitudineshorribiles  cogitper- 
;)«frar^.  Omonstrum  scelcstum!  oexsecrandaperditio 
et  labes  deceptarum  animarom  !  Omitto  quid  sil,de 
naturaDei  quod  sic  ligetur  ^hffic  dicere.Hoc  saltem 
attendant  miseri  decepti  et  erroremortifero  venena- 
ti8,quia  si  per  coitum  masculorum  et  feminarum  liga- 
tur  pars  Dei,  quam  se  manducando  solvere  et  pur- 
gare  profitentur,cogit  eoshujus  tamnefandierroris 
necessitas,  ut  non  solum  de  pane  et  oleribus  et  po- 
mis,  qua»  sola  videntur  in  manifesto  accipere,sed 
indeetiam  solvantet  purgent  partemDei,  unde  per 
ooncubitum  potest^si  feminffi  utero  concepta  fuerit, 
coUigari.Hoo  se  facere  quidam  confessi  esse  in  pa- 
blicojudicio  perhibentur,non  tantumin  Papblaga* 
nia,8ed  etiam  in  Gallia,sicut  a  quodamRomffi  chri* 
stiano  catholico  audiviret  cum  intcrrogarentur,  cu- 
jus  auctoritate  scripturffi  ista  facerent,  hoc  de  The- 
saurosuo  prodidii8e,quod  pauloante  commomoravi. 
Isti  autem  cum  hoc  eis  cbjicitur,solentrcspondere, 
neacio  quem  ioimicum  suum  de  numerosuo,hoce8t, 
Electorum  suorum  de&civisse,  et  schisma  feoisse, 
atquehujusmodispurcissimambffiresimcondidisse. 
Unde  manifestum  est.quia  etiam  si  isti  non  faciunt, 
de  ipsorum  libris  hoc  faciunt  quicumque  faciunt^ 
Adjiciant  ergo  libros,  si  crimen  exhorrent,  quod 
committere  ooguntur,   ei  libros  tenent   ;  aut  si 


<  In  Mm.,  lumen  idm. 

spiure«  Ms8.,  mente. 

*  Am.  et  £r.,  legitur,  loY.,legetur.  CastigaDtar  exMss. 


571 


SEGUNDINI  MANIGHiEI 


S71 


non  commillunt,mundius  vivere  contra  suoslibros 
conantur.Sed  quidagunt,cum  eis  dicitur,  Aut  pur- 
gate  lumen,de  quibus  potueritis  seminibus»  ut  neo 
illud  recusetis,  quod  vos  non  faoere  asseritis  ;  aut 
Manicbsum  anatbemateiqui  cum  dicit  in  omnibus 
seminibus  esse  partemDei,et  concumbendo  ligarj; 
quidquid  autem  luminis,hoc  est,eju8dem  partisDei 
ad  escasElectorum  pervenerit^manducandopurgari: 
quid  vobis  suadeat  videtis,  et  eum  adhuc  anathemare 
dubitatis?Quid  agunt,inquam,cum  hooeis  dicitur? 
Ad  quas  tergiversationesseconverluntyCumauttam 
nefaria  doctrina  sit  anathemanda»  aut  tam  nefaria 
turpitudo  facienda,  in  cujus  comparatione  jam  illa 
omnia  mala  qusintolerabiliapauloantecommemo- 
rabam,  ecs  de  natura  Dei  dicere,  quod  necessitate 
oppressa  sit  utbellum  gereret,  quod  autsempiter- 
na  ignorantia  secura  erat,aut  sempiternodolore  etti- 
more  sollicita,  quando  sibi  veniret  corruptio  com- 
mixtionis  et  vinculum  aeternaB  damnationis,quod  de- 
niquegesto  bello  sic  fuerit  captivata,oppressa,  pol- 
luta,  quod  pest  falsam  victoriam  sic  futura  sit  in 
horribili  globo  in  eternum  confixa  et  ab  originis 
suQB  felicitateseparataytolerabilia  videantur.cumper 
se  ipsa^si  considerentur,  sustineri  non  possint  ? 

CAPUT  XLVIII.  —Orat  Augustinus  pro  Manichxo- 
rum  resipiscentia.  0  magna  patientia  tua,  Domine 
misericorset  miserator^longanimisetmultum  raise- 
ricors,  et  verax  {Paul.  cii,  8) ;  qui  facis  oriri  solem 
tuum  super  bonos  et  malos,pIuis  superjustoset  in- 
ju8to8(Ma//A.  v,45)  ;quinon  vis  mortem  peccatoris, 
quantum  ut  revertatur  et  vivat  (Ezech,  xxxin,  11) ; 


qui  partibus  corripien8,das  locum  *  poenitentis,  at 
relicta  malitia  credant  in  te,  Domine  (Sap,  xii,  2)  ; 
qui  patientia  tua  ad  pcenitentiam  adducis,  quamvis 
multi  secundumduritiamcordis  sui  et  corimpceni- 
tens  thesaurizent  sibi  iram  in  die  irse  et  revelationit 
justijudiciitui,qui  reddis  unicuiquesecundum  opera 
sua  (Rom.  ii,  4-6);  qui  in  qua  die  conversus  foerit 
homo  a  nequitia  sua  ad  misericordiam  et  veritatem 
tuam,  omnes  iniquitates  ejus  oblivisoeris  (£xedk. 
xviii,  21) :  prffista  nobi8,donanobi8,ut  per  nostrum 
mini8teriom,quo  exsecrabilem  et  nimis  borribilem 
hunc  errorem  redargui  voluisti,8icutjam  muUilibe- 
rati  8unt,et  alii  liberentur^et  sive  per  sacramentum 
sancti  Baptismi  tui,sive  persacrificiumcontribulati 
spiritus  et  cordis  contriti  et  humiliati  (Psat,  l,  19), 
in  dolore  pcenitentis,  remissionem  peccatorum  et 
blaspbemiarum  8uarum,quibu8  per  ignorantiam  te 
ofrenderunt,accipere  mereantur.Tantum  enim  valet 
prspollens  misericordia  et  potestas  tua  et  veritaa 
Baptismi  tui^ciavesque  regni  cielorum  in  sanctaEo- 
clesia  tua,ut  nec  de  illis  desperandum  sit,  quamdiu 
in  hac  terra  per  tuam  patientiam  vivunt,  qui  etiam 
scientes  quantum  malum  sit  talia  de  te  sentire  vel 
dicere,propter  aliquam  temporalis  et  terrena  com- 
moditatisconsuetudinemveladeptionem  in  illama- 
ligna  professione  detinentur,8i  ad  tuam  ineffabilem 
bonitatem  saltem  increpati  tuis  corroptionibus  fo- 
giant,  et  omnibus  carnali  vitee  illocebris  ccelestem 
vitam  sternamque  prsponant  *. 

1  Editi,  partis  corripiens,  dant  tocum  At  Mbs,  partibus 
eorripiens,das  locum  :  at  in  sacris  Bibliis,  Sap.  cap.  12. 
^  In  Mss.  additar,  Amen* 


IN  SUBSEQUENTES  SCRIPTIONES, 

Vide  lib,  2,  cap.  10,   Retractationum,  tom,  i,  coL  634,  a  verbi$,  SecuDdinus  quidam,  usqtte  ad 
verba^  Tua  in  me  benevolentia.  M. 


SEGUNDINI  MANICHtGI 

EPISrOLA  AD  AUGUSHNUM. 


Manichffii  doctrinam  commendat  taeta^ine  cam  GatholicflB  fldei  reprehen0ione,indigne  fereni  qaod  eam  scriptiB 
oppagnet  AagusUnas.qaem  aManicheo  timorequodam  ethonoris  capiditate  defeci8»e  in8imulat,atqae  ut  ad  iiliaf 
•eetam  tandem  redeat^  exhortatar. 


1.  Habeo  ^et  ago  gratiasineffabili  ac  sacratissimfi 
Migestatiyejusqueprimogenitoomnium  luminum  re- 
giJesuChristo^habeo  gratias  etsupplez  sancto  refero 
Spiritui,quod  dederint  praebuerintque  occasionem, 
qua  ego  securus&alutarero  tuamegregiamSanotita- 
tem,domine  merito  laudabilis  et  unice  percolende. 


Nec  mirumrsunt  enim  ad  omnia  bona  prsstanda  et 
ad  omnia  malaarcendasatisaptissimi^quibustuam 
benevolentiam  suis  defendant  propugnaculis,  eripi- 
antque  ab  illo  malo,non  quod  nihil  est^autquod  fa- 
otionepasaionequemortaliumgignitur.sed  quod  pa- 
ratum  est  ut  veniat.VaB  autem  illiqui  se  eidem  pra- 


AOMONITIO  PP.   BBNBDIGTINORUM. 

Ubtr  contra  Secandinnm  in  Belgicis  codicibas  olim  fhiftra  qaaseitasLovaniensiamcara,  nanc  a  nobis  repertoi 
in  Gallicano  Ms.  optim»  nota,  qai  in  abbatiaS.  Petri  in  valle  Garnolensi  astervatar,  ejasqae  ope  maiU8  mendit 
parcjatas  ett. 

Comparavimus  prwtereaeas  omnes  edttiones  initio  Retr.  ei  Confeas. ,  /.  1  ,  memoratas.        M. 

1  Apad  Er.  Lugd.  Ven  et  Lov.  hoc  est  prffiambalam  honorabiH  atque  laudabili  et  tfntoe  perookndo  Ati^usiinot 
Epiftoie   Secundini  ad  Auga8Unam  :  I/omino  merito      Seeundinus,  uabeo,  ete.  M« 


S73 


EPISTOLA  AD  ADGU8TINUM. 


574 


buerit  oocasioQem.  Nam  dignus  es,  qui  ab  iisdem 

talia  munera  coQsequariSy  iidemque  veritatis  tu» 

nulritores  efQciantur,  vere  lucerna,  quam  in  cordis 

tai  candelabro  dextera  posuit  veritatis,  ne  furis  ad- 

veatuthesaurituidiiapideturpatrimoniumijubeant- 

que  sine  iapsu  iilam  manere  domum,  quam  tu  non 

super  erroris  arenam,  sed  super  scientise  lapidem 

collocasti :  illumque  a  nobis  repellant  atrocem  spi- 

ritam,qui  hominibustimoremimmittitet  perGdiam; 

at  auimas  avertat  ab  angustotramiteSalvatorisicu- 

Jos  omnisimpetusperillosprinoipes  funditur,  con- 

tra  qaosse  ApostolusinEphesiorum  Epistola  certa- 

meosubiissefatetur.Oioit  enim  se  non  contra  camem 

si  sanguinem  habere  certamen,  sed  adversus  principei 

st  pofestates,  aduersus  spiritualia  nequitix.quse  sunt  in 

MlesUbus  (Ephes  vi,  12).  Et  revera;  quis  enimoon- 

Iraarma  habeat,ni8i  contra  armatum,adversusillum 

qaimovetur?Utenim  hominum  corpora  armapeccati 

mot,  ita  salutaria  precepta  arma  justitias  {Rom.  vi, 

tl3).  Hoo  Paulus,  hoc  ipse  testatur  ManichaBus. 

2.  Non  ergo  armorum  pugna  est,  sed  spirituum, 

^oi  iiedem  utunlur  *.  Pugnant  autem  animarum  gra- 

'tia.  Horum  in  medio  posita  est  anima,  oui  a  principio 

oiatora  sua  dedit  viotoriam.  Hsc  si  una  oum  spiritu 

'^rtutum  fecerit',  habebitcum  eo  vitam  perpetuam, 

lodqaepossidebit  regnum,adquod  Oominus  noster 

Qvitat :  si  vero  ab  spiritu  vitiorum  inoipiat  trabi,  et 

oseDtiat,  ac  post  consensum  pcBnitudinem  gerat, 

abebit  harum  sordium  indulgentis  fontem.  Garnis 

nim  eommixtione  ducitur,non  propriavoluntate.At 


I 

i 


i  cam  se  ipsam  cognoverit,  consentiat  malo,  et  non 

armet  contra  inimicum,  voluntate  sua  peccavit. 

oam  81  iterumpudeaterrass6,paratuminvenietmi- 

ricordiarumauctorem.  Nonenim  puniturquiapeo- 

ivit,  sed  quia  de  peccato  non  doluit.  At  si  cum  eo- 

em  peocato  eine  venia  recedat,  tuno  excludetur, 

uno  virgini  stulte  comparabitur,  tunc  haBres  erit 

iDistre  manus,  tunc  a  Domino  pelletur  exconvivio 

uptiarum,  oigrarum  causa  veatium,ubi  fletus  eritet 

tridor  deotium,ibitque  cum  diaboload  ignem  origi- 

is  ipsiuB  ;  quem  tua  mira  prudentia  aut  ex  archan- 

lo  factum  memorat,  aut  nihil  esse  fatetur.  Gur 

rgo  regnabunt  Justi?  Cur  Apostoli  et  martyresc^ro- 

^xubuntur  ?  Totum  propterea^quia  vicerunt  nihil  ?  0 

quaDtum  frustraturvincentispotentia,oum  adversa- 

Tias  nulliusvirtutis  esse  prasdicatur  I  Muta,qus80, 

leDtentiam,  depone  Punics  gentis  perOdiam,  et  re- 

tessionem  taam  ad  veritatem,  qua  per  timorem 

fiicta  est,  converte :  noli  his  mendaciis  te  excu- 

•are». 

3.  Legit  enim  aliquanta  exile  meum  et  qualeoom- 
qae  Romaoi  homiois  iogenium  ^  reverende  tu»  Di- 

*  Ita  vetuB  codex  Camotensis  optimffi  oota.  Editi  au- 
tem.  quitus  uiuntur. 

*  Sditi  hic  et  io  Bobsejiuente  libro,  cap.  8,  eum  spi" 
rHu  virtutem  feeerit,  Meliuf  Gartooensis  Ms.,  cum  tpi* 
fku  virtutum  fecerit,  Nam  spiritum  virtutam  Secaodi- 
Bot  opponit  fpiritai  vitiorom. 

*  Vetuf  codex  CarooteoBis,  noli  his  mendaciis  excu" 


re  :  •opple,  recessionem  tuam. 
«  Br.  Lofld. 


iOgd.  Yen.  Lov.,  et  qualacumque  esi  Ronumi  ho* 
mim  ingemum»   M. 


gnationis  scripta,  in  quibus  sic  irasoeris  veritati,  ut 
pbilosophijB  Hortensius.  HaBC  itaque  cum  suspenso 
animo  agiiique  oculo  iterum  iterumque  repetissem, 
summuminveniubiqueoratoremetdeumpenetotius 
eloquentiffi  :  nusquam  verocomperi  ohristianum :  et 
armaium  quidemcontraomnia.aftirmantem  vero  ni- 
hil:  cum  te  magis  scientia  peritum  debueris  osten- 
dere,  non  sermone.  IUud  vero  tacere  non  possum 
tus  patientissim»  Sanctitati :  visus  enim  mihi  es,  et 
pro  certo  sic  est,et  ounquam  fuisse  Manichaeum^neo 
ejus  te  potuisse  aroana  iooogoita  secreti  cognoscere, 
atquesubManichsinominepersequiteHannibalem' 
atque  Mitbridatem.  Ego  namque  fateor  non  tali  dili- 
gentia  nec  tanta  industria  AnicianflB  domus  micare 
marmora,  quanta  tua  scripta  perlucent  eloquentia. 
Hanc8ivoluissesveritatiooncordare,magnumutique 
oobis  exstitisset  ornamentum.  Noli,  rogo,  oontra 
tuam  venire  naturam,  noli  esse  erroris  lancea,  qua 
latus  percutitur  Salvatoris.  Vides  enim  illum  et  io 
omoi  muodo  et  io  omni  aniu.a esse  crucinxum,  qu» 
aoima  ounquam  habuit  succensendi  naturam*.  Et  tu 
igitur  qui  ex  ipsa  es,  dimitte,  queeso,  jam  vanas  io- 
cusationeSySuperfluas  relinque  controversias.  Tanto 
tempore  cum  parente  tuo  in  medio  tenebrarum  ooo- 
Btitutus,  ouoquam  subsannasti :  in  medium  solis  ao 
iunae  inventus  es  accusator.Quis  igitur  tibi  patronus 
erit  ante  justum  tribunal  Judiois,oum  et  de  sermone 
et  de  opere  ooeperis  te  teste  convinci?  Persa  quem  io- 
oususti,oon  aderit.  Hoo  excepto,  quis  te  flentem  con- 
solabitur?Quis  Punicum  salvabit? An  emendatum  io 
Evaogelio  est,  quod  spatiosavianondeducatininter- 
itum  (Matth.  vii,  13)?  An  falsum  in  Paulo  est,  quod 
operum  singuli  suorum  non  erunt  reddituri  rationem 
(Rom.  XIV,  12)?  0  utinam  a  ManichaBo  recedens, 
Academiam  petisses,  aut  Romanorum  bella,  qui 
omnia  superarunt,interpretatus  fuisses :  quam  mag- 
oaibi,quamegregiacomperis8es,etnon,castu8homo 
utique  totius  pudicitis  et  paupertatis,is8e8ad  Judffio- 
rum  gentes  barbaras  moribu8:cum  prsceptisinseris 
fabulaa  *,et  adducis  uxoremfornicariam :  et,  facies  /{- 
lios  fomicarix ;  et,  fomicando  fomicabiiur  terra  a  Do- 
mino  (Osee  i,  2) ;  et,  Non  tavabis  manus  post  coitum 
conjugis  ;  et,  Mitte  manus  super  femur  meum  (Gen, 
xxiv,'2,  et  XLvii,  29) ;  et,  Macta  et  manduca  (Act.  x, 
13) ;  et,  Cresctte  et  multtplicani  (Gen.  i,  28).  An  tibi 
leones  in  lacu  placuerunt  (Dan.  vi,  16),  quia  cave» 
non  erant?  An  tibi  sterilitas  Sare  doluit,cuju8pa- 
doris  distractor  maritus  sororem  fingens  exstiterat 
{Gen.  XII,  13,  et  xx,  2)  ?  Sed  forte  post  Daretis  et 
Entelli  certamen  ( Virgil.  Mneid.  lib.  5,  vers.  362-484), 
Jacob  et  ipsius  pammachiam  exspeotare  volueras 
(Gen.  XXXII,  24,  25)  ?  Ao  oumerum  Amorrhaeorum 
{Josue  X,  5),  an  paocarpum  io  arca  Noe  conspicere 

*  Edili  valgo,  humi'em,  babent,  loco,  Eannibalem. 
Castigantur  ex  Carooteosis  Mf. 

*  Ita  CarooteDsis  codex.  At  Lov.,  nvnauam  habuit 
eausam  suceensendi  naturam.  Editio  Am.,  finem  succeu' 
sendi  naturam. 

*  Id  Ms.  Carootenti,  isses  ad  JuttMorum  gentis  barba^ 
rm  cum  moribus  tum  prssceptis  fabutas  :  et  adduds  two- 
ffmi  etc. 


575 


SEGUNDINI  MANIGHi£I  EPISTOLA  AD  AUGUSTINUM 


576 


►i 


disposueras  [Gen,  vii)  ?Noviegote  hsc  semperodio 
habuisse,  novi  ego  te  semper  magna  amavisse,  qu» 
terras  desererent,  qua  ccelos  peterent,  qus  corpora 
mortificarent,  qua  animas  viviflcarent.  Quis  igitur 
ille  est  qui  te  repente  mutavit  ? 

4,  Quanquam  haec  tuae  Sanctitati  dicere  nimis  ab- 
Burdum  sit.  f  pse  enim  non  ignoras  quampessimus  sit, 
quamquo  malignus,  quique  etiam  tanta  calliditate 
adversusfldeiesetsummo8virosmilitat,utetPetrum 
coegerit  sub  una  nocte  tertio  Dominum  negare,  et 
eidem  resurgenti  Thomam  non  permiserit  credere : 
qus  tamen  Tulnera  curata  sunt  indulgentifls  medici- 
na.  Illud  vero  quam  audacter  molitus  sit,  ut  Domino 
optimum  semen  seminanti,  ille  zizania  misouerit,  et 
tanto  pastori  Iscariotem  rapuerit ;  et  ut  ad  ulti- 
mum  crucis  supplicium  veniretur,in  perniciem  ip- 
8iu8  Scribas  Pharissosque  accenderit,  ut  Barrabam 
dimitti  clamarent,  et  Jesum  cruciflgi.  Evasimus  igi- 
tur,  quiaspiritualem  secutisumusSalvatoram.Nam 
illius  tantum  erupit  audacia,  ut  si  noster  Dominus 
carnalis  foret,  omnis  nostra  fuisset  spes  amputata. 
Et  tamen  ne  ipso  quidem  crucis  opprobrio  potuit 
Batiari  :  quinimo  insaniens,  hinc  coegit  spinis  co- 
ronari,illinc  acetopotari ;  hinc  militum  lancea  per- 
cuti,  illinc  sinistri  latronis  ore  blasphemari  (Matth* 
zxvi,  XXVII ;  Luc,  xxii,  xxiii,  et  Joan,  xtiii-xx).  At 
postea  tanlum  ejus  crevit  iniquitas,  ut  et  ipso  et 
Apostolis  ejus  illuc  ascendentibus  diversas  compo- 
neret  qusestiones,  sub  eorum,  quod  pejus  est,  no- 
mine  superstitiosis  omnibus,  id  est,  catholici  vo- 
cabuli  dividens  dignitatem.  Omitto  namque  quate- 
nu8  unumquemque  discipulorum  adverBus  magis- 
tros   armaverit  quatenus  Hymenaeum*,  quatenus 
Alexandrum  deceperit  (I  Tim,  i,  20),  que  apud  An- 
tiochiam,  qua  apud  Smyrnam,  quae  apud  Iconium 
commiserit :  illa  nunc  addo  qus  prssens  actitat 
multitudo,  aqua  tantum  virtus  procul  est,  quan- 
tum  populoclausaest.Necenimvirtus  est  ad  quam 
turba  pervenit,  et  turba  quam  maxime  feminarum. 
Sed  vereorclandestinaeorum  publicare,  neab  aliis 
ordita  crimina  geminentur.  Quanquam  sapientum 
est  utrumque  ferre,  utrumque  ridere ;  et  ad  illud 
tantum   niti,   quod  beatitudinem  conciliat,  quod 
parturit  vitam. 

5.  Et  tamen  iterum  atque  iterum  supplex  depre- 

cor,  oro  etiam  atque  etiam  ob8ecro,primum  quidem 

veniam  largiri  digneris,  si  quo  sermone  fuerittuum 

Utillatum  aureum  pectus  :  ardore  enim  hoc  nimio 

fpci,  quia  nolo  te  a  nostro  grege  divelli,aquo  etiam 

ergo  ipse  aberrans  pene  perieram,  nisi  cito  me  de 

iniquacommunionis  tulissem  natura.Deinde,utcon- 

cilies  te  illi,  quae  in  te  nihildeliquit:redeasad  illam, 

qu83  tibi  et  in  dierum  culpam  ^,  non  eritsuccensura. 

Necenim  septies  tantum  novit  ignoscere  :  quinimo 

habet  etligandietsolvendi  potestatem.NoIi  tefingere 

palpare,  qui  dudum  vidisti  :  noli  velle  discere,  qui 

^  Camotensis  codex,  loco,  Bymenmum,  habet  Befmth 
genem» 

1  idem  codex  Carnotensis,  qum  tihi  ti  reditrtM,  eulpwn 
^        non  erit  succemurQ.  Forte  iegenduio^  ob  cutpom. 


potes  docere.  Dimittehominum  gloriam,  si  vis  Chri- 

sto  placere.  Temporibus  nostris  renova  Paulum,qui 

cum  legis  Judaics  doctor  esset,  consecutus  a  Dtimi- 

no  apostolatus  gratiam,  quae  putabat  commoda, 

contempsit  ut  stercora,  ut  Ghristum  lucrifaceret 

{Philipp.  III,  8).  Subveni  anims  tua  tam  lucidas  : 

quia  ignoras  quali  sit  fur  hora  venturus.  Noli  or- 

nare  mortuos  :  quia  vivorum  es  ornamentum.  Noli 

comes  esse  lati  itineris,  quia  Amorrhieum  exBpec- 

tat :  aed  ad  arctam  festina  viam,  ut  consequaris 

vitam  QBternam.   Desine,   quaso,   utero  claudere 

Ghristum,  ne  ipse  rursum  utero  conciudaris.  Desine 

duas  naturas  facere  unam  ;  quia  appropinquat  Do- 

mini  judicium.  Vffi  qui  accipient,  qui  quod  dulce 

est,  in  amaritudinem  transferunt. 

6.Sed  si  dubitas  de  principio,8iambigi8  de  pugn» 

exordio,poterit  diurnotractatu  paciQcoque  colloquio 

reddiratio.lllud  tamen  notumfaciotusB  sagacissimce 

bonitati,  quia  sunt  qusedam  res  quae  exponi  sic  non 

possunt  ut  intelligantur  :  excedit  enim  divina  ratio 

mortaliumpectora :  utputa  hocipsum^quomodosint 

du83  natur»,  aut  quare  pugnaverit  qui  nihil  poterat 

pati ;  necnon  etiam  de  ssculo  novo,  quod  idem  me- 

morat,  quia  prflecisis  *  maxims  illius  terrae  motibus 

hoc  aedifloetur.  Quis  autem  admittat  inter  divina 

prseoidi,  scilicet  nisi  flguram  facias  interpretantis  ad 

auditorem  *,  quia  ab  hoc  verba  praeciduntur,  et  in 

illo  componuntur  ?  Et  quamvis  tractator  muita  dizeo 

rit,  quae  teneat  apud  se  auditor,  tamen  a  tractatore 

non  recesserunt :  nisitaliter  et  de  illo  sentias  saeculo, 

et  id  (a)  quod  dicitur  stultum  satis  et  ineptum.  Ita 

quoque  et  de  pugna,  quod  nisi  primo  conjicias,  quia 

Deus  totuB  justitia  est,  ultimum  autem  facinuB  est 

invadere  aliena  :  ad  hoc  vero  cum  venerit  contraria 

natura,  ille  quidem  nihil  poterat  pati,  quia  praescius 

erat^visusfuissetfacinoriconsensissenisipugnaBset: 

et  ideo  magnamoppoBuitvenientivirtutem,uti  justi- 

tiaipsiusnulla  pollueretursacrilegiiconsensione.lta 

enim  ab  eo  justus  *  flnitus  est,  ut  nec  ipse  peccet  ali- 

qaando,  nec  aliquando  consentiat  peccatori.  lllud 

etiam  quia  Deus  in  suo  regno  potens  erat  in  natura, 

ut  omnipotene  et  Judex.  Haec  Biquidem  itadiota  sunt, 

non  ut  ille  factus  est,  sed  ut  assequi  egonon valui  (6) : 

adhuc  non  satis  faciunt  perfidiae,nec  caecis  sol  exortuB 

est,  neo  Burdia  vox  audita  est,  nec  dapes  mortuiB 

praeparatae.  Quod  autem  loca  naturis  assignari  non 

possunt,  hoc  est  quod  conditio  humana  inenarrabiie 

vocat  atque  ineiTabile,  Salvator  autem  cui  totum  facile 

est,  duo  hsc  dextrum  vocat  ac  laevum,intu8  ac  foris, 

Venite  ac  Recedite  {Matth,  xxv).  Tu  autem  conversum 

facia  (c)  et  pedem  ponie,  ut  est,  Orbis,  vita»  salus, 

lumen,  lex,  ordo,  potestas :  si  vocalem  diois  et  ma- 

tam,  longam  vocas  brevem,  quae  naturae  haec  non 

i  Ita  Carnotenais  Ms.  At  editi.  prmteritii, 
>  Caraotensis  codex,  $ed  nisifigura  facita  temperantee 
ad  awiitorem. 
<  Sic  Ms.  Carnotensis  At  editi  :  Ha  enim  komo  fustue. 
(a)  Forte,  e$t  id,  juxU  Morei,  Element.  Gritic,  pag. 


800. 


M. 


ib)  Forte,  ejo  valui^  deleto,  non, 

{c)  Mqrd,  Elem.,  Gritie..  pa|u  i67,6qnjeclat  iio  kgen- 


dom  :  Tu  autm  cum  venum  fam.     M. 


577 


CONTRA  SECUNDINDM  MANICHiEUM,  S.  AUGDSTINI  LIBER  DNDS. 


578 


Bonant,  duo  pro  certo  signiQcantyet  ab  invicem  se- 
pardta. 

7.Sed  tu89  admirandffi  sublimique  prudentiae  cum 
talia  a  me  exponuntur,  tale  est  quale  si  Jordanis 
Oceano  aquam  commodet,autsoli  lucernalucem,aut 
populus  episcopo  sanctitatem.  Quam  ob  rem  ferre 
oportet  quidquid  haBC  epistola  continet.Nam  et  ego 
nisi  tuam  divinam  nossem  patientiam,  qu»  faoile 


cuique  condonat,  nunquam  taliter  scripsissem  : 
quamvis  cernas  eximios  mesensus  summatim  teti- 
gi8se,plurimumque  cavis8e,ne  tibi  muUus  viderer. 
Quocirca  hsc  fidem  penes  tuam  repererint  Sanctita- 
tem,  qualiterque  salvemur  ;  alioquin  milliavolumi- 
num  exinde  poteri8generare,domine  merito  lauda- 
bilis  et  unice  percolende.  Vale. 


S.  AURELII  AUGUSTINI 

HIPPONENSIS  EPISCOPI 

CONTRA  SKCUrVDlNUM 

MANICHiEUM 

LIBER  UNUS  («). 


Docet  Angustinus  qnare  Manichsi  seetam  reliquerit,  eamque  ex  Secandini  ipsius  epiBiOla  probatis  argamentlf 

refelUt. 


CaPUT  PRlMUM.— Tua  in  me  benevolentia»quffl 

apparet  litteris  tuis,  grata  mihi  est :  sed  quam  te 

redamaria  me  oportet  amantem  me,tamtri8tissum 

quod  tenaciter  inhssisti  suspicionibus  falsis,partim 

adversus  me,  partim  adversus  ipsam  qus  mutari 

non  potest  veritatem.  Sed  quod  de  animo  meo  non 

▼emm  senlis,  facile  contemno  :  boc  enim  sentis, 

quod  etsi  in  nie  non  agnosco,  fieri  tamen  potest 

nt  ait  in  homine.  Ergo  etiamsi  erras  in  me,  non 

tamen   ita  erras,   ut   me   de    hominum   numero 

eximat  tua  opinio  :  quia  id  de  me  credis  quod 

fleri  potest  in  animo  humano,  etiamsi  non  sit  fac- 

tum  in  animo  meo.Non  igitur  opus  est  ut  tibi  hanc 

saspiciooem  magnopere  coner  auferre.  Non  enim 

spas  tua  pendet  ex  me,  aut  bonus  esse  non  poteris 

nisi  ego  fuero.  Senti  de  Augustino  quidquid  libet  : 

8ola  me  in  oculis  Oei  conscientia  non  accuset.Quod 

enim  alt  Apostolu8,lfE/it  minimum  est,ut  a  vobis  JU' 

dicer,aut  ab  humano  die  (I  Cor.  iv,  3).Ego  autem  vi- 

cem  tibi  non  rependam,  ut  de  tua  mente  aliquid 

ezistimare  in  malam  partem  audeam,  quod  intueri 

non  valeo.Nec  dico  quod  mesubdole  lacerare  volne- 

ri8 :  aed  tantumde  te  opinor,quantum  de  te  indicas 

verbis.Qaamobrem  etsi  non  bona  de  me  suspicatus 

ri8,qaodcamalitimorealicuJusincommoditatis,quffi 

de  vestra  societate  mihi  accidere  poterat,  hfleresim 

Manichaeorum  reliquerim,  vel  culpiditate  honoris 

qnem  inCatholica  adeptus  sumitamen  nondete  vicia- 

sim  male  8entiens,credoessebenevolamsuspicionem 

tnam  ;  et  hoc  non  criminandi  causa.sed  corrigendi 

BtndioBcripsiBseteezistimo.Siautemmihiaccommo- 

darescredendi  benevolentiam,quoaiam  latebraaani- 

*  In  fi. fBenevolentia  in  mtf,etc.;  at  Er.Lugd.Ven.  Lov., 
tuain  me  benevolentia ;  cui  iectioni  adstipulatur  aditio 
Benedietina,  Retractationum  libro  2,  cap.  10.     M. 


mi  mel  arguis^quas  utique  promere  ad  oculos  tuos 
et  demonstrare  non  possum,  facile  de  ipso  mutteres 
sententiam,et  noliesamplius  temere  affirmarequod 
nescis. 

GAPUT  H.  —  Ego  enim  fateor,timore  Manich«os 
deserui,8ed  timore  illorum  verborum  qus  per  apo9to- 
lum  Paulum  prolata  sunt:  SpirituSf\nqmiymanif8ste 
dicit^quia  in  novissimis  temporibus  recedent  quidam  a 
fiiietattendentesspiritibtu  seductoribus  et  doctrinis  dX' 
moniorum  in  hypocrisimendadloquorum^cauteriatam 
habentes  conscientiam  suam^prohibentes  nubere.absti' 
nentes  a  cibis  quosDeus  creavit  ad  percipiendum  cum 
gratiarum  actione  fidelibus^et  iis  qui  cognoverunt  veri* 
tatem.Omnis  enim  creatura  Dei  bonaest,et  nihilabji- 
ciendum  quod  cum  gratiarum  actionc  percipitur(\  lim* 
IV,  1-4).  Quibus  verbis  etsi  alios  fortasse  hffireticos, 
tamen  maximeManichffiosbreviter  aperteque  descri- 
psi  t  .Hoc  ergo  timore,cum  in  puerili  ingenio  saperemS 
me  ab  illa  sooietate  divulsi:  amore  quoque  honoris 
arsisse  me  fateor^ut  inde  discederem ;  sed  illiusho- 
norif  de  quo  idem  dicit  apostolus,  Gloria  autem,  et 
honor^et  pax  omni  operanti  bonum  {Rom,  n,iO).Quii 
autem  operaribonum  conabitur,quinonin  voluntate 
mutabili,  sed  in  natura  incommntabili  malum  esse 
putaverit  ?  Unde  et  ip8eDominu8,eisqui  bonaselo- 
qui  arbitrabanturcum  e8sentmali:i4tt//act7^,inquit, 
arborem  bonamet  fructum  ejus  bonum^aut  facile  arbo- 
rem  malam  et  fructum  ejus  matum  {Mallh»  xii»  33). 
Malis  verojammulatisinbonumApostolusaitrFuM/tf 
enim  aliquando  tenebrae^  nunc  autem  lux  in  Domino 
{Bphes.  v,  8).  Sed  si  non  vis  mihi  de  animo  meo 
credere,  existima  ut  libet ;  tantum  de  ipsa  veritate 

<  In  Carnotensi  codice,  servis  tnperem,  —  Morel, 
Element.Cntic.pagff.  I88,189,cen8et  siclegendum :  Cum 
in  pueriti  ingenio  Afer  vix  saperem,      M. 


.  M  In  RetraetaiionibQB  proxime  Bequitur  opna  de  Natnra  Boni,quod  libris  contra  Felicem  in  flne  anni  404  cons»^ 
enptia  snbnecttlar  :  pertinet  itaque  hic  liber  ad  annum  cireiter  405.  ■ 


579 


CONTRA  SECUNDINDM  MANICHiEUM  AU6USTIN1 


580 


oave  quid  sentias.  Tontatio  te  non  apprehendat  nisi 
humana  (I  Cor.  x,  13).  Humanus  enim  error  est,  ut 
id  factum  esae  in  animo  meo  credas,  quod  fieri  po- 
tuit,  etiam  si  non  est  factum  :  cum  vero  sacrile- 
gam,  et  non  solum  falsi88imam,8ed  etiam  failacis- 
simam  fabulam  Persicam,non  de  quolibet  homine» 
sed  de  summo  Deo,  mendaciis  contaminatissimis 
contextam  atque  confictam  putaa  esse  veritatem ; 
non  esthoc  modoprstereundum,nequetanta  mors 
animffi  contemnenda.  Est  enim  quod  tecum  agi 
possit  :  quia  non  sicut  de  animo  meo  '  nihil  am- 
plius  possum  dicere,  nisi  ut  credas  mihi,  quod  si 
nolueris,  non  invenio  quid  faciam  :  ita  etiam  cum 
de  ipsa  luce  animorum,  quam  rationales  mentes 
quanto  puriores,tanto  tranquillius  intuentur,falsum 
aliquid  existimas,  non  tibi  potest»  si  patienter  au- 
dias.domonstrari  quam  sit  remotissimumaveritate 
quod  sentis.  Sicut  enim  sensum  oculi  tui  sentire 
non  possum,nec  tu  mei,  sed  tantummo do  nobis  de 
bac  re  credere  vei  non  credere  possumus ;  illam 
vero  speciem  quae  utriusque  nostrum  oculis  visibi- 
lis  subjacct,  invicem  nobis  valemus  ostendere  :  sic 
de  aiTeclionibus  animorum  nostrorum  quas  propriaa 
habemus,  credamus  nobis,  si  placet;si  autem  non 
placet,non  credamu8:rationem  autem  veritatis,quae 
nec  mea  nec  tua  est,  sed  utrique  nostrum  ad  con- 
templandum  proposita,  sine  pervicacise  caligine^ 
serenatis  mentibus  pariter  attendamus. 

CAPUT  HL—  Nec  alia  documenta  tibi  proferam^ 
quibus  Manichsi  nrror  apparet,  quam  ex  epistola 
tuu  .Scribi  s  habsre  ie  et  agere  gratias  ineffabili  ac  sacra- 
Hssimae  Majestati^ejusque  primogenito  omnium  tumr 
num  regijesu  Chrislo.Dic  mihiquorum  luminumsit 
rez  JesusChristus?  Eorumnequs  fecit,an  eorum  que 
genuit?  Nos  enim  dicimus  Deum  Patrem  genuisse 
Filium  flsqualem  sibi^creasseautem  pereum,hoce8t 
oondidisse  ac  fecisse  creaturam  inferiorem,qus  uti- 
que  non  est  quod  est  illequi  fecitet  per  quem  fecit. 
Itaque  quoniam  per  eum  fecit  secula,  recte  ab  Apo- 
stolo  dictus  est  Rex  saeculorum  (I  Tim.  i,  17),  tan- 
quam  superior  inferiorum,etregendi  poten8,regen8 
ea  qu8e  regimine  indigeant.  Tu  autem  cum  Jesum 
Christum  regem  luminum  appellas ;  si  genuit  ea 
cur  non  sunt  squalia  generanti?Si  autem  dicis 
aequalia,  quomodo  rex  eorum  est,  cum  regem  ne- 
cesse  sit  regere,  nec  ullo  pacto  fleri  possit  ut  sint 
ea  qufle  reguntur  eiaquoregnunturaequalia*?quod 
si  non  genuit,  sed  fecit  hflec  lumina,  qusero  unde 
fecerit  ?  Si  de  se  ipso  propagavit,  cur  ergo  inferiora 
sunt  ?  cur  degeneraverunt*?Si  autem  non  de  se  ipso, 
dic  unde  ?  An  forte  nec  fecit  nec  genuit  lumina  qui- 
bus  regnat  ?  Habent  ergo  originem  propriamatque 
naturam,8ed  profecto  invalidiorem,  ut  a  potentiore 
vicino  vel  patiantur  seregi  velcupiant.Nonne  cogno- 
scis,  si  ita  est,  excepta  gente  tenebrarum  jam  duas 
6880  natura8,alteram  alterius  egere  auxilio,  sed  neu- 
tram  ex  alterius  pendere  principio  ?  Hanc  profecto 

*  Editi,  quia  sicut  de  anvno  meo ;  detracta  negante 
particula,  quam  ex  CarnotenBi  codice  restituimas. 
.  *  Ila  CarDotensis  Ms.  Editi,  timiUa. 
J  fix  ll8.  eodem  addimus,  eur  degenerwerunt? 


opinionem  tu  repudiabis,  quoniam  Manichaeo  ma- 
xime  adversa  e8t,quinon  duae  natura8,regemlami 
num  et  lumina  qus  reguntur,8ed  duas  natura8,re- 
gnum  luminum  et  regnum  tenebrarum  persuadere 
conatur.  Refugies  igitur  ad  id,  ut  genita  dicas  hM 
lumina :  ubi  cum  quaesiero  cur  infirmiora  8int,con* 
tendere  fortasse  tentabis  «qualia.Sed  cum  retulerOy 
Quffi  causa  est  ut  regantur  ?  negabis  regi.Hinc  res- 
pondebo,  Cur  habent  regem  ?  Ubi  non  video  quld 
restet  ingenuitati  tnffi,nisi  uttepoBniteattaleostium 
posuisse  in  epistola  tua,per  quod  tu  ipse  exire  non 
possis.Sed  etiam  cum  te  pcBoituerit,  et  dixeris  non 
ideo  Manichaeum  victum  putari  oportere,  quod  ta 
aiiquid  in  litteris  tuis  incautius  posuiati ;  innume- 
rabilibus  locis  de  libris  Manichai  recitabo,Regnum 
lucis  ab  00  vocari  quod  regnotonebrarumnaturali- 
ter  constituit  esse  contrarium  ;nec  regnum,8ed  re- 
gna  :  quandoquidem  in  ipsa  epistola  ruinosi  Fua- 
damenti  cum  de  Deo  Patre  Ioqueretur,iVu//o^inquit» 
in  regnis  ejus  aut  indigente^  aut  infirmo  canstituto* 
Ubi  autem  regna  sunt.quis  tam  csecus  ost  qui  non 
intelligat,£equales  reges  iis  quibus  regnant  omnino 
0880  non  posse  ?  Quid  igitur  tam  vicinum,  si  velia 
advertore,et  tam  conveniens  honestati  poctoris  tui, 
quam  ut  te|non  poeniteat  illud  in  epistola  posuisse  ? 
Est  enim  verissime  Jesus  Christus  rex  luminum, 
nuUo  modo  sibi  aequalium^sed  subjoctorum,  ot  eo- 
rum  roctorbeatorum.PoBniteatautem  tepotiusfuisse 
Manichffium,  cujus  omnes  doceptorias  machinatio- 
nes  veridica  frons  epistolffi  tuae  uno  ictu  ariotante 
subvertorit.  Quia  enim  Christus  luminum  rex  est, 
nec  de  se  ipso  gonuit  inferiora  quibus  rox  osset ; 
nec  ea  vicina  sibi  quibus  regnaret  assumpsit,  que 
noc  genuerit  ipso  nec  focerit,nosirit  duogonora  bo- 
ni,  quorum  neutrum  sit  ex  altero  ;  sod  noc  unum 
indigens  altero,  quod  a  tramite  voritatis  alionum 
ost :  rostat  ut  ea  lumina  quibus  regnat,quffi  utique 
bona  sunt,  quia  inferiora  sunt,  non  gonuerit ;  qula 
propria  8unt,non  U8urpaverit ;  sed  fecerit  ot  oondi- 
derit  Deus. 

CAPUT  IV.  —  Si  volueris  quffirero  undo  fecerit,  et 
imaginari  CGsporisadjutorium  materiequamipse  non 
focit,  ut  ibi  non  videatur  omnipotens  facero  quod 
veiiotynisi  eum  aliqua  ros,  quam  non  focorat,  adja- 
Yarot,rar8U8  inoxplicabiloscaliginas  erroris  patieris. 
Seddictaprophoticasobrio  captuintelligontiffi  subli- 
mi  atque  inoffabili  mdgostati  aptissime  adjuagente, 
Ipse  dixit^,et  facta  sunt ;  ipse  mandavit,  etcreata  iunt 
{Piat,  GXLViii,  5) :  ita  videbis  quomodo  dioatur  in  ca- 
tholica  flde,quod  Deus  de  nihilo  focorit  omnia  bona 
valde  {Gen.  i,  31).  Si  enim  de  aliquo  feoit»  utiqae 
aut  de  80  ipso,aut  non  de  se  ipso :  sed  si  de  so  ipso ; 
non  orgo  fecit,  sod  genuit :  cur  igitur  inforiora  ge- 
nuit?  Nam  eorum  nisi  inferiora  ossont,  rex  esso  non 
posset.  Si  non  do  so  ipso  ;  non  utiquo  de  aliqao 
quod  ipso  non  focit :  alioquin  de  aliono  focit,ol  erat 
jam  bonum  quod  ipsonon  focerat,unde  sibi  regnam 
statueret.  Quod  si  ita  ost.iocipit  non  esse  bonoram 

«  Editi,  epertistkm  adffungvntur  :  ipie  dixitMf^^ff^ 
et  facta  tunt. 


X 


581 


LIBER  DNUS. 


883 


L 

l 


operam  creator;   quia  erat  bonum  quod  ipse  non 
creaverat :  non   enim    de  malo  alieno  lumina  qui- 
bu8  regnaret  efflceret.  Relinquitur  itaque,  ut  si  de 
re  aliqua  fecit,  de  illa  fecerit  quam  ipse  jam  fecerat. 
GAPUT  V.  —  Ita  fit  ut  primas  urigines  conden- 
darum  rerum  de  nihiio  Deum  fecisee  fateamur :  niBi 
quia  forte  inefifabilis  ac  sacratissimae  msgestatis  pri- 
mogenitum  JesumGhristum  esse  dixisti,  non  secun- 
dum  susceptionem  hominis,  in  qua  per  adoptionem 
▼ocatos,  sicut  Apostolus  dicit,  etsicutcatholicacre- 
dit  fides,  fratres*  habere  dignatus  est  quibusesset 
primogenitus  {Rom,  viii,  29) ;  sed  potiussecundum 
ipaam  divinitatis  excellentiam  vis  eum  primogeni- 
t^m  intelligi,  ut  illa  lumina  in  quibus  regnat  fra- 
ires  eJQS  sint ;  non  facti  a  Patre  per  ipsum,  sed  ge- 
niti  a  Patre  post  ipsum  ;  ut  sint  ipsi  postgeniti,  ille 
primogenitus,  omnes  tamen  de  propria  Patris  ea- 
demque  substantia.  Quod  si  ita  credis,  primum  con- 
tradicis  Evangelio,  ubi  etiam  unigenitus  dictus  est : 
El  vidimus^  inquit,  gloriam  ejus  tanquam  unigenili  a 
Patre:  quando*  nullo  modo  verum  diceretur,  si  sem- 
pitama  quoque  virtus  ejus  ac  divinitas,  qua  con- 
aabstantialb  est  Patri  et  est  ante  omnem  creatu- 
ram,  ex  eadem  substantia  fratres  haberet.  Itaque 
oum  et  anigenitum  et  primogenitum  eum  divina 
testentur  eloquia ;  unigenitum,  quia  sine  fratribus ; 
primogenitum,  quia  cum  fratribus  :  non  invenies 
qnomodo  utrulnque  de  illo  secundum  eamdem  na- 
taram  divinitatisinteliigas.  Fidesverocatholicaque 
inter  Greatorem  creaturamque  distinguit,  nullam 
patitur  in  his  duobus  nominibus  intelligendi  diffi* 
oaltatem,  unigenitum  eum  accipiens  secundum  id 
quod  scriptum  est,  Jn  principio  erat  Verbum^  et  Yet' 
hum  erat  apud  Deum,  et  Deui  erat  Verbum  (Joan.  i, 
14,  4) :   primogenitum   autem  univers»  creaturffi, 
secundum  id  quod  Apostolus  ait,  l]t$it  ip$e primoge" 
nUu$  m  multis  fratribus  [Coloss,  i,  18) ;  quos  ei  Pater 
ad  fraternam  socielatem,  non  «qualitate  substenli», 
sed  adoptione  gratis  generavit.  LegeitaqueScriptu- 
ras  nasquam  invenies  de  Gbristo  dictum,  quod  ado- 
ptione  sit  Filius  Dei.  De  nobis  autem  sspissimelegi- 
tor :  Accepistis  spiritum  adoptionis  filiorum ;  adoptiO' 
nemexspectantes,  redemptionem  corporis  nostrt  {Rom. 
vni,  15,   23) ;    Vt  atloptionem  filiorum  recipiamus 
[Galai.  IV,  4) ;  Prxdestinavit  nos  in  adoptionem  filio- 
nm  {Ephes,  i,  5) ;  Gens  sancta,  populus  m  adoptio- 
nm^  (I  Petr,  n,  9) ;  Vocavit  vos  per  Evangelium  no- 
strum  in  adoptionem  glorix  Damini  nostriJesu  Chrisii 
(11  Thess.  II,  12,  13] ;  et  si  qua  talia  recordanti  vel 
legenti  occurrerint.  Aliud  est  enim  per  Patris  excel- 
lentiam  esse  unicum  Filium  Dei,aliud  permisericor- 
dem  g^tiam  accipere  potestatem  filios  Dei  fieri  cre- 

1  In  editis  deerat,  flratres.  Et  paulo  post  loco,  fratres 
tjui  tmt,  legebatur,  semper  ejus  sint,  Itemqae  infra  in 
Mitione  Lov.  ita  ferebatur :  Quoniam  nuilo  modo  verum 
dieeretur,  sempiterua  quoque  virtus  efus  ac  divinitas,  qua 
eoHsubstantiaHs  est  Patri  et  est  ante  omnem  creaturam, 
nisi  ex  eadem  substantia  semper  haberet,  Hos  aiioBqae 
paanm  locos  emendamus  ex  uarnotensi  Ms* 

SForte,  quod, 

*  8ie  etiam  legit  Ambrosius,  sermone  6,  in  Pial.  118, 
GrBce  est,  iao$  eis  peripSiMn. 


dentes  in  eum.  DeditetSt  inquit,  poteslatem  filios  Dei 

fieri.  Non  ergo  erant  natura,  cum  potestatem  ut  fie- 

rent  acceperunt  credendo  inipsum,cuiunico7207ip«- 

percit,  sed  pro  nobis  omnibus  tradidit  eum  (Rom.  viii, 

32] ;  ut  apud  se  unigenitum,  ad  nos  primogenitum 

faceret.  £x  ilio  igitur  quod  unigenitus  est,  non  ex 

carne,  non  ex  sanguine,  non  ex  voluntate  viri,  ne- 

que  ex  voluntate  carnis^  sed  ex  Deo  natus  est :  ex 

illo  autem  quod  primogenitus  in  Ecclesia  fratribus 

factus  est,  Verbum  caro  factum  est^  et  habitavU  in  tio- 

bis{Joan.  i,  12, 14).  Nos  quoque  in  quantum  natura- 

iiterfilii  irs  fuimus  {Ephes,  ii,  3),  hoc  est  vindicte 

fiiii,    vinculo  mortalitatis  obstricti,  quamvis  illo 

creanteatqueinstituente,  qui  procul  dubio  asummis 

usque  ad  ima,  omnia  in  mensura  et  numero  et  pon- 

dere  disponit  et  format  (Sap,  xi,  21},tamen  excar- 

ne  et  sanguine  et  ex  ? oluntate  carnis  nati  sumus  : 

in  quanlum  autem  accipimus  potestatem  filii  Dei 

fieri,  nec  nos  ex  carne  et  sanguine,  aut  ex  volun- 

tate  viri,  aut  ex  voluntate  carnis,  sed  ex  Deo,  non 

quidem  coequante   natura,   sed   adoptante  gratia 

nascimur. 

GAPUTVL — Deindesijam  concederem  nonesae 

unicum  Patri  Jesum  Ghristum,  secundum  ejusdem 

substantiae  divinitatem,  sed  habere  fratres  post  se 

natos  quibus  esset  primogenitus,  quomodo  rex  eo- 

rum  esse  posset  ?  Qusso  te,  an  auderes  dicere  eo 

fortiorem  natum  esse,  quo  priorem  ?  Puderet  certe 

ita  sentire.  Non  autem  ita  sentis :  quid  igitur  sentis? 

Leni  animum  tuum,  et  placabilem  te  redde  consi- 

derandffi  sine  pertinacia  veritati.  Hoc  enim  etiam 

abs  te  requiram,  quomodo  intelligas  primogenitum 

Jesum  Ghristum  in  illa  divina  atque  optima  ffiter- 

naquesub8tantia:utrumtemporeprimusestgenitu8, 

ut  posteriores  natos*  in  iilo  regno  intelligamus  qui- 

bus  est  primogenitus  ;  neque  possimus  dicere  quot 

horif  vel  diebus,  mensibasque  aut  annis  major  sit, 

qui  ortusestprior;  sed  tamenaliquointervalloatque 

spatio  temporali  bas  generationes  discretas  esse  cogi- 

temus :  an  vero  non  tempore,  sed  ipsa  excellentia 

sublimioris  utique  majestatis,  qua  etiam  rex  esse 

fratribus  luminibus  meruit,  primogenitum  accipia- 

mus,  tanquam  in  aliquo  genitum  principatu.  Si 

responderis  cam  tempore  fratribus  priorem  esse  at- 

que  majorem:  ut  jam  ex  hoc  ei  regnum  in  fratrea 

delatum'  esse  contendas,  quod  eos  nascendo  prs- 

cesserit,  ot  aliquando  ipse  fuerit  cum  illi  nondum 

essent;  quid  dicis,  frater?  Itane  prfficipitabis  cortu- 

am  in  hoc  impietatisabruptum,utexistimesinillam 

divinam  summamque  naturam  mutabilitatem  tem- 

pori8cadere,etcreda8ibi  aliquid  existere,  quod  ante 

non  fuerit?  An  quia  oportebat  inde  adversus  tene- 

brarum  gentem  iumina  progredi,progressiones  ipsas 

generationes  vocss,  quas  temporaliter  factas  putas, 

ut  temporaliter  pugnaretur?Non  ergo  poterat  unum 

lumen  sutficere,  quod  totum  illud  bellicum  negotium 

divina  virtute  perageret.  Aut  si  multis  opus  erat» 

1  lo  Carnotensi  Ms.  ut  posteriore  tempore  natoi. 

s  Editi,  regnum  insuper  deiatum,  Castigantur  ex  Ce^^ 


notensi  Ms. 


583 


CONTRA^SECDNDINDM  MANICHiEDM,  S.  ADQDSTINI 


38« 


hocDe  in  spiritualibus  sentiendum  estS  ut  angus- 
tum  arbitremur  aditum  fuisse,  qua  simul  exire  non 
possent,  ut  ex  eo  quod  unus  e  fratribus  prior  exisset, 
et  primogenitus  dici  et  rex  Oeri  csteris  mereretur? 
Nolo  minutatim  singula  persequi,  ne  ingenio  tuo 
f  aienti  ex  paucis  cuncta  conspicere,  nimis  onerosus 
sim.  Erige  igitur  aciem  mentis,  nebulas  contentio- 
nis  absterge.  Video  profecto  neqoe  secundum  loca» 
neque  secundum  tempora,  motus,  progressus,  ex- 
ortus,  occasuSy  uilasve  conversiones'  fieri  posse, 
nisi  in  creatura  mutabiii :  quas  tamen  nisi  esset  ex 
artifice  et  conditore  Deo,  non  dixisset  ApostoluSi 
Et  coluerunt^  ei  servierunt  creaturx  potius  quam 
Creatori,  qui  est  benediclus  in  sxcula  {Rom.  i,  25). 
CAPUT   VII.  —  In  hao  enim  sententia  maxime 
duo  sunt  necessaria,  qusB  mecum  intuearis  peto  : 
unum,  quia  si  creatura  aliena  esset  a  Deo,  non  ejus 
creator  Deus  ab  Apostolo  diceretur :  alterum,  quia 
si  unius  ejusdemque  substantiaB  Creator  et  creatura 
esset,  non  reprehenderentur  quia  servierunt  crea-> 
turaepotius  quam  Creatori  ;quoniamcuioumqueser- 
vissent^  ab   eadem   natura  atque  substantia  non 
recessissent.  Quomodo  enim   nemo  potest  servire 
Filio  qui  non  serviat  et  Patri,  quia  utriusqueest  una 
substantia :  sic  nemo  potest  servire  creaturas  nisi 
serviens  Creatori,  si  esset  utriusque  una  substantia^ 
Unde  si  jam   discernis  et  sapis,  plurimum  atten- 
deres  esse  inter  Creatorem   et  creaturam :  atque 
oportet  intelligas  prolem  Greatoris  non  esse  creatu- 
ram  :  nam  si  esset,  non  esset  inferior,  sed  aBqualis 
ejusdemque  substantiaB' ;  ac  per  boc  quisquis  co- 
leret  eique  serviret,   simul  etiam  Creatori  ejus  et 
Patri  cultum  servitutemque  prsberet.  Cum  verore- 
prehenduntur  ab  Apostolo,  et  detestabiles  habentor 
qui  coluerunt  et  servierunt  creaturs  potius  quam 
Greatori,  satis  ostenditur  iilius  et  hujos  diversas  esse 
substantias.  Sicut  enim  non  potest  videri,  hoc  est^ 
intelligi  Filius,  nisi  in  ipso  inteIligaturetPater;ipse 
enim  dicit,   Qui  me  viditf   vidit  et  Patrem  (Joan. 
xiv,  9) :  sic  non  potest  coli  Filius  nisi  in  eo  colatur 
et  Pater.  Et  ideo  si  creatura  Filius  esset,  non  cole- 
retur  sine  Creatore,  neque  damnareutur  qui  crea- 
toram  potius  quam  Creatorem  coJuerunt.  Perspiois 
itaque  jam,  ut  arbitror,  non  tibi  congruere  ut  dicas 
primogenitum  secretissim»  atque  inefTabiiis  maj&- 
statis,  et  omnium  luminumregem  Jesum  Christum, 
nisi  manichsus  esse  destiteris,  utcreaturam  aCrea- 
tore  discernas ;  ut  Jesus  Christus  et  unigenitus  sit 
secundumid  quod  VerbumDeiest,  DeusapudDeum 
(Id,  1, 1)  pariter  incommutabilis  et  pariter  sBternus, 
non  rapinam  arbitrans  esse  cequalis  Deo  {Pfiilipp, 
II,  6) ;  et  primogenitus  omnis  creaturs,  secundum 
id  quod  in  ipso  condita  sunt  omnia,  in  coBlis  et  in 
terra.  visibilia  et  invisibilia.  Agnoscis  enim,  ut 

*  Ita  CarDoteDiis  M«.  At  editi,  hoc  nunc  spiritualius 
sentiemium  est. 

>  Vettit  codez  CarnoteDsiB,  illasve  conversiones. 

*  Edili  nec  tihi  esse  inferiorem,  sed  mqualem  ejusdeni' 
que  si^stantim.  Verior  veteris  codicis  CamoteofiB  leetio 
oio  per  dos  restituta. 


opinor,  verba  Apostoli   ad  Colossenses  [Coloss.  i, 
^5, 16). 

CAPUT  VIII.  —  Quapropter   cum  abs  te  qaffiro, 
unde  sit  facta  universa  creatura,  quamvis  in  suo  ge- 
nere  bona,  Greatore  tamen  inferior,  atque  illo  in- 
commutabili  permanente  ipsa  mutabilis;  non  inve* 
nies  qui  respondeas,  nisi  de  nihilo  factam  esse  fatea- 
ris.  Et  ideo  potest  vergere ad  nihilum,  qoandopeccat 
illa  creatura,  et  portio  qus  potest  peccare,  non  ot 
oihil  sit^  sed  ut  minus  vigeat,  minosqoe  firma  slt. 
Nam  minus  vigere  et  minus  valere,  si  omnioo  per- 
ducas  ad  oltimum,  remanet  oihil.  Diligit  ergo  sponte 
vanitatem,  cum  deserta  soliditate  veritatis  opinabilia 
sequitur,  id  est,  mutabilia.  Cum  autem  inde  meritas 
poBnas  luit^  subjicitur  non  sponte  vanitati,  sioutsub- 
jecta  est  in  homine  peocante.  Hino  enim  ait  Apos- 
tolus,  Omnis  creitura  vanitaii  subjecta  est,  nonsponte 
(Rom.  VIII,  20) :  quia  et  in  homine  omnis  est.  Inest 
quippe  homini  et  invisibile  quid  secundum  animum, 
et  visibile  secundum  corpus:  omnis  autem  creatura 
partim  est  visibilis,  partim  invisibilis :  nec  tamen 
omnis  in  pecore,  cui  mens  intellectualis  non  inest. 
In  spem  sane  subjeotam  esse  dicit^  propter  miseri- 
cordiam  liberantis  per  remissionem  peccatorum  et 
adoptionem  gratiaB.  Tu  vero  si  fateri  noluerisaPatre' 
per  Filium  in  bonitate  Spiritus  sancti,  quae  Trinitas 
consubstrntialisetsBternaetincommutabilissemper 
manet,  de  nihilo  factam  esse  creaturam,  bonam  qai« 
dem,  sed  tamen  imparem  Greatori  atque  mutabilem; 
cogeris  utique  sacriiegia  dicere,  utaliquid  Deus  dese 
ipso  genuerit  quod  non  sit  ttquale  gignenti,  et  poa- 
sitsubjicivanitati.  Autsiffiqualedixeris,eritutrum- 
que  mutabile.  Quae  major  impietas,  quam  ista  cre-    . 
dere  ac  dii^ere  et  malle  perversa  opinione  Deom  in 
deterius,  quam  correcta  ratione  se  ipsum  in  meliua 
commutare  ?  3i  autem  timueris  dicere  mutabilem 
Deum,quiareveramagnaestetaperti88imaimpieta8; 
dixeris  etiam  creaturam  esse  incommutabilera,  ot 
eam  parem  facias  Creaton,  et  unius  ejusdemque 
8ob8tanti£B:rur8UjBtibituaepistolarespondebit.Unde 
enim  est  anima  illa,  quam  ponis  in  medio  spirituum, 
cui  a  principio  dicis  naturam  suam  dedisse  victoriam  ; 
eique  legem  conditionemque  proponis,  quia  si  una 
cum  spiritu  virtutum  fecerit^  habehit  cum  eo  vitam  per- 
petuam,  illudque  possidebit  regnum  ad  quod  Dominue 
naster  invitat ;  si  vero  ab  spiritu  vitiorum  incipiat  ira- 
hif  ac  post  consensumpcRnitudinem  yerat,  habebitha» 
rum  sordium  indulgeniiaR  fonlem,  Uis  certe  verbis  ex 
epistola  tua  recognitis,  simuletiam  recognoscis,  mu* 
tabilem  te  animaB  constituisse  naturam.  Aliquando 
enim  consentire  spiritui  vitiorum,  ac  rursus  poenitu- 
dinem  gerere,  qui  est  aliud  quam  nunc  in  meJius, 
nuno  in  deterius  commutari  ?  Et  hoc  te  manifestis- 
simaveritascompulitdicere.  Ipsaenim  anima  tua, 
sidissimularevelles*,  urgerette  attendere  mutabi- 
litatem  suam,  et  toties  ex  quo  natus  es,  pervariaa 
voluntates,  doctrinas  obliviones,  oonsensionesque 

t  Sic  in  veteri  oodioe.  Ai  in  excusis^  nisi  dissismuiarM 
velles,  Minuf  recte* 


585 


LIBER  UNUS. 


S86 


mutata,  testis  sibi  fieret,  ac  nulla  extriasecus  do- 
cumeuta  quseritaret. 

CAPDT  IX.  —  Nisi  forte  hoc  te  acyuvari  putas, 
ut  dioas  incommutabiiein  esse  animam,  quia  sub- 
junxisti  dicen?  :  Non  enim  propria  voluntate  pecca- 
vUf  sed  cUterius  duclu ;  camis  enim  commixtione  du- 
eiturf  non  propria  voluntate.  In  qua  sententia  forte 
faoc  vis  intelligi,ut  scilicet  anima  in  natura  propria 
sit  incommutabiliSyin  alterius  vero  naturs  commi- 
xtione  mutabilis  :  quasi  vero  quaratur  cur  ita  sit, 
et  non  quia  ita  est.  Jam  hoc  modo  etiam  Hectoris 
et  Ajacis,imo  vero  cunctorum  hominum  atque  ani- 
mantium  corpora  invulnerabiliadicerentur,si  abes- 
set  ictus  et  casus,  quibus  eis  vulnus  possit  infligi. 
Sed  niniirum  propterea  solius  Acbillis  corpus,  sive 
poetioo  Ogmento,si?e  aliqua  occultiorevi  rerumin- 
vulnerabile  dictum  est  S  quod  etiara  tela  cum  in- 
graerent,  non  penetrabatur  :  et  ez  qua  parte  pene- 
trari  potuit,  ex  hac  utique  invulnerabile  non  fuit. 
Sic  anima  si  esset  incommutabilis,  ita  nullius  rei 
permixtione  commutaretur,  sicut  corpus  quod  est 
invulnerabile,nullius  rei  contactu  aut  impetu  vul- 
neratur.  Itaque  nos  quia  Dei  Verbum  inconta- 
minabile  dicimas,  etiam  carne  mortali  et  vulnera- 
biii  as8umptH,ut  nos  et  mortem  et  quaelibet  incom- 
moda  corporis  contemncre  doceret,  natum  de  vir- 
gine  credere  non  timemus  :  vos  autem  quia  impia 
perversitate  contaminabilem  Filium  Dei  creditiSi 
cami  eum  permittere  formidatis  ;cujus  tamen  su- 
bstantiam  anima  naturam  '  esse  perhibentes,  ita 
commixtum  carni  asseveratis,  ut  etiam  in  deterius 
Gommutatumnondubiletisopinari.Eligeigiturquid 
veliscutrumDeum  commutabilem  dicere  vel  credere, 
Qtdecommutabilis  Patris  substantiacommutabilem 
prolem  genitam  esse  paritercredas  ;  qu(B  quantasit 
impietas^profectosentis:  an  incommutabilemDeum 
dicere,8ed  tamen  de  substantiasua  prolem  genuisse 
motabilem  ;  quodnihilominusvides  quam  impieab- 
sardeque  dicatur:an  veroitaDeumincommutabilem 
confiteris,  ut  etiam  quod  de  substantia  sua  genuit, 
equaliter  non  mutetur,  pariterque  sit  summum  ac 
pnestantissimum  bonum,ipsumquesumme  essead 
eamdem  modum  permansioneinviolabili  obtineat; 
caBtera  vero  inferiora  bona,  quam  creaturam  voca- 
ma8,noD  de  ipso,  nam  essent  aequalia ;  sed  tamen 
qaia  bona,  ipse ;  quia  non  squalia,  de  nihilo  fece- 
rit :  quod  si  credis^impius  non  eris,  et  oblivisceris 
Persas,  et  noster  eris. 

CAPUT  X.  —  At  enim  ait  Apostolus,  ifon  esl  no- 
bii  cotluctatio  adversus  camem  et  sanguinem^  sed  adr 
verius  principatus  et  potestates  (Ephes.  vi,  12),  qui  * 
ad  amorem  proprii  fastus  et  honoris  voluntate  im- 
pia  declinando,  animis  piis  reditum  invideant.  Sed 
hoc  interest  inter  vestram  opinionem  et  nostram  fl- 
dem,quia  vos  eosdem  principes  ex  sua  propria  qua- 
dam  natura  exortos,  quam  Deus  nec  genuerit  neo 


'  Ita  codez  CamoteDBis.At  ed\i\,occultiori  ut  in  rerum 
uatura  invulnerQbtle  dictum  est, 

*  Am.  et  Camonensis  Ms.,  cujus  tamen  iubstantia  m 
embnm  naturam  esse,  etc. 

•  Sic  editl.  At  Hm.»  qum. 


Pairol.  XLII. 


fecerit,  sed  habuerit  fleterna  vicinitate  contiguam, 
adversus  Deum  belligerasse  arbitramini,  eique  in- 
tulisse  ante  ^  commixtionem  boni  et  mali.  Magnum 
primo  necessitatis  malum,  quod  illis  substantiam 
suam  affligendam  pertubandamque,in  errore  com- 
mutandam  atque  oblivione  sui  penitus  deroergen- 
dam  commiscere  cogeretur,ut  liberatore,correctore, 
emendatore,prfficeptoreindigeret.Quod  cernis  quam 
stulte  fabuloseque  dicatur,  quanto  scelere  impieta- 
tis  obstringat.  Nobis  aulem  per  christianam  fldem 
persuasum  est,  non  esse  contrarium  Deo  qui  sum- 
me  est,nisi  quod  omnino  non  est:  quidquid  autem 
aliquo  modo  est,  ab  illo  qui  summe  est  habere  ut 
quoquo  modo  8it,atque  in  suo  genere  bonum  esse; 
sed  alia  magis  esse,  alia  minus  :  atque  ita  omnia 
bona  qus  a  conditore  Deo  facta  8unt,certis  ac  dis- 
tributis  gradibus  ordinata  partim  locorum  inter- 
vallis  ac  sedibus,  sicut  omnia  corporalia ;  partim 
meritis  naturalibus,8icut  anima  prseponitur  corpo- 
ri ;  partim  meritis  prsmiorum  atque  pasnarum^si- 
cul  anima  vel  attollitur  ad  quietem,  vel  doloribus 
subditur.Ac  per  hoc  illi  principes,  contra  quos  ha- 
bere  nos  colluctationem  dicit  Apostolus,  poenam 
peccatorum  suorum  priores  patiuntur  ut  noceant. 
Nullus  enim  invidus  ut  alterum  IsBdat,  non  sibi 
prior  ipse  tormento  est.Nocent  autem  infirmioribus 
fortiores  :  nam  nullus  alterum  superat,nisi  quo  est 
potentior  :  sed  tamen  ipsi  infirmiores  sunt  princi- 
pes  iniqui  in  praesenti  *,  quam  si  in  statu  pristino 
atque  justitia  permanerent.Interest  autem  undo  sit 
quisque  alio  fortior;  utrum  corpore,ut  equi  homi- 
nibus  ;  an  anim®  natura,  ut  rationale  irrationali  ; 
an  affectione  animi,ut  virtuosus  injusto';an  ordine 
potestati8,ut  imperator  milite  aut  provinciali.Potes- 
tas  autem  a  summaDei  potestate  omnino  dari  credi- 
tur;8sepeetiamdeterioribu8inmeIiores,idest,iniqui8 
in  eos  qui  vel  jam  tenent  justitiam,velad  eamtenen- 
dam  pervenirenituntur:adhocenimdatur,utprobati 
per  patientiam  manifesti  flant(ICor.xi,19],vel  sibi  ad 
spem^vel  aliis  ad  imitationem.Scten/ei,inqoit  Aposto- 
lus,  guoniam  tnbulatio  patientiam  operatur,  patiefitia 
probationemfprobatiospem(Rom,y,  3, 4).  Ex  quo  genere 
certaminis  est,cum  bomo  fldelis  adversus  principoB 
et  potestates  pr8evaricatorumangelorum,etadver8U8 
spirituaiia  nequitifle  colluctatur ;  cum  illi  accipiunt 
tentandi  potestatem,ille  prsecepta  tolerandi :  ex  quo 
fit  ut  in  re  inferiore  superent,in  potentiore  superen- 
tur  :superant  plerumque  corpus  infirmiu8,et  mente 
firmiore  superantur  ^.Gontra  vim  quippe  eorum  pa- 
tientia  pugnatur,  contra  insidias  prudentia  ;  ut  ad 
perniciosam  consensionem  neccogendo  nosilectant, 
nec  fallendo  decipiant.Quoniam  vere  virtus '  et  sa- 
pientia  Dei  est,  per  quam  facta  sunt  omnia ;  pro- 

*  Editi,  intuHsse  aWe.CarnotensiB  codeT,intuliise  ante; 
Bapple,  belium, 

>  Vttus  codex  Carnoteosis  omittit,  in  prmsenti, 

>  Idem  codex  Caraotensis,  utjustus  infusto. 

^  Editi  Er.  et  Lov.,  superatur  pterumque  corpus  infir* 
mius^et  tenenie  firmiore  «tf/>«ra/ur.Ca8tigantur  ope  codi- 
cis  Carooteusis. 

*  Editi  :  Ouoniam  fure  t;tr/ta,etc.,pauloque  post^prop- 
terea  nihii  fiunt  quM  facta  nm<,eumfuperu)ra,etc.Emen- 
dantur  ex  eodem  Camotensi  codice* 

19 


587 


CONTRA  SECDNDINUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


588 


F  ' 


.1 


pterea  in  his  quae  facla  sunt,  cum  superiora  ad  in- 
feriora  declinant,  ubi  est  omne  peccatum  et  omne 
quod  dicitur  malum,vi9  imitatur  virtutem,et  falla- 
oia  sapientiam  :  cum  vero  ea  que  declinaverant 
recarrunt,et  redeunt,  magnanimitas  virtutem,  doc- 
trina  sapientiam  imitatur.  Ipsum  etiam  Deum  Pa- 
trem  peccantes  imitantur  impia  superbia,  justi  pia 
liberalitate.  Spiritum  denique  sanctum  iniquorum 
cupiditaSy  rectorum  charitas  imitatur  :  utrique  ta- 
men  ab  imitatione  Dei,  a  quo  et  per  quem  et  in 
quo  naturaB  ipsas  factssuntyrecedereySed  illivitiosa, 
illi  laudabili.Nec  mirum  si  quando  perficientes  de- 
fioientesque  confligunt,imitatio  deflcientium  a  pro- 
ficientium  imitatione  superatur  :  illi  enim  elatione 
praBcipitantur,  isti  humilitate  consurgunt. 

Si  autem  movet  cur  mente  fortiores  inflrmiores 
sint  corpore  ;  non  est  mirum»ut  peccatorum  remis- 
sioneiiberati,  mortalitate  corporis  exerceantur.cu* 
jus  immortalitate  coronabuntur.  Non  enim  facile 
supplicium  devitatur,  nisi  ille  qui  eo  solvitur  *^ 
meritis  vicerit.  Unde  Apostolus  :  Si  autem  Christus 
in  vobis,corpus  quidem  mortuum  esl  propter  pecca- 
tum^spiritus  autemvitaest  propter  justitiam.Si  autem 
Spiritus  ejus^qui  suscitavit  Jesum  Christumex  mortuis^ 
habitat  in  vobis  ;  qui  suscitavit  Jesum  Christum  ex 
mortuiSf  vivificabii  et  mortalia  corpora  vestra  per  in- 
habitantem  Spiritum  ejus  in  vobis  (Rom,  viii,  10,11), 
Animus  igitur  mortalem  propter  supplicium  peo- 
cati  carnem  gerens,  si  commutatus  in  melius>  non 
secundum  mortalem  carnem  vixerit ;  et  ipsam  in 
melius  comn7utat,et  immortale  corpus  habere  me- 
rebitur :  sed  hoc  in  flne,  quo  novissima  inimica 
destruetur  mors,  cum  corruptibile  hoc  iuduerit  in- 
corruptionem  :  non  fabuloso  illo  globo  vestro ;  sed 
ea  mutatione  de  qua  dicit,  Omnes  resurgemus^  sed 
non  omnes  tmmtita6tmur.Cum  enim  expressisset  di- 
cens,£/  mortui  resurgent  incorrupU,  et  nos  immutabi- 
mur;  tunc  contexendo  subjunxit,ostenden8  qualem 
diceret  immutationem,  et  ait  :  Oportet  enim  corrup^ 
iibile  hoc  induere  incorruptionem,  et  mortale  hoc  in- 
duere  immortalitatem,Quaisi\onem  quippe  tractabat 
de  corpore  resurgentium,  quam  sic  posuerat  :  Sed 
dicet  aliquiSf  Quomodo  resurgent  mortui  ?  quo  autem 
carpore  venient  (I  Cor.  xv,  26,  51,  52,  53,  35)?  Lego 
itaque  totum  ipsum  locum  pia  cura  intentus,  non 
perlinaci  contentione  turbatus,  et  ingenium  tuum 
Deo  adjuvante,  nuUo  explanatore  desiderato,  nihil 
aliud  quam  id  quod  dico  reperies:  et  tunc  ad  illud 
quod  tractare  institueramus  animumrevoca,et  vide 
jam^si  potes,  non  hoc  me  dicere,  quod  justi  contra 
nihil  pugnant,  sed  contra  eas  substantias  quae  de- 
fecerunt  non  stando  in  veritate. 

CAPUT  XI.  —  Deflcere  autem  non  jam  nihil  est, 
sed  ad  nihilum  tendere.  Cum  enim  ea  quae  magis 
sunt,  declinant  ad  ea  qus  minus  sunt,  non  illa  in 
qu8B  declinant,  sed  illa  qum  declinant  deflciunt,  et 
minus  esse  incipiunt  quam  erant :  non  quidem  ut  ea 
sint  ad  que  deoiinaverunt,sed  pro  suo  genere  minus. 

1  In  ezca8i0,9tit  eotsolvit ;  melius  in  CamotenBi  Vi%.,qui 
faw/vi^ur.  Posteaaatemlegendumvideturyme/itM  uixerir. 


Non  enim  cum  animus  ad  corpus  declinat,  corpae 
efflcitur;8ed  tamen  defectiTO  appetitu  quodam  mo- 
do  corporascit :  ita  et  angelica  qufiBdam  sublimi- 
ta8,cum  magis  delectata  est  suo  dominatu  in  seip- 
8a,ad  id  quod  minus  est  inclinavit  a£fectumyet  mi- 
nu8  esse  ccspit  quam  erat,  et  pro  suo  gradu  teten- 
dit  ad  nihilum.Quanto  enim  quequerea  minuBest, 
tanto  VLcinior  nihilo  est.  Cum  autem  isti  defectus 
voJuntarie  flunt,  recte  reprehenduntur,  et  peocata 
nominantur.  Cum  autem  sequuntur  istas  volunta- 
rias  defectiones  incommoda,  molesti»,  dolores,  ad- 
versitates,  quaB  omnia  contra  voiuntatem  patimur  : 
recte  utique  peccata  vel  suppliciis  puniuntury  vel 
exercitationibus  diluuntur.Qua  si  animo  8ereno  in- 
tueri  veliSjprofecto  desines  accusare  natura8,atqae 
ipsas  in  crimen  vocare  substantias.  Siquid  autem 
de  hac  re  copiosius  explicatiusque  desideras,  lege 
tres  libros  nostros  qui  inscribuntur,  De  Libero  Ar> 
bitrio,quo8  in  CampaniaNoleBpoterisinvenireapud 
Paulinum  nobilem  Dei  famulum. 

CAPUT  XIl.  —  Nunc  vero  meminisse  debeOy  cpi- 
stolffi  me  tus,quam¥is  multo  longiore,tamen  epistola 
respondere.Ideo  quippe  in  aliis  non  tacui,  ne  ukiique 
cogar  eadem  dicere.Sed  promiseram  ex  litteria  tais 
tibi  persuadere,quam  falsa  credideri8,et  quam  vera 
sit  fidei  catholicflB  assertio.  Certe  enim  omnis  inter 
no8  discretio  est,  quod  vos  substantiam  quamdam 
malum  esse  dicitis :  nos  vero  non  substantiam,  sed 
inclinationem  ab  eo  quodmagisestjadidquodminue 
e8t,malum  esse  dicimus.Audi  igitur  idipsum^.Ponis 
enim  in  epi8tola,et  dicis  de  anima,quod  carnis  per- 
mi8tioneducaturadpecoatum,nonpropriavoluntat6: 
atque  ibi  8tatim,credo  cum  videres.si  itae8t,8ubve- 
niendum  esse  ab  omnipotente  Deo  prorsus  omni 
anim86,nullamqueomninodeberedamnari,quoniam 
non  vdluntate  peccaret,  quo  constituto  everteretur 
sententia  quam  Manichffius  desuppHciisanimarum 
etiam  de  lucisparte  venientiumterribiliterpersonat; 
vigilantissime  subjeoisti  dicens,i4<«t,  cum  se  ipsam 
cognoverityConsentiat  malo^et  non  se  armst  contra  ifti- 
micum,voluntatesuapeccavit,Bene  quidem  quod  ali- 
quando  conflteris  fleri  posseutsuavoluntateanima 
peccet:  sed  cui  tandem  malo  si  consentiat^voluntate 
sua  peccat?  Bi  certe  quod  substantiam  dicis  esse. 

CAPUT  XIII. —  At  ego  jam  tria  qusdam  video  :  ta 
quoque,ut  opinor,  mecum  vides.  Anima  enim  con- 
sentiens  malo,et  ipsum  malum  cui  consentiturdao 
sunt,  tertia  est  autem  ipsa  consensio  :  non  enim  et 
hanc  0880  animam  dicis,  sed  animse.  Horum  igitur 
trium,ecceanima  substantia  est^malum  etiam  illud, 
cui  anima  consentiendo  voluntarie  peccat,ex  vestra 
opinatione  substantia  est :  qutero  igitur  quid  sitipsa 
consensiOjUtrum  ipsam  8ubstantiam,an  in  substan- 
tia  esse  dicatis.Sienimsubstantiam  essedixeriSynoii 
jam  duas  8ubstantia8,sed  tres  opinaberis.  An  pro- 
pterea  duas,  quod  anims  consensio,  qua  consentit 
malo,ejusdem  substantiaDOst  cujus  ipsa  anima?  Jam 
ergo  qusBro,  malane  an  bona  sit  ista  consensio.  Si 
bona  est,  non  utique  peccat  animai  cum  oonBentit 

1  Carnotenaif  Mi. :  Audi  igiiur  et  ipmm. 


*~f. 


589 


LIBER  UNUS, 


590 


inalo.NoD8oluinautemverita8c)amat,8edtu  quoque 
scribis,  tunc  eam  voluntate  peccare.Mala  estigitur 
ista  con8en8io,ac  per  hoc  etiam  anima  8ub8taiitia; 
8i  et  anims ^ubstantia  e8t,et  utrumque  una 8ub8tan- 
iia.Videene  quo  coaclus  e8;ut  animamet  illud  ma- 
lum,  non  jam  unam  8ubstantiam  bonam,  alteram 
iDaIam,sed  duas  malasesse  perhibea8?Hic  fortasse 
conaberis  consensionem  culpabilem  non  anim»  tri- 
buere  qus  conaentit  maIo,8ed  ipsi  malo  cui  consen- 
tit :  ut  boc  modo  possint  esse  duaa  8ub8tantiaB,una 
bcma,altera  mala;cum  animade  parteboni  essedi- 
citur ;  con?eo8io  vero  ejos  qua  oonsentit  malo,  et 
malum  ipsum  cui  consentit^simul  ex  aiia  parte  con- 
9tituitur,etanima  malssubstantiffi  utrumque  depu- 
tatur.Qiiis  absurdiusdeliraverit^Non  enim  anima 
coDsentit,  si  non  est  ejus  consensio  :  ipsa  autem 
oonsentit :  ejus  est  igitur.Porro  si  ejus  est  consen- 
aio,  et  mala  est  ista  consensio  ;  ejus  est  boc  ma- 
lum.  Nam  si  et  hoc  malum  illius  mali  est  oui  ani- 
macoD8entit,non  habebat  necessehocmalum  prius- 
qnam  ei  consentiret  anima.Quale  igitur  bonumcst 
anima,  cujus  adventu  vel  duplicatur  illud  malum, 
vel  ut  mitius  dicamus,  augetur? 

GAPUT  XIV.—  Deinde  si  substantia  est  ista  con- 
sensio,  quammalam  essecon8tat,invenimus  essein 
immflB  potestate  ut  aliquasubstantia  malavel  sitvel 
non  8it:quandoquidem  ista  consensio  in  anim8B  po- 
testate  est.  Nam  si  non  est^non  ergo  sua  voluntate 
eonsentit.Tu  autem  pro  hac  consensiono,voIuntate 
Boa  peccare  dixisti.  Uabet  ergo  anima,  ut  dixi,  in 
pote8tate,utqufledam  malasubstantiavel  sit  vel  non 
ait.Qnid  est  autem  aliud  substantia  quam  natura? 
Srit  ergoaliquanaturaquHi  ncc  animaenaturalissit, 
qaoniam  si  nolit,non  erit ;  nec  illi  malo  cui  anima 
toluntate  consentit  :non  enim  potestis  dicere  natu- 
nle  malum  esse  gentis  tenebrarum,quod  ibi  aliena 
Tolnntate  instituitur,  hoc  est,  animas  voluntate.Gui 
ergo  naturs  deputabitur  ista  natura,ide8t,istacon- 
lensio.ai  natura  est  qus  neque  animfe,neque  tene- 
bnmmgenti  naturali8e8t,nisi  utcontraManichsum 
disputea.non  duas,8ed  tresesse  naturas?  Quiaetsi 
iliquandofuerunt  du8e,nunctamenjamp08teaquam 
exorta  est  ita  consensio.tres  utique  fact®  sunt.Quam 
Mne  tertiam,  qus  nata  est  ex  anima  consentiente 
nmalo  cui  consontit.quasi  utriusque  filiam  cogeris 
dicere;8ed  cum  e\  duabus  naturis  nata  sit,quarum 
altera  bona  est.altera  mala,  qu8Bro  curnon  aliquod 
fientrum  oatum  sit.Sicut  enim  ex  equo  et  asino  quod 
Dascitur,nec  equus  necasinus  est;itaquod  debona 
ottura  et  mala  natum  est^si  et  ipsa  natura  est^nec 
bonanec  malaesse  debebat.  Tu  autem  consensionem 
malam  es&e  conQteris :  dicis  enim  tunc  animam  vo- 
lontate  eua  peccare,  dum  consentit  malo.  An  forte 
oaturam  bonam  et  naturam  malam  quasi  duos  sexus 
mascnlinum  et  femininum  esse  arbitraris ;  ut  quem- 
tdmodumex  masculoetfeminaoon  aliquid  neutrum 
led  aut  masculus  aut  femina  gignitur,  sic  ex  bono  et 
malo  nonaliquodtertium,quod  nec  bonumesset  neo 
I   malam,06d  alterum  malum  esse  contendas  natam? 


Quod  si  ita  est,  ubi  e»t  illa  victrix  animsB  natura? 

Itane  8eparata*e.°t,utnonalterumbonum  potiusna- 

sceretur?  Deinde  non  vides   te  sexus  diversos  jam 

dicere,non  naturas  ?  Nam  ei  inter  bonum  et  malum 

naturarum  essetdiversitaSfnon  oriretur  ex  utroque 

nisi  aliquodtertium,quod  necbonumpossetesseneo 

malum  :  aut  certe  sterilis  esset  ipsa  commixtio,neo 

inde  tertiasubstantia  pararetur.Si  enim  ex  illis  ani- 

malibus  quae  supra  commemoravi.cumsibi  miscen- 

tur,nihil  aliud  quammulusvel  muIagignitur,quod 

neque  hoc,  neque  illud  sit ;  quanto  magis  ita  fieri 

oportuit  in  tammagna  etsumma  diveraitate  boni  et 

mali?  Aut  si  nulla  ex  eorum  commixtionenovana* 

tnra  exi8terct,mala  non  esset,  etiamsi  bona  esse  non 

posset.Hestat  igitur  ut  tam  incredibiiia  deliramenta 

vitare  nequeamus,  nisi  illam  consensionem,  quam 

constat  malam  esse  atque  culpabilem,fateamurnon 

essesubstantiamysedin  aliquasubstantia  essedica- 

mus. 

GAPUT  XV.  —  Deinde  in  qua  substantia  8it,dili- 

gentissime  requiramus.Quanquam  cui  non  manife- 

8tum  sit,ut  sicutsuasio  non  fit  nisi  in  8uadente,ita 

consensionem  nonessenisi  in  consentiente  natura? 

Anima  ergo  cum  consentil  malo^ipsa  substantia  est 

censensio  vero  ejus  non  est  substantiaJam  cernis, 

ut  arbitror,  in  qua  substantia  sit ;  id  e8t,in  ^nima 

esse  istam  consensionem  profecio  vides,quam  con- 

seosionem  peccatum  es8e,ac  perhocmalum  essenon 

dubitas.Ex  quo  jam  intelligis  fieri  posse  ut  in  bona 

8ub8tantia,8icutiestanima,  8itaIiquod'ma1umquod 

non  est  substantia.sicuti  est  ista  consensio^ex  quo 

malo  appelletur  etiam  anima  mala.  Peccatrix  enim 

utique  mala  est  :  peceat  autem,cumconsentitmalo 

Una  igilur  eademque  re8,id  e8t,anima,in  quantum 

eubstantia  est,  bona  est ;  in  quanlum  autem  babet 

aliquid  mali  quod  non  estsubstantiajdestjconsen» 

sionem  istam,intantum  malaest.  Non  enim  ex  pro- 

fectu,sed  ex  defectu  habethanoconsensionem.Defi- 

cit  quippecum  consentit  malo,minusquejam  esse, 

ac  proptereaminuB  valere  incipit,quam  valebatdum 

nulli  consentiens  in  virtute  consisteret ;  tanto  utique 

deterior,  quanto  ab  eo  quod  summe  eetad  id  quod 

minus  est  vergit.utipeaetiam  minus  sit.Quanto  au- 

tem  minus  e8t,tanto  utique  fit  propinquior  nihilo. 

Quod  enim  minus  quoque  fit,  eo  tendit  ut  non  sit 

omnino:quo  quamvis  non  perveniat  ut  penitus  pe« 

reundo  nihil  sit,manifestum  esttamenquemlibetde- 

fectum  exordium  esse  pereundi  Aperi  ergo  jam  cor- 

dis  oculos,  et  intuere,8i  potes,  bonum  aliquod  esse 

quamlibetsubstantiam^etideomalumessedefectum 

substantisB,  quia  bonum  est  esse  substantiam.  Neo 

tamen  omnem  defectum  esseculpabilem.sed  solum 

voluntarium,  quo  anima  rationalisad  eaqu»  infhi 

illam  sunt  condita  conditore  suodeserto  declinat,af- 

fectum:hoc  estenim  quod  peccatum  vocatur.Gsteri 

autem  defectus  qui  non  sunt  voluntarii,vei  poonaleB 

8unt,utpeccatapunianturmoderatrice8ummaatque 

i  Forte,  superata, 

t  Sic  Carnotensis  Mf,  At  editi,  ctim  rofuentjc, 
ipsa  subitantia  ett. 


591 


CONTRA  SECUNDINDM  MANICHiEUM,  S.  AUQDSTINI 


592 


ordinatricejustitia;  vei  mensurisreruminfimarum 
interveniunt,  ut  praecedentia  succedentibus  cedant, 
atque  itaomnis  temporalis  puichritudo  vicibus  suis 
atque  suogenere  peragatur.Sicut  enim  sermo  pera- 
gitur  quasi  morientibus  atque  orientibus  syllabis, 
quaeper  morarum  certaintervallatenduntur,et  spa- 
tlis  suisimpletisordinataconsequentium  successio- 
ne  decedunt,donec  ad  finem  suum  tota  perducatur 
oratio  ;  nec  in  ipsis  decurrentibus  sonis,  sed  in  lo- 
quentis  moderatione  positum  est,quantum  produ-. 
caturcorripiaturvesyllaba,vei  qua  specie  Htterarum 
BiDgulffi  suorum  ]ocorummomentacu9todiant;cum 
ars  ipsa  qus  sermonem  facit,nec  sonis  perstrepal, 
nec  pervolvatur*  varieturque  temporibus  :  sicortu 
6t  occasu,  deuessu  atque  successu  rerum  tempora- 
lium,certisacdefiniti8tractibus,donec  reccurrat  ad 
terminumpr8Bstitutum,temporalis  pulchriludo  con- 
texitur.Quffi  nonideo  malaest,quia  in  spiritualibus 
creaturis  possumus  intelligere  mirarique  meliora: 
sed  habet  proprium  in  suo  genere  decus,atque  in- 
einuat  bene  viventibus  summam  Dei  sapientiam^in 
alto  8ecretam,supra  omnes  temporum  meta8,fabri- 
catricem  ac  moderatricem  suam. 

CAPUT  XVI.  —  Age,nunc  attende  illad  quod  di- 
cebas  maluQi,cui  ani  ma  consentiendo  voluntarie  peo- 
cat,  utrum  substantia  sit  aliqua,  an  vero  nec  ibi 
possis  accusare  substantiam.Quffiro  enim^quid  alli- 
ciat  animffi  consensionem,  an  irruat  illa  cassatim, 
etproptereaconseQtiredicatur,quiaejusaliquadele- 
ctatione  movetur  adfruendum.Quod  si  ita  est^non 
estconsequensutproptereamalum  dicatur,quia  non 
recte  diligitur.  Si  enim  ostendero  amari  aliquid 
male,  ubi  non  amati,  sed  amantis  culpa  teneatur; 
profecto  fateberis  cujusque  rei  speciem  non  esse 
continuo  vitiosam,  quia  vitiose  in  eam  consensio 
cupientis  illabitur.Quod  quantum  me  adjuvet,post 
apparebit  Sed  ut  ostendam  quod  pollicitus  sum, 
quid  potius  eligam,  cum  me  rerum  copia  circum- 
fluat?  quid,  inquam,  potius  eligam,quam  id  quod 
no8  ut  creaturam  laudamus  coslestem,  vos  autem 
ut  portionem  ipsius  Creatoris  adoratis  ?  Quid  enim 
inter  cuncta  visibilia  isto  sole  praeclarius  ?  At  si 
quisquam  ejus  lucem  immuderatius  concupiscat, 
infert  suis  oculis  '  bella  jurgiorum,  si  aliquam  po- 
testatem  nactus  qua  possit  implere  quod  appetit,do- 
mo8  eorum  oppositas  suis  fcnestris  apertis  intuetur 
quo  minus  ^  sol  penetralia  ejus  coelo  apertiore  per- 
fundat.Num  quid  ergo  solisest  vilium,  quia  ille  lu- 
cem  istam  sic  dilexit,  ut  eam  luci  jnstitiaj  prspo- 
nere  auderet,  et  volens  lumen  oculorum  carnalium 
abundantius  excipere  in  habitaculum  corporis,  ja« 
nuam  cordis  etaciem  mentiB  contra  lumen  claudere 
ffiquitati8?Videsergoamari  posse  rem  bonam,amore 
non  bono.  Quapropter,cum  tu  maiuiu  dicas  cui  con- 
sentiendo  anima  peccat ;  ego  bonum  dico  in  genere 
Buo,  sed  tale  bonum  cui  anima  quo  est  melior  con- 
Bentirenon  deceat.Gumenim  sit  ipsa  corpore  supe- 

«  Id  CamoteDsi  Ms.,  nee  provolvatuv, 
■  Forte,  infer  vitiis, 

*  Id  Ms.  GarDoteDti,  suas  fenestris  anima  quominus, 
•to.  Locu0  perplexuft  et  meadosuB. 


rior,  Deumque  habeat  se  superiorem,  quamvis  in 
ordine  suo  natura  corporis  bona  sit,  peccat  tamen 
anima,  et  peccando  Ot  mala,  si  consensionem  dile- 
ctionis  quam  superiori  Deo  debet,inferioricorpori 
adjungat. 

CaPUT  XVII.  —  Quod  si  dicis,  non  eam  vocare 
te  consensionem  culpabilem,cum  resilla  diligitur, 
quffi  non  agit  ut  sibi  consentiatur ;  sed  tunc  consen- 
tire  animam,cum  illum  cui  consentit  aliquid  suadet 
aut  aliquid  cogit;  etpropterea  malum  esse,quiaut 
aliquid  mali  committatur,suadet  aut  urget :  secunda 
quffi8tioest,etordine  suo  jam  jamqueetiamipsa  tra- 
ctanda.Sedmeminerimushicprimumpeccati,dequo 
satis,  ut  arbitror,  disputatum  est :  claruitque  fieri 
posse  ut  res  aliqua  in  suo  genere  bona  male  diliga- 
tur,  et  dilectore  culpato  ^  ipsa  non  reprehendatur. 
Quid  enim,  si  taii  jam  dilectione  peccatrix  anima 
atque  vitiosaidem  peccatum  alteri  persuadeat^nonne 
et  illa  (a)  quffi  persuadenti  consentit.  tali  vitio  de- 
pravata,  quali  vitio  depravata  illa  quam  sequitur? 
Primum  ergo  peccatum  est,quamvis  bonam  creatu- 
ram  Creatori  in  dilectione  praeponere :  secundum  au- 
tem,  alterum  quoque  ut  id  faciat  vei  suadendo  vel 
cogendo  tentare.  Nemo  enim  sd  pravitatem  vult 
alium  perducere^qui  non  prior  ipse  depravatus  est, 
Voluntate  aulem  peccant  ^,  qui  alios  ad  peccatum 
perducere  cupiunt,vel  stulta  benevolentia,vel  mali- 
tiosa  invidentia.Quis  enim  filios  suos  nisi  perverse 
amando  monet,ut  nullumlucrum  turpe  e.tistiment, 
sed  undecumque acquirant  amplam  pecuniam  Y  uti- 
que  non  odit  eos,et  tamen  perniciose  persuadet.Ta- 
lium  quippe  dilectione  jam  ipse  corruptus  e8t,cum 
aurum  etargentum  malum  nonsit ;  quemadmodum 
et  ille  sol,  de  quo  superius  egimus  ;  sed  tamen  rei 
bonae  dilector  inordinatus  in  culpa  sit.  Invidentia 
vero,  cum  alium  vult  quisque  peccare,  honorem 
diligit  immoderatasuperbia.et  in  eo  cupit  excellcre 
atque  cffiteris  anteire;  quem  quidem  videt*ampliu8 
et  verius  deferri  virtutibus,  ne  in  eo  superetur^ca- 
pit  alios  ad  iniquitatis  voraginem  ex  ffiquitatis  aroe 
deponi.  Hoc  modo  diabolus  suadere  aut  cogere  ad 
peccata  conatur.  Sed  numquid  ipse  honor  in  culpa 
est,  quia  eum  diaboius  perverse  atque  impie  dili- 
gendo  impius  factus  est  ?  Aut  ipsa  ejusdem  diaboli 
angelica  substantia,quam  Deus  creavit,  ideo  mala 
e8t,quia  substantia  est  ?  Sed  cum  ejusdeserens  di- 
lectionem,  et  ad  suam  nimis  conversus  *,  ei  videri 
cupit  ffiqualis,  superbiae  tumore  dejectus  est.  Non 
ergo  in  quantum  substantia  est,  sed  quoniam  sub- 
atantia  facta  est,  in  quantnm  se  ipsum  ampliue 
diiexit  quam  eum  a  quo  factus  est,malu9  est;et  ideo 
malu8,quia  minus  est  quam  esset^si  id  quod  summe 
est  dilexisset :  defectus  ergo  malus  est.Omnis  ergo 
defectus  ab  eo  quod  est,  tendit  ut  non  sit :  eicut 

i  Sic  vetus  codex  Carnotensis.  At  editi,</t^fc^ioiiecii/- 
pata. 

>  Forte,  quem  quia  videt, 

*  Idem  codex  Carnotensis,  Voiunt  autem  qui  peceant» 

^  Idem  codex  et  ad  sua  nimis  conversus, 

(a)  Forte,  nonne  est  iUa^  juxta  Morel,  Elei&.  critic» 
pag.  800.     If  • 


:'i 


■  ■-.::     v-i.-  ..: 


893 


LIBBR  UNUS. 


594 


omnis  profeotas  ab  eo  quod  minus  e8t,t6nditutma- 
gts  sit.  Honor  quippe  summus,  qualem  pietas  rcli- 
giosorum  exhibet,  utique  Deo  debetur.  Qui  ergo 
amat  bonorem,  Deum  imitatur.  Sed  bumiles  ani- 
mm  in  illo  se  bonorari  volunt ;  superbi,  prfle  illo.  Ad 
Deum  autem  bumiles,  excelsiores  fiunt  injustis; 
contra  Deum  vero  excelsi,  bumiliores  flunt  justis  : 
ea  scillicet  dispensatione  prsemiorum  atque  pcBna- 
rum,  quia  illi  Deum  amaverunt  supra  se,  illi  pro 
Deo  amaverunt  se. 

CAPUT  XVIII.  —  Jam,  ut  arbitror,  facile  esttibi 
intelligereex  ipsius  verbisepistolfle  tufle,quibus  dixi- 
sti,  animaniy  cum  consentU  malo^  voluntate  peccare^ 
nullam  malum  esse  naturam  malam,  vel  dilectionem 
naturs  mals :  sed  cum  omnes  naturao  in  suogenere 
bonaB  sint,  malum  essepeccatum  quod  fit  voluntate 
anims,  cum  diligit  pro  ipso  Greatore  creaturam ; 
sivesuo  nutu,  cum  sit  mala;  sive  alterius  persuasu, 
cum  consentit  malo.  Et  nihilominus  sic  quoque  (It 
mala,  consequentibus  suppiiciis,  pro  meritis  om- 
niadisponantur,  a  Creatore  summe  bono  in  crea- 
tura  bona;8ed  non  summe  bona,  quia  non  eam  ge- 
Duit  de  se  ipso,  sed  fecit  ex  nihilo.  Tu  autem  cons- 
tituisti  duas  natura8,quarum  unam  vis  bonam  esse, 
alteram  malam;vel  potius  unamboni,aIterammali: 
nam  mala  natura  ex  bona  etiam  peccando  Gt.  Fate- 
ris  tamen  eam  naturam  quam  bonam  esse  diois, 
malo  consentiendo  male  facere,  hoc  est,  voluntate 
pecoare.  At  ego  ambas  bonas  esse  assero,  sed  unam 
earum  male  facere  suadendo,  aliam  male  facere 
consentiendo.  Sicut  autem  alterius  coosensio  non 
est  Datura,  sic  nec  bujns  suasio  :  sicut  et  ista  si  non 
consentiat,  bona  permanebit,  integritatem  natursB 
Buas  custodiens;  sic  illa  si  non  suadeat,  emenda- 
tor  erit.  Si  vero  etiam  peccatum  quod  non  suadet, 
Dec  ipsa  committat ;  pariter  erunt  integrfle,  atque 
in  suo  genenere  laudabiles.  Et  si  enim  bis  illa  pec- 
cat  qusB  et  committit  et  suadet,  illa  autem  semel  si 
tantummodoad  male  faciendumconsentiat;  tamen 
peccatis  fiunt  malfle,  non  natura  sunt  mals.  Aul  si 
propler  suasionem  natura  ista  mala  est,  sic  et  illa 
proptcr  consensionem.  Sed  si  pejustibi  videturesse 
Buadere  quam  consentire,  sitista  mala,  isla  pejor : 
Don  tamen  tanta  sit  acceptio  personarum,  et  non 
tam  iniqua  in  Judicandogratificatio,  ut  cum  ambflB 
peccent,  quamvis  una  gravius,  altera  levius,  una  di- 
catur  natura  mali,  altera  boni :  ac  non  potius  aut 
amba  bon»,  sed  illa  melior  quae  peccat  minus,  aut 
ambflB  mala,  sed  illa  pejor  qusa  peccat  amplius. 

GAPUT  XlX.  —  At  enim  unde  est  malum  factnm 
quod  peccatum  vocatur,  sinuila  estmali  natura?  Dic 
mibi  unde  sit  illa  consensio  mala  in  ea  nalura,  quam 
bonamesseconcedisetprfledicas.Quidquid  enim  pa- 
titur,  utconsentiat  malo,  non  utique  pateretur,  nisi 
pati  posset.  Quaero  itaqae  unde  babeat  ipsum  pati 
posse.  Melior  enim  esset,  sinon  baberet.  Nonergo 
naturaaummi  boni,  qua  posset  esse  aliquid  melius. 
Deinde  si  habet  in  potestate  vel  consentire  vel  non 
conaeniire»  non  ergo  victa  consentit.  Qu»ro  igitur 


unde  habeat  istam  consensionem  malam,  nuUa  con- 
traria  cogente  natura.  Si  autem  cogitur  consentirey 
ita  ut  aut  non  sit  in  ejus  potestate  aliter  facere ;  non 
ergo,  ut  dicebas,  voluntate  pcccal,  quando  non  vo' 
luntate  consentit.  6ed  ego  adhuc  quaero,  unde  in 
illa  sit  posse  decipi,  si  decipitur.  Antequam  enim 
deciperetur,  nisi  esset  in  ea  ul  hoc  pati  posset,  nun- 
quam  utiquepateretur.Quanquam  nuUo  modo  nisi 
voluntate  consentit :  Si  autem  cogitur,  cedere  po- 
tius  quam  consentire  dicenda  est.  Sed  quoquolibet 
nomine  istud  appelles,  quflero  abs  te  acuto  et  solerti 
viro,  et  tuo  Romano  ut  gloriaris  ingenio,  unde  ha- 
beat  ista  boni  natura  pati  posse  quod  patitur,  ut 
consentiat  malo.  Sicut  enim  in  ligno,  antequam 
frangatur,  inest  fragilitas,  quse  nisi  inesset,  frangi 
omnino  non  posset ;  nec  ideo  non  est  fragile  lignum, 
si  nullus  fractor  accedat :  sic  qusero  in  ista  natura, 
unde  sit  qusedam  vel  fragilitas  vel  flexibilitas,  an- 
tequam  ad  malam  consensionem  vel  vi  irangatur, 
vel  suasione  flectatur.  At  si  mali  vicinitate  jam  fra- 
gilitas  orat,  sicut  solent  corpora  viciufle  paludis  ex- 
balatione  corrumpi;  jam  ergo  corruptibilis  erat,  si 
potuit  eam  vicinitatis  illius  cootagio  pestilentiosa 
corrumpere.  Quaero  igitur  unde  illa  corruptibilas. 
QusBbO,  attende  quid  loquar,  etcedeperspicueve- 
ritati :  non  enim  quaero  unde  corruptio;  respondebis 
enim,  Acorruptore;eumdemque  corruptorem  nes- 
cio  quem  principem  gentis  tenebrarum  esseconten- 
dis,  ut  etiam  fabulosis  tegminibus  involutum  evol- 
vere  ac  tenere  vix  possit:  sed  quaeroundecorrupti- 
bilitas,  etiam  antequam  corruptor  accederet:  qua 
nisi  esset,  aut  nullus  existeret,aut  nibil  noceret  ou- 
juslibet  corruptoris  accessio.  Cum  ergo  tu  inveneris 
unde  in  bona  natura  ista  corruptibilitas,  antequam 
ex  bostili  adversitatemutaretur :  non  enim  non  mu- 
tatur  natura  in  deterius,  qu8B  fitex  sapiente  stulta, 
et  quflB  obliviscitursui;  tu  enimistaverbaapposuisti, 
dicens,  Si  cum  se  ipsam  cognoverit,  consentiat  malo : 
mutatur  ergo  in  deterius  cum  obliviscitur,  sic  ut  se 
ipsam^  rursuscommemoratamcogno8cat;nulio  au- 
tem  pacto  mutari  potuisset,  nisi  antequam  muta- 
retur  esset  mutabilis  :  cum  ergo  tu  inveueris  unde 
ista  mutabilitas  in  substantia  summi  boni^  ante- 
quam  esset  ulla  boni  et  mali  factacommixtio  ;  pro- 
fecto    desines  a   me  quflBrere   unde  sit  malum . 
Quanquam  in  natura  summi  boni,  si  eam  reota 
cogites,  nullam  prorsus    mutabilitatem  temporis 
inveniri,    nec  a  se  ipsa ,  nec   alterius   cujuslibet 
possit,  eicut  in  ea  natura  quam  Manicbfleus  fin- 
git,    et  summe  bonam   esse  arbitratur,  vel  etiam 
sibi  credentibuB  persuadet.  Qusre  atiiue  responde, 
si  potes,  unde  ista  mutabilitas,  quae  non  inventa^ 
sed   prodita   est,  cum  mora  aocederet  (a}?Mu- 
tari  enim  neo  ab  hoste  posset,  si  mutari  omnino 
non  posset.  Cum  autem  potuit,  non  se  fubse  in- 
cummutabilem  demonstravit.  Hsc  ergo  mutabilitaB 

1  Editio  Am.  et  Ms.  CarnoteDBis,  si  ut  se  ipsam,  Forte 
legeDduDi,  cum  oblivUcitur  sui,  u:  ipsam. 

{(i)  Forte,  qMS  non  invecta,  sed  prodita  est  cum  hostU 
id  est  corruptor)  acccderet. 


89S 


CONTRA  SEGUNDINUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI 


596 


oum  6886  in  8ub8taniia  8unimi  boni,  hoo  eet,  in 
Bubstantia  Dei  oreditur,  ei  contentio8us  non  ee,  vi- 
dee  quanta  insipienlia  blasphematur,  Gum  vero  de 
orealura  tale  aliquid  dicitur,  quamDeu8  necgenuit 
neo  protulit  de  substantia  sua,  sed  fecit  ex  nihilo  ; 
non  de  summo  bono  agitur,  sed  tamen  de  tali  bono, 
quod  nisi  a  summo,  qui  Oeus  est,  non  posset  insti- 
tui.Deusquippesummenecincommutabiliterbona, 
eed  tamen  bona  fecit,ab  Angelis  ocBlorum  usque  ad 
eztremas  bestias  herbasquo  terrarum,  pro  sua  cu- 
jusque  dignitate  natureB  omnia  locis  congruis  ordi- 
nata.Veruminin  hisrationalis  creatura,cum  creatoriy 
hoo  est,  factori  et  institutori  suo  Deo  dilectionis  obe- 
dientia  cohffiret,  naturam  suam  in  illius  sternitate, 
veritate,charitate  custodit :  cum  vero  eum  contumaoi 
inobedientia  deserit,  per  suum  liberum  arbitrium 
pecoatis  se  involvit,  per  illius  autem  justum  jndi- 
cium  supplicio  misera  af^citur ;  et  hoc  est  totum 
malnm,  partim  quod  injusle  facit,  partim  quodjuste 
patitur.  Hoc  tu  a  me  non  qufleras  unde  sit,  cum  tibi 
jam  ipse  responderis,  qui  dixisti,  quod  cumseip$am 
cognoveril  anima,  $i  malo  consenserit,  voluntate  sua 
peecat,  Ecce  unde  est  malum,  a  propria  scilicet  vo- 
Inntate.  Non  autem  ista  natura,  sed  culpa  est ;  ac 
per  hoo  etiam  contraria  naturae,  cui  utique  nocet 
privando  eam  bono,  quo  beata  esse  possot,  si  pec- 
oare  noluisset.  Hanc  tu  peccati  voluntalem  moveri 
non  putas  in  anima,  nisi  ex  alio  malo  quod  credis 
esse  naturam,  quam  non  fecerit  Deus,  eamque  ani- 
mam  naturam  Dei  esse  contendis  :  ao  per  hoc  ista 
mali  nescio  que  natura,si  hano  in  anima  peccati  (a) 
suadendo  facit,  in  peccatum  victus  dejicitur  Deus. 
GAPUT  XX.  —  Ecce  quanta  impietate,  quam  ne- 
fariis  horrendisque  blasphemiis  te  non  vis  exuere, 
ponendo  in  naturaquam  non  fecit  Deusvitam,  sen- 
Bum,  sermonem,  modum,8peciem,ordinem,:jt  alia 
innumerabiiia  bona;  et  ponendo  in  ipsa  Oei  natura 
ante  ullamcommixtionem  mati,ipsam  mulabilitatem 
qua  capi  poterat,et  cui  timere  oogebatur,  videns  ma- 
gnam  labem  ac  uastilalem  adversus  sua  sancta  impen^ 
dere  sa^cula,  nisi  aliquid  eximium  ac  praeclarum  et 
virtute  potens  numefi  opponeret  {Ex  Manichasi  Epi- 
stola,  qtMm  vocabant  Fundamenti),  El  utquid  hoo  to- 
tum,  nisi  ut  illa  Dei  natura  atque  substantia  sic 
impiicatum  teneat  hostem  subjectum,  ut  peccans 
perferat  et  ligatum,  nec  tolum  evadat  purgata  jam 
victum  et  ut  damnata  servet  inclusum?  PrsBclaram 
vero  excusationem  ^  belticffi  necessitatis  in  Deo  ves- 
tro  invenistis,  contra  illud  quod  vobis  proponitur, 
ut  respondeatis  qui  factura  erat  Oeo  gens  tenebra- 
rum,  si  cum  ea  pugnare  nolui8set:quamsi  dixeri- 
tis  aliquid  fuisse  nocituram,  fatebimini  corruplibi- 
lem  et  violabilem  Deum;  si  autem  dixcritis  quod 
ei  nocere  non  posset,  qusretur  a  vobis,  Gur  ergo 
pugnavit?  Cur  substantiam  suam  corrumpendam 
aqtue  violandam  et  ad  peccata  omnia  cogendam 
hostibus  tradidit?  Gontra  istam  ergo  complexionem 
nunquam  exire  potuistis. 

^  Ita  Gamoteniii  Ms.  Editi  vero^  exciusionem. 
(a)  Forie,  peccati  wluntatem. 


Magnum  aliquid  vobis  et  tutum  invenisse  vide- 
mini,  ut  respondeatis  dicentes:  Magnaestiniquitaa 
appetere  aliena,  cui  Deus  iniquitati  prffibuisset  as- 
sensum,  si  eam  gcntem  qus  boc  ausa  fuerat,  ex- 
pugnare  noluisset.  Habere  ista  responsioqualemcum- 
que  justitiaQ  colorem,  si  saltem  in  ipso  bello  natura 
D.i  vestri  se  integram  impollutamqueservasset,  et 
permixtahostilibus  membris  nihil  iniquitatis  velco- 
acta  vel  seducta  feci8set:cum  vero  tantis  facinori- 
bus  et  flagitiis  eam  captivam  consentire  dicatis ; 
cum  denique  ab  illa  impietate  tam  immani,  qua 
etiam  lumini  sancto,  cujus  portio  est,  exstitit  ini- 
mica,  nec  totam  perhibeatis  posse  purgari,  unde 
lUi  merito  retribuere  creditis  horrendi  illius  globi 
fleternasupplicia;  quanto  satius  erat  inimicum  hos- 
tem  in  sua  iniquitate  relinquere  inaniamolientem, 
quam  tradere  ei  partem  Dei,  cujus  vires  haurirety 
CUJU8  decorem  corruptum  suab  iniquitati  sociaret, 
quis  non  videat?  Quia  tanta  obstinalione  cascetur, 
ut  non  sentiat,  non  attendat,  quanto  minore  ini- 
quitale  gens  tenebrarum  frustra  naturam  invadere 
conaretur  alienam,  quam  Deus  invadendam  et  ad 
iniquitatem  cogendam,et  adpcBnam  ex  aliquaetiam 
partedamoandam  traderetsuam^Hoccine  tandem  est 
iniquitati  consentirenoluisse,  et  tam  ingentemini- 
quitatem  sinenuUanecessitate  fecisse?  Anerat  ne- 
cessitas,  quod  ipsumManichfleumdicere  nonpuduit, 
et  vos  pudet?  Ille  quippe  ait,  vidisse  Deum  magnam 
labem  ac  vastitatem  adversus  sua  sancta  impendere 
sxcula,  nisi  aliquod  eximium  et  virtute  polens  numen 
opponeret.  Vos  autem  acutius  videiicet  ratiocina- 
mini,  quam  si^  Oeum  dixeritis  ea  necessitate  pu- 
gnasse,  ne  noceret  ei  gens  tenebrarum,  violabilem 
et  corruptibilem  dicentes  Deum,  cui  nocere  aliquid 
posset,  si  pugnarenoluisset.  Abigitcergoetexpellite 
a  cordibus  vestris  et  a  fide  vestra,  etiam  ipsam 
pugnam;  totamque  illam  fabulam,  impiarum  et 
immundissimarumblasphemiarum  horrore  contex- 
tam,  tandem  aliquando  anathemate  atque  dam- 
nate.  Nam  quale  est,  obsecro  te,  quod,utantedic- 
tum  est,  violabilem  illam  naturam  etcorruptibilem 
Deum  dicere  non  timetis  ;  ut  natura  Dei  vestri,  si 
lortitudinem  qua  non  caperetur  non  potuit  exer- 
cere,  non  potuerit  saltem  justitiamcaptiva  servare  : 
quod  Daniel  potuit,  qui  leones  ausus  est  irridere, 
qui  eorum  a  quibus  captivus  ductus  fuerat*,  ini- 
quitati  etiam  pitetate  sua  nullo  compulsus  terrore 
consensit,  nec  in  conditione  corporalis  servitutis 
sequitatem  ac  libertatem  animi  patientis  et  sapientis 
amisit (Ban.  yi^et  xiv).  Natnra  vero  Dei  captiva  ducta 
est,  iniqua  facta  est ;  non  (lotest  tota  purgari  cogi- 
tur  in  flne  damnari.  Quod  malum  sibi  futurum  si 
sciebat  ex  fleternitate,  illi  nulla  divinitas  de  se  debe- 
batur :  si  autem  vel  terris  vel  regionibus  sibimet  vi- 
oinitate  contiguis  regnilucis^etgentis  tenebrarumy 

*  Am.  codex  et  CarDotensis,  quasi. 

s  Sic  Tetua  codex  CarnoteosiB.  At  editi,  gui  ieges  om- 
nes  ausus  ett  irridere  eorum^  a  quibus  ducius  fUermt : 
iniquitaii  etiam^  etc. 

'  £diU,  tibimet  m  eivitate  contiguis  regni  hei9f  etc 
Errata  hic  multa,  qnm  ope  Gamotenfii  coaieit  castigire 
omnia  non  licoit. 


S9T  LIBEH 

qasKbhomiQibuBpruileDterintelligeiitibuBrideDda 
Hanicbnua  narrat.ineDarrabiliaessediiisti.ethaBO 
aChrialo  appell&ri dexteram  et  sinistriim ;  novimuB 
eio  appellaraChrislum  desteram  etBinistram.ut  naa 
corporalia  loca,  sed  beatitudinem  iniseriBmqueBui 
c^jusque  meriti  velit  intelligi.  Sed  carualie  veslra 
cogitatio,  adeoR  locie  corporalibiTB  non  recedil,  ut 
solem  istum  visibilem,  ao  per  hoc  corporeum,  qui 
ooDlineri  niai  corporali  loco  non  potest,  et  Deum  et 
partem  Dei  esse  dioatis.  Verum  de  his  vobiscum 
ageraBtultumest  rquideniminoorporeum  intelligere 
poteritis,  qui  Deum  incorruptibilem  nondum  oredi- 
tis? 

CA.PUT  XXI.  —  Sed  videlioet  bonus  amicus  be- 
nigne  a  me  objurgas.Uanicbvoequod  reliquerim.et 
me  od  Jndnorum  Librosconlulerim.  Ipsi  sunt  qui 
veBtmmerroram  fallaciamqueBuirooant:  ineisquip- 
peprophetatuseBtCbristuB.qualeroDeiveritasreddi- 
dit,aonqnalemHanichffiivanitasflDzit.Sedhomour' 
baniutmuB  eiagitaa  antiquam  Scripturam,  eoquod 
eeriptum  sit  in  pTophoia.Elfac /iliotde  forniealione, 
ftionfant  fomicabiturterraaDomino(Oiee  i,2);curoau- 
dias  in  Evaogelio,  Merelricei  el  publicani  prxcedent 
nt  in  regnum  exlorwn  (Malfh.  xzi,  31).  Novi  unde 
Teniat  indignatio  tua:non  enim  tibi  tam  forniOBria 
displicetin  fornicHtioae,quBmquodinmalrimonium 
eommutataest,  etconveraa  ad  pudiciliam  conjuga- 
lem;  ubiDeum  oreditia  vestrum  in  procreando  filios 
arctioribuB  CHruiBvinculia  colligari:  cui  putatis  p&r- 
oera  meretrioes,quia  dant  operam  no  concipiant,  ut 
ab  offlcio  pariendi  liberie,  libidiui  aerviant,Feniinn 
quippe  coDceptus  epud  voe  carcer  est  et  vinculum 
Dei,Hiactibt  etiamilluddiaplicet,£rttnf  ffuoin  carne 
una ;  cum  hoo  in  Chrieto  atqueElcaleaia  aancta  ma- 
gnum  myaterium  commendetApcstolus*(Gen.  n,24, 
el  Bphu.  V,  31,3Z).Hinc  diaplicet,  Creiiile.  et  mutti- 
plieamini  (Gen.  i,  28)  -,  ne  Dei  veetri  multiplicentur 
srgastula.Me  autem  fateorinBcclesias  catbolicBdidi- 
GiBE«,Bicut  animam,  itaetcorpua,  quorum  alterum 
prBditum.alterum  subditum  est  ;it&  bonum  anima 
KC  bona  corporia.nonessenist  a  summo  bono.aquo 
gnnt  omnia  bonB,iive  magna,sivp  parva  ;  eive  ccele- 
Btia,sive  terrestria ;  aive  apiritualia,eive  corporalie; 
sive  lcmporalia,  sive  sempitema  :  nec  ideo  JBta  ra- 
prebendenda.quia  illa  praaferenda. 

CAPUT  XXII.  —  IUud  vero  quod  inter  culpanda 
ponie,Jfacla,  el  manduea  (Acl.  x,  13)  ;  etiaminActl- 
bnnApoBtolorum  Bpiritualtter  poaitum  eet.Verumta- 
men  et  corporBliter.noa  eat  cibus  in  vituperatione, 
■ed  luxuB  :prRcipue  vobia,  etiam  cB.riiahter  acoepta 
h»o  sententia  placere  debuit,  utmactaretiBcaraes, 
me  aic  carceribua  iractisde  mieeracuatodiadeusve- 
ater  Buftigeret,et  ai  qusejus  ibi  reliquin  remanais- 
Mnt,manducandoeaB  inoracinBaqualiculi  purgare- 
tis.lQaultBB.quod  mibi  doluerit  aterilitaB  SareB.  Non 
planehoo  ego  dolui^quiaetipaapropheticafuit.  Ve- 
itriaautem  Bacrijegiis  fabuloais  congrnit,  non  aterili- 
tatem  Sar»,  sed  fecunditatem  dolere  ;  quiaorouie 

*  lu  CarnotenBi  Ms.,  eum  Aoc  in  Chriilo  atqtte  Eceletia 
«■enmcniion,    ma^utn  mysterium   eommmdat  Apoila- 


femiDffireouaditBs,durasatDaIoatamitBB:undenon 
mirum  eBl,quiain  vobia  maxime  impletur  quod  da 
talihua  prKdictum  est,  ProhtbenUt  nuplia  ^I  Tim.  iv, 
3).Neque  enini  tam  coocubitum,quam  i.uplias  dete- 
staminiiquoniam  in  cia  concubiluscBosa  propagan- 
di.non  vitium,Bed  ofircium  est :  a  quo  immuniti  eat 
continentia  virorum  fcminarumque  aanctarum  ; 
non  qula  sicul  malum  illud  devitaverunt,  eed  quia 
melius  elegenint.  Quanqn&m  palrum  et  mBtrum, 
qualeaAbrabam  et  Sara  exBtiterunt.ipaum  ofTicium 
conjug&le  noD  ex  humaua  societate,  aed  ex  diviuB 
diBpenBationepenasDdum  est.NamquiaChriatum  in 
oarne  venire  oportebat,ei  carni  propagondn  famula- 
lum  esl  coojugium  Sarsa,  oui  virg^nitas  Uarie  >. 

CAPUT  XXIII.  —  Unde  et  illud  quud  tmperitia 
taudabili  deridendo  commemorasli, Pene  manum  nib 
femoremeo,  AbrBhamservosuodixitipostulansjurig- 
jurandi  ridem,Pone,  inquil,manum  lub  femore  meo, 
eljura  per  Deum  caili{Gen.  xxiv,  2,3).  Servus  qui- 
dem  ille  obediendo  jurabat :  sed  Abrabam  Jubendo 
prophetabat,  Oeumscilioet  cmli  ineBmcaruBm  esse 
venlurum,qutefuisBet  ei  illo  femore  propag&ta-Vaa 
boc  &BpernBmiai,deteBtamini,  &t)ominBmini,CBsti  et 
muadi  homines'.  qui  Filio  Dei,  quem  nullus  conta- 
ctus  carnie  mutare  potuiaset,  UDumvirginis  uterum 
formidatis^etDci  vivi'naturam mutat&m  atque polhi- 
tam  omninm  ferDinarum.nonbominum  t&ntum,Bed 
bestiBfum  quoque  uleris  implicatiaiacper  hoo  qui 
unumP&tri&rchnfemurhorretia.quffitaodemremora, 
non  dicoProphetarum.sedquarumlibet  proatituta- 
rum  invenitis,  ubi  non  per  deum  veslrum  illio  t&m 
turpitercompeditum  juraredcheatia  '?DiBi  forteaon 
quidem  caste  tangorebumBni  oorporis  membrum, 
sed  pudet  jurara  per  Deum  lam  turpiter  vinotum. 
Tanta  illic  deformitateoaptivo  nomtne  paDoarpi  (a), 
quiin  ludicriamuneribuB  ediaolet,  propteromnium 
generum  qun  inerant  beatiaB,exagit&tis  arcam  Noe 
[/[i.vti],qus  per  omne  genua  animalium  luturam  ax 
omnibuegentibusdgurabatEccleeiam.UbitevelDon 
advertentem  velignorantemgratulorcongruum  po- 
suissevociibuIum:7[SYxcipuotenimomnis  est  fructus, 
quodin  EccleslBBpiritualiter  verum  eat :  etnonat- 
tendis.Noa  cum  suis  intar  illaa  ferBB,quo  illKSUsin- 
graaauB  eet.unde  illcBus  egreasuB  eat.qu&m  felioior 
fuerit  deo  vestro,quiferinar&biBgentis  teaabrarum 
dilaniatusetdevor&tuBest.Itaqueillenon  panc&rpuB, 
eed  plane  comp&rtua  *  faotuB  ast,  qui  omni  teritala 
discerpluB  est.LuctHm  JacobcumangeloirrideB(/il, 
XXXII,  24, 25),ubi  futura  cum  carneCbrlsti  luotapo- 
puli  Israel  prophetice  ngur&taeat.  Sedquomodolihet 
intelligaB.quantomeliuBdBUBveatercumhominelu- 
ctarelnr,  quBm  victua  atque  captivuB  &  diemonum 

<  Editi,  euiiHrginilat  Jfan>;irf/n-fur.SuptfrQuoaddl- 
tDm,  pr«^«rfur,  quodaCarnoteilBi  Ui.abitl,  quiaaubau- 
dltar  ejua  loco,  famutalo  eit. 

*  Forte,  veitri. 

■  Br.  et  LoT.,  ubi  non  Deum  lettnan  illic  lem  turpiler 
c«mpetlilum  vilare  d^beaUi.  CBBtigantur  »  CaraoteDBi 
Ha. 

*  In  TeterecodiceCarnoleLii,  «ifnt""''^- 

(a)  Uorel,  Elem,  crilic,  pp.33u,33I.  ^ic  reBtituendum 
ceueel  huiic  Iocudj  •.Seilpu-fetjvrurepcr  deum  tamturpx- 
ter  vinctum,  tanta  illU:  deformitate  eaplivutii.  Nomme 
panenrpi,  H. 


899 


CONTRA  SECUNDINUM  MANICHiEUM,  S.  AUGUSTINI  LIBER  UNUS. 


600 


gente  diriperetur.  FalsoAbraham.quod  pudicitiam 
conjugis  vendiderit  criminaris:ubi  non  estmentitus 
8ororem,8edcautclahumanatacuituxorem(6^.xiie^ 
zx),  Deo  Buo  committens  ejus  pudicitiam  conservan- 
dam;qui  nisi  faceret  qood  facere  po88et,non  inDeum 
fidere,sedDeum  tentarejudicaretur.Nectamen  respi- 
ois  deum  vestrum,qui  non  uxorem,8ed  membra|8ua 
hostibuB  polluenda,corrumpenda,turpanda,non  ven- 
dididittsed  gratis  dedit.Ad  quem,  si  po8set,certeop- 
taretiSyUttamillibatarediretabinimicissuisdeives- 
tri  praeclara  natura,  quam  illibata  viro  redditaest 
Sara. 

CAPUT  XXIV.— Laudas  mores  et  studia  quondam 
mea,et  quaBrisquis  me  repente  mutaverit.Deinde  cir- 
cumloquendo  commemoras  antiquum  hostem  omni- 
um  fidelium  atquesanctorum,et  ipsius  Domini  Jesu. 
Christi^quemTisutiquediabolum  intelligi.Quid  ego 
tibi  demea  mutationerespondeam,quam  nisieomo- 
do  in  melius  flericrederem,nonutique  me,vestro  er- 
rore  detestato  atque  damnato,adcatholioamEccle8i- 
am  iidemque  conFerrem  ?Quod  utrum  recte  fecerim, 
id  est,  a  malo  in  bonum  mutatus  sim,  tu  mihi  ipse 
Bolve  quaestionem  in  eodem  verbo  quod  posuisti 
mutationis  me®.  Animu  enim  mea,8i(quemadmodum 
dicitis)Dei  naturaesset :  sive  in  meliu8,8icutconfi- 
do;8ive  indeterius,  sicut  arguis^mutari  omninooon 
posset  :nec  a  se  ipsa,  nec  acujusquam  vel  alterius 
impulsu.  Unde  cum  errorem  istum  retiqui,et  elegi 
eam  fldera,  ubi  Dei  natura  prorsus  incommutabilis 
pie  creditur,  ut  sapienter  intelligatur  ;  non  disp)i- 
cet  mutatio  mea,  nisi  quibus  displicet  incommuta- 
bilisDeus.Estautem  diaboius  sanctorum  adversari- 
U8,  non  quod  adversus  eos  exalterius  naturie  con- 
trarioprincipioconsurgatinimious,8ed  quia  eis  in- 
videthonorem  coBlestem^undeestipse  dejectus.Mu- 
tatus  enim  ipse^alios  mutaremolitur.Nam  sicutavo- 
bisPersiose  illius  fabulsprolixitatedescribitur^sinon 
mutatus  alios  mutat,profecto  major  et  victorestisi 
autem,sicui  afflrmatis,  sanctie  lucis  ;  non  inimicus 
Dei  est,  sed  amicus,  et  illis  melior  quos  decipit, 
qui  eos  lumini  sancto  inimioos,cui  est  ipse  amicus, 
efflcit^?Ideo  quippe  dicitManicheus,  eterno  suppli- 
cio  animas  in  illo  horribili  globo  damnandas,  quod 
errare  se  a  priori  luddasua  naiurapassx  sunt.et  ini- 
micx  luminis  tunc  exstiterunt;  cum  ipsam  mentem 
gentis  tenebrarum,tenend6eapud  selucis  amore  fla- 
grantem  animalium  corpora  oreare  contendat.  Ab 
his  ergovanissimis  sacrilegisque  figmentis  te  cura 
ut  eripia8,mutandu8  in  melius  illius  adjutorio,  qui 
nec  in  melius  nec  in  deterius  oommutatur. 

CaPUT  XXV. — Bp(utmia,  inquis^^uta  spiritualem 
secuti  sumusSalvatorem.Nam  illius  tantum  erupit  au- 
dacia,ut  si  nosterDominus  camalisforet,  omnis  nostra 
fuissetspes  amputota.Si  hocpropterea  dicis,quiaCbr- 
stum  carnem  habuisse  non  credi  tiB;inManicbeo  spem 
ponere  non  debetis,  quem  de  maBculo  et  femina 
procreatum,sioutc»teros  homines  carnemhabuisse 
conceditis.  Cur  ergo  in  illo  tantam  spem  ponitis  ? 
Nam  in  hac  ipsa  epistola  tua,cum  me  terreresyipse 

«  Apud  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  effecit,        M. 


dixisti  iQuis  igitur  tibipatronus  eritante  fustumiribu 
nal  JudiciSy  cum  ei  de  sermone  et  de  opere  cspperis  U 
teste  convincifPersa  quem  incusasti.non  aderiLHocex- 
ceptOyquis  ie  flentem  consolabiturfquisPunicum  salva' 
bit  ?  Consolatorem  igitur  et  salvatorera,  Manicha^ 
excepto,  nuUum  esse  posse  dixisti.  Quomodo  ergo, 
cum  deCbristi  passionibus  ageres.evasisse  vosdixi- 
8ti,quod  spiritualem  secuti  estisSaivatorem,ne8Ct- 
liceteum  posset  in  carneoonstitutum  inimicus  occi- 
dere?Ergo  Manichfleum  vestrumsi  ocoidit  ininiicus* 
in  quocarneminvenit,  ut  jam  vester  esse  salvator 
po88et;el  quomodo  dicis,  Hoc  excepio,  quis  te  flentem 
consolabiturt  quisPunicum  salvabit?  Vides  quid  sit  * 
in  beresi  et  doctrinis   dffimoniorum,  in  hypocriai 
mendaciloquorum(I  Tim. iv,i,2).  Veracem  ManichaB- 
um  deChristo  vis  esse  faUaci;ut  siChristus  in  OBten- 
denda  carne,morte,re8urrectione,loci8  denique  vul- 
nerum  atque  clavorum,quffi  dubitantibus  discipulis 
demon8travit(/oan.xx,  20),  totum  fallaciter  aomen- 
daciterges8it,tuncManichffiU8  deChristo  verum  dix- 
eritisi  autemCbristus  veram  carnem^et  ideo  veram 
mortem,veram  resurrectionem,  veras  cicatrices  ob- 
tendit,  tunc  Manichaeus  deChristo  mentitus  sit.  Ao 
per  hoo  id  interest  in  hac  causa  inter  me  atque  te, 
quod  tu  elegisti  veracem  credereManichaeumyChris- 
tum  credendo  fallacem:ego  autemManichaeum  poti- 
n8,8icut  de  aliis  rebus,  itadeChristo.quamChristum 
de  aliqna  re(quanto  magis  de  illa,ubi  spem  creden- 
tium  maxime po8uit,hoc  estde  sua passione  et resur- 
rectione?)mentitum.Nam  qui  dicit,QuandoChri8tuB 
post  illam,quae  mors  ejus  putata  est,  apparuit  dis- 
cipulis  hflesitantibus,et  spiritum  se  videre  putanti- 
bu8;quando  dixit^ran^tT^manui  meas  etpedes\et  vi- 
dete,  quia  spiritus  camem  et  ossa  non  habet,  sicui  me 
videtis  habere(Luc.  xxiv,  39);  quandounieorum  mi- 
nime  oredenii,  Miite,mqmi,  digitos  in  latusmeumy  et 
noli  esse  incredulus,  sed  fidelis  {Joan.  xx,  27):  totum 
hoc  non  veraciter  ostendebat,  sed  mendaciter :  qui 
hoc,inquam,dicit,non  prfledicator,sed  accusator  est 
Christi.Sed,  inquis,  Christum  prfledicat  Manichaeus, 
cjusque  se  dicit  apostolum.HincpotiusdetestanduB 
atque  fugiendus  est.Nara  haec  accusando  diceret',se 
saltem  jactaret  amatorem  veritatis  arguendo  alte- 
rius  falsitatem  :  nunc  vero  nesciens  incautusquese 
prodit,  satisque  demonstratdiligenler  intuentibus, 
quid  agat  ipse,quid  diligat,  laudando  ac  praedican- 
do  mentientem.Fuge]taque,amice,  tantam  pestem, 
ne  te,  quod  fieri  non  potest,  fallendo  velit  fidelem 
facere  Manichaeus  :  qualem  vult  videri  a  ChriBto 
esse  factum  illum  discipulum  cui  d\x\i,Mttte  digitos 
in  latus  meum,et  noli  esse  incredulus,  sedfidelis.  8i- 
cut  enim  sapit  dulcissima  veritas,  quid  aliud  disci- 
pulo  Christus  dixit,  nisi,  Tange  quod  gesto,  tange 
quod  gessi,  tange  veram  carnem,tange  verornm  ve- 
Btigiavulnerum,  tange  vera  loca  davorumy  et  cre- 
dendo  veris  noli  esse  incredulus»  seil  fldeliB  ?  Siout 
autem  desipit  Maniohaei  8acrilegaTanita8,qaid  aliud 
dixit  discipulo  CbristuB,  nisi,  Tange  quod  Bimolo, 

^  Forte,  guod  m. 

s  Editi :  ffam  cwn  hme  aceusando  dieerei.  Bipnncenda 
particnla,  eum,  qom  a  Ht.  Gamolentl  abest. 


^  :m 


'.V 


1.4 


.rt«-. 


.   -    >    *!■■ 


601 


INDEX  OPUSGULORUH  ALIORUM  AUGUSTINI. 


603 


faQge  quod  fallo ;  ni8i,Tange  faisam  carneni,  tange 
f&lsorum  faliaciavulnerum  l(>ca,etnoli  esse  inoredu- 
lu8  meis  mendacibus  membris,  ut  credendo  falsis 
possis  esse  fidelis.  Talea  fideles  habet  Manichfeus, 
omnis  doctrinfle  dsBmoniorum  mendaciloquorum. 

CAPUT  XXVI.  —  Puge  ista,  obsecro,  non  te  de- 

cipiat  species  paucitati8,quoniam  ipse  Dominus  dizit 

angustam  viam  esse  paucorum  (Matth.yii,  14).  Inter 

paucos  vis  esse,  sed  pessimos.  Nam  verum  est  quod 

pauci  Bunt  omni  modo  innocentes,  sed  in  ipsis  no- 

oentibua  paucioressunthomicidaequam  fures,  pau- 

dores  sunt  incestatores  quam  adulteri :  denique 

etiam  ipsaantiquorum  vel  fabuls  vel  historiae  paa- 

oiores  habent  Medeas  et  PhaBdras,  quam  facinorum 

aliorum  flagitiorumqaemolieres ;  pauciores  Ochos  et 

fiusirides,  quam  impietatum  aliarum  et  scelerum  vi- 

ro8.  Vide  ergo,  ne  forteapud  vos  nimius  horror  im« 

pietatis  faciat  meritum  paucitatis.  Taliaquippe  ibi 

J^gontur,  dicuntur,  creituntur,  ut  in  illum  errorem 

magie  aliquos  quam  paucos  irruere,  vel  illic  rema- 

nere,   mirandum  sit.  Sanctorum  autem  paucitas, 

quorum  angusta  via  est,  in  comparatione  ponitur 

multitudinis  peccatorum  :  quse  quidem  paucitas  in 

mult»  m^ore  numero  palearum  latet ;  sed  in  ipsa 

«rea  catholics  Ecclesise  est  nunc  congreganda  et  tri- 

turanda,  in  fine  autem  ventilanda  atque  purganda 

(Jd.  III,  12) :  ad  quam  te  oportet  conferas,  si  fideliter 

fidelie  esse  desideras,  ne  fidendo  falsis,  sicut  scri- 

ptam  est,  ventos  pascas  {Osee  xii,  1),  id  est,  immun- 

dis  spiritibus  esca  fias.  8i  enim  Paulus  apostolus» 

quem  commemoras,  non  sapientum  Veteris  Testa- 

menti  scripturastotamque  illamprophp.ticamdispen- 

sationem  dictorum  atque  factorum,  sed  carnalem 

Judaicae  propaginis  excellentiam,  et  pro  Synagogis 

paternagentiserrantibusetChristum  non  agnoscen- 

tibus,  zelumpersequendi  Ghristianos,  quo  tanquam 

laadabili  accendebatur,  et  justitiam  qu»  ex  Lege  est, 

qua  Judffii,non  ibi  intellectaDei  gratia,  superbeglo- 

riantur,  damna  et  stercora  deputavit,  ut  Ghristum 

lucrifaceret  (P/ii/t;)p.  iii,8, 9) :  quanto  magis  tu  scri* 

ptaras  illas  nefandarum  blasphemiarum  plenissi- 

mas,  ubi  natura  veritatis,  natura  summi  boni,  na- 

toraDei  toties  mutabili8,toties  viota,toties corrupta, 


et  ex  parte  inexplicabiliter  inquinata  atque  ab  ipsa 
veritatein  fine  damnandade8cribitur,non8icut8ter- 
cora,  sed  sicut  venenadebesabjicere,  et  ad  Ecclesiam 
catholicam,  quse  sicut  tanto  ante  prophetata,  ita  suo 
tempore  reveluta  est,  finita  contentione  transire  ? 

Quod  ideo  tibi  loquor,  quia  mens  tua  nec  natura 
mali  est,  qu»  omnino  nulla  est;  nec  natura  Dei,alio- 
quin  incommutabilifrustraloquerer  :  sed  quoniam 
mutata  est  deserendo  Deum,  et  ipsa  mutatio  ejus 
malum  est ;  mutetur  conversa  ad  incommutabile 
boBum,  in  adjutorio  ipsius  incommutabilis  boni ;  e% 
talisejus  mutatio  erit a  malo  liberatio.Hanc  admoni- 
tionem  si  spernis^duasadhuc  credensesse  naturas» 
unam  mutabilem  boni^quse  malo  permixta  potuitin- 
justitise  consentire,  alteram  incommutabilem  mali, 
quffi  nec  bono  mixta  potuit  consentire  ju8titi«,proxi- 
nam  illam  pudendam  fabulam  garris  exsecrabilee 
turpesque  blasphemias  in  fornicationeprurientium 
aurium  8eminantem,ut  ais  in  eorum  grege,dequi- 
bus  praedictum  est,  quoden/  tempus.quando  sanam 
doctrinam  non  sustinebunt,sed  ad  sua  desideria  coacer- 
vabunt  sibi  magistros  prurientes  auribus,  et  a  veritaie 
quidem  auditum  suum  avertentes,  ad  fabulas  autem 
convertentur  (11  Tim.  iv,  3,  4).  Si  autem  hanc  admo- 
nitionemprudenteraccipis,  conversus  ad  incommu- 
tabilem  Deum,  mutatione  laudabili  fies  in  eis  de 
quibus  dicit  Apostolus  :  Fuistis  aliquando  tenebrx^ 
nunc  autem  lux  in  Domino  {Epkes,  v,  8).  Quod  nec 
Dei  naturffi  dici  posset,  quia  nunquam  fuit  mala  et 
dignaistonominetenebrarum;  necnaturae  mali,quo 
si  esset,  nunquam  posset  mutari,nec  lux  iieri :  sed 
recte  acveraciter  hoo  dictum  esteinature,  quaein- 
commutabilis  non  est,  sed  deserto  incommutabili 
lumine,  a  quo  facta  est,  obtenebratur  in  se ;  ad  illud 
autem  conversa  fit  lux,  non  in  se,  sed  in  Domino. 
Non  enim  ase  ipsa,  quoniam  non  est  lumen  verum, 
sed  iiluminata  lucet,  ab  illo  de  quo  dictum  est :  Erai 
lumen  verumfquod  itluminat  omnem  hominemvenien^ 
tem  in  hunc  mundum  {Joan,  i,  9).  Hoc  crede,  hoc  in- 
commutabilis  boni,  quod  non  potes  esse  per  te :  quod 
nec  amittere,  si  incommutabiiiter  hoc  esses;  nec  re- 
cipere  posses,  si  incommutabiliter  hoc  non  esses. 


INDEX 

OPUSCULORUM  ALIOKUM  AUGUSTINl, 

QUIBOS  VEL  EX  PBOFESSO  VEL  OBITER  AGrF  GONTRA  MANIGHiEOS. 


m  I  TOMO. 

Oe  Libero  Arbitrio  libri  lu. 

Oe  Geuesl  contra  Manichffioe  libri  n. 

Oe  MoribaB  ficclesi»  Catholicae,  et  de  MoriboB  Mani- 

duBorum  Ubri  u. 
De  vera  Religione  liber  i. 
Molta  contra  eoadem  in  UbriB  Confeesionam. 

III  II  TOMO. 

Epletola  ixxix  et  ccxxivi. 

Prsterea  vide  in  hDyai  vni  tomi  Appendiee  lU>ram  de  Fide  contra  Maniohsos»  et  Commonitoriam  de  recipiendii 

MaaicluBia  qoi  convertantur. 


IH  IV  TOMO. 

Enarratio  in  Psal.  cil. 

Ilf  V  TOMO. 

Sermo  i,  u,  xii,  l,  cuii,  clxxxii  et  ccxxxvu. 

m  VITOMO 

Liber  de  Agone  Chrietiano  et  liber  de  Continentia. 


IN  OPUS  SUBSEQUENS, 

ViJe  lib.  S,  cap.  58,  Retractaiionum,  tom.  1,  co/,  654,  verftis,  laterea  ia)  liber,  usque  ad  verba^ 

Fratrei  dilectissimi.    M. 

(a)  Proxime  ante  receDsitiB  libriB  de  Anima  et  ejus  orifnne,  deque  AdulteriniB  ConjugiiB,  qui  libri  ad  annum  419 
pertinent,  sigoiQcat  jam  AuguBtiaus  a  se  coDBcriptos  per  idem  fere  tempus  fuisse  subsequenteB  coutra  AdTersa- 
rium  LegiB  et  Propbetarum  libros»  Hujus  operia  cum  laade  memiuit  Ca^eiodoniB  in  lib.  de  Institutione  divinarum 
Utterarum,  cap.  1.  Capita  libri  Adversarii  Bingula,  qusB  rofellenda  bic  fuerunt,  receuBentur  ante  finem  libri  2,  in 
cap.  10. 


S.  AURELII  AUOUSTINI 

HIPPONBNSIS  EPISGOPI 
CONTRA    ADYERSARIUM 

LEGIS  ET  PROPHETARUM 

LIBRI  DUOr«). 


LIBER   PRIMUS. 

In  qno  Veterii  TeBtamenti  loea  calumnioBe  reprebenaa  vindicantur. 


CAPUT  PRIMUM.— 1.  Libro,quemini8i8ti8,fratre8 
dneoti88imi,ne8cio  cigu^  hffir6tici,invento,8icut  ecri- 
p^ietis,  in  platea  maritima,  oum  venalie  codex  ipse 
f  erretor,  et  concurrentibus  turbis  pericuiosa  curioei- 
tateet  delectatione  legeretur,ut  quanto  poesem  com- 
pendio  responderem,  prius  quassivi  cujusnam  esset 
erroris.  Non  enim  soli  Manichei  Legem  Prophetas- 
que  condemnant ;  sed  et  Marcionistae,  et  alii  nonnulli 
quorum  sect»  non  ita  innotuerunt  populis  christia- 
nls.  l8teautem,cuju8nomenineodemiibrononcom- 
peri,detestatur  Oeum  mundi  fabricatorem :  cum  Ma- 
nichsei,  quamvis  librum  Geneseos  non  accipiant, 
atque  blasphement,  Deum  tamen  bonum  fabricasse 
mundum,  etsi  ez  aliena  natura  atque  materia,  con- 
fiteantur.  Sed  quanquam  non  mihi  apparuerit,  cu- 
jus  sectffi  sit  iste  blasphemus,  defendenda  est  ad- 
versusejuslinguam  Scripturadivina,quam  maledi- 
018  disputationibus  insectatur.  Et  quoniam  quoquo 
modo  christianum  se  videri  cupit,  unde  et  ex  Bvan- 
gelio  et  ex  Apostolo  ponit  aliqua  testimonia;  etiam 
Scripturis  ad  Novum  Testamentum  pertinentibus 
refellendus  esl  :  ut  ostendatur  in  reprehensione  ve- 
terum  inconsiderantius  qoam  versutius  insanire. 

CAPUT  II.  —  2.  Ac  primum,  quod  pius  poterat 
religioso,  quaerit  iste  impius  ore  sacrilego,  quomodo 
accipiendum  sit  quod  scriptum  est,  In  principio  fecit 
Deus  ccelum  et  terram  {Gen.  i,  1)  :  quanquam  non  ad- 
diderit,  terram,  de  qua  post  loquitur.  Qusritergo : 


Quo  prineipio  f  ejusne  quo  idem  Deus  esse  easpit^  an  ex 
eo  quo  illum  esse  vacuum  tsBduit?  Cui  respondetur^quia 
nec  Deus  esse  coBpit,neo  eum  vacationis  suab  taeduit, 
qui  neque  aliquando  non  fuit,  nec  cessando  torpuit, 
neooperandolaboravit :  necsineooBlo  sedis  indiguit, 
nec  facto  cobIo  sedemtanquam  flnitis  erroribus  pere- 
grinusinvenit.Potens  est  enim  beatissime  manere  in 
semetipso ;  teraplo  autem  suo  quod  sunt  omnes  san- 
cti,  et  Angeli  et  homines^,  sic  imperiti  habitationem 
8uam,  ut  illi  ez  ipsohabeant  talebonum  quo  beati 
esse  possint,  non  ez  eis  ille  talem  domum  sine  qua 
beatus  esse  non  possit.  Aut  ergo  sic  intelligendum 
est  quod  scriptum  est,  /n  principio  fecit  Deuscaslum 
et  terram^  ut  principium  sit  ezquo  esse  coeperunt; 
non  enim  Deo  coaeterns  semper  fuerunt,  sed  facta 
initium  ez  quo  esse  inciperentacoeperunt :  aut  certe 
quia  in  principio  sibi  coaeterno  fecit  Deus  ccelum  et 
terram,  hoc  est,  in  unigenito  Filio.  Ipse  est  enim 
Sapientia,  de  qua  dicit  Apostolus :  Christum  Dei  Vir- 
tutem  et  Dei  Sapientiam  (I  Cor.  i,  24).  Et  Deo  qui  fe- 
cit  coelum  et  terram,dicitur  in  Psalmo :  Omnia  in  5a- 
pientia  fecisti  (Psal.  ciii,  24).  Aut  si  de  Psalmo  iste 
non  vult  accipere  testimonium,  Apostolum  audiat  de 
Ghristo  loquentem  :  Quia  in  ipso  conditasunt  omnia^ 
in  cceto  et  in  terra^  visibilia  etinvisibilia  (Coloss,  i,  16). 
3.  Deus  igitur  nec  coepit  esse,  nec  desinet :  sed 
opera  ejus  qucedam  incipientia  certo  fineessedesi- 
8tunt,8icut  tempora^et  temporalia ;  quaedam  incipien- 


ADMONITIO  PP.   BBNEDIGTINORUM. 

Opui  istud  contra  AdTerearium  Legis  et  Prophetarum  recognovimue  ad  Gallicanos  Mes.  undecim,  Germanentem, 
Corbeiensem,  Remigianum,  Micbaelium,  FiBcamneDeem,  Pratellensem,  CiBtercieneem,  Caaalensem,  Sorbonicum, 
ColbertiDum,  Regium«  et  ad  unum  Vaticanum  ;  ad  editionee  etiam  Am.  Er.  et  Lov.  et  ad  variantee  lectionea  co- 
dicum  Belgicorum  apud  Lov. 

Comparavimus  prxterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Goofesf.,  /,  i,  memoratas.  M. 
(a)  Scripti  circiter  initium  anni  420.  ^  Sola  fere  ediUo  Lov.  :  Omms  AngeH  saneHf  et  k^ 


._■.■  !%  V* 


605 


CONTRA  ADVERS.  LEG.  ET  PROPHET.,  S.  AUGUSTINI  LIBER  PRIMUS. 


606 


tia  permanebunt,  sic  ut  ipsa  sanctorum  hominum 
quam  percepturi  8unt,vita  aBterna.Quod  istenon  vi- 
dit,  qui  putavit  esse  dicendum  ac  definiendum,nul- 
lum  esse  sine  fine  principium :  nec  ipsnm  potuit  at- 
tenderenuroerum^cujusinitiumestabuno.etnnisin 
nullo.Nullusquippenumerusquamlibetmagnu8,vel 
dicitur,  vel  si  dici  jam  non  potcst,  cogitatur,cui  non 
addi  possit  ut  major  sit.Et  puto  quod  iate,  quamlibet 
haeresimsub  nomineChristi  teneatoontraChristam, 
vitam  sibi  promittit  in  Christo,  utique  beatam,  cujus 
tanc  poteritesse  principium,cum  vit»  hujus  miser» 
finis  fuerit.  Respondeat  itaque,  beata  illa  vita,quam 
non  negat  habituram  vel  habere  prinoipium,  utrum 
habitura,  an  non  habitura  sit  finem?  Sidixeritha- 
bituram,  quomudo  se  audebit  dicere  christianum? 
Si  dixerit  non  habituram,  ubi  est  quod  ausus  est 
dicere,  nullum  esse  sine  flne  principium? 

CAPUT  III.  —  4.  Quaerit  etiam  :  Si  mundui  iste 

bonum  aliquid  est,  cur  non  olim  ex  initio  ab  eo  faclum 

e^,7ttoefm^/{us/ut7?QuasiseipsoaliquidmeliusDeu8 

fecerit  mundum  ;  aut  ideo  non  debuerit  hocbonum 

fieri,  quianon  est  eequaie  facienti.Quodautem  quae- 

rit,  cur  non  istud  olim  ex  initio  factum  sit;  respon- 

sum  habeat,  Imo  vero  olim  ex  initio  factum  est :  ex 

initio  utique  suo,  non  Dei,  cui  nullumest  initium.Si 

autem  hocinitium  signiflcari  potuit,eo  quod  dictum 

est,  /h  principio  fecil  Deus :  quid  est  quod  calumnia- 

tur  velut  interrogans,  in  quo  principio  fecerit ;  cum 

ipse  rursus  qu£rat,curnon  olim  ex  initiofactum  sit? 

Proindesua  verba ilii  replicanda sunt.Nam sicut ipse 

propter  id  quod  scriptum  est,  In  principio  fecit  Deus 

xaslum  et  lerram,  argumentarum  etdicit,  In  principio 

igitur  quo  ?  ejusne  quo  idem  Deus  esse  coipit^  an  ex  eo 

quo  illum  essevacuum  tasduit  ?  ita  et  nos  ad  id  quod 

4ut,  Cur  non  istud  olim  ex  initio  factum  est  ab  eo  f  re- 

spondeamuf,etdicamusei,Exinitioigiturquo?eju8- 

oie  quo  idem  Deus  esse  coepit,  an  ex  quo  illum  esse 

^acuum  t»duit?  Hocquippe  illi  displicet,  quod  non 

«lim  ex  iaitio  Deus  fecerit  coelum,  cumdicit,Cttr  non 

^lim  exinitioVTojiqudsa  ex  illo  initio  facere  debuerit, 

w  quo  est  ipse  qui  fecit.  Cur  non  hictimuit,  nedi- 

«endo,  ex  initio  ex  quo  est  ipse  Deus,  eum  debuis- 

sefacere  coelum,  diceretur  ei:  Habetergo  Deus  ini- 

tium,  acper  hoc  secundum  sententiam  tuam  habe- 

l)it  et  flnem ;  tu  enim  dixisti,  nullum  esse  initium 

eine  fine?  Porro  si  Deus  caret  initio,  quomodo  fa- 

ceret  aliquid  ex  initio  ex  quo  ipse  ^  ?  Ac  per  hoc  ex 

initio  fecit  illo  ex  quo  fecit,  id  est,  exquo  coepites- 

se  quod  fecit.  Aut  ergo  deusipsorum  nihil  boni  un- 

quam  fecit :  autsecundumistum,  quodcumquebo- 

Di  fecit,  ex  illo  initio  fecit  ex  quo  ipse  est ;  et  haben- 

ti  initium,  metuendus  est  Onis  :  aut  sanctie  Scrip- 

turs  verbis  debet  acquiescere,  etintelligere  Deum, 

qoi  ex  nuUo  ccepit  esse  principio,  fecisseccelum  in 

principio,  vel  ex  quo   ccelum   esse   ccepit,  vel  in 

Filio;  qui  Judseis  interrogantibus,  quisesset,  prin- 

cipium  se  esse  respondit  {]oan,  viii,  25). 

t  Edili,  ex  qvo  ipse  non  est.  At  Mbs.  carenthic  negante 
particQla. 


B.Nisi  forte  dicturus  est,  aliud  initium,  aliud  vero 
esse  principium.  Si  ergo  ita  esset  scriptum.In  initio 
fecitDeuscGelumetterram;  nihilcontrahoc  iste  mo- 
verctur,  qui  dixit:  Cur non  olim  ex  initio  factum  estf 
quandoquidcm  legeret,  in  initio  fecit  Deus  ;  non  exi- 
Btimans  impium,si  credaturDeus  haberiinitium,sed 
non  habere  principium.  Qui)d  si  ita  est,  emendetur 
hoc  auctore  Evangelium,ubi  scriptum  est:  In  princi' 
jnoerat  Fer^ttm.  Gur  enim  non  etiam  hio  istedicat. 
In  principio  igitur  quo  ?  ejusne  quo  idem  Verbum 
esse  ccepit?  Et  quia  Deus  erat  Verbum,  potest  etiam 
sic  dicere,  quemadmodum  in  hoo  libro  dixit:Eju8ne 
quo  idem  Deus  esse  coepit?  Dicat  hio,  si  placet, 
etiam  illam  deOnitivam  suam,  ubi  audit,/nprtnetpta 
erat  Yerbum :  dicat  etiam  hio,  si  audet,  Nullum  est 
principium  sine  fine ;  ut  ab  ipsis  etiam  Manichaeis, 
qui  eum  fortasse,  quiainimicum  Legi  Prophetisque 
reperiunt,  libentissime  legunt,  judicetur  insanus. 
Quia  vero  displicet  ei  Deus  qai  fecit  mundum,  cor 
non  displicet  per  quem  factus  est  mundus  ?  De 
Christo  enim  soriptum  est :  /n  hoc  mundo  erat,  ei 
mundus  per  eum  factus  est  [Joan.  i,  1,  40). 

CAPUT  IV.  —  6.  Fntelligat  utique  *  Deum  faoere 
bona  po8se,bunis  autem  a  so  factis  egere  non  posse : 
unde  nec  faciendis  eguit,  qui  factis  non  eget.  Sed 
summe  bonus  fecit  omnia,8ibi  quidem  imparia,8ed 
tamen  bona.Bonum  quippeetiam  non  summum,imo 
vero  etiam  inflmum  ,nisi  a  summo  bono  esse  non  pos- 
set.  Nimis  autem  de  Deo  male  sentit,  qui  propterea 
bonum  esse  aliquid  negat,quia  flequale  Doonon  esse 
cognoscit.  Itaenim  non  eritillesummum,  sed  infi- 
mum  bonum,  si  quidquid  eo  minus  est,  jam  non  est 
bonum.  Porro  siin  rebus  quascondidit,  ea  quaesunt 
prima  bona  valde  sunt  imparia  Gonditori,  quia  ille 
fecit,  hffic  facta  sunt ;  profecto  qui  talibus  non  eguit 
adaugendam  beatitudinem  suam,multo  minusinfe- 
rioribusatqueomninoinflmiseguissecredendusest. 
Qufle  lamen  fecit  tanquam  bonorum  omnium  constitu- 
tor.  Nam  Dominus  Jesus*,  per  quem  factusestmun- 
dus,  non  sola  coelestia,  sed  etiam  terre8tria,eorum- 
que  terrestrium  quae  videnturexigna,  Deum  creasse 
et  crearesic  indicat,  cum  dicit :  Siergofenum  agri 
quod  hodie  est,  et  cras  in  libanum  mittitur^  Deus  sie 
vestit ;  quanto  magis  vos  modicx  fidei  (Matth,  vr,  39)  ? 
Unus  ergo  atque  idem  Dcus  est  institutor  cooli  et 
terrae,  stellarum  et  herbarum,  quidquid  mensura, 
forma,  ordine  suo  constat  in  coelo  et  in  terra,  quid- 
quid  vivit  in  ccolo  et  in  terra,quidqu^  sentit  in  ccelo 
et  in  terra,  quidquid  intelligit  in  coelo  et  in  terra. 
Quaa  non  solum  illi  a  quo  sunt  condita,  sed  nec  inter 
seesse  oportebat  cequalia :  et  ideo  sunt  omnia^.Nara 
si  essent  aequalia,  unum  genus  bonorum  esset^non 
omnia.  Nunc  vero  ideo  sunt  omnia  bona,  quia  sunt 
aliis  alia  meliora,  otbonitasinferiorumadditMaudi- 
bu8  meliorum:et  in  rerum  bonarum  ineequalitateipsa 


1  Sic  Mbs.  Editi  vero,  inteihgat  itaque. 
>  In  Mbs.  :  Nam  Dominus  Deuh  per  quem» 
s  Editio  Lov.  hlc  addit,  b^na.  superJSao. 
^  Sic  potiorei  Mss.  kX  Lov.,  adaUur. 


i 


607 


CONTRA  ADVERSARIUM  LEQIS  ET  PROPHBTARDM,  S.  ADGDSTINI 


608 


estjucunda  gradatio,   ubi   minorum   comparatio 
ampliorum  est  commendatio. 

CaPUT  V.  —  7.  Ea vero  quae  dicuntur  mala,  aut 
viliasuntrerum  bonarum^quaeomDinoextrares  bo- 
nas  ^  per  se  ipsa  alicubi  esse  non  po&sunt;  aut  sup- 
plicia  peccatorum,  quae  de  justitiffi  pulchritudine  ve- 
niunt.Sed  ipsa  quoque  vitia  testimonium  perhibent 
bonitati  naturarum.Quod  enim  malum  est  per  vitium 
profecto  bonum  estpernaturam.Vitiumquippe  con- 
tra  naturam  est,  quia  naturas  nocet :  neo  noceret, 
nisi  bonum  ejus  minueret.  Non  est  ergo  malum  nisi 
privatio  boni.Acper  hoc  nusquam  est  nisi  in  re  ali- 
qua  bona :  et  si  non  summe  bonu,  quoniam  summe 
bona  incorruptibilis  et  immutabilis  perseverat,  ut 
Deus  est;non  tamen  nisi  in  bona,  quoniam  non  nocet 
nisi  roinuendo  quod  bonum  est. Ac  per  hoc  bona  sine 
malis  esse  possunt,8icutipse  Deus,  et  quaeque  supe- 
riora  ccBlestia:  mala  vero  sine  bonis  esse  non  pos- 
Bunt.  Si  enim  nihil  nocent,  malanon  sunt :  si  autem 
nocent,  bonum  minuunt:  et  si  amplius  nocent,  ha- 
bent  adhuc  bonum  quod  minuant:  et  si  autem  con- 
sumunt,  nihil  naturae  remanebit  cui  noceatur;  ac 
hoc  nec  malum  erit  a  quonoceatur,  quando  natura 
defuerit,  cujus  bonum  nocendo  minuatur. 

CAPUT  VI.  — 8.  Utrum  autem  aliqua  natura  hoc 
estsubstantia  prorsus  ad  nihilum  redigatur,disputa- 
tio  subtilissima  est.  Sed.fidesveracissima^Deo  can- 
tat :  Muiabis  ea,  et  mutabunlur :  tu  autem  idem  ipse  es 
{PsaL  Gi,  27,  28).  Nec  fecit  igitur,  neoregit  mutabi- 
lia  bona,  nisi  immutabile  bonum,  quod   est  Deus. 
Porro  bonamutabilia  propterea  bonasunt,quoniam 
■  a  summo  bono  factasunt ;  propt^>rea  mutabilia,  quia 
non  de  ipso,  sed  de  nihilo  facta  sunt.Quamobrem  et 
ipsa  mortalia,  quamvis  ex  aliqua  parte  poBnalia  sint 
eis  quibus  solaimmortalitaspotest  perfectaebeatitu- 
dinis  implere  mensuram ;  habent  tamen  proprium 
decoris  locum  in  pulchritudine  temporum :  sed  ma- 
jor'quam  humanus  estsensuSyquotalispuIchritudo 
eentitur.  Fides  tamen  illa  quadDeosuodicit.Omnia 
ift  mensurayetnumerOf  etpondereconstiluisti  {Sap.xi, 
21),  quamvis  amore  vivendiconditionemmortisez- 
horreat,  Creatorem  tamen  omniumbonorumetiam 
de  bonis  mortalibus  laudat.   Nam   iste  ipse  qui 
reprehendit,  nec  Deum  esse  credit,  oujus  terrena 
opera  videt  esse  mortalia,eumdem  sermonem  suum, 
qui  usque  adeo  illi  placuit,  ut  eum  litteris  memo* 
riflBque  mandaret,  nisi  vocibus  ad  sua  quadquever- 
ba  pertinentibus,  etincipientibustamenetdeficien- 
tibus,   implere  non  posset:   ita  pulchritudinem 
disputationis,  qua  vult  persuadere,  quidquid  oritur 
et  moritur  bonum  esse  non  posse,  nisi   orientibus 
et  morientibus  syllabis  non  potuit  explioare.  Quid 
ergo  mirum  si  in  tam  magna  universitate  naturas 
eetaliquod  inflmumbonum  in  ordinibu8,temporum, 
quod  non  permansione  rerum,  sicut  nonnuUa  subli- 


1  Apod  LoY.,  extra  re$  cmnes  bonas.  Abett,  amnes,  ab 
editis  aliis  et  Mu. 
s  Editi,  veracissime.  At  M ts.,  veracissima. 
>  Editi.  sed  maforem,  Meliai  vero  Mss.,  sed  ms^or* 


mia  spiritualia,  sed  pro  decore  suigeneris,  imo  at« 
que  terreno  exortu  occasuque  sit  pulchrum? 

9.  Quaecumitasint,  noncalumnieturdicenti  Scri- 
piuTas^Vidit Deus  lucem  quia  bona est  (Gen.  i,  4).  Non 
solumenim  lucem  quam  vocavitdiera,  etfirmamen- 
tum  quod  vocavit  ccBlum,et  soiem  etlunametcaetera 
sidera ;  veram  etiam  ligna  et  herbas,  et  in  aquis  ac 
terris  quaecumque  mortalia,  ot  creavit  Deuesumme 
bonuB,etviditquia  bona  suntingenere  atque  ordine 
Buo.NectimuitquiSpirituDei  revelantescripsit  hunc 
librum,  futuros  impios  reprehensore8,vaniloquos,et 
mentis  seductores,  primitus  suaB,  deinde  aliorum, 
quos  delectat  blasphema  loquacitas :  quia  et  ipaos  in 
quantum  homines  sunt,  in  quantum  corpore  atque 
anima  rationali  constant,in  quantum  membracorpo- 
ris  eorum  suis  distinguuntur  offlciis,  etconcordissi- 
ma  diCrerentia  in  unitatem  suae  pacis  mirabili  ordina- 
tioneconsentiuntyin  quantumanimaeis  naturali  ex- 
cellentia  praestat  atque  imperat,  in  quantum  sensus 
carnis  quinque  partitos  implet  ac  vegetat,  dissimili 
potentia,8ocialiconvenientia,inquantumetiammen- 
te  atque  ratione,  quod  bestialis  anima  non  valet,  po- 
testsapere  atque  intelligereS  vidit  Deus  quia  boni 
Bunt ;  et  ideo  creavit.  Non  enim  tantum  creatOB  poB- 
tea  vidit ;  sed  et  creandosante  praevidit :  et  quodper- 
versa  voluntate  et caeco  errore  maligni  sunt,non  ideo 
vidit  quod  nonessentcreandi;praBvidit  enim  ubisint 
ordinandi :  et  sic  eos  ex  eadem  massa  primaB  praeva- 
ricationis  merito  damnata  fecit  vasa  ira9,siusque  in 
finem  in  hac  malignitate  perdurant,  ut  prosint  vaiaiB 
misericordiaB(Aom.  ix,22, 23),  quo  per  eorum  acu- 
minavanitatisdiligentiusarcanaveritatisinquirant. 
Magna  quippe  opera  Damini,exquisUain  omnes  volun- 
tates  ejus  {Psal.  cx,  2).  Quid  autem  mirum  est  quia 
displicet  hamanaB  stultitiap,  quod  opera  sua  placent 
divinae  sapientias  ?  Quid  est  enim  aliud,  Yidit  lucem 
quia  bona  est,  nisi  quia  placuit  ei '  ? 

CAPUT  VII.  —  10.  8ed  iste  vaniloquus  blasphe- 

mator,  qui  scripsit  librum  sacrilegis  conviciis  ple- 

num(in  quo  utinam  opus  ejus  displiceret  ei^et  non  pu- 

taret  quia  bonum  est,  sed  videret  quia  malum  e8t),vi- 

dete  quid  dixerit:i4(i^(?  anteanescivUM^^^iyiwsquid 

essety  ui  nibdo  eam  primum  videns  optimam  judicaret. 

Ergo  et  Dominus  Jesus  quando  auditis  verbis  Centu- 

rionis  miratus  est,  et  dixit  discipulis  Buis.Amen  dico 

vobis^  non  inveni  tantam  fidem  in  Israel  {Matih,  viii, 

10),  nescivit  antea  fldes  illa  quid  esset,  ut  tuno  eam 

primum  videns  optimam  judicaret.  An  vero'  alius 

eam  in  corde  Centurionis  operabatur,qaam  ipse  qui 

mirabatur?Et  profecto  amplius  estundepossint  bla- 

Bphemare  insipientes  et  infideies,  quod  miratue  est 

Jesus  quantamcumque  hominis  fidem,quam  quod  vidit 

Oeus  lucemquiabona  est.Potestenimquisque  etiam 

solita  videre  quia  bona  sunt,  hoc  est,  sibi  ea  placita 

comprobare^quisquis  autem  miratur,profeot08ecun- 

dum  consuetudinem  qua  homines  loquuntur,  in- 

i  8ic  Mm.  At  editi,  non  potest  sapere  atque  tntei&gere 
possunt,  vidit  Deus,  ete. 

*  IHuret  Mbi.,  mnplneuiiUi;  omiMO«  quia, 

*  In  Mm.^  ouI  «ero. 


.^: 


60» 


LIBBR  PBIUUS. 


610 


opinatumBtqueimprovUumBibieseesignidcatquod 
miratur.  Sed  Jesas  qui  omola  prssciebat,  quod  mi- 
rsDduui  iliie  oomiQeiidabat,mf raodo  taudtbat.Quid 
autem  Deus  vidit  a  ee  faotnm,  quod  ooo  io  luce, 
quod  ipse  eet,  priua  vidit  essa  faoiendum  f  Et  quid 
tam  oeoeBBBrio  eaocta  SoTiptura  totiee  repeteret, 
quam  quod  vidit  Deus  bona  esBB  qua)  fecit;  ut  bino 
informaretur  pietas  fldelium.noD  pro  humano  sea- 
sB.qui  BBpe  etiam  boniB  rebus  offenditur,  quarum 
causas  atqne  ordinem  nescit,  de  creatura  viaibili 
atqne  invisibili  judic&re,  aed  laudanti  Deo  oredera 
et  discere*?  Tanto  enim  quisque  racilius  aliquid 
profieieQdo  cognoBoit,  quanto  religiosiuB,aDtequBm 
cognosceret,  Deo  credidit.  Vidit  ergo  Deus  lucem 
quam  fecit,  quia  bona  est,  quoniam  quod  racien- 
dum  placebat  ut  lieret,  tactum  plBcuit  ut  maneret, 
quantum  cuique  rei  exietendi  sive  manendi  a  tanto 
fabricalore  fuerat  cooBtituenda  mensura.  Sed  aliud 
esl  lux  quod  est  Deus,aliud  lux  qnam  fecit  Deua.Ia- 
comparabiliter  autera  meliorluz  ipsequi  feoit.nullo 
modo  indigena  *  ea  luce  quam  feoit.  Bt  unde  iste  ca- 
lnmniatar,cur  non  iata bona  lam  olim.quam  otim est 
ipaa,  fecerit  Deus*;  binc  potius  intelligendum  eat, 
quod  Doo  ea  fecerit  eorum  inJigus,stne  quibus  esse 
in  suaperfectabeatitudinepotuitBineinitiobCmpi- 
ternoB.  Ideo  quippe  istorum  raciendorum  cauBa  sota 
Dei  bonitas  fuit,  quia  necessitas  ejus  ulla  non  fuit. 
Quidquid  itaque  iste  conviciatur  Deo,  quod  velut 
toue  primum  lucem  viderit  qui  fuisset  lucis  igna- 
ruB,  quam  sil  insutsum  et  vaaum  videret,  si  luois 
ipee  intus  altqnid  haberet. 

CaPUT  Vttl.  —  il.  Quin  etiam  eutttttte  ecribeatis 
SBsignat,  quod  lenebras  diierit  sine  initio  semper 
[Qisse,  lucem  vero  initium  sumpstsse  de  teaebris  : 
qnaai  legerit  in  eo  libro,  cui  calumntBtur,teaebrafl 
Bempiternas  ;  cum  Bcriptum  sit, /n  principio  [eeit 
Deut  talum  et  terram :  terra  aulem  erai  imuibilit  et 
ineompoiila,  et  ienebrx  ernnl  super  abyuum.  Ez  illo 
ergo  tenebrn  eBse  coeperunt,  ex  quo  confusa  moles 
rali  eBsecoepit  ac  terrs,  aDtequam  facla  essetluz, 
qoaillumiDareturqaodsinetucefuerattenebrosum. 
Qnid  Bul«m  inconveaiens^ai  muadaan  materin  fue- 
rant  tenebrosa  primordia,  ut  accedente  tuce  metinB 
quod  factum  est  redderclur;  et  tanquam  proflcientis 
hominis.quod  posteu  futurum  erat,bae  modo  signi- 
licareturafrectioPQuanquamqui  munereDeipotuerit 
perspicaciuB  iata  rimari,  inveoiet  lortaBse  in  oreatn- 
ra,quc  ita  facta  narratursine  intervatti?  temporalium 
morarum,disttactummirabili(erordiaemrerum.Nft- 
queenim  materiesomniao  aihilesl  dequa  ialibro 
Sapientin  legitur,  Qui  leciitimundum  demateria  in- 
formi  [Sap.  xi,18).Non  ergo  quia  informis  dicts  est| 
omQino  nihil  est  :  neo  Ueo  fuit  vet  ipsa  cofetema, 
tanqnamanullafacta:necBliuseamfecit,ut  haberet 
Deusde  quafaceretmundum.Abaitenim  ut  dicatur 
omaipoteas  non  potuisse  facere,  nisi  unde  faceret 

'  Sic  melioras  Hii.  Edilt  vero,  credere  et  ctdere. 

■  In  B.^  auiigtrel.  RaititDimuB,  iniligeni,  ex  auclorl- 
tate  editionum  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.         U- 

*  LoT.,  Ipit  gid  fecerU  Iteui.  Abeat,  aui,t  Dostris  Msi. 
•tabAm.  Er.H. 


iaveairet.Ei^o  et  ipsam  Deus  fecit.  Nec  mala  est  pu- 
tandB,quiaiDformis:sedbonaestlnteltjgenda,quia* 
formabilis.id  esl  formationis  capax.Quuniam  si  boni 
aliquid  est  forma,  noaaibil  est  boai  esae  capacem 
boni.  Sicut  vos  ooafusa  est  clamor  sioe  verbie,vox 
vero  articutata  Gt  cum  formatur  in  verba  :  est  ei^o 
illaformabilia^iBtaformata  ;  ilta  qus  formam  capit, 
ist&qunhabet:  namquidhorum  uadeflat.inpram- 
ptu  est.Neque  enim  quisquam  dixerit  de  verbiB  flfl- 
ri  Bonum  vociB  :  sed  '  potius  de  voce  fieri  verba 
BonantiB  quia  noo  intelligat  ? 

GaPUT  IX.  —  12.  Neo  putandus  est  Deus  iafor- 
mem  priuB  feciase  materiara^et  intervalto  aliquo  in- 
terposito  temporiB  formasse  quod  inforrae  priuB  fe- 
cerat :  sed  sicut  a  loquente  fiunt  verba  sonaniia,  ubi 
non  priuBvozinformlBpostaccipit  formam.sed  for- 
mata  profertur',itainteltigenduE  estDouBde  mataria 
quidem  informi  fecisse  mundum,sed  BimuteBm  con- 
creasae  oum  mundo.Non  tomen  inntiliter  prius  aar- 
ratur  unde  aliquid  tit,et  poitea  quod  iude  llt;quia 
etsi  potest  utrumqne  simul  ileri,  non  simul  potest 
utrumquB  narrari. 

CAPUT  X.  —  13.  Sive  ergo  prius  nomine  cmli  et 
terrn,  vel  terrn  invisibilis  et  iacomposita  atque 
abysBi  tenebroBte.malerieB  ipsa  informia  sigaiflcata 
est  rerum  notarum  appeitatiouibus ;  quia  ipsa  pror- 
Eusit^DotaeathumaniB  BensibuB,  et  vizutcumquein- 
tetiigilur,cumre8indeteriuseomrautantur;tanquam 
ei  propinquet  quidque  deformius,  neo  perveniatta- 
raen  ad  illam  inrormitatem  quantulacumque  vet  vi- 
sibilifl  remanena  vel  intalligibilis  flpeoies  :  sive  par 
coilum  et  terram  generaliter  prius  fnsinuata  sit 
spiritualia  corporatifique  natura;  aive  atiquid  aliud, 
quod  hic  salva  lldei  regula  iatelligi  potest  :  Deum 
taraen  verura  et  aumraum  et  bonum  feciese  cuncta 
quB  cernimuB,et  quB  raeliora  non  ceraimus,quam- 
vis  moduB  quod  ea  fecerit  comprebeadi  humana 
mente  non  possit,  dubitare  fas  non  eat.  Sed  cum 
istia  tnductis  blasphematoribus  Lilterarum  Baora- 
rum  Don  ea  rationum  eubtilitate  agendum  eBt,quB 
ista  quBrenda  Buot  at  inter  paoillooa  Det  fltios  dis- 
putanda. 

CAPUT  XI.  —  14.  Sed  ai  putat  iste  adversus  11- 
bros  [>egis  et  Propbetarum  se  noBse,  quod  dioit  bb 
acircjunimtim  Dewm  ivromparabHrm  tplendoremiu- 
cofnprehentibilit  eu4  lucit :  primo  a.ud\re  ab  eo  veltem 
o^juBlucisexistimeteaBeapteudoremBumraumDeumi 
utrum  et  ipaa  tux  Ueua  ait.et  utrum  Patrera  ioteltigat, 
lucera,ejuiique  aplendorem  unigeniuraFilium,quem 
tamen  conreBsus  est  auramumDeum.  Quod  ai  itk 
Bentit.Bpptobo  et  laudo.  Sed  quod  eiimquem  credit 
eeae  lumen  de  lumine,  imcomparabilem  epleudo- 
rcraincoraprehensibilisluoiB,noncrediteBBeoptflcem 
mundi.iraprobo  et  culpo  ;  cura  ibi  iegat.Hundiu  per 
eum  factut  eU;  ubi  legit,  Erat  lumen  verum  quod  H- 
fuminaf  omnem  hominem  vanienlem  in  hunc  mundtim 

<  Am.  Er.  et  Mu.  omitlnot,  quia, 

1  Hinc  remoTimni  glnifema,  quod  a  Hia.  abeat;  at 
vero  in  eicuais  ita  iuMrtum  eral.  ted  polivt  de  voee 
fitri  fonw»  eerbi  :  vet  poiiut  dt  voet  fitri  ntrba  mmhm- 
titt,  etc. 


6tl 


CONTRA  ADVERSARIUM  LEGIS  ET  PROPHETARDM,  S.  AUGUSTINI 


A12 


[Joan,  1, 10,9).  Improbo  etiam,  si  nescit;  magisque 
improbo  atque  deteslor,  si  8cit,et  insidiatur  ut  deci- 
piat  nescientes  in  veteribus  prius  divinis  Litteris 
scriptum,  Accedite  ad  eum,  et  illuminamini  {Psal, 
zxxiii, 6) ;  et,  Prxceptum  Dominilucidum,  illuminans 
oculos  (Psal.  xviiii,  9)  et,  IHumina  oculos  meo^,  ne 
unquam  obdormiam  in  mortem  {Psal.  xii,  4).  Neque 
enim  hoc  orabal  homo  utique  mortulis,ne  unquam 
corpore  moreretur,  aut  corporalibus  oculis  somnus 
ne  veniret  optabat :  sed  eos  utique  oculos  sibi  illu- 
minari  petebat,  de  quibus  Apostolus  dicit^  IlluminO' 
ios  oculos  cordis  vestri  {Ephes.  i,  18}. 

15.  Porro,  si  hjic  displicet  lucem  initium  sum- 
psisse  de  tenebris,  etiam  hoc  enim  verbis  garralae 
vanitatis  exagitat ;  eidem  apostolo  hoc  dicat,  qui 
scribens  ad  fideles  ait  :  Fuistis  aliquando  tenehrx^ 
nunc  aulem  lux  in  Domino  {Id,  v,  8).  Quis  enim 
hoc  fecit,  nisi  ille>  qui,  cum  tenebrffi  essent  super 
abys8um,dixit:  Fiat  tux\etfacta  est  tux  (Gen,  i,  3)? 
Quod  apertius  alio  loco  idem  apustolus  expressit,di- 
cens  :  Deus  qui  dixitde  tenebris  tumen  clarescere,  cla- 
ruit  in  cordibus  nastris  (II  Cor,  iv,  6).  Si  autem  hoc 
putat  Scripturis  deesse  propheticis,  quod  Filius  sit 
lumen  de  lumine,vel  splcndor  lucis  ^legat  quod  in 
eisdem  Litteris  legitur  de  Sapientia,  Candor  est  enim 
lucis  astemss  {Sap,  vii,  26) :  aut  illud  in  prophetico 
PBBlmOfCantate  Domino  canticum  novum  ;  cantale  Do- 
mino^  omnis  terra  :  cantate  Domino  ei  benedidte  no- 
men  ejusfiene  nuntiate  diem  ex  die  salutare  ejus  {Psal, 
xcv,  1,2).  Quis  estenim  dies  ex  die,  nisiFilius  la- 
men  de  lumine  ?  Salutare  autem  Dei  esse  Christum 
legat  in  Evangelio,  dicente  Simone  sene,  quando 
illum  cognovit  in  manibus  matris,  carne  minimum 
spiritu  maximum,  acceptoque  ia  manus  suas  ait  : 
Nunc  dimiitis  servum  tuum,  Doihine,  sccundum  ver* 
bum  tuum  in  pace;  quoniam  videru7it  ocuti  mei  salu" 
iare  tuum  {Luc,  ii,  29  et  30). 

GAPUT  XiL  —  16.  Hic  si  responderit,  alium  esse 

lucem  de  qua  dictum  est,  Fuistis  aliguando  tenebrx, 

nunc  autem  tux  in  Domino;  quia  spiritulis  lux  roen- 

tis  est  ista,  non  carnis :  aliam  vero  illam  de  qua  scri- 

ptum  est,  Dixit  Deus,  Fiat  lux;  et  facta  est  lux  ;  qua 

ad  oculos  pertinet  corporales  :  primo  confitebitur  a 

luce  8umma,quod  est  ipseDeus,fieri  potuisse  qualem- 

cumque  infimam  lucem,  bonam  tamen.Deinde,  unde 

8cit  etiam  qualis  et  quantasit?po8tremo,utrum  spi- 

ritualis.an  corporalis?Nisi  forte  fideles  homines,qui 

quamdiu  sunt  in  corpore,  peregrinantur  a  Doraino 

(11  Cor,  V,  6),  possunt  jam  merito  ipsius  fidei  lux  vo- 

cari,et  Angeli  non  possunt,qui  sempervident  faciem 

Patris  (Jfa/^A.  xviii,  10)?Undeergo  scit  utrum  talis 

lux  primitus  facta  sit?Unde  scit  quomodo  in  illa  luce 

vespere  et  mane  possit  intelligi  ?  Quomodo  denique 

senario  numero  prfiesentata  fuerit  operibus  Dei,et  in 

Ga  septima  requieverit  Deus,unde  ad  istos  dies  nobis 

notissimos^qui  solis  circuitu  revolvuntur,septenahi 

ipsius  numeri  quedam  formatrafiBlata  est?Sed  et  si 

lux  facta  est  corporalis,undc  novit  quomodo  esse  po- 

^  Post,  velsplemior  iucis,  additom  apud  Loy,^  jetemm; 
•ed  ■operfluo. 


tuerit  ante  solem  etante  firmamentum,quodc(Bluni 
postea  nuncupatum  est,remota  abaspectibus  terre- 
noruminsuperioribuspartibusmundi,utsolusDeu8 
inter  illam  tenebrasque  divideret?  Nam  inter  istas 
tenebras  quae  nobis  faciunt  notissimam  noctem,  et 
lucem  quae  nobis  facit  notissimum  diem,  luminaria 
nobis  visibilia,  ul  dividerent,  imperavit.  Quis  autem 
ferat,  quamvisnou  sit  indignandum  potius  quam  ri- 
dendumjndicare  istum  nobis  quod  diem  horsedesi- 
gnent,  horas  autem  sol  discernat  atque  disterminet, 
et  velle  ut  credamus  quod  Moyses  ista  nescierit,  et 
ideo  diem  antequam  sol  fieret  nominaverit?Sed  con- 
venianthominesad  librum  istius  audiendum,etpro- 
ponatureis  quid  sitcredibilius,utrumistum  nescire 
quamdam  lucem  et  quemdam  diem,  quem  sciebat 
Moyses ;  an  Moysen  nescisse  istam  lucem  ac  diem, 
quem  non  solum  iste,  verum  etiam  qui  verba  ejus 
non  intelligunt,  sciunt. 

GAPUT  Xlil.  —  17.  Quid,quod  etiam  de  aquarum 
congregatione  ingerit  nescio  quis  imperitissimus 
quaesLionem,  tanquam  non  recle  dictum  sit,  Congre- 
gentur  aquae  in  congregationem  unamfCl  afjpareat  arida 
(G^n. 1,9); eo  quod  aquis  omnia  tenebantur:  ignorans 
quemadmodum  aqua  in  uerios  vapores  tenuala  ra- 
rescat,et  nebulosa  caligine  multum  occupet  spatii, 
exiguum  vero  si  congregata  densetur  ^necjam  levis 
volitot,8ed  gravis  fluitet.  Quid  ergo  mirum,  si  rara 
terram  texerat^spissata  nudavit  ?  Quid,si  etiam  divi- 
no  nutu  in  magnos  sinus  terrss  ^  subsedit,  atque  ita 
quidquid  naturse  humids  per  totum  ejus  jacebaty 
in  partes  concavas  confluens,  recessit  a  csteris,  et 
quod  operiebat  aperuit  ^,  congregata  in  humiiiora 
succumbentia  qua  mare  interflueret  et  circumflue- 
ret,atque  altiora  deserens  qua  orbis  emineret?  Omit- 
to  quod  potest  hic  intelligi  significatum  esse,quod 
intormis  illa  materies  aquse  vel  abyssi  vocabulo  in- 
sinuata  sit,et  species  acceperit  duorum  istorum gra- 
vium  elementorum,huinori8  et  humi  ^:  et  ideo  dictum 
esse^Congregetur  agua,  quoniam  labilis  etmobilis  ei 
species  data  est ;  Appareat  autem  an(/a,quia  immobi- 
lis  fixa  est  ^.  Nam  illud  quod  magis  Propheta  libri 
hujus  auctor  intendit,  ut  ejus  narratio  rerum  facta- 
rum  esset  etiam  prasfiguratio  futurarum,  non  est 
contentiosis  et  infidelibus  sensibus  ingerendum  .Cum 
ergo  tot  exitus  pie  quaerentibus  pateant,  ne  temere 
tanta  reprehendatur  auctoritas  unde  iste,  nisi  dia- 
bolico  in8tinctu,in  eis  rebus  eligit  calumniari^quas 
Don  est  idoneus  perscrutari  P 

CAPUT  XIV.  —  18.  Quod  vero  in  hominis  condi- 
torem  Deum  caecus  et  ingratus  invehitur,  et  audet 
dicere  ei  qui  se  finxit,(Juare  sic  me  fecistif  cum  on:  ui- 
no  quomodo  sit  factus  ignoret,  multum  pra:cipiti8 
mentis  audacia  est.  Sed  vasa  ira  permittuntur  ista 
garrire,ut  tanquam  de  negligentise  somnoexcitentur 


^  In  Mbb..  dnseatur, 
s  Sic  potiores  M..  At  editi,  terra 
'  Plures  Mds  ,  apparuit, 
^  In  probaB  pot®  Mts.,  humoris  et  humidi, 
*  Editi,  immobitis  ex  fixa  etu  Particuiam  e/,  auctori- 
tate  manuBcriptornm  exponximus. 


613 


LIBER  PBIMUS. 


644 


yaaamisericordiffi  {Rom.  ix,  20-23),  et  studio  respon- 
dendi  pestiientibus  maledictis,  adbibeant  curam  sa- 
labribus  dictis.  Ecce  enim  in  eo  quod  reprehendit 
iste  bominisConditorem,  quia  prohibuerit  eum  su- 
mere  cibum  dignosceatise  boni  et  mali  (Gen,  ii,  17)^ 
tanquam  eara  pecoribus  parem  esse  voluisset  nes- 
dentibusista  discernere,ethocei  negaeset  cui  potes- 
tatem  dedisset  in  bestias,  quo  eolo  homo  superat 
beatias ;  quam  necessarium  est  vitae  bene  agendae, 
qaod  discimus  ^  quasdam  infeliciter  disci«  et  felicius 
Donnulla  nesciri  ?  Morbos  enim  et  doloresquanto  fe- 
licius  nesciremus?  Si  ergo  medicus  nosab  aliquo  cibo 
probiberet,  quo  accepto  segrotaturos  esse  praesciret, 
et  ob  hoc  appellareteumdem  cibum  dignoscentisQ  sa- 
nitatis  etimbecillilatis^eoquod  peripsum  bomocum 
aBgrotare  CGspisset,  experiendo  dignosceret  quid  in- 
teressetintercontractam  malam  valetudinem  et  per- 
ditam  Banitatem  ' ;  quod  utiquemelius  ignorasset^et 
inUlaqaam  perdiditsanitate  mansisset.credens  me- 
dico  per  obedientiam,  non  morbo  per  experientiam : 
namqaid  talem  medicum  invidisse  nobis  ejusmodi 
aeientiam  diceremus  ?  Quis  dubitet  malum  esse  pec« 
csatum  ?  Et  tamen  cum  laude  dictum  est  de  Domino 
Jesu  Ghristo,quia  non  noveratpeccatum  (II  Cor.y,  21). 
Non  ergo  noverat  hoc  malum,  atque  idem  illam  unde 
Adam  probibitus  e8t,bonietmali  dignoscentiam  non 
liabebat.  Hic  si  quedratur,  Quomodo  quod  non  nove- 
rat  arguebat  ?  neque  enim  peccata  non  arguebat : 
Omnia  autem  qu»  arguuntur^  sicutdicit  Apostolus,  a 
lumifie  tnofiifeslantur  {Ephes,  v»  13) :  quomodo  igitur 
aquoarguebantur,ignorabantur?  Nonne  rectissime 
respondebitur,  et  noverat,  et  nonnoverat?Rectissi- 
me  omnino:  noverat  enim  per  sapientiam,non  nove- 
rat  per  experientiam.  Huio  itaque  divinae  sapientis 
eredere  debuit  Adam,  ut  ab  illa  mali  scientia  qu»  flt 
per  experientiam,prfficepto  Dei  obediens  temperaret. 
Sic  enim  malum  ne8cisset,ni8i  fecisset.  Fecit  autem 
•ibi,  non  Deo.  Nibil  enim  facere  potuit  voluntate  in- 
obedienti»,  nisi  quod  ipse  pateretur  lege  justiti». 
Bsc  est  namque  pcsna  inobedienti  homini  reddita 
io  aemetipso,  ut  ei  vicissim  non  obediatur  neca  se- 
metipso.  De  qua  re  uberius  in  aliis,  et  maxime  in 
quarto  decimo  iibro  de  Givitate  Dei  disputavimus, 

19.  Nuno  autem  breviter  reiponderim  ad  id  quod 
ait  iste,  hominis  institutorem  amaguo  bono  prohi- 
buisse  quem  fecerat,  dum  eum  pecori  similem  sine 
dignoscentia  boni  et  mali  esse  voluisset.  Hsc  enim 
dignoBcentia  non  est  beati  hominis  sapientia,  sed 
miseri  experientia  :  unde  lignum  nomen  accepit,  a 
cujuB  cibo  estbomo  prohibitus,  ut  obedientia  com- 
mendaretur  quae  maxima  est  virtus,  et,  ut  sic  dixe- 
rim,  omnium  origo  materque  virtutum,in  ea  natura 
cai  sicdatam  est  arbitrium  liberffi  voluntatiB,ut  eam 
tamen  necesse  sit  vivere  sub  potestate  melioris. 
Quanquam  non  defuerint  quibus  visum  est  illam  di- 
gnoscentiam  boni  et  mali  magnum  aliquod  bonum 
fuisse  :  cujus  capaces  nondum  fuerunt  qui  hanc 

*  Sola  editio  Lov.«  qtiod  dicimus, 
s  In  excnsis.  ef  bonwn  perditam  sanitatem,  Abest,  6o- 
iMMt  a  Mm. 


usurpantes  contra  vetitum,  per  inobedientiam  pec- 
caverunt. 

20.  Quibus  autem  videtur  sic  hominem  fleri  de- 
buisse,  ut  peccare  nollet ;  non  eis  displiceat  sic  esse 
factum,  ut  non  posset  peccare  si  nollet.  Numquid 
enim,  si  melior  esset  qui  non  posset  peccare,  ideo 
non  bene  factus  estqui  possetet  non  peccare?Aut 
vero  usque  adeo  desipiendum  est,  ut  homo  videat 
melius  aliquid  fleri  debuisse,  et  boc  Deum  vidisse 
non  putet;  aut  putet  * vidisse,  et  credat  facere  no- 
buisse;  autvoluissequidem.sedminime  potuisse? 
Avertat  hoc  Deus  a  cordibus  piorum.  Si  ergo  ratio 
recta  demonstrat,  rationalem  creaturam  illam  esse 
meliorem,  qu»  nulla  inobedientia  deserit  Deum, 
quam  istam  quse  ita  deseruit :  sciat  quisquis  boo 
sapit,  nec  illam  deesse  ccBlestibus  rebus  qua  nun- 
quam  deserit  Deum,  nec  istam  ita  esse  factam  ut 
aliqua  necessitate  deserere  cogeretur  Deum  ;  et  quia 
voluntate  deseruit,  nihilex  hoc  diminutum  sapien- 
tissimis  dispositionibus  Dei,  qui  et  malis  bene  et 
perversis  recte  utitur,et  de  bumanogenere  Jusleme- 
ritoque  damnato  familiam  sanctam  atque  numero- 
sam,  non  ejus  merito,  sed  gratia  sua  factam,  in 
«ternum  regnum  se  translaturum  esde  testntur. 

21.  Quffi  cum  ita  sint,  nec  Deu8  occultare  debuit 
lignum,  quodpropter  consecuturam  hominismise- 
riam,si  ex  illo  contra  prohibitionem  usurpatodigno* 
sceret  aquo  bono  decidisset,  et  in  quod  malum  inci- 
disset,  appellavit  lignum  dignoscentiffi  boni  et  mali. 
Gur  enim  occultaret  de  quo  mandatum  dabat,  et  per 
quod  obedientiam  commendabat?Nec  ignarus  fuit  ho- 
minem  pecoaturum:  sed  simul  etiam,  quidjustiet 
boni  fuerat  et  de  peocante  facturus,  summa  utique 
divinitate  prffiscivit.  Nec  instituit  quod  obesset,  si 
homosibiobessenoluisset:  sed  potiusinstituitquod 
prodesset ;  quia  bomo  non  sine  bona  mercede  obe- 
dientiam  custodisset,  et  non  sine  utiii  exemplo,  ut 
eam  sancti  ejus  posteri  custodirent,  pcBnas  inobe- 
dientis  persolvisset.  Nec  voluitquodnon  potuit :  hoo 
enim  voluit,  ut  aut  obediens  homo  esset,  aut  inobe- 
diens  impunenon  esset.Nec  infruotuose  voIuit,quod 
homo  non  fuerat  servaturus,  jubere  :  quia  pcBnacon- 
temptoris  docuit  alios  obedire.  Neo  in  homine  pars 
Dei  restitit  Deo  :  quis  si  hominis  anima  pars  Dei 
esset,  neo  a  se  ipsa,  nec  ab  aliquo  decipi,  nec  ad 
aliquid  male  faciendum,  sive  patiendum,  ulla  ne- 
cessitate  compelli,  neo  in  melius  vel  delerius  ma- 
tari  omnino  potuisset. 

22.  Flatus  autem  ille  Dei  qui  hominem  animavit 
{Gen,  1, 7),  factus  est  ab  ipso,  non  de  ipso  ^  Quia  nec 
hominis  flatus,homini8parsest;  nec  homo  eum  faoit 
de  80  ipso,  sed  ex  aerio  halitu  sumpto  et  effuso  : 
Deus  vero  potuit  et  de  nihilo,  et  vivum  rationalem- 
que  *,  quod  non  potest  homo.Quamvis  nonnulli  exi- 
8timentnontuncanimatumprimumhominem,quan- 
do  Deus  in  ejus  faciem  sufflavit,  et  factus  eat  in 

^  Editio  Lov,  non  de  te  ipio,  Minas  bene. 

*  Hic  Am.  Er.  et  aliquot  Mss.  adduut,  potuit,  Qaidam 
codiceB,  reddere,  Lov.  cum  nonQullii  luiis  codidbaii 
facere,  Omittuni  prfficipoi  manascripti. 


f 


615 


CONTRA  ADVEaSARIUM  LEGIS  ET  PROPHETARUM,  S.  AUGUSTINI 


616 


animam  vivam  ;  sed  tunc  accepisse  Spiritum  8an« 
ctum.  Quodlibet  autem  horum  credibilius  osten- 
datur,  unde  nunc  longum  est  disputare  ;  ani- 
mam  tamen  non  esse  partem  Dei,  nec  de  substan- 
tia  et  natura  ejus  creatam  sive  prolatam,  sed  ex 
nihilo  faotam,  dubitare  fas  non  eet. 

CAPUT  XV.  —  23.  Non  itaque,  aicut  ait  iste  blas- 

phemus,  invenitur  serpens  in  loco  meliore  quam 

DeuSyquiapraevaiuitdeoiperehgminem  quem  feoerat 

Deus  {Gen,  m,l-6).Nullo  enim  modo  homodecipe- 

retur,  si  non  in  se  exaltato  corde  recessisset  a  Deo. 

Vera  quippe,  quoniam  divina  e8t,illa  sententia:  Ante 

ruinam  exaliatur  cer  {Prov.  xvi,  18).  Et  ubi  contra 

Deum  exaltatur,  ibi  ab  illo  deseritur,  et  io  se  tene- 

bratur.Quid  autem  mirum,8idum  tenebratur,ne8cit 

quid  sequatur  :  quoniam  non  a  se  ipso  lumen  est, 

sed  ab  illo  qui  est  lumen,  illuminatur?  Quod  ergo 

Deus  semperinvictus  8it,etiamhomovictu808tendit: 

quia  victus  non  fuisset,  si  ab  invicto  non  recessisset. 

Quomodo  estautemvictorhominis  deceptor,  cum  a 

semetipso  sitetiam  ipse  deceptua?  Undeetiile  qui 

decepit,  et  ille  quem  decepit,  ambo  decepti  sunt,  re- 

cedendo  ab  eo  qui  non  potest  decipi ;  etambo  sunt 

victi,  recedendo  ab  eo  qui  aon  potest  vinci.  A  quo 

utique  qui  plus  recedit,  plus  vinoitur;  quia  tanto  est 

inferior,  quanto  deterior.  Et  ideo  necesse  est,  ut  qui 

malumalteripriusinferendovincerevidetur,ampliu8 

ipse  bonum  amittendo  vincatur :  nec  fieri  potestut 

ei  sit  locus  melior,  cum  causa  sit  pejor.  Et  quod  ad 

tempus  prsvaluissevisusestdiabolus  homine  supe- 

rato,  etiam  sic  in  sBternum  victus  est  homine  repa- 

rato.  Nec  Dei  confitentis  verba  sunt,  sed  potius  ex- 

probrantis  :  Ecce  Adam  faclut  est  tanquam  unus  ex 

nobii  {6en,  iii,  22).  Sicut  et  Apostolus  ubi  dicit,  /)o- 

nate  mihi  hanc  injuriam  (11  Ccr»  xii,13),  utique  a  con- 

trario  vult  intelligi,si  adsit  pronuntiator  doctus,noQ 

oalumniator  indoctus. 

24.  Porro  autem,  cui  displicet  peccator  prohibitus 
a  ligno  vitas,  quid  nisi  impune  vult  male  vivere?  Neo 
magnum  erat  Deo,  et  alio  quolibet  modo  vitam  sub- 
trahere  homini  quem  vivere  noluisset :  sed  quoniam 
rationales  anims  de  sapientia  vivunt,  quarum  mors 
est  iQsipientia,hi:gu8  rei  sigoiiicandffi  gratialignum 
vit»  in  paradiso  fructu  suo  mori  hominem  nec  cor- 
pore  sineret.  Quod  ergo  inde  separatus  traditus  est 
morti,  consumendus  »tate,  quod  nequaquam  illi  ac- 
cidisset^si  sempereodem  cibo  frueretur,8igniGcatum 
est  quod  prius  ab  spirituali  vit«e  ligno  propter  pecca- 
tum  anima  ejus  exciusaest.etita^  queddam  suainte- 
riore  morte  jam  mortua.  Nam  de  sapientia  scriptum 
e9i: Lignumvitasest amplectentibuseam  {Prov  iii,  18). 
Quod  iste  non  intelligens  ait :  Quatenus  ergo  ante  ma- 
ledicium  immortalis  homoperpetuo  vivere  poterat^  qui 
nondum  ex  ista  arbore  cibum  sumpseratf  Quasi  ei  ali- 
quis  dixerit,  aut  in  illo  libro  aiicubi  legerit,  quod 
Dondum  Adam  sumpseratexcibo  arboris  vitao.  Quin 
potius  intelligendus  est^quoniam  inde  illi  vita  in  cor- 
poreperpetua8uppetebat,ne  vetustate  consumeretur 
i  Am.  et  plures  Mii..  ista. 


ffitatis,  ad  hoc  iode  probibitus,  utex  peccati  poena 
jam  illi  esset  necessitas  mortis. 

25.  Quomodo,  \nqu\i,  ex  Dei  maledicto  moricoepe* 
rit,  cum  vita  ipsa  nunquam ex  ipso  initium  humpserit? 
Quasi  optaveritei  Oeus  mortem,8icuthomo  homini^: 
ac  noQ  Deiverbaadsententiampertineant  punientis, 
Don  ad  iram  maledicentis.  Punire  autem  morte  cor- 
porali,  fuit  a  vit»  arbore  separare,  cum  jam  fuisset 
spiritualiter  mortuus,animo  utique  separatusab  ali- 
mento  sapienti».  Deusitaquequid  ei  contigisset  in 
animo,  significare  voluit,  separando  eum  a  ligno 
vitffi,  quo  signiflcabatur  sapientia. 

26.  Sed  ista,  inquit,  ar6or  qum  in  paradiso  vitm 
fructv^  tereSatyCui  proderatf  Cui^nisi  illis  primis  ho- 
minibus,  masculo  et  femin»,  qui  in  paradiso  fue- 
rant  constituti  ?  Deinde  istis  de  paradiso  pro  merito 
sus  iniquitatis  ejectis  mansit  ad  raemoriam  signi- 
flcandffi  spiritualis  arboris  vitae  :  quod  est,  ut  di- 
ximus,  ipsa  sapientia,  beatarum  cibus  immutabilis 
animarum.  Utrum  autem  illo  cibo  vescatur  nunc 
aliquis,  nisi  forte  Enoch  et  Elias,  non  temere  asse- 
verandum  puto  :  ligno  tamen  illo  vits,  quod  est  in 
spirituali  paradiso,  nisi  alerentur  animae  beatorum, 
non  promunerepietatis  et  fldelissimse  confessionis, 
latronis  anim®  credentis  in  Ghristum  legeremns 
paradisum  eodem  die  fuisse  concessum  :  Amen^  in- 
quit,  dico  tibi^  hodie  mecum  eris  in  paradiso  {Luc, 
XXIII,  43).  Esse  autem  ibi  cum  Christo,  hoc  est  essa 
cum  vita»  ligno.  Ipse  est  quippe  Sapientia,  de  qua, 
ut  superius  commemoravi,  scriptum  est,  Lignum 
vit»  est  ampieetentibus  eam. 

CAPUT  XVI.  —  27.  Numquidnam  et  hoc  rofellen- 
dum  est,  quod  velutacute*,  ut  sibi  videtur,irridet? 
Primo,  Deum  non  prsscisse  quod  contigit :  deinde, 
implerenon  valuisse  quod  magnopere  cogitavit :  ter- 
tio,  ad  maledictum  se convertisse  superatum.Unde 
Bcit  Deum  non  prsscisse  quod  contigit?  An  quia  con- 
tigit?  Quinimosinon  contigisset,nullo  modo  id  prae- 
scissel  futurum,  quia  noneratfuturum.  Aut  si  pro- 
pterea  putat  non  prescisse,  quia  si  prffiscisset,  ne 
contingeret  providisset  * :  potest  hoc  et  de  Christo 
dicere,qui  talentum  dedit  homini  nihil  acquisituro ; 
quod  propterea  utique  dederat,  ut  ejns  augeretur 
pecunia,  quidquid  est  quod  illa  signiflcat.  Ergo  quia 
contigit  ut  ille  sua  pigritia  nibil  acquireret,  hoc  non 
prffiscivit  ille  qui  dedit?  dicere  etiam  potest',  non 
implesse  de  hoc lucro  Christum  quod  magnopere  co- 
gitavit.  Potest  et  illud  tertium,  ad  maledictum  se 
convertisse  superatum,quoniam  dixiitLigaleilli  ma^ 
nus  et  pedes^  et  projidte  eum  in  tenebras  exteriores 
{Matth.  XXV,  15-20) :  sicut  de  Adam  dictum  est,  ut  a 
ligno  vitae  separatus  morte  etiam  corporis  plectere- 
tur  {Gen,  iii,  24,  19).  Huic  enim  homini  diserto, 
deflcientis  ^  maledictum,  videtur  potentis  imperium. 

<  In  MsB.,  guo  velut  acute. 

'  Er.  et  Lov.,  prjgvidistet.  Corrupte* 

'  Ex  auctoritate  £r.  Lugd.  Ven.  Lov.  restitQimos  vo* 
cem,  pofest,  qu»  omittitur  in  B.,  addita  tamea  hac  ad- 
notauone  marginali  :  «  lubaudi,  potesi.  »     M. 

*  Er,  et  Lov«,  defimentis.  Pottea  etiam  loco,  potefUiif 


>*», 


^" 


617 


LIBER  PRfMDS. 


618 


Dicatergo  impotentem  Ghristum,quoniam  de  acqni- 
renda  spirituali  pecunia  non  potuit  quod  cupiebat 
efficere  :  dicM  ffimulum  ac  malitiosum,  quod  servo 
suo  inviderit  lucem  ac  salutem,quem  projici  jussit 
in  tenebras,  ubi  esset  fletus  et  stridor  dentium.  Si 
autem  de  Ghristo  ista  non  dicit,ne  hoc  modosein- 
dicet  non  esse  christianum  ;  cur  audet  dicere  de  ho- 
minis  conditore  et  peccati  merito  damnatore,quod 
non  audet  dicere  de  hominis  redemptore,et  si  ejus 
prscepta  contempserit,pGBnaflBterna3  mortis^ultore, 
eodem  ipso  scilicet?  Nam  in  quem  alium  nisi  in 
Christum  hsec  maledicta  nesciens  iste  jaculatur  ? 
quandoquidem  ille  a\tySi  crederelis  Moysi^  credereiis 
ei  mthi ;  de  me  enim  ille  scripsit  (Joan,  v,  46).  Qaid 
enim  Patcr  sine  Filio  vel  lunc  fecit,  vel  nnquam 
facit?  Si  ergo  salubriter,  non  solum  bonUatem,ve« 
rum  etiam  severitatem  Dei  sanctaScriptura  commen- 
dat,  quoniam  et  amatur  Deus  utiliter  et  timetur ; 
unde  Apostoluseodem  loco  utruinque  commemorat 
dicena^Vides  ergoboniiatem  et5everitatemDei(Rom,i,i. 
22) :  quid  estquod  isle  insanus  etpraBceps,cum  chri- 
stianum  esse  sejactel,  hoo  reprehendit  in  Deo  Pro- 
phetarum,  quod  in  Dco  invenit  Apostolorum ;  quo- 
niam  idem  Deus  est  et  iilorum,  et  istorum  Y 

28.  Quod  autem  de  illo  commemoravi,  quem  pi- 
grum  servum  midit  in  tenebras  exteriores  severitas 
Dei,  ubi  nec  futurorum  improvidus  dicitur  '  quia 
tali  pecuniam  suam  crcdidit,  nec  impotens  quia  ut 
bene  ageret  non  ipse  rexit  ^,ipse  correxit,nec  smu- 
lus  ac  malitiosus  quod  a  luce  separatum  in  tenebras 
misit:hoc  de  omnibus  poQnis  hominum,quffi  lep;un- 
tur  in  propheticis  LibrisinQlctaefuissepeccantibus, 
debet  fidelis  lector  advertere.Hocergo  etiam  dedi- 
luvio.  Neque  enim  Dominus  Jesus  non  tale  aliquid 
futurum  in  suo  prsnuntiavit  adventu.  quando  ait: 
Sicut  in  diebus  Noe  mandiicabantf  bibebanty  novelta- 
bantf  sedificabant^  nubebant^  uxores  ducebant ;  veuii 
diluoium  et  perdidit  omnes  :  sic  erit  et  adventus  Filii 
hominis  (Luc.  zvii,  26,  27).  Uoc  et  de  obduratione 
cordis  Pharaonis.Neque  enim  Novi  Testamenti  litte- 
r«  non  dicunt  dequibusdam:  Tradidii  illos  Deusin 
reprobam  mentvm^  ut  faciant  qux  non  conveniunt 
(Rom.  I,  28),  Hoc  de  spiritu  mcndaci,  quem  Deus, 
quibeneutituretiHmmalisJustissimojudicioadim- 
pium  regemdecipiendum  misit,sicut  Michaeaspro- 
pheta  sibi  in  visione  prophetica  demonstratum  esse 
tcstatur  (lil  Heg.  xxii,19-'^3).Ne4ue  enim  dubitavit 
tale  aliquid  diccre  apostolus  Paulus,cum  se  sciret 
verissime  dicere,  ubi  ait  :  Miitet  illis  Deus  operatio^ 
nem  erroris.ut  credant  mendacio,  et  judicentur  omnes 
quinon  crediderunt  veritati^sed  cofisenseruntiniquiati 

quod  in  potioribus  Msb.  invenimut,  habent  cum  Am. 
et  DOOQullis  mauuscriDlis,  impotentis  imperium, 

*  LovaDienaes  DOQoullorum  manuBcriptorum  actorita- 
te  hic  addid«!ruut,  piectetur;  qu«Hi  mento  obett  ab  edi- 
tia  aliis  et  ^Ub. 

*  Uic  rurBUB  addito  verbo,  est,  apud  Lov.  et  Er.  cdr- 
rumpitur  seoBua  hoc  modo  :  quem  piqrum  tervum  mitit 
m  tenebras  exterioregf  teveritas  ett  I)ei.  Item  infra  in 
Bola  editiooe  Lov.,  quia  quem  beneageret. 

>  Alias,  nec  fUturorum  Deus  nescius  dicitur. 

*  Apud  Am.  et  £r.  omiflsum  erat,  ipse  rexii ;  sed  ta- 
men  ezatat  in  Mis. 

Pateol.  XLII. 


([1  Thes.  II,  10,  11).  Uoc  de  facto  per  Moysen,  cui 
Deus  dixit,  Accipe  omnes  duces  populi^ei  victimaitlos 
Domino  contra  solem  (Num.  xxv,4)  :  hoc  e8t,in  ma- 
nifesto  perdiem.YelquodfactumidoIum  Moysesita 
vindicavit,  ut  nec  proximo  suo  quisque   parceret, 
ferro  perimons  impios  (Exod.xawi).  Neque  enim  et 
Dominus  Jesus  non  ^'uW.Eosmtem  qui  nolueruntme 
regnare  sibiyadduciteyet  interficite  coram  me  (Lu^.xix, 
27).Ubi  profecto,quia  mortemsigniflcat  animarum, 
magis  est  utique  illa  fidelibus  horrendaet  metuenda 
quam  corporum.Unde  idem  Dominus  dicit :  Noliie 
timere  eos  qui  occiduntcorpuSyanimam  autemnonpos- 
sunt  occidere ;  sed  pottus  eum  timete,  qui  potesi  ant- 
mam  et  corpus  perdere  in  gefiennam  (Matih.  x,  28). 

29.Hujus  generis  mortes,per  quas  animae  mittun- 
tur'in  gehennam,  si  quis  fideli  memte,  ut  dignum 
est,  cogitaverit,valde  viliter  ^  flestimabit  quamlibet 
ingentissimam  stragem  et  sanguinis  Quvios  morta- 
lium  corporum,  quomodocumque  quandocumque 
moriturorum.Quas  caedes  isteexagerans,etscholati- 
ca  vanitate  descrit^ens,  ad  blasphemandum  Doumy 
qui  talibus  mortibus  eos  quibus  hujusmodi  terror 
utilis  fuerat,flagellabat,horrorem  incutitmortalibus 
sensibus,  et  aliquid  se  agere  putat,calces  adversus 
stimulum  jaciendo  :  ut  cum  de  morte  carnis  accu- 
sat  Dei  providentiam,  morte  cordis  mittatur  in  ge- 
hennam.  Quis  autem  utriuslibet  scxus  homo  non 
mallet  gladio  trucidari,etiam  illo  modo  quo  truci- 
davitsacerdosPhinoes  fornicarios,  in  ipsoonmplexu 
nefaris  voluptatis  (iVum.xxv,8),terribile  constituens 
adversus  exsecrandas  libidines  ultionis  exemplum, 
propter  quod  Deo  maxime  placuit :  quis,  inquam, 
non  mallet  tali  genere  mortis  interfici,  quis  non 
postremo  igne  consumi,  vel  ferinis  morsibus  per 
ipsapudendalaniari,quam  mitti  in  gehennam  ignis 
seterni  ?  Gur  igitur  Deus  Ghristianorum  peccantes 
talibus  mortibus  puniat,  ut  post  corporis  interitum 
transitorium  ',  sequatur  in  gehenna  sine  fine  sup- 
plicium,  nisi  quia  Testamenti  utriusque  unus  est 
Deus  ?  Nam  possent  Judflei  dicere  adversus  hujuB 
impietatem,  quantumlibet  exaggeret  bella,  oaedes, 
vulnera,funera,  sanguinem,  longe  incompurabiliter 
DeonostroDeum  sehaberemitiorem,longe  scilicet 
mitius  punientem  transitoriis  mortibus  corporum, 
quam  flammis  perpetuis  gehennarum. 

30.  At  enim  propterea  videtur  huic  Deus  Legis  et 
Prophetarum,  qui  unus  et  verus  est  Deus,  crimine 
orudelitatisarguendus,quia  propter  levissimas  oau- 
sas  vel  etiam  erubescendas,paBnam  mortis  vel  cor- 
poralis  inflixit ;  quod  David  populum  numerasset 
(II  Reg.  xxiv) ;  quod  infantes,  sicut  iste  dicit,  filii 
Ueli  8acerdotis,de  oliis  vel  cacabis  Deo  prsparatiis 
aliquid  degustassent.  Qua  in  renon  disputo  quantum 
et  quam  perniciosum  elalionis  vitium  tam  sancto 
viro,  ut  vellet  Dei  popolum  numerare,  subropserit, 
eorumquemortibus  non  ffiternis,sed  jamjamque  hu- 
mana  conditione  venturis,  et  celeriter  transituriSt 


«  Editi,  viH.  At  Mss.,  viiiter. 

s  Mbs.  post  corporis  mortem  tramitoriam. 


^^ 


619 


CONTRA  ADVERSARIUM  LEGIS  ET  PROPHETARDM,  S.  AUGDSTJNI 


620 


fueritflagellatus,quoram  rueratmultitudine  iuflatus 
Nec  dico  fllios  Heli  non  fuisse  infantes  ^ut  istelo- 
quitur^nesciens  quid  ioquatur;8ed  ejus  aetatis.qua 
possent  et  deberent,  pro  sacrilego  ausn  quo  se  Do- 
mino  Deo  in  sacriGciis  prsBferebanf,  digna  coerci- 
tione  cohiberi :  quod  neglectum  Deu8,nonsibi  con- 
Bulens^sed  populo  ouijreligiopietasqueprofuisset^ 
bello  etiam  vindicavit:  ubi  Dei  timorem  potuerunt 
augere  victuri,  per  eorum  mortes,  qui  faerant,et8i 
senescerent,  postnonlongatemporum  spatia  mori- 
turi.Mortibus  quippe  corporum  legimus  alios  etiam 
mortuo8,propter  non  8ua,sed  aliena  peccata  (I  Reg. 
ii-iv)  :  ubi  magis  est  in  dolore  cordis  plaga  viven- 
tium,quaminre8olutienecarni8  ptenamorientium ; 
ubi  animsB  de  corporibus  exeuntes,  babent  causas 
suas  vel  bonas  vel  malas,  non  propterea  gravat®, 
qaia  exuts  :  animarum  vero  morte  alius  pro  alio 
plectitur  nemo.Sed  hac  dico,quantum  existimet  iste 
fuisse  peccatum,quod  in  convivio  nuptiali  inventus 
est  bomo  vestem  non  babens  nuptialem  :  puto  si 
humanaconsiderationei8tametiHmur,huic  aliquan- 
tulum  sufflcere  debuit  erubescere  ;  et  ut  plurimum 
invitantis  indignatio  protendoretur,vestem  mutare 
compelli  :  et  tamen  dictum  est,  Ligate  illis  manus 
et  pedes,  et  projicite  eum  in  tenebras  exteriores;  ibi 
erit  fletus  et  stridor  dentium  {Matth.xxu,  11-13).  Sed 
dicet,Non  levem  culpam  signiOcat^vestem  non  ha- 
buisse  nuptialem,  quoniam  ista  parva  magnarum 
signa  sunt  rerum.  Sic  ergo  et  sacriflcia  visibilia, 
cum  sint  in  terrenisrebus  exigua,magnarum  et  di- 
vinarum  sigoa  sunt  rerum  :  in  quibus  tilii  sacerdo- 
tis  se  ipsi  Deo,c^ju8  honor  in  sacrificiis  attenditur 
prffiferebant.  Non  autem  ille  conviva  se  prstulit 
sponBo;  sed  tantum  non  congruit,  quia  nuptialem 
tunicam  non  habebat  Verumtamen  inter  ipsas  poe- 
nas,  quibus  utrumque  vindicatum  est,  ille  quid 
distet  advertit,quamqueincomparabiliteri8ta  illam 
vincat  intelligit,  qui  corporalibus  et  temporaJibus 
Bpiritualia  et  sempiterna  prsponit. 

31.  Verum  quid  opus  est  de  mysticis  signiflcatio- 
nibus  sacrificiorum  vestisque  nuptialis  inconvenien- 
tem  carnalibus  sensibus  velle  inculcare  sermonem? 
Ecce  quod  estmanifestius  proferamusiEvangelium 
Legi  veteri  comparans  Dominus,  et  non  illud  malum 
quod  bomines  ante  didicerant,sed  quod  ipse  doce- 
bat,  perfectius  esse  contestans  ;  AtuiistiSf  inquit, 
quia  dictum  est  antiquis  :  Non  occides  ;  qui  autem  OC' 
ciderity  reus  erit  judicio.  Bgo  autem  dico  vobis  :  Qui- 
cumque  iralus  fueril  fratri  suOy  reus  erit  judicio;  qui 
autem  dixeritfRacha,reus  erit  condlio  ;  qui  autem  di' 
xerit^  FatuCy  reus  erit  gehennas  ignis  {Id.  v,  21.  22). 
Quid  tam  parvum  m  peccatis,  quam  fratri  dicere, 
Fatue  ?  Quid  tam  magnum  in  suppliciis,  quam  ge- 
henna  ignis?  Si  in  Lege  vel  Prophetis  iste  invenisset 
aliquem,quoniam  dixisset  fratri  Buo»Fatue,lapidari 
jussum  fuisse  divinitus,  quantae  Deum  crudelitatis 
argueret  ?  Quis  non  autem,non  dico  lapidari^sed  per 

^  Editi,  filios  Heli  fuiise  infantes  ;  detracto,  non,quod 
huc  revocamus  ex  Mss. 
>  Prspui  M88.  cnt  religianis  pietas  profuisset. 


singulos  artus,imo  per  singulacorporisfru8ta,paa- 
latim  atque  minutatim,  vivens  et  sentiens  dilaniari 
consumiquemaluisset^quamgehennaeignibusman- 
cipari?  Absit  tamen  ut  crudeliorem  quisquam  dicat 
Evangelii  Deum  quam  Legis  Deum,  intelligens 
utriusque  esse  nuum  et  eumdem  Deum,in  Lege  tar- 
rentem  carnalibuB,  in  Evangelio  spiritualibus  poe- 
nis;  et  ibi  et  hic  fldelem,  nusquam  crudelem. 

32.Quid  illud  ?  nonne  si  a  Gbristo  linguam  repe- 
riret  alienam  in  eumque  blasphemam,et  qualisest 
hujus,  impia  garrulitate  damnabilem,  acerbius  et 
amarius  exagitaretur,quam  quod  iste  de  obsonio  sa- 
crificii  praegustato,  corporalem  temporalemque  pcB- 
nam  pro  sacrilegio  sic  indignatur  ingestam;ubi  ven- 
utrumseDominus,etad  sinistram  positisgentibu8(a) 
minatur  es8edicturum,/fem  ignem  setemum^qui pa^ 
ratus  est  diaboto  et  angelis  ejus  ?  Hujus  tanti  sup- 
plicii  quffiris  causam  ?  Esurivi^  inqnit^ef  non  dedis* 
tis  mihi  manducare  {Id.  xxv,  41,  42).  Ecce  pro  esca 
temporali,  non  ablata,  sed  non  data,  aetemum  et 
horrendum  supplicium  comminatur.Etrecte,sicon- 
suias  veritatem.  Perparvum  est  enim  quod  in  elee- 
mosynis  datur  ;  sed  cum  pie  datur,  aeternum  inde 
meritum  comparatur.  Et  ideo  potius  quia  parvum 
est  quod  datur,  magna  impietate  non  datur.Unde 
non  mirum  est  quod  tantas  sterilitati  velut  infruc- 
tuosarum  arborum,ignisaetercisupplicium  praepa- 
ratur.  Si  autem  consulas  hominem,  ut  de  suo  res- 
pondeat  tibi,  omnis  homo  mendax  [Psal.  cxv,  11). 
contemnit  culpam,  exaggeratpcenam  :  illam  quippe 
non  videt  mente  caniali,hanc  exhorret  carne  mor- 
tali.Taiis  est  istein  omniumhominum,qui  puniun- 
tur  vel  corripiuntur  in  Vetere  testamento,  longe 
mitioribus  quam  leguntur  in  Evangelio,  corpora- 
libus  poenis.  Quod  enim  diluvium  comparari  ffiter- 
nis  ignibus  potest  ?  qu»  cffides,  qua  vulnera,  qu» 
corporum  mortes  cruciatibus  Bempiternis  ?  Viginti 
quatuor  millia  cadentium,tanto  buccarum  strepitu 
inflat  insanus^quasi  non  innumerabilia  milliaquo- 
tidie  moriantur  toto  orbe  terrarum  ?  Sed  tran&itoria 
ista  corporis  mors  est :  quis  vero  ffistimare  possit, 
quot  miliia  stabunt  ad  sinistram  ex  omnibus  gen- 
tibus,  quffi  sempiternis  damnanda  Bunt  ignibus  ? 

33.Eat  iste  et  clamet  ore  aperto  et  oculis  clausis, 
quasi8Confessus8itDeussuamcrudelitatem,quiadi- 
cit  per  prophetom  :  Exacuam  sicut  fulgur  gladium 
meum^  inebriabo  sagittas  meas  sanguine^  et  gladiui 
meus  monducabit  cames  de  sanguine  vulneratorum 
{Deut.  xxxin,  42).  De  quibus  verbissic  iste  accusat 
Deum,velut  semper  humanum  sanguinem  esurien- 
tem,  quasi  dixerit,  Inebriabo  me  sanguine ;  aut, 
Manducabo  carnes  de  sanguinevulneratorum.  Sed 
quantumlibet  hanc  utilem  Dei  comminationem  tan- 
quam  facinoris  avidam,  et,  ut  dicit,  in  sota  crude- 
titatematistantummodo  gtoriantem,  vanus  etveBanus 
exhorreat ;  quid  aut  quantum  valet,verbis  compa- 
rata  dicentis,  Discite  a  me,  matedicti,in  ignem  aAer* 

<  Er.  Lugd.  et  Vtn.,  Qvi  ai<(em...  nxm  mtUmsseim    M. 
(a)  Vox.  gentibus,  redondtre  videtar. 


621 


LIBEH  PIUMUS. 


622 


num,  qui  paratus  est  diabolo  etangetis  eju$  ?  Ibi  noa 
Banguineinebriabuntur  sagittae ;  sed  non  satiabunlur 
membrisomnibus  flammfle :  nec  carnes  gladius  man- 
ducabit,  sensum  doloris  citius  auferens  mortuis, 
quam  inferens  vulneratis ;  sed  nemo  cruciatibus 
Baltem  moriendo  subtrahitur,  ne  in  morientesimul 
etiam  ipsa  poena  moriatur.  Hur  non  hio  dicit :  Co- 
lendumne  islum  an  potius  exsecrandum  fugiendum- 
que  esse  dicemus?  An  timet  de  Gbristo  ista  dicere, 
ne  ipsius  ignis  ffiterni  supplicium  non  evadat,  quo 
ille  impios  praeparat  mittere ;  et  ignorat  miser  haac 
dicendo  de  Deo  Prophctarum,  de  ipso  se  dicere, 
cujus  tam  tremendam  severitatem  in  Evangelio 
formidat  offendere  ? 

GaPDT  XVII.  —  34.  Reprehendit  etiam,quod  ps- 
nas  impiorum  signiOcatas  per  uvam  fellis  et  bo- 
trum  amaritudinis,  et  furoremdraconum  atque  as- 
pidum,  colleclas  dicit  esse  Deus  apud  se,  et  signa- 
tas  in  thesauris  suis,  reddendas  in  tempore,  cum 
lapsas  fuerit  pes  eorurn  (Deut,  xixii,  33  35)  :  igno- 
rans  thesaaros  hic  appellatas  occuiias  dispositio- 
nes  Dei,  qui  disponit  reddere  uniouiqoe  secundum 
opera  ejus.  Unde  Apostolus  dicit  :  Tu  autemsecun' 
dum  duritiam  cordis  tui  et  cor  impasnttens,  thesauri- 
%as  tibi  iram  in  die  irss  et  revelationis  justi  judicii 
Deit  qui  reddet  unicuique  secundum  opera  ejus  {Rom. 
n,  5,  6).  Apud  quem  enim  sibithesaurizatiram  cor 
imposnitens,  nisi  apud  eum  qui  vivos  est  judicata- 
ro8  et  mortuos ?  Neque  enim  nesciunt  etiam  illi 
vetares  Libri  thesaurum  desiderabilem,  de  quo  ibi 
ecriptum  est  quod  resquiescat  in  ore  sapientis (Prov. 
zxi,  20,  sec.  LXX).  £t  in  proverbiis  legitur,  quia 
Deus  thesaurizat  diligentibus  sesalulem  (Id,  viii,  21); 
et  Uaias  propheta,  /n  thesauris  ^  salus  nostra :  ibi 
sapientia  et  disciplina  et  pietas  ad  Dominum,  Hi  sunt 
ULesauH  JustitisB  (Isai.  xxxiii,  6).  8ed   vaniioqui  et 
mentis  seductores  adversantes  Litteris  sacris,  quas 
intelligcre  nolunt,  eligunt  ex  eis  aspera  quae  ibi 
leguntur  ad  commendandam  severitatem  Dei ;  et 
de  Litteris  evangelicis  atque  apostolicis  lenia  qua 
ibi  ieguntur  ad  commendandam  bonitatem  Dei :  et 
apud  homines  imperitos  hinc  ingerunt  horrorem, 
inde  quaerunt  favorem  :  quasi  difQcile  sit  ut  quis- 
quam  similiter  blasphemus  atque  impius  eo  modo 
advcrsetur  Novo  Testamento,  quo  iste  Veteri,  car- 
pens  de  Vetere  quibus  ibi  commendalur  Deibonitas, 
et  e  contrario  de  Novo  quibus  ibi  commendatur  Diei 
aeveritas ;  et  clamet  invidiosus  atque  venenosuB  : 
Ecce  qui  Deus  colendus  est  misericors  et  miseraior^ 
langanimis  et  multsB  misericordix;  qui  non  in  finem 
irascetur,  neque  in  setemum  indignabitur;  qui  non 
secundum  peccata  nostra  fecit  nobis,  neque  secundum 
iniquitates  nostras  retribuit  nobis  ;  sed  quantum  dis' 
tat  ijrient  ab  occidenle,  longe  fecit  a  nobis  peccaia 
nettra ;  qui  sicut  miseratur  pater  filios,  sic  miseratur 
timentes  se  (Psal,ciifi'i3);  qui  dicii,  Nolomortempec- 
€atoris,quanium  ut  revertatur  etvivat(Ezech,xyiu,23, 

*  Editi,  /n  theitturis  est,  Mss.  vero  carent  verbo,  est, 
qnod  nee  apad  LXX  reperitur.  In  iisdem  Mss.  omittitori 
t^jMei;  eoi  iamen  in  graco,  retpondet,  kai  eus4bia. 


^/xxxiii,li).Non  ille  quipropterlucrorumavaritiam* 
etiam  euni  servum  qui  non  perdidit  talentumquod 
acceperat,  tantum  quia  non  amplius  acquisivit,  ii- 
gatis  manibus  projici  Jussit  in  tenebras  exteriores 
ubi  esset  ei  fletus  et  stridor  dentium  (Matth,xxy^  i4- 
30) :  et  qui  hominem  non  habentem  vestem  nup- 
tialem  de  convivio  suo  toUit,  et  similiter  alligatum 
simili  supplicio  punit  (Id,  xxii/  ii-i3 :  ot  qui  ve- 
nientibus  ad  se,  et  pulsantibus,  et  dicentibus,  Do- 
mtne,  aperi  nobis;  respondet,  Non  vos  novi ;  tantum 
quia  oleum  secum,  quod  infunderent  suis  lampa- 
dimus,  non  tulerunt  (Id,  xxv,  i-2) :  et  qui  propter 
unum  contumeliesum  verbum  mittit  in  gehennam 
(Id,  V,  22) :  et  qui  pro  temporali  cibo  non  accepto, 
igne  damnat  fiterno  (xxv,  4i,  42).  Hflec  atque  hu- 
Jusmodi  si  quis  vesana  mente  sacrilegus,  inde  ie- 
nia,  hinc  aspera  colligat;  ac  sic  omines  utrarum- 
que  Litterarum  imperitos  a  Gbristo  tanquam  ssevo 
et  crudeli  conetur  avertere,  et  ad  Deum  Propheta- 
rum  misericordem  mitemque  convertere ;  nonne  et 
hio  ipsi  qui  hoc  facit  Veteri  Testamento,  quod  ab 
homine  similiter  sacrilego  posset  fieri  Novo  impu- 
rus  atque  impius  apparebit?  qui  autem  recto  oolit 
Deum,  et  profecto  utriusque  Testamenti  invenit 
unum  Deum,  et  ejusdem  unius  Dei  in  utroque  di- 
Iigit  bonitatem,  in  utroque  metuit  severitatem  :  in 
illo  intelligens  promissum  Ghristum,  in  isto  acoi- 
piens  redditam  Ghristum. 

35.  Nonne  prius  in  iliis  veteribus  Libris  lectum 
est,  non  reddendum  malum  pro  malo,  ubi  praecipi- 
tur  ut  si  Jumentum  inimici  sui  errare  quisque  in- 
venerit,  revocet  domino  ejus;  et  si  cecidisseinvia, 
non  pertranseat,  sed  levet  cum  illo  [Exod,  xxiii,  4, 
5)?  Nonne  ibi  prius  scriptum  est  quod  Apostolui 
ponit :  Si  esurit  inimieus  tuus^  ciba  illum ;  si  sitit, 
potumda  illi  (Prov,  xxv,  2i,;  Rom,  xii,  20)7  Nonne 
ibi  prius  homo  Dei  Deo  suo,  quod  ei  utique  scit 
placere,  dicit :  Domine  Deus  meus,  si  f^ci  istudy  si 
est  iniquitas  in  manibus  meis,  si  reddidi  retribuenti- 
busmihi  mata  (Psal.  vii,  4,5).^  Nonne  ibi  prius  Je- 
remias  propheta  describit  sancti  patientiam,  prs- 
bentis   percutienti  se  maxillam  (Thren.  iii,  30)? 
Nonne  ibi  prius  per  alium  prophetam  praecipitur, 
ut  malitiam  unusquisque  fratris  sui  non  reminis- 
catur  (Levit.  xix,  i8)  ?  Quid  est  ergo  quod  iste  blas* 
phemus  haec  tanquam  contraria  veteri  Testamento 
de  Novo  coUigit,  aut  utrasque  Litteras   nesciens, 
aut  ut  dicipiat  imperitos,  se  scire  dissimulans  ?  A 
quo  tamen  si  quaeratur,  utrum  non  rcddat  malum 
pro  malo,  qui  pro  cibo  non  accepto  in  ignem  mit- 
tit  aeternum ;  profecto  turbabitur,  et  admonebitur 
incomparabiliter  esse  mitiusoculum  pro  oculo,den- 
tem  pro  dente  hominiauferre(Exod.xxi,24),ubi  men- 
sura  vindictse  modum  non  transit  injuriae,  quam 
propternon  exhibitam  humanitatem,  tantam  repen- 
dere  severitatem,  ubi  transitoria  est  culpa,  et  flnem 
non  habet  pcena :  atque  ita  discet,  si  pervicax  nonest, 
in  utroque  Dei  unius  Testamento  etamandam  boni- 
tatem  et  timendam  severitatem.  Quamvis  enim  in 
Vetere  Testamento  propter  temporalium  bonorum 
promisBionemmalorumque  oomminationemy  servoe 


^ 


623 


CONTRA  ADVEKvSAHlUM  LEGIS  ET  PIIOPHETARUM,  S.  AUGUSTINI 


624 


pariattemporalis Jerusalem;  in  Novo autem,ubi  fides 

impetrat  charitatem,  qua  lex  possit  impleri  non  ma- 

gis  timore  poens  quam  delictione  justitiae*,  liberos 

pariatsternaJerusalem(Ga/a^iv^  22-31)  :  tamen  et 

illis  temporibusfuerunt  justi  spirituales,  quos  non 

occidebatlittera  jubens,  sed  vivificabat  spiritus  ju- 

vans  (II  Cor,  iii,  6).  Unde  et  fldes  venturi  Ghristi  ba- 

bitabat  utique  in  Prophetis,  venturum  praenuntian- 

tibus  Gbristum ;  et  nunc  sunt  plurimini  camales, 

qui  vel  heresesfaciunt  nonintelligendoScripturas, 

vel  in  ipsa  Gatholica  aut  adhuc  parvuli  lacte  na- 

triuntur,  aut  tanquam  palea  perseverans  futuris 

ignibus  prff)parantur.  Sicut  autem  Deus  unus  et 

verus  creator  bonorum  estet  temporalium  et  aeter- 

norum,  ita  idem  ipse  auctor  est  amborum  Testa- 

mentorum;  quia  et  Novum  in  VetereestQguratum» 

et  Vetus  in  Novo  est  revelatum. 

36.Ignoscendi  autem  mi3ericorsmansuetudo,pn>- 

pter  quam  dictum  est,non  solum  septies,  verum 

etiam  septuagies  septies  fratri  remittenda  esse  pec- 

cata,  non  adhocvalet  utsit  iniquitas  impunita,  aut 

torpens  et  dormiens  disciplina,  quod  potius  obsit 

quam  diligens  vigilansque  vindicta.  Glaves  quippe 

regni  ccelorum  sic  dedit  Ghristus  Ecclesiae,  ut  non 

solum   dicereif  Qii3S  solveritis  super  terram,  erunt 

soluta  et  in  coslis;  ubi  apertissime  bonum,  non  ma- 

Inm  pro  malo  reddit  Ecclessia :  verum  et  adjunge- 

ret,  Qux  ligaveritis  in  terra^  erunt  ligata  et  in  ctfio ; 

quia  bona  estetvindicandi  justitia.Illud  enim  quod 

ait,  Si  nec  Ecclenam  audieritf  sit  tibi  tanquam  ethr 

nicuset  publicanus;  gravius  est  quam  si  giadio  fe- 

riretur,  si  flammis  absumeretur.  si  feris  subrige- 

retur^  Nam  ibi  quoque  suhiunjLii,  Amen  dicovobis, 

qucB  ligaveritis  swper  terram^  erunt  ligata  et  in  cadis 

{Matth.  XVIII,  17-22)  :  ut  intelligerctur,  quamgraviup 

sit  punitus,  qui  velut  relictus  est  impunitus.   Hio 

dicat  iste,  si  placet,  Siccine  mandata  Salvatoris  ac- 

cepimus  jubentis,iVmtnt  reddiileritis  malum  proma- 

lo;sedsiquis  vos  percusserit  tn  unam  maxiilamtprX' 

bete  et  alteram;  eiyOinnttite  injurias  fratribus  vestris 

(/(i.v,39-44,^f  xviii,35)?  Ecce  ab  homnibus  non  red- 

dentibus  malum  pro  malo,  alligatur  bomo  amarius 

et  infelicius  Ecclesiae  clavibus,  quam  quibuslibet 

gravissimis  et  durissimisferreisvel  adamantinis  ne- 

xibus.  Absit,  inquit,  ut  hoc  dicam,  quoniam  chris- 

tianus  sum.  Hoc  si  vereesset,  neciiladixisset.  Quo- 

niam  Deus  Prophetarum  quorum  scripta  blaphe- 

mat,  ipse  est  Deus  Apostolorum  quorum  scripta 

blasphemare  forroidat. 

GAPUT  XVllI.— 37.S(?rf  David,\nqu\i,Deum  rogavii, 

ei  non  est  exauditus^  nisi  oblato  socri/iciOf  ut  homini^ 

hus  qui  non  pecciverantf  parceretur  (II  Reg,  xxiv) :  et 

ideo  non  est  credendus  Deus  verus^  qui  sacrificiis  deiec' 

tatur,  Jam  de  poena  occisorum  hominum,  quibus 

quandoque  morituris  mors  illa  nonobfuit,eteorum 

tamen  mortibus  cor  regis  sese  extollentis  merito  va- 

pulavit,  superius  respondimus.  De  sacrificio  autem 

valdeiste  nihilsapitret  ideo  fallitur,  quiajam  sacri- 

ficia  talia  non  ofTort  Dei  populus  Deo,  posteaquam 

*  Plerique  Usb.,  deiectatione  jutiitiM. 
t  In  quibasdaiD  Mm.,  iubficereiur. 


venit  unicum  sacrificium,  cujus  umbrae  fuerunt  illa 
omnia  non  hoc  improbantia,  sed  hoc  significantia. 
Sicutenim  res  unamultislocutionibus  et  multis  lin- 
guis  significari  potest ;  sic  unum  verum  et  singulare 
Bacrificium  multis  est  antea  sacriOciorum  signifi- 
catum  figuris.Dequibussingulis  hicdisputare  quam 
sitlongum,  videtis.  Unum  tamen  sciant  insipientes, 
tardi  ad  intelligendum,et  precipites  ad  reprehenden- 
dum,  quod  daemon  sibi  sacrificium  non  exigeret,  nisi 
Deo  vero  deberi  sciret.  Falsus  enim  Deus  sic  se  vult 
honorari  ab  eis  quos  decipit,  quomodo  verus  Deus 
ab  eis  quibus  consulit:  et  maxime  sacrificium  est 
quod  prfficipue  debetur  Deo.  Nam  obsequia  caetera 
quu) divinitati  exhibentur,  ausi  sunt sibi etiam  soper- 
bise  fastu  homines  arrogare.  Rarissimi  autem  com- 
memorantur,  qui  sibi  ut  sacrificaretur,  cum  regia 
potestate  possent,  ausi  fuerint  imperare.  Quicum- 
que-tamen  ausi  sunt,per  hoc  se  deos  haberi  voluerant. 
SacriGciis  autem  Deum  non  egere^  quis  nescit  ?  Sed 
nec  laudibus  nostris  eget.  Verum  sicut  nobis,  non 
illi,  utile  est  laudareDeum;  sic  nobis,  non  illi,  utile 
estoflerre  sacrificium  Deo.Quoniam  singulari  et  solo 
vero^sacrificio  pro  nobis  Ghristi  sanguiseffUsusest: 
ideo  prirois  temporibus  ad  hoc  sacrificium  talibussi- 
gniflcationibus  prophetandum,immaculatoram  ani- 
malium  sacrificia  Deussibi  jussitofferri^utquemad- 
modum  illaimmaculalaerant  a  corporum  vitiis,  ita 
speraretur  immolandus  esse  pro  nobis,  qui  solus  ioi- 
maculatus  fuerat  a  peccatis.  Qu»  tempora  per  pro- 
phetam  sic  prienuntiantur  :  Deus  deorum  Domintu 
locutus  est,  et  vocavit  terramf  a  solis  ortu  usgue  ad 
occasum;  ex  Sion  species  decoris  ejus,  Et  paulo  post 
in  eodem  psalmo :  Audi,  popuiusmeus^  et  ioquariihi; 
Israeit  et  iestificabor  tibi :  quoniam  Deus  Deus  iuui 
ego  sum,  Non  super  sacrificia  lua  arguam  te;  hoiocam- 
sia  autem  tua  in  conspectu  meo  sunt  semper,  Non  ac- 
cipiamde  domo  tuavilulos,  neque  de  gregibus  iuis  hir» 
cos,  Quoniam  me^e  sunt  omnes  bestix  siivse,   pecora 
in  montibus  et  boves.  Cognovi  omnia  voiatiiia  coeii^ 
et  species  agri  mecum  est.  Si  esuriero^  non  dicam  tilri : 
meus  est  enim  orbis  terrae  et  pleniiudo  ejus  Numquid 
manducabo  cames  iaurorum,  aut  sanguinetn  hircorum 
potabof  ImmoiaDeo  sacrificium  iaudis,  et  reddeAUii- 
simo  vota  ttia.  Et  iterum  in  flne  psalmi  ejusdem : 
Sacrificiumf  inquit,  iaudis  honoricabU  me^  et  ibi  via 
quaostendam  illi  saiutare  Dei  (Psal.  xlix)  .  Jam  de  hoc 
8alutariDei,quodip8esit  Ghristus  supra  commemo- 
ravi  atque  monstravi  {Supra,  n,  15).  Quod  eat  autem 
sacratius  laudis  sacrificium,quam  in  actione  gratia- 
rum?  Et  unde  majores  agende  sunt  Deo  gratisquam 
pro  ipsiusgratiaper  JesumGhristum  Dominum  nos- 
trum?Quod  totum  fldeles  inEcclesisBsacrificiosciunt, 
cujus umbrsB fuerunt omniapriorum genera  sacrifi- 
ciorum.  Isti  autem  vaniloqui  reprehensorea  Veteris 
Testamenti,  etiam  sicseteraqus  commemoravi  de 
hoc  psalmo  minus  inteliigunt,  sufficiat  eis  quantum 
adprffisentem  quaestionem  attinet,  quiaDeus  ii^- 
phetarum,qui  Deus  est  etiam  Apo8tolorum,nonman- 
ducat  tanrorum  cames,  neo  sanguinem  potat  hir- 

<  Mii.,  vtre. 


625 


LIBEU  PRIMUS. 


626 


corurn.Talem  quippe  eum  noverant8ancti,quipleni 
C|jus  Spiritu  ista  dicebant.Unde  iilud  quod  David  ob- 
tolit^ut  populo  parceretur,  umbra  erat  futuri,  qua 
signiQcatum  est^quod  per  unum  sacrificium^cujus 
illa  flgura  erat',saluti  populi  spiritualiterparcitur. 
Ipse  eet  enim  Gbristus  Jesus,  qui  traditus  est^  sicut 
Apostolus  dicit,  propler  delicta  nostrat  et  resurrexU 
prapier  justificationemnostram  (/?om.iv,26) :  propter 
quod  etiara  dic\i,PascfianostrumimmotatuslestChri'' 
sius  (I  Cor.  Y,  7). 

CAPDT  XIX.  —  38.  Unde  autem  iste  probare  co« 
natus  est.evidenterservissedsmoniis^qui  sacrificiis 
ea  promeruit,  volens  hoc  intelligi  de  sancto  David, 
ibi  evidentius  quantafraudeimperitorum  animisin- 
sidieturostendit.AdbibuitenimApostolumtestem.eo 
quod  d\Ter\i,Videte  Israelcarnaliter :  nonnequiedunt 
hosiias,  participes  sunt  altaris  f  Quid  ego  f  dico  quod 
idolum  sit  atiguid  f  Sed  qui  sacnficani,  dssmonilms 
sacri/ieant, Quodnou  ita  scriptumest:  sed  iiSifVideie 
Israel  secundum  carnem:nonne  qui  de  sacri/iciisman' 
ducant,  socii  sunt  altaris  f  Quid  ergof  dico  quia  idolis 
immolatum  esi  aliquid^auJt  idolum  est  aliquid  ?  Sed quia 
qux  immotani^^dsmoniis,  etnon  Deo immotant.  Noto 
vos  socio  dxmoniorum  fieri.Poiuit  autem  accidere»ut 
tecundum  interpretationum  varietatem  non  in  rebus, 
sed  in  verbis,  quod  ego  dixi,  secundum  camem;  alii 
codices  habeant,cama/{7^ :  et  quod  ego  dixi,^iit  de 
saerificiis  manducant ;  aliqui  habeant,  eduni hostias  ; 
qood  ipse  posuit :  etquod  ego,  «omjun/  attaris  ;ha- 
beaat  aliqui,  participes  suntaltaris ;  etquod  egoposui, 
Quidergot  dico  quia  idolis  immolatum  est  atiquid  f 
minusille  posuerit,  aut  minuscodexejus  habuerit; 
et  ideo  tantummodo  posuit,  quia  idolum  est  aliquid, 
Qaod  vero  sequiturmultum  adrem  pertinet,quiaid 
aliter  posuit.  Ait  enimApostolus  :  Sed  quia  quse  im- 
nwlani  d^smoniis^  et  non  Deo,  immolant,  Iste  autem 
dixit,  Sed  quisacrificant^aemonibus  sacrificant  :quasi 
omnesquisacrincant,  non  sacrificent  nisi  daemoni- 
bas.Non  enimait  Apostolus,QuisHcri6cant  ;9ed,quag 
saerificant;  vel,  sicut  a  me  positum  est,  i'mmo/aii^ ; 
illi  Bcilicetqui  idolacolunt  ;qu3esacrificani,damoniis, 
el  ncn  DeOtSacrilicantf&iwe,immolant.Et  ideo  subjun- 
xity  Nolo  vos  socios  dxmoniorum  fieri :  eos  quippe  ab 
idololatria  prohibebat.  Propter  quod   eis  ostendere 
Toluit,itaillosf]eri80ciosdffimoniorum,  si  idolothyta 
sacrificia  manducaverint,quoroodoIsraelcarnalisso 
cius  erat  altaris  in  templo^quidesacrificiismandu- 
cabat.Ideo  quippe  addidit,  caniatiter^yelf  secundum 
camem ;  quia  est  Israel  spiritualiter,  vel  secundum 
8piritnm,qui  veteres  umbras  jam  non  sequitur^sed 
eam  consequentemquffiillisumbris  prflBcedentibus 
signiflcata  est  veritatem.Uinc  enim  coBpit,uthoodi- 
ceret  iPropter  quodydileciissimi  mihiyfugite  ab  idolorum 
euUurafOeinde  secutus  08tendit,adquod8acrincium 
Jam  debeantpertinere,dicens  :  Quasi  prudentibus  di' 
eo^  judicate  vos  quod  dico,  Calix  benediclionis  quem 

*  Nostri  omnes  Mse.,  per  verum  sacHficium, 

*  Ita  in  Mss.  At  in  edUis,  iliafigura  erant, 

*Sditi  hoc  tantam  locoaddunt,^en^ef  ;  quodverbum 
bie  et  infira  semper  omiitunt  Mss. 


benedicimus,nonne  communicatio  est  sanguinisChris- 
ti  ?  Panis  quem  frangimus,  nonne  communicalio  esi 
corporisDominifQuia  unuspanis  et  unumcorpu^mul" 
ii  sumus  ;omnes  enim  de  uno  pane  partici  amus{lCor, 
X,  i4-20).Et  propter  hoc  subjunxit.  Videtelsrael  se- 
cundum  camem  :  nonne  qui  de  sacrificiis  manducantf 
socii  sunt  attarisf  Ut  intelligerent  ita  se  jam  socios 
esse  corporis  Ghristi,  quemadmodum  illi  socii  sunt 
altaris.  Et  quiauthoodiceret,abidololatriaprohibe- 
bat ;  unde  locus  iste  sermonis  ejus,  sicut  comme- 
moravi,  sumpsit  exordium :  ne  putarent  ideo  non 
esse  curandum,  si  de  sacriOciis  ederent  idolorum^ 
quia  idolum  nihil  est,  existimantes  sibi  hsec  velut 
superflua  non  nocere,   confirmavit  quidem  et  ipse 
nihil  esse  idolum  :  nec  ideo  se  ista  prohibere,  quia 
idolis  immolantur   qu®  non  habeot  sensum  ;  sed 
quia  quae  tmmo/ar?i,inquit,id  est.idolorum  cultores, 
dsemoniis,et  nonDeOfimmolant.Nolo  vossociosdasmoni^ 
orumfieri,  Istum  sensum  veritas  ipsa :  quiain  tem- 
plo  cuiserviebatcarnaliterl8rael,non  utiqueidolum 
colebatur.  Nam  si  sacrifloia  qus  in  illo  templo  se- 
cundum  veterem  Legem  ofTerebantur  Oeo,tanquam 
idolorum  sacriflciadamnarentur,vel  tanquam  da$mo- 
niis  immolata,nullo  modo  ipse  OominusChristus  le- 
proso  quera  mundaverat,  diceret :  Vade,  ostende  ie 
sacerdoti^et  offer  munus  quod  prsecepitMoyses  in  iesii» 
moniumillis  (Matth.yin,  4).  Nondum   enim  dederat 
pro  sacrificiisillis  omnibussuicorporissacrificium, 
nondum  suscitaverat  sui  corporis  templum.Nec  de 
ilio  templo  ejiciens  eos  qui  boves  et  columbasven- 
debant,diceret^  :Domus  meadomus  orationisvocabiiur; 
vosautemfecistis  itlam  spetuncamtatronum{Id.xxi,i3). 
CAPUT  XX.  —  39.  Sane  de  apocryphis  iste  posuit 
testimonia,  quffisubnominibus  apostolorumAndrefle 
Joannisque  conscripta  sunt.  Qu8B  si  illorum  essent, 
recepta  essent  ab  Ecclesia,  qus  ab  illorum  tempo- 
ribus  per  episcoporum  successiones  certissimasy 
usque  ad  nostra  et  deinceps  tempora  perseverat,  et 
immolat  Deo  in  corpore  Ghristi  saorificium  laudis, 
ex  quo  Deus  deorum  locutus  vocavit  terram,  a  soiis 
ortu  usque  ad  occasum,  Haec  quippe  Eccclesia  est  Is- 
rael  secundum  spiritum  ;  a  quo  distinguiturillels- 
rael  secundum  carnem,  qui  serviebat  in  umbris  sa- 
crificiorum,quibus  significabatur  singulare  sacrifi- 
cium  quodnuncofTertlsrael  secundum  spiritum,oui 
dictum  atque  prffidictum  est  Audi,  populus  mens,  ei 
toquar  tibi ;  Israel.et  testificabor  tibi(Psal.  xux,  2,7): 
et  cffitera,  qus  jam  supra  commemoravi.  De  hojus 
enim  domo  non  accipit  vitulos,  neque  de  gregibus 
ejus  hircos.  IsteimmolatDeosacrificium  laudis,non 
secundum  ordinem  Aaron,  sedsecundum  ordinem 
Melchisedec.  Quod  in  eo  psalmo  positum  est,  quem 
Dominns  Jesus  inEvangelio  dese  conscriptum  esse 
testatur,quffirens  a Judffiis  respondentibusGhristum 
fllium  esse  David,quodsolumdeillocarnaliternove- 
rant,quomodo  eum  David  inSpiritu  dixerit  Domi- 
num.Tunc  enim  hujus  psalmi  commemoravitexor 
dium  :  Dixit  DominusDomino  mco,  Sedeadextrismeis^ 

^  Plerique  M%9,,  dixerat. 


627 


CONTRA  ADVEHSAHIUM  LEGIS  ET  PROPHETARUM,  S.  AUGUSTINI 


628 


donec  ponam  inimicos  iuos  scabellum  pedum  tuorum. 
Ibi  quippe  ethocdictumest :  Juravit  Dominus.etnon 
pasnHebil  eum,  Tu  es  sacerdos  in  xiemum  secundum 
ordinem  Melchisedec  {Matih.  xxii,  42-45 ;  PsaL  cix, 
1,  4).  Noverunt  qui  legunt,  quid  protulerit  Melchi- 
sedec,  quando  benodixit  Abraham  {Gen.  xiv,  18,  19): 
etsijamsunt  participesejus,  videnttale  sacrificium 
nunc  offorri  Deo  toto  orbe  terrarum.  Dei  autem  ju- 
ratio  incredulorura  est  increpatio.  Et  quod  Deum 
non  poenitebit,  signiflcatio  estquiahoc  sacerdotium 
non  mutabit.  Mutavitquippesacerdotiumsecundum 
ordinem  Aaron.  Unde  alius  propheta  dicit  ad  eum 
qui  carnaliter  est  Israel :  Non  est  mihi  voluntas  in 
vobiSt  dicit  Dominus  omnipotens^et  hostiam  non  accipi- 
am  de  manibusvestris,  Eccequodestsecundum  ordi- 
nemAaron.Gurautemhocnonaccipiat,addit,etdicit: 
Quia  ab  ortu  solis  usque  ad  occasum  glorificatum  est 
nomen  meum  in  gentibus,  et  in  omni  loco  incensum 
offertur  nomini  meo,  et  hostia  pura ;  quia  magnum  est 
nomen  meum  in  gentibuSf  dicit  Dominus  omnipotens 
(Malach.  i,  10,  11).  Eccequodestsecunduraordinem 
Melchisedec.Incensumenim  quod  est  groeceO^f^^af^a 
sicut  exponit  Joannes  in  Apocalypsi,  orationes  sunt 
sanctorum  {Apoc.  v,  8).Deu8quippe  ille,8icut  cani- 
tur  in  Psalmo,  qui  vocavit  terram,  a  solis  ortu  usque 
adoccasum;  cui  terr®,  id  est,  cui  populo  diffuso  a 
Boiis  ortu  usque  ad  occasum,  diceret,iVon  accipiam 
de  domo  tua  vituios ;  immoia  Deo  sacrificium  laudis 
{Psai.  XLix,2,9,  lU) :  ipse  per  hunc  prophetam quod 
certissime  futurura  eratjamvelut  factumpraedicans 
ait,  Ab  ortu  soiis  usque  ad  occasum  giorificatum  est 
nomen  meum  in  gentibus,  et  in  omni  ioco  incensum 
ofjertur  nomini  meo^  et  hostia  pura;  quia  magnum 
est  nomen  meum  in  gentibus. 

40.  Non  enim  sicut  hominem  pcenitet  Dcum;  sed 
sicutDeum :  quemadmodum  non  sicut  homo  irasoi- 
tur,  necsicuthomo  miseretur,  nec  sicut  homo  zelat ; 
8ed  omnia  sicut  Deus.  Poenitentia  Dei  non  est  post 
errorem  :  iraDei  non  habet  perturbati  animi  ardo- 
rem  :  misericordia  Deinon  habetcompatientismise- 
rumcor,  undeinlatinalingua  nomen  accepit:zelus 
Dei  non  habetmentis  livorem.  Sed  poenitentia  Dei 
dicitur,rerumin  ejUspotestateconstitutarum  homi- 
nibus  inopinata  mutatio :  ira  Dei  est  vindicta  pec* 
cati:  misericordia  Dei  estbonitas  opitulandi* :  zelus 
Dei  est  providentia.quanonsiniteosquos  subditos 
babet,  impune  amare  quod  prohibet.  Unde  iste  qui 
tam  loquaciter  exagitavit  Dei  poenitentiam,  discat 
primo,  vix  inveniri  aliquid  quod  digne  de  Deo  dici 
possit ;  sed  plurima  et  pene  omnianos  de  illo  dicere 
loquendi  necessitate,  quaemagis  homines  exhomi- 
nibus  metiuntur,  sicut  autem  intelligenda  de  illo 
suntvixapaucisetspiritualibus  intelliguntur.  Prop- 
terquod  providentissime  Scripturadivinadeilio  ine- 
ffabili  loquensad  qusdam  etiam  verbadescendit,  qus 
jambominibuset  ipsis  carnalibus,  curadeDeosermo 
est,  videntur  absurda  ct  indigna:  ut  cum  timentur 
istasic  accipi,  quomodo  in  hominibos  solet»  etdis- 

1  Sic  in  Mse.  At  io  editis,  bonitas  opitulantis. 


outiunturquemadmoduradeDeobeneaccipi  possint, 
ibi  discatur  etiam  illa  qushumanis  sensibus  in  eis- 
dem  Scripturis  Deodignavidebantur,nonsecundum 
hominummores  intelligivel  credioportere.Gitoenim 
videtur  poenitenlia,  sicut  ab  hominibus  agitur»  non 
cadere  in  I>eu.u :  sed  non  cito  videtur  etiam  miseri- 
cordia,  sicut  homines  miserentur,  non  cadere  in 
Deum.Ex  illo  ergo  quod  requirendum  fateturydiscit 
homo  ethoc  requirere,  quod  jam  sufQcerearbitraba- 
tur.  Sic  ergo  quando  eum  poenitet,  non  mutatur,  et 
mutat ;  sicut  quando  irascitur,  non  movelur,  etvin- 
dicat ;  et  quando  miseretur,  non  dolet,  et  liberat ; 
et  quando  zelat,  non  cruciatur,  et  cruciat. 

41.  Numquid  autem  in  libris  Testamenti  novi  de- 
sunt  haecverba,  quffi  si  accipiantur  sicut  in  homi- 
nibus  intelligi  solent,  nullo  modo  congruunt  divini- 
tati,  et  gravem  pariunt  offensionem  ?  Gum  enim  de 
Ghristo  verissime  dicat  evangelista  quod  non  opus 
habebat  ui  ei  quisquam  testimonium  perhiberetde  ho- 
mine;  ipse  enim  sciebat  quid  esset  in  homineyJoan. ii, 
25) ;  cur  ipse  quibusdam  dicit,  Nescio  vos  (MaUh. 
zxv,  42)?Ipsos  deniquesanctossuoscumpraescierit 
et  elegeritantemundiconstitutionem  ;quid  estquod 
dicit  Apostolus,  Nunc  autem  cognoscenles  Deumfimo 
cogniti  a  Deo  {Gaiat.  iv,  9) ;  quasi  nuno  eos  cogno- 
verit,  quos  antea  nesciebat?  Quodvero  ait,Spin7um 
noiite  exslinguere{lThesSf  y,  19),  tanquam  exatingui 
Spiritus  possit,  quis  ferat  Snisiqui  ea  prudenterin- 
telligit  ?  Nonne  inEvangelioscriptum  est :  Quicredil 
in  Fiiium,  habet  vitam  xtemam ;  qui  autem  incredulus 
est  Fiiio,  non  videbit  vitam,  sed  ira  Dei  manet  sup&r 
eum  {Joan,  iii,36j  ?  Galumnietur  ergo  et  huic  verbo 
iste  blasphemus,  et  dicat:  Qualis  est  qui  irascitur, 
cum  scriptum  sit,  Iracundia  vtri,  justitiam  Dei  non 
operatur  {Jacobi  i,  20)  ?  Galumnietur  isto  modo  et 
Apostolo  dicenti,  Numquid  iniquus  Deus  qui  infert 
iram  {Rom.  iii,  5)?  Jam  porro  si  quisquam  diceret, 
Confundetur  Ghristus,  et  hoc  eo  tempore  qne  judi- 
caturus  est  vivos  et  mortuos ;  quis  eum  christianua 
patienter  audiret  ?  Tamen  in  Evangelio,(?ttt  me^  in- 
quit,  confusus  fuerit^etverbamea,  ingeneratione  ista 
aduitera  et  peccatrice,  et  Filius  hominis  confundetur 
eum  cum  venerit  in  gioria  *  Patris  sui  cum  Angeiis 
sanctis  {Mare.  viii,  38).  Gur  autem  orantes  dicioQus, 
Sunctificetur  nomen  tuum  (Matth.  vi,  9),  si  semper 
est  sanctum  ;  nisi  quia  verum  estetquod  scriptum 
est  de  quibusdam,  qumpoiiueruntnomenDomini  Dei 
sui  {E%ech.  xliii,8)?  Etcurdiotum  estDomino,  Me- 
rr.ento  meieumvenerisinregnum  tuum^Luexzui^  12), 
si  nihil  obliviscitur ;  nisi  quia  non  insipienter,  sed 
inteiligenter  ei  dicitur,  Obiivicerisinopiam  nosiram  et 
iribuiationemnostram  (Psai.xuu^  24)?  Ergoetscien- 
ter  nescit ;  et  quod  semper  8civit,aliquando  cogno- 
8cit;  etcum  exstinguitur  a  negantibus,  inexstingui- 
bilis  permanet ;  et  tranquilleirascitur ;  et  connindi 

*  Veteres  codices,  guis  eruat.  Forte  pro,  ^iiif  ser- 
vat. 

s  In  B.,  in  gloriam.  Melius  cum  Er.  et  Vu1gata,lpi  gh» 
ria ;  cai  leetioni  gracam  adalipalttar,  en  t4  d$xi.     M. 


629 


LIBER  PRIMUS. 


630 


noD  potest,  etiam  quaDdo  confuDditur ;  et  DomeD 
eju8  poUui  noD  potest,  etiam  quando  polluitur;  et 
oblivisci  doo  potest,  etiam  quaodo  obliviscitur ;  et 
znemiDit,  etiam  quaudo  admooetur.  Sio  est  iDeCTa- 
bilis.  Hffic  enim  de  illo  dicuntur,  de  quo  uihil  ab 
homiDe  vel  bomiDis  satis  digae  et  satis  competen- 
ter  dicitur.  Qus  cum  ita  siot,  qui  religiosus  Don 
istum  exsufllet  ut  pulverem,  quem  projicit  ventus 
a  facie  terrs  {Psal.  i,  4)  :  qui  tumens  et  elatus  at- 
que  irroens  in  oculos  infirmorum,  eosque  pertur- 
bans,  videtur  sibi  aliquid  dicere,  argueudo  verba 
in  Yetere  TestamcDto  qus  dod  iDtelligit,  nec  in- 
tuendo  qusB  in  novo  intelligit? 

42.  Hoc  autem  de  poQnitentia  Dei,  unde  factum  est 
ut  loqueremur,  cumcommemoraremusprophetiam 
de  Gbristo,  ubi  dictum  est,  Juravit  Domifitis  et  non 
jKsniiebit  eum,  Tu  es  sacerdos  in  xiernum,  secundum 
ordintm  Melchisedec,  ad  commeudaDdum  sacriQ- 
ciom  8alutare,iD  quo  proDobis  sacer  saDguis  eCfusus 
eet,  cujus  umbrsB  fueraot  sacrificia,  quae  de  peco- 
ribas  immaeulatisjussa  suDtimmolari:hoc  ergo  de 
pceniteDtia  Dei,  ne  sic  eam  putaret  accipieudam,  ut 
ex  60  quod  dod  iDtelligit^iD  blasphemiarum  latratua 
rabidus  insaniret,  habebat  uude  commoueretur  in 
proximo.  IpsequippecommemoravitDeum  dixisse : 
PceniUt  me  unxisse  Saul  in  regem  *.  Hoc  autem  scri- 
ptam  est  SamueJi  saucto  dictum  fuisse,  per  quem 
Deas  arguit  Saiilem,quod  bomiui  quem  Deus  occidi 
Jaseerat,  pepercisset,  exbibeDs  velut  misericordiam 
coDtempta  obedieDtia :  quasi  vero  melius  Dosset  quid 
de  homioe  fieri  debuerit,  quam  iile  qui  hominem  fe- 
cit.  Ubi  quod  saluberrimum  est  discimus,utsemper 
divinum  praeceptum,  bumauum  in  nobis  vincat  afife- 
otum.  Idem  tameo  Samuel  cui  dixerat  Deus,  Pcenitet 
meunxisse  Saiil  in  regem;  dicit  evidenter,  Deum  dod 
pGenitere.Nam  ita  scriptum  est:^^  faclum  estverbum 
Domini  ad  Samuelt  dicens,  Pcmitet  me  quod  consti- 
iuenm  Saiil  in  regem,  quoniam  aversus  est  a  me,  et 
verba  mea  non  custodivit  :  Et  paulo  post  SaQli  dixit 
ipse  Samuel:Dt5ru/?t7  Dominus  regnwnlsrael  de  manu 
iua  hodie^  et  dabit  illud  proximo  tuo  bono  super  le,  et 
dividetur  Israel  in  duo  :  et  non  converietur,  nequepce^ 
niiebtt  eum;  guoniam  non  est  sicut  homo,ut  pamiteat 
eum  (1  Reg.  xv,  11,  28,  29}.  Ecce  qui  uoverat '  in- 
teiligere  Deum  siue  miseria'  miseraotem,  sine  ira 
irascentem,  sine  zeio  zelaDtem,8ine  oblivione  oblivi- 
8centem,siDe  ignorantia  nescientem^siDe  poBDiteDtia 
poBnitenteminonistequisecuDdum  verbum  Dei  doq 
ioquendo,et  Litteras  ejus  non  considerando^et  voces 
earum  non  advertendo,  factus  est  mutus  latrator, 
ctBCUB  lector,  surdus  auditor. 

43.  ObliviosuSt  iDquit,  Deus  et  emortua  memoria 
arcum  posuit  in  nubibus,  qui  iris  dicilur^  unde  commo- 
neatur  non  amplius  humanum  genus  delere  diluvio 
{Gen.  IX,  12-17),  quid  agat  omnino  nesciens^  cui  merito 
opus  sit  assiduo  moniiore.  Isle  veroDon  memoria,8ed 
anima  mortua  quid  loquatur  nesciens,  si  in  rebus 

s  Mm.,  tn  regnum. 

s  In  Nbs.,  noverant^ 

*  Ita  Msf.  JSditi  yero,  sine  misericordia. 


aperlioribus  calumniatur,  quanto  magis  caligat  *  in 
nubibus,  et  delirare  compellitur  ?  Gui  tamen  ut  cito 
respondeam,  ita  dico  Deum  admoneri  se  voluisse, 
quamvis  non  sit  oblitus,  sicut  Christus  doceri  se  vo- 
luit  ubi  Lazarus  positus  fuerit,  quamvis  non  esset 
ignarus.Nolo  enim  dicere,quos  arcus  ille  sigDificet', 
resplendeDs e Dubibus  fulgore,  et  radiis  lumiois  quo 
roscida  illustratur  obscuritas,  grata  quodam  modo 
confessioue  respoodeDs ;  et  quomodo  Deus  non  per- 
datorbem  diluvio  spirituali,  dum  est  eorum  memor, 
quorum  illuminats  nubes  figuram  geruot  :  horum 
eaim  oomiaa  scripta  sunt  in  ca^iis,  ut  memor  sit  eo- 
rum  Pater  qui  est  iu  caslis  ;  quooiam  Don  de  suo 
lucere  se  sciunt,  sed  de  sole  justiti(B,sicut  illsB  nubes 
de  sole  visibili.  Sed  ex  illo  quod  commemoravi,  ur- 
gendus  est,quomodo  accipiat  DomiDumdiceutemde 
Lazaro,  Ubt  posuislis  eum  [Joan.  xi,  34) ;  et  locus  ei, 
tauquam  iguoret,  osteoditur.  Nisieuim  aliquid  eum 
ista,qua  Desciensvidebatur.inquisitione  significasse 
fatcamur,quomodo  praedicamus  GbriHtum  non  solum 
scisse  prffisentia,verum  etiam  futura  praescis8e?Ma- 
xime  quia  iste  in  eam  se  praecipitavit  mirabili  cfficitate 
sententiam,  ut  diceret,  Nemo  nisi  tgnarus  interrogatf 
Ubi  cogitare  non  potuit,  quoties  Cbristus  interroga- 
verit.AnnoD  ioterrogatquid  dicit :  Quid  vobis  videtur 
de  Christo  f  cujus  est  filius  {Matth.  xxii,  42)?  Quid  hoo 
testimooio  maoifestius  ?  Quod  si  uimium  durus  est, 
numquid  etiam  ibi  negabit  interrogasse  Ghristum^ 
ubi  se  ipse  iDterrogare  testatur,  diceos ;  Inierrogabo 
vos  et  ego  unum  sermonem ;  quem  si  dixeritis  mihi^  et 
ego  vobis  dicam  in  qua  potestate  hgc  facio :  Baptisma 
Joannis  unde  erat  f  e  ccelOy  an  ex  hominibus  (Id.  xxi, 
24,  25)  ?  Ubi  dudc  se  abscoodet  loquacissimus  con- 
tra  Deum,  et  desperatissimua  disputator?  Ubi  est 
quod  ^iifNemo  nisi  ignarus  interrogat  f  Ecce  Christus 
iguarus  non  est,  et  tameu  ioterrogat.  His  aempe 
oculis  reprcheodit  Prophetarum  Deum,  quibus  non 
videtChristum.SediDtalibusiDterrogatioDibusaper- 
tissime  doctor  est  Ghristus.lD  his  autem  quaudo  ait, 
Vbi  posuistis  eumt  et,  Quis  me  tetigit  [Luc.  viii,  45)  ? 
et  si  quid  dixisse  hujusmodi  legitur,  videtur  |do- 
ceri  velle  quod  nescit,  et  tamen  scit.  Sic  ergo  etin 
illis  Libris  Deus  tanquam  oblitus  admouetur,  sed 
tamen  absit  ut  quiduam  uoquam  obliviscatur. 

44.  Quid  illum  ipsum  quod  dixit  Domious  disci- 
puHs  suia,  Gaudete,  quia  nomina  veslra  scripta  sunt  in 
cxlis  [xd.  X,  20),  DODoe  videtur  tanquam  ex  illo  arcu 
quirefulgetexnubibu8,velutquibu8daminccploDeu8 
litteris  admoneri  ?  Nisi  hffic  pie  accipiantur,  doneo 
fides  impetret  ut  iDtelligantur,  nonne  ut  fabulosa  ri- 
dentur  ?  Quibus  rideotibus,  uisi  iDsipieotibus,  eteo 
ipso  quosapientes  sibi  videntur,magi8  magisquede- 
meDtibusPQuis  eoim  cogitatquomodoad  memoriam 
Dei  scribantur  in  ccelis  sequeotes  DomiDum,derelin- 
queDtesautemDomioum  scribaDturin  terra,dequi- 
bus  propheta  Jeremias dicit: Universlqui derelinquurU 
ie,  confundantur ;  recedentes  ^^super  terram  scriban- 

*  Ms».,  caHginatur.  km.,  caHgatur. 

*  Sic  M88.  Editi  autem,  qvid  arcus  ille  signiHcet. 

>  Editi  addaat,  a  te  ;  quod  a  Mbs.  abest  et  a  LXZ. 


631 


CONTRA  ADVERSAUIUM  LEGIS  ET  PROPHETARDM,  S.  ADGUSTINI 


63i 


iur  (Jsrem.  xvii,  13)?  Quos  bene  intelligitur  signifi- 
casse  Jeeus,  quando  Judaei  victi  aique  confu8i,cum 
audissent,  Qui  sine  peccato  est,  prior  in  illam  lapi- 
dem  jaciat,  unus  post  alterum  recesserunt.  Tunc  au- 
tem  ilte  ostendens  de  quo  numero  essent,  digito 
scribebat  in  terra  {Joan,  viii,  7-9). 

CAPUT  XXI.  —  45.  Si  putamus,  inquit,  merito  con- 
versaiionis  sux  homines  diluvii  excepisse  sententiam.et 
Noejustumad  reparationemcreaturx  metiorisesse  ser- 
vatum ;  cur  exindepejoresoriuntur,  et  in  eosdem  actus 
vitx  sordentis,  humani  generis  etiam  nunc  nativitas  re- 
volvilur  ?  Ita  hoc  dicit,  tanquam  vixerit  cum  eis  qui 
diluvio  perieruot,etinde  noverit  quod  nutic  pejores 
oriuntur.  Sed  sive  in  pejore,  sive  in  eodem,  sivein 
meliore  actu  post  diluvium  genus  versetur  huma- 
num,  puto  Deo  dimittendum  esse  judicium  S  qui 
novit  retribuere  unicuique  secundum  meritaejus  : 
non  huic  cani  rabido  adversus  Dominum  suum  ia- 
tranti,vel  asino  stulto  adversus  stimulum  oalcitran- 
ti.  Apostolus  clamat,  0  altitudo  divitiarum  sapien- 
iix  et  scientix  Dei !  qtmm  inscrutabilia  sunt  judicia 
ejuSt  ei  investigahiles  vise  ejus  !  Quis  enim  cognovii^ 
sensum  Domint,  aut  guis  consiiiarus  ejtis  fuit  {Rom,  xi, 
33,  34)?et  isteilli  cuinuliusest  consiliarius,  audet 
esse  adversarius.  Quid  autem  interest,  morituris 
cunctis,quantum  ad  mortem  attinetcorporis,  utrum 
8ingillatim,an  simul  omnes  pariterque  moriantur; 
nisi  quod  cum  singuli  moriuntur,  et  omnes  mortem 
et  omnes  de  mortuis  patiuntur  dolorem ;  cum  au- 
tem  simul  universos  rapit  unus  interitus,  saltem  ne- 
mini  relinquiturluctus?  Verum  etiamaltiusin  illo 
diluvio  consilium  Dei  fuit,quam  cor  infidelium  vel  no- 
vit  vel  capit.Sed  nolo  me,apostolum  Petrum  potius 
audiat  iste  dicentem  :  In  diebus  Noe  cum  fabricaretur 
arca,  octo  animas  saivas  factas  per  aquam :  quod  el  vos, 
inquit,  simiiiforma  Baptisma  satvos  facit,  non  camis 
depositio  sordium;  sed  conscientiae  bonas  interrogatio 
in  Deum  per  resurrectionem  Jesu  Christi{l  Petr.  iii,20, 
21).  Ecce  habetexpositumdiluviisacramentum.  Ubi 
proplerea  est   additum,  per  resurredionem  Jesu 
Christif  ut  diem  intellegeremus  octavum,  quod  sig- 
nificavit  in  arca  numerus  hominuth  :  octavo  enim 
die,  hoc  est,  post  septimum  sabbati  Dominus  re- 
Burrexit.  Sic  ergo  illa  qusB  gesta  commemorantur, 
si  quis  intelligit,  etiam  prophetis  fuerunt.  Sed  iste 
praBler  arcam,id  est,  praeter  Kcclesiam  constitutus, 
Bubmersus  est  diluvio,  non  ablutus. 

CAPUT  XXII.  —  46.  De  testimonio  quoque  Isaiae 
prophetflB  calumniatur  atque  blasphemat,  eo  quod 
dixerit,  Filiosjgenui  et  exaltavi,  ipsi  autem  mespre* 
verunt;  et  eosdem  paulo  post  appellaverit  semen 
pe8simum(/iat.  i,2-4),  tanquam  seostendens  genito- 
rem  malorum,cujus;filii  sunt  semen  pespimum :  ne- 
sciens  obhoc  eosdici  semen  pessimum,quoniamgra- 
tiflB  Dei  qua  ejus  filii  facti  fuerant,  peccando  dege- 
neres  exstiterunt,eorumfilii  facti  quorum  imitatores 
esse  voiuerunt.Unde  illis  alio  loco  dicitur,Pater  iuus 
Amorrhasus,  et  mater  tua  Cethxa  {Ezech.  xvi,  3) :  qua- 

<  Editi,  Dei  dimiitendum  e«ie;Wtcio.Goncinnia8,Mts., 
"  .  •  .  •  fudicium. 


rum  gentium  sunt  impietatemmalitiamquesectati, 
ex  quibus  tamen  carnis  originem  non  ducebant.  Sed 
solvat  iste  quaestionem  evangelicam,  ubi  Dominus 
dicit :  Si  vos  cum  sitis  malt,  nostis  bona  datadareft' 
liis  vestris ;  quanto  magis  Pater  vester  qui  in  coetis 
esiy  dabit  bona  peteniibusse  {Luc.  xi,  13)  ?  Dicat  que- 
madmodum  sit  bonus  Deus  maJorum  pater :  utrum- 
que  enim  Veritas  dixit.  Annon  erant  maii  quibua 
ait,St  ergo  vos  cum  sitis  mali?  Annon  habebant  Deum 
bonum  patrem  quibus  ait,  Quanto  magis  Patervesler 
quiin  coetis  est,  dabit  bonapetentibus se?  Porro  si  mali 
appellati  sunt  propter  peccata,  sine  quibus  nonest 
in  hac  infirmitate  mortalium  quorumlibet  etiam 
vita  justorum  ;  quanto  convenientiui  semen  pes- 
simum  diceretur,  quod  nasceretur  impia  volunta* 
te,  et  moribus  exsecrabiiis  puUularet? 

47.  Sed  hunc,  inquit,  Deum  Dominus  Christus  ap- 
pellavit  arborem  malam  facientem  fructus  matos.  Imo 
vero  hujus  talia  sentientis  tanquam  mals  arboris, 
iste  ipse  sermo  blasphemus,  fructus  est  malus.  Nam 
hominen  malum  dixisse  Dominum  arborem  malam, 
cujus  fructus  mali  essent  operamala  ;  elhominem 
bonum  arborem  bonam,  cujus  fructus  boni  essent 
opera  bona  {Matth.  vii,  15-20) ;  id  est,  ipsas  homi- 
numvoluntates,vel  malam  malihominis,  vel  bonam 
boni  hominisdiversasesse  arbores  diversos  fructus 
ferentes,  satis  evidenter  ipse  testatur,  dicens  :  Bo- 
nus  homo  de  bono  thesauro  cordis  sui  profert  bona,  et 
malus  homo  de  malo  thesauro  cordis  sui  profert  mala. 
Quomodo  autem  diceret,  Aut  faciie  arborem  bonam 
et  fructum  ejus  bonum;aui  facite  arborem  matam  ;  et 
fructum  ejus  malum  (Id.  xii,  35,  32) ;  nisihomo  pos- 
set  nuno  in  hoc,  nunc  in  illud  muiata  voluntate 
converti  ? 

CAPUT  XXIII.  —  48.  Sed  ipse  Deus,  inquit,  per 
eumdem  prophetam  fatetur,  et  dicit,  Ego  sum  Deus 
fadens  bona  ei  creans  mala  {Isai.  xlv,  7).  Ita  plane : 
ipse  est  enim  Deus,  de  quo  dicit  Apostolus,  Vides 
ergo  bonitatem  et  severitatem  Dei  (Rom.  xi,  22).  Hsc 
autem  severitas  ejus  damnabilibus  mala  est,  quia 
malum  iliis  damnationis  importat.  Nam  quia  justa 
est,  alio  modo  reperitur  bona  :  omne  enim  justum 
bonum.  Quam  vero  eleganter  sibi  videtur  iste  ver- 
ba  discutere  atque  discernere,  nesciens  quid  lo- 
quatur  ?  Quandoquidem  hoc  ipsum  quod  ita  posuit 
hoc  testimonium,  ut  non  diceretur,  Faciens  bona 
et  mala ;  aut,  creans  bona  et  mala  ;  aut,  creans 
bona  et  faciens  mala ;  sed,  faciens  bona  et  creans 
maia  :  vult  vertere  in  crimen ;  et  conatur  osten- 
dere,  quod  fit,  forinsecus  fieri ;  quod  autem  crea- 
tur,  apud  ipsum  esse  creotorem,  atque  inde  pro- 
cedere  :  ut  videlicet  Deus  Prophetarum  tanquam 
extranei  a  se  boni  factoraliquando  fuisse  videatur, 
creator  autem  mali  tanquam  natura  malus  de  se 
ipso  proferens  quod  creavit.  Quae  verba  si  ex 
consuetudine  consideremus  locutionis  human», 
et  fieri  et  creari,  non  solum  filii  quos  desemetipso 
quisque  generat,  verum  etiam  magistratus  dicun- 
tur  atque  urbes,  et  quscumque  alia  qua  non 
exeunt  de  gignente,  sed  forinBecas  fiont.  Si  aa- 


633 


LIBER  PRIMUS. 


634 


tem  quomodo  Scripturffi  sanctae,quibu8  istc  ineidia- 
tar,  loqui  soieant,  perserutemur,  aut  boc  est  facere 
quod  creare,  a  quo  tamcn  distinguilur  gignere  ;  et 
variandi  verbi  causa,non  ad  aliquam  rerum  differen- 
tiam  dici  potuil,  faciens  bona  et  creans  mala ;   cum 
dici  etiam  posset,  creans  bonaet  faciens  mala  :  aut 
si  uiiam  voluisset  propheticus  Spiritus  hic  esse  dis- 
tantiam,muito  accommodatius  sic  acciperentur  hso 
verba,  ut  intelligeremus  id  fieri,quod  si  non  Geret, 
omnino  non  esset ;  creari  autem,  ex  eo  quod  erat 
condi  aliquid  vcl  constitui^sicut  diximus  creari  ma- 
gistratus  atque  urbes  :  nam  et  iili  ex  iis  qui  jam  ho- 
mines  erant  constituuntur  in  honoribus^eum  magi- 
stratus  creantur;et  iigna  el  lapides  quibus  construun- 
tur  urbes,  utique  jam  erant,  sed  nondum  in  illam 
rerum  faciem,  quam  videmus  in  urbibus,  quodam 
ordine  et  compositione  venerant  ;  quod  cum   hi, 
creari  urbes  dicuntur.  Quod  enim  Graeci  appellant 
xT^C&iv,  boc  nostri  aiiquando  crare,  aliquando  con- 
stituere,  aliquandocondereinterpretantur,quod  sae- 
pisaime  idem  significat  in  illis  Litteris  quod  est  fa- 
cere.Nam  et  fgcit  Deus  hominem  ad  imaginem  Dei^  et 
Deus  creavit  hominem  inezterminabilem  (Sap,  ii,23), 
legimus:  et  si  aliquando  cum  aliqua  diiferentia  dici- 
tur,  hoo  rectius  potest  intcresse  quod  dixi,  ut  facere 
sit  quod  omnino  non  erat;  creare  autem,  ex  eo  quod 
jam  erat  ordinando  aliquid  constituere.  Ideoque  hoc 
loco  dictus  est  Deus  creans  mala,quonmm  peccanti- 
bu8  ea  convertit  in  malum  dispositione  severitatis 
8us,  quffi  bonitatis  ejus  largitate  bona  facta  sunt. 
Unde  dicit  apostoius  Paulus  :  Christi  bonus  odorsu* 
mu^  in  omni  loco  ^^et  in  iis  gui  salvi  fiunt.et  in  iis  qui 
pereunt ;  quibusdam  quidem  odor  vitae  in  vitam^qui- 
busdamvero  odormoriisinmortem,Sed  cum  continuo 
Bequatur,  et  dicat^fi/  ad  hxc  quis  idoneus{\l  Cor.n, 
i5, 16)  ?  noane  importuni  quodam  modo  sumus  in- 
gerere  ista  carnalibus  non  studiosis,  sed  contentio- 
sis,  nuilo  modo  idoneis  ea  capere,  qus  utinam  sal- 
tem  desinerent  carpere? 

49.  Quantus  quippe  conflictus  adversus  Arianos 
fuerat  excitatu8,neunigenitumFilium  dicerentesse 
creaturam,  idem  putantes  creatum  esse  quod  geni- 
tum,  iste  fortassis  ignorat.  Sed  ut  ejus  regula  fallax 
atque  distorta,  ex  eodem  prophetico  et  evangelico 
te8timonio,quod  ipse  posuit,percussa  frangatur;  sic 
Deus  loquitur  per  prophetam  :  Ego  creans  lucem  et 
faciens  tenebras,fucienspacem  etcreansmala(isai.xLw, 
7).  Quod  ipse  nec  totum,  nec  sicut  iilic  legitur,  po- 
8uit.  Atque  illud  quidem  facile  dissimulandum  est, 
quod  pro  pace  posuit  bona;  quoniam  pax  bona  est, 
Sed  illud  prffitereundum  non  est,quia  bujus  senten- 
tis  partem  superiorem  dolu  potuit  praeterire,  ne  di- 
ceret,  creans  iucem  :  quia  cum  sit  lux  etiam  confi- 
tente  ipso  utique  bona,ab  eo  creatam  noluit  conteri, 
quem  non  vult  creare  nisi  mala.  Magia  ergo  in- 
differeQter  id  positum  debemus  accipere,  creare  et 
facere  :  distinctionis  tamen,  quam  sibi  iste  fecit, 


regula  fracta  est;  quoniamDeusProphetarum^quem 
de  verbo  quod  non  intelligit  culpat,  ibi  lee^itur  crea- 
tor  bonorum,  quod  negat.  Itemque  ex  Evangelio. 
Nempe  nobis  tanquam  plurimum  suispartibusfave- 
ret,  opposuit  quod  Dominus  ait,  Arbor  bona  bonos 
fructus  facit.et  arbor  mala  malos  fructus  facit  (Matth. 
VII,  17),  Curergonon  secundum  istum,Creat,dixit ; 
non, facit ;  si  vcra  est  ejus  difrerentia,qua  facientem 
a  creante  distinguit  dicens,  quod  nt,Hlienum  essea 
faciente,quoniam  de  foris  accedit*;quod  autem  na- 
scitur,  proprium  ejus  esse  qui  generat?  Hinc  enim 
existimat  Deum  generatorem  malorum,quia  dictum 
estfCreans  mala;  putans  quod  et  Ariani  putaverunt, 
in  Scripturis  illis  nihil  intere8se,utrum  generari  di- 
oatur  aliquid,an  creari :  sed  certe  in  eo  quod  Domi- 
nus  arborem  bonam  fructus  bonos,  malam  malos 
non  dixit  creare,  sed  facere,  videat  iste  suam  regu- 
lam  fractam,et  comprimat  linguam.Quid  enim  stul- 
tius,quam  dicere,Deum  Prophetarum  esse  arborem 
malam,  et  id  velle  intelligi  in  eo  quod  Dominus  ait, 
Arbor  mala  fructus  malos  fecit:  et  rursus  dicere,iVi9ii 
facit  mata.  sed  creat;  quia  si  faceret^aiiena  ab  illo  es- 
sentf  eique  foriusecus  accederent ;  cum  vero  eratfipse 
illa  de  seipso  tanquam  radicitus  generatf  Non  ergo  de 
isto  Deo  Dominus  ait,  Arbor  mala  matos  fructus  faett: 
quoniam  creat  malaiste,  non  facit.  Ecce  qui  audet 
aocueare  Prophetas,  qui  ex  Evangelio  a  se  produc- 
tis  testibus  refragatur. 

CaPUT  XXIV.  —  50.1tem  verba  qu«dam  ex  libro 
Deuteronomio,  relut  impura  exhorrescens,impuru8 
exagitat :  quasi  Deus  verecundari  debuerit,pudenda 
impiis  irrogare  vel  prsnuntiare  tormenta,  nec  eo 
commidari  modo,  ut  diceret,  Qux  mollis  in  vohis  et 
tenera  nimis  fuerit,cujusexperimenium  non  accepitpes 
ejus  ambulare  super  terramprae  teneritudine  etmolli" 
lie,et  %elabit  oculo  suo  virum  suum,etfilium  suum,et  /{• 
iiam  suamyCt  secundas  suas,etquod  exierit  per  femora 
ejus  comedet  (Deut.  xxviii.  56,  57).  Imo  vero  quanto 
est  LorribiliuB,  tanto  est  terrribilius.  Nequeenima 
Propheta  monendo  dictum  est,  sed  minando  :  non 
ut  hsc  homines  facerent;  sed  ne  illa  facerent  qu« 
sensus  perversus  exercet,  et  hsc  pervenirent 
quee  sensus  humanus  exhorret.  Quis  autem  digne 
eloqui  possit,quam  sit  mentis  exsecrabilior  foeditas, 
pGBnas  exhorrcre  meritorum,  et  merita  non  cavere 
pcenarum  ?  Dicat  planeSpiritus  sanctus  intaminatus 
et  intaminubilis,quod  audireanimarecusatimmun- 
da,etessenon  recusat  immunda.Immunditiamquip- 
pe  aversatur  carnis  ofTensis  sensibus  carnis,  et  im- 
munditiam  diligit  suam  cxstinctis  scnsibus  cordis, 
Dicat  h«c  Spiritus  Dei,  et  per  horrorem  talia  mala 
patiendi,  incutiat  timorem  malefaciendi. 

51.1dem  namque  Spiritus  etiam  per  Apostolumlo* 
quenSySensuB  impios  non  est  verecundatus  offenderey 
dum  pio8  vellet  instruere :  ubi  oommemorataimpie- 
tate  quorumdam,qua  coluerunt  et  servieruntcreata- 
T9  potius  quam  Greatori,8ubjunxit,atque  ait.Propter 


*  Lov*,  eumw  Deo  in  omni  loeo.  Abest,  X>fo,  ab  editis 
amsetMii. 


« In  Ms8.,  de  forii  accidU  :  tX  infra,  forinseeus  accide- 
rent. 


635 


CONTRA  ADVERSARIUM  LEGIS  ET  PROPHETARU^f,  S.  AUGUSTINI 


636 


hoc  tradidit  illos  Deus  inpassione  ignominix,  Nam  fe- 

minas  eoriim  immuiaveruni  naturalem  usum  in  eum 

usum  qui  est  contra  naturam :  simililer  autem  et  mas- 

culif  relinquentes  naiuralem  usum  feminx.exarserunt 

in  appetitum    suum  in  invicem,  masculiin  masculos 

deformitatem  operantes^  et  mercedem  muluam  quam 

oportuit  erroris  sui,  in  semetipsis  recipientes.  Si  quis- 

quam  iDimicus  Apostoli  vellet  ex  bis  verbis  talia  di- 

cere,qnalia  dicit  ex  Librorum  veterum  quibusdam 

lociB  iste  blasphemus^nonne  baberetamplam  mate- 

riam  in  qua  loquaciter  insaniret ;  et  quanto  sibi  vi- 

derentur  disertiora  dicta  ^tanto  detestabiliora  ma- 

ledicta  jactaret ;  maxiraequia  dictum  esi,Mercedem 

mutuam  quam  oportuit  erroris  sui,  tn  semetipsis  re- 

cipientes  f  Oportuisse  quippe  non  est  voritus  dicere 

Apo8tolu8,ut  qui  creaturx  potius  quam  Creaiori  ser- 

vieruntf  erroris  sui  mercedem,  non  inviti  hffic  turpia 

patiendo,sed  libenter  faciendo,  reciperent  :  judicib 

Bcilicet,  non  alicujus  hominisimmundissimi^quem 

talia  delectarent,  sed  justissimi  Dei,  qui  tradidit  eos 

in  passiones  ignominiae;  ut  crimina  criminibus  vin- 

dicentur,et8upplicia  peccantium  nonsinttormenta, 

sed  incrementa  vitiorum.Sapiensautem  cum  haec  au- 

ditjipsam  magis  in  hac  vita,iram  Dei  timot,quiaho- 

mo  non  patiturquod  acriter  dolet,sed  facit  quod  tur- 

piter  libet ;  et  ejus  cui  taliajudicia  displicentjVerba 

insana  contemnit,  quia  in  ipso  '  poBnam  Pharaonis, 

hoo  est,  indurati  cordis  agnoscit.  Si  enim  quosdam 

qul  non  probaverunt  Deum,  habere  in  notilia.tradidit 

Deus  in  reprobam  mentem,  utfaciant  quae  non  conve- 

niunt  {Rom,  i,25-28 ;  quid  mirum,si  et  istum  qui  di- 

vina  blasphemat  eloquia,tradidit  Deus  in  reprobam 

meDtem,  ut  dicat  quaa  non  conveniunt?  Sic  enim 

oportet  hxreses  esse,  ut  pro6a^i,inquit  Apostolus.mQi- 

nifesti  /iant  in  vobis  (I  Cor.  xi,  19;.  Sic  vasa  iraa  lo- 

cis  congruis  et  temporibusordinantur,  utetiam  de 

ipeis  notas  faciatDeusdivitias  gloriffisuaein  vasa  mi- 

8ericordiaB,quse  de  niassa  ejusdem  damnationis  fiunt 

in  honorem,  gratia  illius,  non  meritis  8u>8  (f?om.  ix, 

22,23).Ille  quippe  donat  prodessse  nobis,  non  solum 

quod  docet  veritas,  verum  etiam  quod  obstrepit  va- 

nitas ;  ut  cum   respondetur  inquietissims  vanita- 

ti,  auscultetur  sincerissimsB  veritati. 

52.  De  turpi  maledicto  arguit  vanitas* :  sed  turpe 

nonessequibusdamrebusturpibusnominatiscaven- 

dam  ostendere  turpitudinem,misericorsindicat  veri- 

ta8,et  vecors  vincitur  vanitas.Nam  de  turpi  maledi- 

cto  potest  a  verbosis  impiis  reprehendi  et  apostolus 

Pauiu8,ubi  hii^Utinam  et  abscindantur  qui  vos  contur- 

baut  (Galat.  v,  12) !  quod  etsi  bene  intelligentibus 

benedictio  magis  apparet,ut  fiant  spadones  propter 

regnum  ccBlorum;  potest  tamen  garru  la  Cfficitas  etiam 

in  Apoetolo  hoc  reprehendere.contendens  quod  non 

debuerit  rem  honestam  turpi  verbo  enuntiare.  Pos- 

8UDtetip6umDominum,quiejuBdemcontinenti{Bdo- 

num  commendans  ait,  Sunt  qui  seipsos  castraverunt 

propterregnumccetorum{Matth.xuL,i2),Legnniqui]^pe 

istilitteriones  :8ic  snim  potius  quam  litterati  appel- 

t  8ic.  If  ts.,  Editi,  Tero,  trideretur  disertiora  dicere, 

s  Editi,  auio  ex  ip$o. 

*  Nonaalli  Msi.,  Deum  arguit  vamtas. 


landi  sunt  qui  legendo  litteratos,nihil  sapere  didice- 
runt:  legunt  ergo  apud  Ciceronem  tale  aliquid,  unde 
sibi  videatur  docte  Christi  verba  culpare,  perditi  po- 
tius  quam  perili.Ille  namque  cum  doceret,in  trans- 
lationeverborumobsc(Bnitatemessevitandam,yV(7/o, 
inquit,  dicif  morte  Africani  castratam  esse  rempubli^ 
cam  (Cic.^de  Oratore.  lib.  3).  Sed  si  boc  verbum  ipse 
quod  vitari  volebat,  ut  vitandum  ostenderet,  non 
vitavit,  et  quod  dici  noluit,  coaotus  est ;  quanto 
magis  res  qus  verbo  eodem  recte  significatur,  ut  ab 
audiente  possit  intelligi,suo  verbo  enuntiatur?  At- 
que  ut  ad  illud  redeamus,  quod  iste  in  Deuterono- 
mio  reprehendit  :  si  Cicero  vir  eloquentissimus  et 
verborum  vigilantissimus  appensor  et  men8or,quod 
dici  noluit,  dixit,  ne  diceretur;  quanto  melius  Deus 
magis  morum  quam  verborum  pulchritudinem,quaB- 
rens  atquemunditiara,turpealiquid  non  turpiter,8ed 
minaciterdixit,  ut  hoc  horreretur,  neiliud  commit- 
teretur  S  propter  quod  ad  illa  quae  audire  horroris 
est,  veniretur?  Ettamen  cum  legitur,  aures  inflde- 
litas  claudit,  avertit  faciem,  exasperat  vultum,  lin- 
guam  vibrat,  blasphemias  jaculatur.  Videte  si  non 
Bunt  isti  ex  isto  genere  hominum,quiloquenteChri8- 
to  de  Sacramento  corporis  et  sanguinis  sui  dixe- 
funt :  Dums  est  hic  sermo ;  quis  potest  eum  audire  ? 
Nisi  quod  excusabiliores  sunt,qui  verba  divinaquae 
non  intelligebant,non  in  maledictione,sed  in  bene- 
dictione  horibilia  non  ferebant.  Mirum  enim  non 
e8t,si  maledictum  quando  auditur,horretur;nec  exi- 
gendum  est  ut  verbis  non  horrendis  dicatur,  quod 
adhocdicitur,ut  abexhorrente  timeatur  :  Dominus 
autem  talia  dicebat,  quae  amari  praeciperet,  non  ti- 
meri;ettamen  quae  infidelitas  sufferai^Caro  mea  vere 
cibiu  est,et  sanyuis  meus  vere  potus  est ;  et,Nisi  man- 
ducaveritiscarnem  meam,et  liberitissanguinem  meum^ 
nonhabebitis  vitam  in  vobis  (Joan.vi,  61,56,  53)?  Si 
ergo  Dei  Sapientia,verbis  sacramento  congruis  pa- 
Bcens  animam  credentem,non  curavit  insipientiam 
nauseantem ;  quanto  magis eadem  ipsa Sapientia,u bi 
locusettempustimoris  fuerat,non  amoris^salubrem 
volens  importare  terrorem,  non  curavit  insipientis 
errorem,  quamvis  ejus  praevideret  borrorem?  Quis 
autem  istorum  spiritualem  novit  horrere  animae  fa- 
ditatem,cum  velut  sua  quadam  fame  atque  egestate 
compelliturcomedere,quaBde  suiscarnalibus  cogita- 
tionibus,tanquam  de  femoribus  exeunt  ?  Nam  illius 
maledicti,  quod  iste  velut  turpe  reprehendit,  rarus 
effectus  est  *;  vix  enim  aliquando  tam  magnum  est 
fiageljum  famis,  ut  ad  nefanda  illa  compellat :  ista 
vero  fame,qua  miserorum  animae  inopes  veritatis  ea 
pro  veritate  comedunt,quaB  carnalibus  sensibus  pa- 
riunt,usquequaque  plena  sunt  omnia,  tanto  infeli- 
ciu8,  quanto  nocet  amplius,  et  horretur  minus. 

53.  Sed  puto  me  uni  libro  illius  quem  mi8i8ti8,no- 
8tro  nonuno,ne  nimium  prolixuB  Bit,respondere  de- 
bere:proinde  hic  faciamus  higus  finem,ut  ex  hi8  que 
discutienda  restant,  alius  inchoetur.  Neacio  quo 
enim  modo  ita  libri  termino  refioitttr  lectori8  in* 
tentio,  sicut  labor  viatoris  hospitio. 

i  Aa).  et  Mss.,  ne  aHud  committeretur, 
s  Br«  Lugd.  et  Yen.,  par  effeetus  eet. 


637 


LIBER  SECUNDUS. 


638 


LIBER  SEGUNDUS. 

In  qao  Noyi  TesUmeQti  loca,  quse  legis  et  Prophetarum  Adversariua  velut  eia  coatraria  coUegitt  discutiuDtur. 


CAPUT  PRIMUM.  —  1.  Jam  nuno  ea  discutenda 

sunt,  qu8B  iste  de  Novi  Testamenti  libris  suffragari 

sibi  arbitratur  adver&us  propheticas  Litteras,  tanqu- 

am  eas  Apostoli  Ghristi  sua  sentenlia  condemnave- 

rint.  Quod  ergo  profanas  et  aniles  fabulas  et  genealo- 

gias  inGnitas  appellasse  Apostolum  existimat  divlna 

eloquia  Legiset  Prophetarum,quiadixit  Profanaset 

aniles  fabulas  devita  (I  Tim,  ix,  7) ,  et  alio  loco,  Ne 

intendas  fabutis  Judaicts  et  genealogiis  infinitis,  qtuB 

quxstiones  prxstant  magis^  quam  xdificalionem  {Id.u 

4):qui8itanisi  hffireticus  multumcscuserraret?Gur 

eDimhoc  Apostolus  ipse  non  fecit,  si  hasesseaniles 

fabulas  judicavit  ?  Gur  dicit  ad  Galatas,  Dicite  mihi^ 

sub  Lege  volenles  esse^  Legem  non  tegistisf  Scriptum 

estenim  quod  Abraham  duos  filios  habuit,  nuvum  de 

anciita,  etunum  de  libera  :  qusesuntin  altegoria;hxc 

enim  sutU  duo  Testamenta   (Galat,  vi,  21-24)  :  et  ad 

Gorinthios,  Notoenim  vosignorare^  ftatres,quiapatres 

nottri  omnes  sub  nube  fuerunty  et  omnes  per  mare 

transierunt^  et  omnes  per  Moysen  baptizati  sunt  in 

nube  et  in  mari,  et  omnes  eumdemcibum  spiritualem 

manducaverunt,  et  omnes  eumdem  potum  spiritualem 

biberunt:  bibebant  enim  de  spirituali  sequentepetra^; 

petra  autem  erat  Christus  (I  Cor.  x,  1-4)  ? 

2.  Nescit  autem  habere  prffiterScripturasIegitimas 
etprophelicasJudffios  quasdamtraditiooes  suaa,qtt- 
as  non  scriptas  habent,  sed  memoriter  tenent,  etal- 
terinalterumloquendotransfundit,  quas  deuterosin 
vocant:  ubi  etiam  dicere  audent  ei  credere,  Deum 
primohomini  duas  creasse  mulieres;  ex  quibus 
texuot  genealogias,  vere,sicut  ait  Apostolus,  infini- 
tas,  parientes  infructuosissimas  quffistiones.  Sed  si 
haic  talia  nunquamevenitaudire,numquidetcontra 
Evangeliumsic  obsurdesceredebuit,  utnon  adverte- 
ret verba  Domini Ghristi ,  quibus  arguit  Judffios.quod 
de  parentibus  non  honorandisimpietatem  docerent 
filios  8U08  ?  Ibi  quippe  te  Dei  prsceptum  quod  in 
Lege  conscriptum  est,  attestando  commemoravit. 
Necob  alium  eos  arguit,  nisi  quod  rejicerent  manda- 
tam  Dei,  ut  statuerent  traditiones  suas.  Gumenim 
ioterrogassent  Pharisffii  et  Scribffi,  Quare  disciputi 
tuinonambulantjuxtatraditionemseniorum  sed  com- 
munibus  manibus  manducan  t  panem^  ille  respondeDS 
dixit  eis :  Bene  prophetavit  Isaias  de  vobis  hypocritis, 
sicut  scriptum  esty  Poputus  hic  labiis  me  honorat,  eor 
autem  eorum  longe  est  a  me.  In  vanum  autem  me 
eolunt  docenles  doctrinas  etprxcepta  hominum,  Retin* 
quentes  enim  mandatum  Dei,  tenetis  traditionem  homi" 
fittm,  baptismata  urveorum  etcaticum;  et  alia  similia 
kis  faeitis  multa.  Et  dicebat  illis :  Bene  irritum  facitis 
prxceptumDei.ut  traditionemvestramservetis.Moyses 

*  Lov.,  bibebani  auiem  de  spmtuaHsequente  eospetra, 
At  Mst.  omiMO,  eot,  habent,  bibebant  enim  .'Juxta  gra- 


enim  dixit^  Eonora  patrem  tuum  et  matrum  tuam;  et, 
Qui  maledixerit  patri  aut  matri,  morte  moriatur,  Vos 
autem  dicitis,  Si  dixerit  homo  patri  aut  matri,  Corban 
(quod  est  donum)  quodcumque  ex  me^  tibi  profuerit : 
et  ultra  non  dimitiilis  eum  quidquam  facere  patri  suo 
aut  matri,  rescindentes  verbum  Deiper  *  traditionem 
vestramt  quam  tradidistis  ;  etsimilia  hujusmodi  multa 
facitis  (Marc, yii^  l-13).Ubievidenter  Christusosten- 
dit  et  illam  Dei  esseLegem  quam  profanus  istebla- 
sphemat,  et  Jodffios  habere  suas  traditionesaLibris 
propheticis  ellegitimisalienas,  quas  appellasseApo- 
stolum  profanas  fabulas,  et  aniles,  et  genealogias 
interminatas,  non  baereticus,  sed  catholicus  iector 
intelligit.  Porro  sivelim  testimonia  cuncta  colligere, 
quibus  ostendam  quemadmodum  et  ipse  Dominuset 
Apostoli  ejus  Lege  usi  fuerint  et  Prophetis,  quasiste 
aniles  fabulas  putat,  quando  suflicio?  aut  cui  Don 
sufliciant  ista  qu»  diximus? 

GAPUT  II.  —  3.  Nec  iste  adversus  lucem  vocem- 
que  dominicam  vel  apostolicamtamcfficusetsurdus 
est,  utignoret  quemadmodum  aGhristoetApostolis, 
in  libris  adNovumTestamentumpertinentibu8,con- 
firmetur  Legis  acProphetarum  et  commendetur  au- 
ctoritas.  Proinde  excogitasse  se  e^istimat,  quo  pacto 
subterfugiat  moles  testimoniorum  in  evangelicis  et 
apostolicis  Litteris  de  Libris  veteribus  positorum, 
quibus  ejus,  velit  nolit,  cervicatalingua  conteritur, 
AitquippeApostolumproqualitatibusingeniorumin 
quinquepersonislocutum :  Insinuansenimrudi  adhuc 
poputOf  inquittqu3e  Dei  sunt^  non  debuit  a  perfectiori- 
bus  incipere^  et  consuetudinem  ab  eis  vetustatis  exctU" 
dens  a  difftcilioribusinchoare^  nenovos  adhuc  adfidem 
perfecta  doctrina  turbaret.  Deinde  volens  quasipro- 
bare  quod  dixit,  eumdem  apostolumdicentemcom- 
memorat  :  Cum  tiber  sim  ex  omnibuSf  omnibus  me 
subjeci ',  ut  plures  tucrifacerem :  et  factus  sum  Judxis 
tanquam  Judxus,  ul  Judseos  lucrifadam ;  et  iis  qui 
sub  Lege  sunty  tanquam  qui  sub  Lege  essem,  cumipse 
non  iim  sub  Lege,  ut  eos  qui  sub  Lege  sunt,  lucrifa^ 
ciam ;  et  iis  qui  sine  Lege  sunt,  tanquam  sine  Lege 
essem,  cnm  sine  Lege  Dei  non  sim,  sed  sim  in  Lege 
Christi,  ut  tucrifaciam  eos  qui  sine  Lege  sunt :  factus 
sum  infirmis  infirmus,  ut  infirmos  lucrifaciam  ^omni' 
bus  omnia  factus  sutn,ut  omnestucrifaciam{l  Cor.n^ 
19-22).  Has  quatuor  personas  yult  intetligi,  in  qui- 
bus  Apostolum  locutum  putat;  unam  Judmorum, 
alteram  eorum  qui  sub  Lege  suot,  lertiam  eorum 
qui  sine  lege  sunt,  quartam  infirmorum.  Quinta 
debetur,  quoniam  quinque  promiserat:  hanc  utad- 
derefAlio  toco,  inqmif  superius  jam  dixit,  t  Sapien- 
iiam  toquimur  interperfectos  » {Id.  ii,  6} ;  utperfecto- 

A  Editi,  propter.  At  Mss.,  per, 

>  In  eoitis,  me  senmm  subjeci,  Abeat,  servumt  a  Uu, 


639 


CONTRA  ADVERSARIDM  LBGIS  BT  PROPHETARDM,  S.  ADGDSTINl 


640 


rum  videatur  quinta  persona.  Hoc  totum  propterea 
molituB  eat,  ut  si  quando  aliquid  dcapostoltca  pro- 
ferretur  Epistoia,  ubi  attestantur  Evangelio  Lex  et 
Propbetse,  hoo  dicat  Apostolum,  non  sapientibus 
et  perfectis,  sed  Judaeis  locutumfuisse  quasiJudfls- 
um,  vel  eis  qui  sub  Lege  essent,  tanquam  esset  et 
ipse  sub  Lege :  ac  per  hoc  subdole  atque  mendaci- 
ter  simulantem  se  apud  imperfectos  ffidificare,quod 
apud  perfeclos,  non  mentiendo,  sed  vera  dicendo 
deatrueret.Hanc  videlicet  ei  erroris  machinationem, 
nescio  quis  Fabricius  fabricavit,  quem  velut  magi- 
strum  veritatisRomffi  se  invenisse  gloriatur.  Quis 
non  hoc  monstrum,  non  dico  sensus  christianus, 
sed  qualiscumque  humanus  exhorreat  ? 

4.  Primo  enim  considerandum  est  quam  se  frau- 
dulentissimum  et  mendacissimum  proGteatar,  qui 
mentientem  putat  et  laudat  Apostolum:  etquodille 
dixit,  non  falientis  astu,  sed  compatientis  affectu, 
quia  diversis  animarum  morbis  tam  misericordi 
corde  subvenit,  quam  sibi  subveniri  voluisset,  si 
errore  vel  inflrmitate  simili  laboraret,  hic  in  falla- 
ciam  detestabilem  vertit.Oeinde  quflaro,  adRomanos» 
Gorinthios,  Galatas,  Ephesios,  Ck^lossenses,  Phiiip- 
penses,  Tbessalonicense8,quomodo  loquebatur  Apo- 
stolus  ?  In  qua  illarum  quippe  personarum  eosesse 
deputabat  ?  Procul  dubio  quoniam  in  praeputio  Gen- 
tes  erant,  non  in  circumcisione  IsraelitflB.  Ad  hos 
quippe  sibi  distributumoiinisteriumfuissetestatur, 
ubi  dicit  quod  ei  etBarnabflo  dexteras  societatisde- 
derint  Petrus  et  Jacobuset  Joannes,ut  ipsequidem 
cum  Barnaba  adGentes,  illiautem  ad  circumcisio- 
nem  irent  (Qalat.  ii,  9).  Et  alio  loco  opertissime 
dicit,  Qmmdiu  ego  &um  Gentium  apostolus :  et  multis 
aliis  locis  proprio  quodam  munere  doctorem  Gen- 
tium  se  esse  testatur.  Gum  ergo  essent  sine  Legetot 
gentes  quibus  Evangelium  prsedicabat,  quid  opus 
erat  ut  eis  Legem  et  Prophetas  de  Ghristo  introdu 
ceret  testes,  eisque  importaret  ignaris  vinculum, 
sicut  ista  pestis  arbitratur,  erroris,  a  quo  eos  fuisse 
liberos  magis  debuit  gratulari?  Quid  opus  erat  ut 
ad  Romanos  sic  luissetexorsus :  Paulusservus  Christi 
JesUy  vocatusapostolus.segregiUus  in  Evangelium Dei, 
guod  ante  promiserai  per  Prophetas  huos  inScripturis 
sanctis  de  Filio  suo,  qui  factus  est  ei  ex  semine  David 
seeundum  camem  (Rom,  i,  1-3)?  Quare  non  sibi  po- 
tius  personam  imponit  illorum  ?  Quare  se  facit  tan- 
quam  sub  Lege,  eis  qui  fuerant  sine  Lege?  Utquid 
eis  dicit:  Vobisenim  dico  Gentibus,  quamdiu  quidem 
ego  cum  Gentium  apostotus.ministerium  meumglorifi'' 
cabo^fSi  quo  modo  ad  ssmutationem  provocem  camem 
meam,  utsalvos  faciam  aliquos  exiltis.  Si  enim  reje^ 
ctio  illorumreconciliatio  est  mundi,  quse  eritassumptio, 
nisi  vita  ex  mortuis  f  Si  autem  detibatio  sanctaest^et 
conspersio ;  et  si  radix  sancta  est,  et  ramt.  De  Israe- 
litis  quippe  ista  dicit,  de  quibus  ante  jam  dixerat: 
Quid  ergo  amplius  est  Judseo^autquaeutilitas  circum" 
cisionis  f  Multumper  omnemmodum.  Primum  quidem^ 
quia  creditasunt  illis  eloquia  Dei,  Quid  enimsiquidem 

i  In  Mii.,  giorifiw.  In  grfldoo,  doxaid. 


illorum  non  credtderuntf  numquid  ineredulitas  itto- 
rum,  fidem  Deievacuabit  ^{Rom,  ii,l-3)?Deindehino 
quod  commemorare  ccsperam,  sequitur,  et  dicit: 
Quod  si  atiqui  ex  ramisfractisuntytuaiUem  cumesses 
oteaster,  insertus  es  in  itlis,  et  socius  radicis  factus  es 
et  pinguedinis  oteae^noli  glortari  adversus  ramos.Quod 
si  gloriaris^  non  tu  radicem  portaSfSed  radix  te,  Dicis 
ergo,  Fracti  sunt  rami  ut  ego  inserar.Benefincreduli" 
tate  '  fracti  sunt :  tu  autem  fide  stas;  noli  alium 
sapere,  sed  time.  Nam  si  Deus  naturalibus  ramis  non 
pepercUf  neque  tibi  parcet  *.  Vides  ergo  bonitatem  et 
severitatemDei :  in  eos  quidem  qui  ceciderunt,  severi- 
tatem;  in  te  autem  bonitatem,  si  permanseris  in  boni- 
tate  :  alioquin  ettu  excideris,etilli  si  non  permanse" 
rint  in  incredulitate^  inserentur,  Potens  est  enim  Deus 
Uerum  inserere  illos,  Nam^  si  tu  ex  naturali  incisus  es 
oleastrOf  et  contranaturam  insertus  es  in  bonam  oti- 
vam;  quanto  magin  ilti  qui  secundumnaturam  sunt, 
inserentur  sux  olivae  JNolo  enim  vos  ignorare,fratres, 
sacramenium  hoc^  ut  non  sUis  vobis  sapientes^  quia 
csedtas  ex  parte  in  Israel  facta  est,  donec  ptenitudo 
Gentium  intraret,  et  sic  omnis  Israel  salvus  fieret  ^, 
sicutscriptum  est :  Veniet  ex  Sion  qui  eripiat  et  avertat 
impietatem  ab  Jacob ;  et  hoc  illis  a  me  testamerUum, 
cum  abUulero  peccata  eorum  (Id,  xi,  13-27).  Nimis 
longum  est  cuncta  percurrere,  vel  sicut  per  Scriptu- 
rasapostolicasubiquesparsasunt.eainunamfaciem 
congregare.  Quid  opus  erat  haBC  dicere  Gentibus  ? 
Gur  non  potius  sine  Lege  factus  esteis,  quemadmo- 
dumerantilli  sine  Lege?Gurnonpotiusdeoseorum 
laudavit,  eorumque  sacriflcia  prfledicavit,  si  et  ista 
Scriptura  quam  populus  Israel  accepit,  etillasacra 
Gentium,  sicut  iste  dicit,  ad  daemonia  pertinebant? 
Quid,  quod  Deum  Israel  audet  infelix  dicere,  non 
solum  dflemonem,  verum  etiamcaeteris  dflsmonibus 
pejorem  *?  Gur  ergo  Apostolus,  qui  omnibus  omnia, 
nonmisericordiacompatiente,  sicutveritas  ostendit, 
sed  astutia  fallente,  sicut  iste  desipit,  factus  erat, 
non  potius  iilorum  dflemonum  quos  coiebant  Ro- 
maniy  quos  daemones  putatiste  mitiores^servumse 
esse  conflnxit,  ut  fieret  tanquam  illi,  ac  sic  eos  iu- 
crifaceret  ? 

5.  Nonne  item  dicit  ad  Gphesios  :  Propter  quod 
memores  estis,  quia  vos  quando  Gentes  eratis  in 
came,  qui  dicimini  prstputium,  abea  quae  didturcir'- 
cumcisio  in  came  manufacta;  quieratis  illo  in  tem- 
pore  sine  Christo,  alienatia  societateIsrael,et  peregrini 
testamentorum  et  promissionis,  spem  non  habentes,  et 
sine  Deo  in  hoc  mundo :  nunc  autem  in  Christo  Jesu 
voSj  qui  atiquando  eratis  longejacti  estis  prope  in  san- 
guine  Christi.  Ipse  est  enim  pax  nostra,  qui  fecit  utra- 
que  unum^etmedium  parietem  maceriaesolvens^inimi" 
citiam  in  came  sua,  Legem  mandatorum  in  decretis 
evacuans^^ut  duos  conderet  inseinunumnovum  homi^ 

*■  Ita  Mm.  At  editi.  evacuavU. 

'  Editi,  tfi  incredutitate.  P&rticula,  in,  abest  a  Mss.  et 
a  KrflBco  teztu  Apostoli. 
>  Sic  Mss.  At  editi,  ne  forte  nec  tibi  parcat. 
^  Plures  Mbb.,  /iet.  Quidam  alii,  fiai. 
s  Antiqniores  codicea,  crudeliorem. 
•  EdlU,  Legem  mandalonm  deeretis  evaeuam:  omiata 


64i 


LIBER  SECUNDUS. 


643 


nem^  faciens  pacem,  tU  commularet  utrosque  in  uno 
corpore  Deo,per  crucem  interflctens  inimicitias  in  se- 
metipso;et  veniens  evangelibavit  pacem  vobis  (/ui  eratis 
longe,et  pacem  his  qui  prope;  quia  peripsum  kabemus 
accessum  ambo  in  uno  spiritu  ad  Patrem.  Igiiur  jam 
non  esiis  peregrini  et  inquilini  :sedestiscivessanctO' 
rum  et  domestici  Dei^superxdificati  supra  fundamen- 
tum  Apostolorumet  Prophetarum^ipsosummo  anguiari 
lapide  exstente  Christo  Jesu  (Bphes.  ii,  H-20)?  Dicat 
iste  blasphemus.quomodo  prope  d  icit  inventos  Israe- 
litas,  qui  pejori,  quemadmodum  blasphemat,  ds- 
moni  8erviebant,et  longeerant  Gentes^qua  mitiori- 
boa  dffimonibus  subditsB  fuerant?  Quomodo  dicit 
alienatos  fuisse  a  societate  Israelet  peregrinos  testa- 
mentorum  et  promis8ioni8,quando  erant  spem  non 
habentes,  et  sine  Deo  in  hoc  mundo,  si  Israel  non 
Dei  ^populuserat?  Contra  istam  tubam  clarissimam 
ei  excellentissimam  veritatis  perstrepitat  *  atquein- 
8Qltat  iasanusydicens  in  personis  quinque  locutum 
Apostolum,  ut  alias  >  ex  aliis  falleret,  fingendo  se 
esse  quod  non  erat :  cum  videat  eum  Gentibus  qu» 
longe  fuerant  a  Deo  israelitarum,  eumdem  Deum, 
eamdem  Legem,eosdem  Prophetas,  Testamenta  ea- 
dem  praedicare.Quisde  augulari  lapideprior  locutua 
est  ?Nonne  propheta  Spiritu  Dei  plenu8,quem  pestis 
ista  *  blasphemat?  Ait  enim  ;  Ecce  pono  in  Sion  lapi- 
dem  angularemt  electum.pretiosum ;  etqui  crediderit 
(ft  eum^  non  erubescet  (Isai,  xxviii,  16).  Quod  testi- 
monium  commemoravit  et  apostolus  Petrus  {Act.iy 
11  et  I  Pefr.  ii,  6-8),  Nonne  prius  in  Psalmo  perti- 
nente  ad  Litteras  sacras  populi  prioris  dictum  est : 
Lapidem  quem  reprobaverunt  sedificantei^,  hic  factus 
est  in  caputanguli  {Psal.cxwiit22)t  Hisenim  Litteris 
eruditua  Paulus  apostolus  posuit,  quod  paulo  ante 
commemoravi,tpjO  summo  angulari  lapide  existente 
Christo  Jesu.  Unde  ipse  Dominus  Judffios.in  quibus 
cacitas  ex  parte  facta  est,  convicit,  confusosque 
reddidit,  dicens  :  Nunquid  legistis  in  Scripturis.La- 
pidem  quem  reprobaverunt  xdificanteSt  hic  factus  est 
in  caput  anguli;  a  Dominofactum  est  istud.et  estmi^ 
rabite  in  oculis  nostris  {Matth.iLXi.i^)  ?  Haec  ergo  om- 
nia  mendaciter  Christus  ex  Lege  ac  Propheti8,meD- 
daciter  Apostoli  proferebant,  sicut  iste  blasphemat 
quia  videlicet  infirmi  nondum  poterant  solidam  ca- 
pere  veritatem  ?  Itane  csecus  ignorat  quod  aliudsit 
nutrire  parvulos,    aliud   decipere  credulos  ;  aliud 
alere  ut  cre8cant,aliudagerenevivant  ?  Talia  quip- 
pe  iste  dicit  ac  sentit  de  Deo  Legis  et  Prophetarum 
ao  de  ipsis  omnino  Litteris.  ut  secundum  ejus  sen- 
tentiam    quam  de    illis  habet,   quando  Apostoli 
praedicabant  credentibus    Legis  et  Prophetarum 
Deum,  et  confirmabBnt  auctoritatem  talium  Scrip- 
turarum,non  lac  potandum  videantur  dedisse  par- 

particala,  tn,  quam  hic  Mm.  omnea  grasco  teztui  con- 
sentieDtes  repraBsentant. 
>  Hic  editi  addunt,  et  Christi ;  quod  a  prsBcipuiB  Ifss. 

abest. 

*  Sic  plerique  Mss.  At  Am.,  et  excelsisnmam  verita- 
tem  perstreptt.  Er.  et  Loy..  et  exQeUentissimam  veritatem 
perttrepit. 

s  Editi,  ut  aUos.  At  Mbb.  ut  alias,  supple^  personas. 

» In  Ifss.,  pesiU  Ute. 


vulis,  sed  venenum.  Ouod  de  illis  quisquis  credit, 
desipit,  vanescit,  insanit. 

6.   Ergone,  ait  aliquis,  frusta  dixit  Apostolus, 
Non  potui  vobis  loqui  quasi  spiritualibus  ;  sed  quasi 
camalibus  :  quasi  parvutis  in  ChristOylac  vobis  potum 
dediy  non  escam ;  nondum  enim  poteraiis  (I  Cor.  iii, 
1-2)  ;  eifSapientiam  ioquimur  inter  perfectos;  et,il»t- 
matis  homo  non  percipit  quse  suni  Spiritus  Dei{Jd. 
II,  6,  14)  ?  Absit  ut  putemus  eum  inaniter  nec  vera- 
citer  ista  dixisse.Nunquid  tamen  ideo  credendus  est 
quemquam  sibi  credentium  fallere  voluisse?  Dedit 
igitur  parvulis  parva,  non  falsa ;  lactea,non  noxia; 
nutritoria,non  peremptoria.Porro  autem,8i  non  est 
verum  quod  ait,  Filium  Dei  secundum  carnem  fa- 
ctum  esse  ex  semine  David;  si  non  est  verum  quod 
naturalesrami  propterincredulitatem  fracti  sunt.ut 
in  radrcesanctalsraelitarumexGentibus  veniens  fl- 
delis  insereretur  oleaster,et  fieret  particeps  pingue- 
dinis  oles ;  si  non  sunt  eloqaia  Dei,sed  nescio  cujus 
ut  iste  blaspbemat,  pessimi  dffimonis,de  quibusdi- 
cit,  Primum  quidem  quia  creditasunt  iilis  eloquia  Dei 
{Rom.  III,  2)  :  profecto  qui  hso  parvulis  dabat,qui 
haec  tanquam  vera  pr®dicabat,qui  credi  volebat^de- 
lebat  mi8ero8,non  alebat.Quod  a  fide  atque  doctrina 
veracium  Christi  Apostolorum  quoniam  essescimus 
alienum^restatutipsumtauquam  pestem  atque'ho- 
stem  fldei  christianae  veheDtissime  deste8temur,qui 
tanta  excaicatur  et  prscipitatur  amentia,ut  non  vi- 
deat  ipsum  saltemTimotheum,cuiputatauctoritate 
apostolicafuisse  praBceptum,uttanquam  fabulasani- 
les  veterem  Legem  Prophetasque  devitet,ab  eodem 
apostolo   non  fuisse  fa]lendum,et  in  illa  quinta  per- 
feotorum  personafuis8edeputandum,uteinon  men- 
daciter  loqueretur,  dicens  :  Memor  esto  Jesum  Chri- 
stum  resurrexisse  a  mortuis  ex  semine  David  secun» 
dum  Evangeliummeum  (II  rtm.ii,8).  Sienim  Christas 
ex  semine  David  fabulis  anilibus  prffidicatur,  quo- 
modo  eas  jubetur  iste  devitare,quibus  jubetur  me- 
moriler  credere  ?  Si  autem  Christus  ex  semine  Da- 
vid  veraciter  prsedicatur ;  ibi  est  radix  in  qua  oleas- 
ter  inseritur  *,  nec  aniles  sunt  fabulaa,  nisi  prsBter 
eas  Scripturas  deliramenta   Judaeorum,  ad  eam 
quam  vocant  deuterosin  pertinentia  :  non  illa  elo- 
quia  Dei  que  credita  sunt  circumci8ioni,ubi  etiam 
carnales  JudsiChristumex  semineDavid  venturum 
esse  didicerant,  sicut  interroganti  Domino  respon- 
debant  {Matth.  xxii,  42),   quamvis  eum  Dominum 
ipsius  David,  noo  secundum  carnem,   sed  secun- 
dum  divinitatemintelligere  non  valerent;  utrumque 
tamen  est  in  illis  eloquiis.etquod  credebant,et  quod 
non  intelligebant,et,  Defructu  ventris  tui  ponamsu* 
per  sedem  tuam'{Psal,  cxxxi,  41),  propter  Christum 
ex  semine  David  ;et  Dixit  Domtnus Domino  meOfSede 
ad  dexieram  meam  {Psal.  cix,  1),  propler  Ghristam, 
Dominum  etiam  ipsius  David. 

7.  Itane  vero  fallaciter  dicebat  Apostolus:  Veriia' 
tem  dico  in  Christo,  non  mentiorjContesiantemihicon-^ 

<  Ita  Mss.  At  editi  ubi  est  radix  in  qua  oleaster  tnie- 
ritur  ?  Nec  aniles  tMni,  etc. 


643 


CONTRA  ADVKRSARIUM  LEGIS  ET  PROPHETAHDM,  S.  ADGDSTINl 


614 


icieniia  mea  in  Spritu  sando,  quia  tristitia  estmihi 
magna,  et  continuus  dolor  cordi  meo  :  optabam  enim 
ego  ipse  anathema  esse  a  Ckristo  pro  fralribus  meis  eo» 
gnatis  secundum  camem,  qui  sunt  Israelitse,  quorum 
esi  adoptio^et  gloria.et  testamenta,et  F^gis  constitulio, 
et  obsequium,  et  promissiones  ;  quorum  patres,  et  ex 
quibus  Christus  secundum  carnem,  qui  esi  super  om" 
nia  Deus  benedictus  in  cwcula,  Amen  {Rom,  ix,  1-5)? 
Veritatem  se  dicere  clamat  Apostoius  incapite  hu- 
jusce  sententiffi,  et  hoc  in  Ghristo  qui  est  ipsa  ve- 
ritas,  contestante  sibi  consoientia  sua  in  Spiritu 
sancto^  eamque  sententiam  per  /imen  concludit  in 
fine  :  et  dioit  iste,Non  sunt  vera  qu»  hic  Apostoius 
loquitur,  fallit  infirmos,  quia  non  possunt  capere 
veritatem  ;  parvulos  vanitatibus  lactat,et  esurienli- 
bus  fliiisdiabolicorum  mendaciorum  virus  infundit 
ut  nutriat.O  portentum  non  solumaChristianoram 
auribus,verum  etiam  a  finibus  christiani  orbis  ar- 
oendum  I  Haccine  adoptio,  hsc  gloria,   hasc  testa* 
menta,  haec  Legis  constitutio,  hoc  obsequium,  he 
promissiones,  hi  patres  ex  quibus  Ghristus  secun- 
dum  carnem,qui  est  super  omnia  Deus  benedictus 
in  Sfficula,  fabuls  sunt  aniles?  Quod  jubetur  prae- 
cipue  tenere,  qui  jubelur  devitare  fabulas  aniles, 
fabulffi  sunt  aniles  ? 

S.Sed  quid  mirum  sitanta  impietatemdelirat,qui 
Legis  vult  esse  destructor ;  si  quosdam  item  aposto- 
lus  dicit  volentes  esse  Legis,  non  destructores,  sed 
doctores,  non  intelligere  neque  que  loquuntur.ne- 
que  de  quibus  aftirmant  ?  Verum  nos  illud  quod 
secutus  adjunxit,adversus  utrosqueteneamus.Gon- 
tinuo  quippe  ne  quis  existimaret  ideo  illos  non  in- 
telligei*e  que  loquuntur,neque  de  quibus  afHrmant 
quoniam  legis  malsB  volunt  esse  doctores  :  Scimus 
autem,  inquit,  quia  bona  Lex  est,  si  quis  ea  legitime 
utatur  (/  Tim,  i,  7,  8).  Haec  sententia  et  illos  refutat 
qui  Lege  utuntur  male,  et  eos  qui  illam  opinantur 
malam,  Porro  si  bona  est,  qua  demeniia  negatur 
Deus  bonus,  qui  dedit  Legem  bonam  ?  Que  potest 
videri  sufAcere  damnatio  his  hominibus.qui  Legem 
quam  sic  Apostolus  Iaudat,anilium  fabularum  no- 
mine  accusant?  et  hoc  se  existimant  facere  ejusdem 
Epistolffi  te8timonio,ubi  eam  sic  Apostolus  laudat : 
voientes  esse  Legis,  non  doctores,  sed  blasphema- 
tores,  non  intelligendo  qu»  loquantur,  neque  de 
quibus  afQrment  ? 

GAPUT  in.  —  9.  Sed  fieri  non  potuit,  inquit,  uta 
Judxorum  Prophetis  Salvatoris  nostn  annuntiaretur 
advenlus.  Cur  fieri  non  potuit,cum  dicat  Apostolus. 
Qui  credita  sunt  iilis  eloquia  Dei  [Rom.  iii,  2}  ?  Sed 
ante  Salvatoris  adventum,  inquit.  Spiritus  sanctus  ac 
divinus  nnti  erat  super  terramMoa  vanitas,  non  veri- 
tas  loquitur.Nam  quo  nisi  Spiritu  sancto  Prophetas 
8U08  Dominus  implevit,de  quibusin  Epistolae  exor- 
dio  dictum  est  ad  Romano8,quod  et  supra  comme- 
moravi  :  Paulus  servus  Chrisit  Jesu,  vocatus  aposto^ 
lus  segregatus  in  Bvangelio  Dei,quod  ante  promiserai 
per  Prophetas  suos  in  Scripturis  sanctis  de  Filio  suo, 
qui  [acius  est  ei  ex  semine  David  secvndum  camem  (Id. 


I,  1-3).  Et  hoc  quidem  testimonium  etiam  iste  po- 
8uit,prohibens  eum  ad  quem  scribit  aliis  Prophetis 
credere  de  Ghristo,prffiter  illos  quos  Prophetasejus 
ad  Romanos  dicit  Apostolus  :  quos  credo  non  arbi- 
tratur  Prophetas  fuisse  Judffiorum.  Sed  cujuslibet 
eos  fuisse  gentis  opinetur,cur  ibi  non  advertit,Qti<K< 
ante  promiserat  per  Prophetas  suos  ?  Per  quoslibet 
enim  Prophetas  suos  si  ante  promisit  Bvangelium 
de  Pilio  suo,  quid  est  quod  isti  dicit  sanctum  ao 
divinum  Spiritum  super  terram  non  fuisse  ante  Sal- 
vatoris  adventum  ?  Et  tamen  isti  unde  potuerunt 
esse  prophetffi,  annuntiantes  Ghristum  ex  semine 
David  secundum  carnem,nisi  cujus  gentis  erat  ipse 
David,  de  cujus  semine  Christus  a  Prophetis  X>ei 
promissus  est  esse  venturus  ? 

10.  Sed  Lex,  inquit,  per  Moysen  data  est ;  veriias 
autem  a  Christo  Jesu  est.  Non  ita  scriptum  est  :  sed 
ita^L^o;  per  Moysen  data  est ;  gratia  et  veritas  per  Je^ 
sum  Christum  facla  est  (Joan,  i,  17).  Lex  igitur  data 
est  per  Moysen  :  facta  est  autem  gratia  per  Jeaum 
Ghristum,cum  per  ejus  Spiritum  chantatedifiTdsain 
cordibus  nostris  (Hom,  v,  5),  flt  ut  quod  Lex  prae- 
cipit,  impleatur.  Quod  enim  per  litteram  jubetur, 
non  Iitteram,sed  Spiritu  impletur.  Unde  illud  quod 
Bcriptum  est,  Non  concupisces  (Exod.  xx,  17) ;  per 
Moysen  Lex  est,  quia  jubetur  :  sed  per  Ghristum 
flt  gratia,  quando  quod  Jubetur,  impletur  :  veritas 
autem  facta  est  per  Ghristum,  propter  illa  qus  in 
prophetia  Legis  sunt  promissa^quia  in  Ghristoemi- 
ment  reddita. 

11.  Apostolus  vero  quod  ait  ad  Romanos,  Quo- 
modo  invocabunt  in  quem  nan  crediderunt  f  aut  quo^ 
modocredent  quem  non  audierunt  f  de  Gentibus  dixit, 
non  de  Judffiis,sicut  hic  somniat.Eos  enim  volebat 
refellere  DectorGent]um,qui  putabant  genti  tantum 
modo  Judffiorum,non  etiam  incircumcisis  Gentibas 
Evangelium  prffidicandum.  Quod  volens  ostendere, 
non  Judffios  tantum,  sed  ad  omnes  gentes  perti- 
ncre,  prius  posuit  testimonium  de  propheta,  Erii^ 
omnis  qui  invocaverit  nomen  Domini,  satvtu  erit :  ao 
deinde  oum  dixisset,  Quomodo  auicm  invocabuni  in 
quem  non  credideruni  f  aut  quomodo  credeni  quem 
non  atuiierunt  f  continuo  subjunxit,  Quomodo  atUem 
audient  sine  praedicante  f  aut  qtwmodo  prsedicabuni 
nisi  mittantur  (Rom.  x,  42  15)  ?  Ita  refutans  eosqui 
negabant  ad  incircumcisas  gentes  prffidicatores 
Ghristi  esse  mittendos. 

ll.IIIud  quoquesicutimperitissimus  non  intelli- 
git,  quod  scriptum  est  :  Primum  Apostolos,  deinde 
Prophetas  (I  Cor,  xii,  28).  Putat  enim  ante  Aposto- 
los  non  fuisse  Prophetas^nescienseos  Prophetas  illic 
commemoratos  esse  ab  Apostolo,  qui  post  Ghriati 
adventum  fuerunt  ^Quos  qui  vult  nosse.Actus  Apo- 
stolorum  legat,et  illud  quod  ait  ad  Gorinthios,  Pro- 
plietss  autem  dtio  atU  tres  loquaniur  (/d.  xiv,  29).  Si 
autem  non  fuerunt  Prophetae  anta  Apostolos,  qai 
erant  illi  per  quos  Deus  ante  promisit  Evangelium  de 

>  Mbs.,  qui  posi  ChrisH  adventum  venenaU» 


64S 


LIBER  SECUNDUS. 


616 


Filia  stio,  qui  fadus  est  ei  ex  semine  David  secundum 
carnem  (ftom.  i,  2,  3)?  Quis  erat  qui  dixit  :  Lapi- 
dem  quem  reprobaverunt  srdificantes,  hic  facius  est  in 
caput  anguli  {Psal.  cxvii,  22)?  Quis  erat  qui  dixit  : 
Thronus  tuuSt  Deus,  in  sxculum  swculi,  virga  directiO' 
nis^  virga  regni  tui :  diUxisti  justiiiam^  et  odisti  ini- 
quitatemy  propterea  unxU  te,  Deus,  Deus  tuus  oleo  ex- 
sultationis  prx  partictpibus  tuis  (Psal,  xuv,  7,  8)  ? 
Quomodo  DeuStCujustbronusestinsaeculum  sflBCuHi 
ungitur  a  Deo,  nisi  Gbristus  Jesus,  qui  ex  ipsa  un- 
ctione  Gbristi  nomen  accepit?  Gbrisma  quippe  unctio 
est,  Cbristus  unctus  est.  Quis  erat  qui  dixit,  quod 
ipse  Cbristus  de  se  testatur  esse  prsedictum  :  Dixit 
Dominus  Domino  meOy  Sede  a  dextris  meis,  donec 
ponam  inimicos  tuos  subpedihui  tuis  f  Et  boc  David  in 
Spiritu  dixisse  conflrmat  (Psal.  cix,  1 ;  Marc.  xii, 
36),  quem  Spiritum  negat  iste  fuisse  super  terram 
ante  Domini  adventum.Quid  est  quod  ait  Apostolus: 
Dicit  autem  Isaias,  Erit  radix  Jesse,  et  qui  exsurge^ 
regnare  in  gentibust  ineum  gentes  sperabunt  (Rom' 
zy,  42)  ?  Quis  erat  Spiritus  qui  per  eumdem  Isaiam 
tanto  ante  prsedixit  :  Iste  peccata  nostra  portat,  et 
pro  nohis  dolet ;  et  nos  putavimus  eum  esse  in  dolore^ 
et  in  plaga,  et  in  afflictione.  Ipse  vulneratus  cstpro- 
pter  peccata  nostra^et  infirmatus  est  propter  iniquitates 
nostras  :  disciplina  pacis  nostrae  super  eum  ;  et  livore 
ejus  sanati  sumus :  omnes  quasi  oves  erravimus,homo 
ifi  via  sua  erravit ;  et  Dominus  tradidit  eum  propter 
iniquitates  nostras.  Et  ipse  propter  afflictionem  non 
aperuil  os  :  sicut  ovis  ad  victimam  ductus  est^etsicut 
agnus  coram  tondente  mutus,  sic  non  aperuit  os  suum 
Inhumilitatejudicium  ejussubtatum  est:  generationem 
ilhusquisenarrabitfquia  tolletur  de  terra  vita  ejus.Ab 
iniquitatibus  poputi  mei  ductus  est  ad  mortem  (Isai' 
Lin,  4-8)  :  et  caetera  qus  contexere  longum  est. 
Ubi  etiam  de  Ecclesia  tanto  ante  prffidictum  est, 
quod  ab  Apostolo  legimus  commemoratum,et  nunc 
jam  videmus  impletum  :  Lxtare,sterilis  quse  nonpa- 
ris;  erumpe  et  exclama,  qux  non  parturis^quiamulti 
fitii  desertae  magis  quam  ejus  qu3e  habet  virum.  Dixit 
enim  Domius,  Dilata  locum  tabemaculi  tui,  et  aulseo- 
rum  tuorum  :  fige,  ne  parcas,  protende  funiculof,  et 
clavos  tuosconforta;  adhuc  in  dextris  et  sinistris  dilata: 
et  semen  tuum  ponsidebit  gcntes,  et  civitates  desertas 
habitari  facies  ^.  l9oti  timere  quia  confusa  es;  neque 
revet  earis,quia  exprobratum  tibi  est.Confusionem  enim 
astemam  oblivisceris,et  opprobii  vicuitatis  tuae  memor 
non  eris.  Quia  Dominus  qui  fecit  te,  Dominus  sabaoth 
nomen  ei;  ei  qui  eruit  t€  Deus  Israel^Deus  omnis  terrx 
voeabitur  (M.liv,1*5  ;  Qalat.  iv,  27).  Quis  est  qui  di- 
zit :  Videbam  in  visu  noctis,  et  ecce  cum  nubibus  coeli  ut 
fiUus  hominis  erat  veniens^et  usque  ad  vetustum  dierum 
pervenit,  et  in  conspectu  ejus  praelatus  est :  et  ipsi  datus 
estprincipatns,  et  honor,  et  regnum ;  et  omnes  populi^ 
tribus,  et  linguae  ipsi  servient :  potestas  ejus  polestas 
perpetua,  quse  non  Iransibit,  in  regnum  ejus  non  cor- 
rumpefur  (Dan.  vii,  43,  14)?  Haec  et  alia  multa  at- 
qne  manifesta  de  Christo  et  Ecclesia  unde  prae^icta 

*  Veterea  qnidam  codices,  facias. 


sunt,  qu8e  sic  videmus  impleta,  et  consonantibus 
evangelicis  atqueapostolicisLitterisetiam  speramus 
implenda,si  Spiritus  Dei  ante  adventum  Cbristi  non 
fuit  super  terram  ;  vel  si  a  Prophetis  Israel  non  est 
Cbristi  prsountiantus  adventus,  sicut  bicdesipit, 
qui  Christum  negand  oante  promissum,  non  babet 
unde  asserat  missum  ?  Et  merito,  quia  ipse  quem 
praedicat,  nec  missus  est,  nec  promissus  :  verus 
quippe  non  est,  sed  flctus. 

CAPUT  IV.  —  13.  Jam  illud  non  miror,  quod 
bomo  ineruditus  de  Propbetis  Judceorum  existimat 
dictum,  quod  ait  Apostolus,  Dixit  quidam  ex  ipsis 
proprius  eorum  propheta,  Cretenses  semper  mendaces^ 
malx  bestiae,ventres  pigri;  testimonium  hoc  verum  est 
(Tit.  I,  12,  13)  :  ignorans  diclum  esse  de  quodam 
Epimenide,  qui  Cretensis  fuit,  in  cujus  libris  boo 
invenitur;  qui  bomointerPropbetasDei  non  inveni- 
tur,  nec  ad  ilia  eloquia  Dei  pertinet,  quffi  Judffiie 
dicit  credita,qui  non  mentitur.  Ideo  non  commemo- 
ravit  Apostolus  nomen  ejus,  sicut  solet  commemo- 
rare  Propbetas  Dei  aliquando  dicens,  Sicut  et  David 
dicit  (liom.  iv,  6) ;  Isaias  autem  audet  et  dicit  (Id.  x, 
20),  Sicut  ei  Osee  dicit  (Id.  ix,  25)  :  vel  tacitis 
eorum  nominibus,  cum  dicit,  Sicut  Scriptum  est 
(Id.  I,  47) ;  et  ea  Scriptura  intelligitur,  in  qua  est 
Quctoritas  Dei :  aut  evidentcr  Dcum  dicere  asserit, 
cum  aliquod  adbibel  testimonium  de  Lege  vel  Pro- 
pbetis  Dei,  quale  est  illud,  Bovi  trituranti  os  non 
infrenabis.  Numquid  de  bobus,  inquit,  cura  est  Deof 
An  propter  nos  Scriptura  dicit  (I  Cor.  ix,  9,  10)  ? 
ostendens  utique  in  eadem  Scriptura  Deum  loqui. 
Yel  illud  :  Providens  autem  ScripturOyquia  ex  ftdeju- 
stificat  gentes  Deus^  prxnuntiavit  Abrahx  dicens^  In 
semine  tuo  benodicentur  omnes  gentes  (3alat,  iii,  8). 
Ipsam  Scripturam  pro  Deo  posuit,  quia  Dei  est.Vel 
illud  de  Abrabam,  In  promiisioney  in(|uit,  Dei  non 
haesitavit  incrudelitate,  sed  confortatus  est  fide,  dans 
gloriam  Deo,et  plenissime  credens  quia  qux  promisit, 
potens  est  et  facere  (Rom.  rv,  20  21).  Contra  quam 
divinam  et  apostulicam  vocem,  canis  iste  rabiosus 
oblatrans,  ausus  est  dicere,  Abrabam  Deo  suo  pro- 
mittenti  prolem  non  credidisse,ignorans  illud  quod 
ait^St  mihicentum  annos  habenti  nascetur  filius  (Gen. 
XVII,  17),  admirantis  esse  gaudium,  non  difOden- 
tiam  dubitantis.Vel  illud :  Non potesl  excidere  verbum 
Dei.  Non  enim  omnes  qui  ex  Israel,ii  sunt  Israel  ;n0- 
quequia  sunt  ^  semen  Abraham.omnes  filii;  sed  in  Isaae 
vocdbitur  tibi  semen ;  hoc  esi^non  ii  qui  fitii  carniSthi 
filii  Dei;  sed  filti  promissionis  deputantur  in  semen 
(Rom.  IX,  6-8),  Vel  illud  de  Elia  :  Sed  quid  dicitilli 
responsum  divinum^ Reliqui  mihi  septem  milliu  virO' 
rfim,  qui  non  curvaverunt  genua  ante  Baal  (Id.  xi,  4). 
Uis  atque  bujusmodi  attestationibusDei  boni  et  veri 
esse  Scripturas  illas,  quas  iste  blaspbemat,  aposto- 
lica  commendat  auctoritas.Ubi  autem  etiam  aliquid 
ne  auctoribus  Gt^ntium  dicit  Apostolus,non  eos  ap- 
pellat  Propbetas  Dei,  nec  illarum  scriplurarum 
Deum  dicit  auctorem  quamvis  ibi  aliqua  vera  repe- 

i  Ita  Mi8.  secundum  grecum.  At.  editi^  neque  qui  suni. 


CONTRA  ADVERSARIUM  LEGIS  ET  PROPHETARUM,  S.  AUGUbm.. 


sicut  de  isto  Gretensi  ait,  Dixit  quidam  ex  ipsis 

irius  eorum  prophvta,  Cretenses  semper  mendaces 

.  I,  12)  :  Don  ergo   Judseorum   proprius,  eed 

tensium  ;  quod  utique  ad  hoc  dictum  est,neDei 

phcta  putaretur.  Et  in  Actibus  Apostolorum  cum 

|ueretur  Atheniensibus,  ait  de  Deo  :  In  illo  enim 

nmus,  et  movemur,  et  sumus  :  sicut  et  quidam  se- 

ndum  vos  iixerunt  {^ct.  xvii,  28). 

14.  Sed  Apostotis,  inquit,  Dominus  noster  interro- 

inttbus  de  Judxorum  Prophetis  quid  sentiri  deberet, 

ui  de  adventu  ejux  aliquid  cecinisse  in  prasteritum  puta- 

tantur,commotus  talia  eos  etiam  nunc  scntire^respon- 

dit :  Dimisistis  vivum  qui  ante  vos  est^  et  de  mortuis 

fabulamini. Quid  mirum(quandoquidem  hoc  testimo- 

nium  de  scripturis  nescio  quibus  apocryphis  prolu- 

iit),  si  de  Prophetis  Dei  taliaconfinxerunthfieretici, 

qui  easdem  litteras  non  accipiunt?  Nam  in  Evange- 

lio  Dominus,  quod  non  est  apocryphum,  sed  in  luce 

veritatis*  omnibusnotum,etiam  post  resurrectidnem 

discipulis  in  itinere  comitatus,  incipiens  a  Moyse, 

per  omnes  Propheta8,hsc  de  8e,qu8B  facta  fuerant, 

praediota  monstravit  (Luc  xxiv,  27). 

15.  De  ipso,  inquit,  iterum  arguit,  uhi  dicit:<iMulti 
mihi  dicent  in  ilia  die:  Domive^in  nomine  tuo  dxmo- 
nia  ejecimus,et  in  nomine  tuo  prophetavimuStCt  in  no- 
mine  tuo  virtutes  muttas  fecimus.  Et  tunc  dicam  illis : 
Recedite  a  me,  quofiiam  nunquam  vos  scivi,  quia  ope^ 
raii  estis  iniquitatem  »  [Matth.  vii,  22,  23).  Absit  ut 
ista  de  Prophetis  sanctis,  in  quibus  erat  Moyses  et 
csteri,  Dominus  dixerit  :  sed  dictum  est  de  iis  qui 
post  ejus  Evangelium  praBdicatum,  in  ejus  nomine 
sibi  loqui  videntur,  nescientes  quid  loquantur ;  in 
quibus  et  iste  sibi  locum  periturus  invenit. 

16.  Illud  quoque  ait  dixisse  Dominum  :  Ego  sum 

janua  otrium  :  omnes  alii  quotquot  ante  me  venerunt, 

furessunt  et  latrones.^on  autem  ita  scriptum  est :  sed 

ita,  Omnes  quotqtwt  venerunt,  fures  sunt  et  latrones 

(Joan.  X,  8).  Venisse  quippe  hoc  loco  intelligi  voiuit 

608  qui  missi  non  fuissent :  quos  arguit  etiam  Jere- 

mias,  dicens,  Hsec  dicit  Dominus  de  Prophetis  qui 

propheiant  in  nomine  meo,ei  ego  non  misi  eos  (Jerem. 

XIV,  15).  Illi  autem  quos  insanus  iste  blasphemat,  s 

Domino  missi  sunt,  non  sponte  venerunt.  Quos 

et  Dominus  per  parabolam   quidem,   sed    aper- 

tissima  significatione  deciarat,   ubi  dicit :  Aliam 

parabolam  audite.  Homo  erat  paterfamilias,  qui  plan  - 

tavit  vineam,  et  sepem  circumdedit  ei,  et  fodit  in  ea 

toreular,et  xdificavit  turrim,  et  locavit  eam  agricotie^ 

et  peregre  profectus  est.  Cum  autem  tempus  fructuum 

appropinquasiet,misit  servos  suos  ad  agricolas,ut  acci' 

perent  fructus  ejus.Et  agricolse  appreliensis  servis  ejus^ 

atium  ceciderunt,alium  occiderunt,  alium  vero  tapida- 

verunt.  Iterum  misit  alios  servosplures  prioribus,  et 

fecerunt  illis  stmiliter.  Novissime  autem  misit  ad  eos 

fUumsuum,dicens :  Verebuntur  fitium  meum.Agricolas 

autem  videntes  filium,  dixerunt  intra  se :  Hic  est  haeres^ 

venUe,occidamus  eum,et  habebimus  hxreditatemejus. 

Ei  apprehensum  ejecerunt  eum  foras  extra  vineam,  et 

t  Plures  Mss.,  ged  duce  vsritatit. 


occiderunt.Cum  ergo  vencrii  Dominus  vinex.quid  fa- 
ciet  agricolis  illis  ?  Aiunt  illi :  Malos  maleperdet,et  vi- 
neam  suam  locabit  altis  agricolis^qui  reddanteifructus 
temporibus  suis.  Dicit  illis  Jesus :  Nunquamlegistis  in 
Scripturis,  Lapidem  quem  reprobaverunl  xdificantes, 
hic  fofitis  est  in  caput  anguli :  a  Domino  fac  tum  est 
istud,et  est  miserabile  in  oculis  nostris?  Ideo  dico  vobis^ 
quia  auferetur  a  vobis  regnum  Dei,et  dabitur  gentifa» 
cienti  fructtis  ejus  [Matth.  xxi,  33-43.).  Quid  hoc 
apertius?  quid  clarius?  quid  evidentius?  Sed  iste  de 
illorum  numero  est.qui  servos  patrisfamilias  hujus 
lapidaverunt.Hoc  enim  facit,  non  ictibus  saxeis,8ed 
maledictionibus  duris.  Nam  et  primitus  in  gente  Ju- 
daeorum  vineam  Dei  esse  p1antatam,mis80sque  Pro« 
phetas  ante  ipsum  esse  Salvatoris  adventum,para- 
bola  ista  testatur.  Et  cum  dicit,  Aufereturavobisre- 
gnum  Dei,  et  dabitur  genti  facienti  fructus  ejtss  ; 
quod  regnum  dicit,nisi  quod  sperabant,  non  quod 
acceperant,  id  est,  vits  aBternas?  Unde  aiibi  dicit, 
Scrutamtni  Scripturas,  in  quibus  putatis  vos  vitam 
aeternam  habere ;  ipsae  testimonium  perhibent  de  me: 
(Joan.  v,  39)  :  et  alibi,  Vx  vobis  legisperitis,qui  tu- 
listis  clavem  scienlix :  ipsi  non  introistis,et  eos  quiin- 
troibant  prohibuistis  (Luc.  xi,  52).  Istisne  molibus 
testimoniorum  non  atteritur  impudens  vanitas  ? 
Quis  hunc  audit,  nisi  qui  Scripturas  sanctas  non 
audit,  aut  tam  mule  audil  quam  in  eas  iste  o®cu8 
incurrit  ? 

GAPUT.  X.  —  17.  Sed  ait  de  eis  Domintis,  inquit, 
•Parentcs  vestri  manna  manducaverunt,et  mortui  sunt» 
(Joan.  VI,  49)  :  docens  neminem  ipsorum  ad  Domi- 
num  pertinuisse,quibus  mors  dominata  est.Neminem 
planesed  parentum  illorum  quibustalia  loquebatur: 
parentes  quippe  infidelium,quos  nisi  infldeles  vole- 
bat  intelligi?  Und  alio  loco  dicit,  Vx  vobis,  Scribm 
et  Pliarissei  hypocritas,qui  xdificatts  seputcra  Prophe- 
tarum,  et  ornatis  monumenta  justorum,  et  dicitis  :  Si 
fuissemus  in  diebus  patrum  mosU*orum,non  essemus  so- 
ciieorum  in  sanguine  Prophetarum.  Itaque  estis  testi 
monio  vobismetipsis,quiafilii  estis  eorum  qui Propheta 
occiderunt.  Filios  utique  dixit  imitatione  scelerif 
non  propagine  generis.Non  enim  quod  ex  illin  secu* 
dum  carnero  nati  erant,hoc  eis  esse  poterat  crimir 
sed  quod  eisse  similes  infideli  credulitate  monstr 
cant.  Ineoque  connectit,  ac  dicit  :  Et  vos  impi 
mensuram  patrum  vestrorum.  Serpentes,  genimina 
perarum,  quomodo  fugielis  a  judicio  gehennx  *  ? 
ecce  ego  nutto  ad  vos  Prophetas,et  sapientes.et  scn 
et  ex  iltis  occidetis  et  crucifigetis,et  ex  iilis  flage 
tis  in  Synagogis  vestris.et  persequemini  dr  civiU 
dvitatem :  ut  veniat  super  vos  omnis  sanguis  justi 
effusus  est  super  terram,  a  sanguine  Abeljusii  tui 
sanguinem  Zachariae  filii  Barachix,quem  occidi 
ter  templum  et  altare.  Amen  dico  vobis,  tyenie 
omnia  super  generatiotiem  istam(MaUh.xi.m, 
Nempe  constat,nempe  manifestum  est,imita 
86  istos  filios  malorum.a  quibus  Propbets  i 
justi,  ab  ipso  Abel  quem  frater  occidit,  i 

*  In  Ms8.,  fU^etis  fudicium  gehennct. 


649 


LIBER  SKGUNDUS. 


650 


Zacbariam  quem  isti  occideriint,  persecutiones  im- 

piissimaa  et  sceleratissimas  pertulerunt.  Nam  quo- 

modo  super  isfos  veniet  ^  illorum  sanguis,  qui  lon- 

ge  ante  vixerunt  quam  isti  vel   nascerentur,  nisi 

quia  unum  genus,  una  conspersio,  una  massa  est 

impiorum,  imitatione  eibimet  connexorum  ?  Simul 

etiam  declaratur,  in  eodem  populo  fkiisse  Justoa 

atque  Propbetas  Dei,  quorum   isti,  quibus  baec  lo- 

qaiturDominuSy  sdidcabantsepulcra,  ornabantque 

monumenta.  Pejor  ergo  iste   et  immanior  qui  eos 

defunctos  lingua  maledica  lacerat,  quibus  bonorem 

ctiam  impii  deferebant ;  et  in  animam  suam  crude- 

liter  saBvienseosblaspbemat,  cum  velitvideri  cbri- 

stianus,  quos  Propbetas  et  justos  asserit  Gbristua. 

AS.  Jam  vero  quod  adjungere  voluit  sanctos  Patri- 

arcbas,  Abrabam,  Isaac,  et  Jacob,  bis  de  quibus 

Dominus  ait,  Patres  vestri  manducaverunt  manna  in 

^Uierto,  et  morluisuntf  quiaet  isti  patres  mortui  sunt; 

iitrum  fraudulentus,  an  csecus  sit  potius  judicandus, 

incertumest.  Sed  quodIibeteorumeIigat,detestan- 

clus  est.  Hinc  enimboc  ostenderevoIuit,quiaDomi- 

zius  commemoratis  eisdem  patribus,  ait.  Non  estDeus 

'wnortuorum^sed  vivorum :  cum  potius  eos  viveredixe- 

Kit.Adbibito  quippe  testimonio  de  Lege,  ubi  scrip- 

^um  eaijEgosum  Deus  Abrahamf  et  Deus  Isaac^  et  Deus 

acob;  adjunxit,  Non  est  Deus  mortuorum^  sed  vivo- 

um.  Et  adjecit,  Omnes  enim  illivivunt{Matth.  xxii, 

,  ei  Luc»  XX,  37,  38) :  vita  utique  vera,  qua  Justi 

vant,etiam  quandocorpore  moriuntur.  Sedquan- 

^o  hec  diceret  iste,  si  viveret  ? 

49.  In  banc  sententiam  vult  accipi  et  quod  ait'Do- 
Idub  ad  Judaeos :  Neque  me  nostis,  neque  Patrem 
eum ;  sed  nec  verbum  Dei  habetis  in  vobis  manens 
oan,  VIII,  19).  Quod  utique  contrarium  non  est  ei 
uod  dixit :  Tulistis  clavem  sdentise  ;  ipsi  non  introi' 
is,  et  eos  qui  introibant  prohibuistis  (Luc.  xi,  52). 
1  semetipsis  enim  verbum  Dei  non  babebant,  sed 
abebant  in  Litteris  quas   legebant,  Nam  si  babe- 
«nt  in  semetipsis,  et  ipsi  intrarent^  et  alios  intrare, 
rmitterent.  Non  intrare  autem  est  non  intellige- 
.  Eccequare  nec  ipsum  noversnt^necejus  Patrem; 
nia  Don  intelligebant  quod   legebant :  non  quia 
um  et  Gbridtum  non  predicaverant,  quos  lege* 
ant.Hoc  e8tergointrare,none8secontentum  super- 
cie  litterffi,sed  ad  interiora  intelligenti»  pervenire. 
20.  Argumentatur  etiam  de  Joanne  Baptista,  quia 
omiDUS  ait,  Innatismulierum  nonexsurrexitmajor 
oanne  Baptista:  qui  autem  minor  est  in  regno  cceUh 
,  major  est  illo  {Matth,  xi,  U) :  ita  velut  ratioci- 
^ando,  tanquam  Joannes  non  portineat  ad  regnum 
^^lorum,  et  ob  boc  multo  minus  Cffiteri  Propbet» 
^  lliu8  populi,  quibus  miyor  est  Joannes.  Hec  autem 
"VerbaDominiduobusmodispossuntrectissimeintel- 
ligi.  Aut  enim  regnum  coelorum  appellavit  eo  looo 
l>ominus  quod  nondum  accepimus,  et  in  quo  non- 
c3am  Bumus ;  unde  et  in  fine  dicturus  est,  Venite, 
henedicti  Pairis  mei^perdpite  regnum  (Id.  xxv,  34)  : 
^t  quia  ibi  sunt  sanoti  Angeli ',  quilibet  in  eis  minory 

>  Er.  Lugd.  Ven.  LoVf  venit,     M. 
8  Aliqnol  Mss. :  ti  qm  ibi  swit  Angeli. 

Patrol.  XLIL 


major  est  utique  quolibet  sancto  et  justo,  portante 
corpus  quod  corrumpitur  et  aggravat  animam  (Saj9. 
IX,  15).  Aut  si  regnum  ccelorum  in  ea  sententiaillic 
intelligi  voluit,  qua  et  in  boc  tempore  significatur 
£cclesia,cuj us fi lii  sunt  omnes  ab  insti tutione  generia 
bumani  usque  nuncy  quotquot  justi  et  sancti  esse 
potuerunt;  profecto  seipsum  Dominus  signiGcavit, 
quianascendi  temporeminor  erat  Joanne,  migor  au- 
tem  divinitatis  aBlernitate  et  dominica  potestate. 
Proindesecundum  priorem  expositionem  itadistin- 
guitur :  In  nalis  mulierum  nemo  exswrexit  major  Jo* 
anne  Baptisia :  qui  autem  minor  est  in  regno  ca^lorum, 
ac  deinde  subinfertur,  major  ilto  esL  Secundum 
banc  autem  posteriorem  ita :  In  natis  mulierum  n^- 
mo  exsurrexit  major  Joanne  Baptista :  qui  autem  mt- 
nor  estf  ac  deinde  subinfertur,  in  regno  caslorumma' 
jor  iitoest.Seduierqne  intellectus  quam  congruit 
veritati,  tam  refellend»  bujus  sufficit  vanitati.  8i- 
voenim  quilibet  Angelus  caeteris  minor,  Joanne 
sit  major,  sive  bic  Dominus  intelligatur,  Joanne 
praBcursore  suo  setate  minor,  majestate  major,  nibll 
inde  Propbetis  c»teris  derogatur.  Potueruntenim 
esse  Joanni  aiiqui  «quales,  aliquieo  minores  ;  nul- 
lus  autem  msgor,  propter  senteotiam  Domini  :om- 
nes  tamen  sancti,  et  Justi,  et  boni. 

CAPUT  VI.  —  21.  Sed  Moyses,  inquit,  omnem 
spem  futurss  resurrectionis  in  hominibus  exstinxit,qui 
mortalem  esse  animam  profiuntiavit,qui  eamessesan» 
guinem  dixit.Deinde  ratiocinandomagnis  viribusco- 
natur  ostendere,non  esse  animam  8anguinem,et  la- 
borat  in  re  manifesta,  non  intelligens  Legem  *.  Sio 
enim  dictum  e9i,Anima  omnis  camis  sanguis  est(Le' 
vit.  XVII,  14) ;  quomodo  dictumest,  Petra  erat  Chn» 
stus  (I  Cor.  X,  4) :  non  quia  boc  erat,  sed  quia  biao 
signiflcabatur  '.Non  autem  frustra  Lex  animam  vo- 
luit  signiticare  per  sanguinem,  rem  scilicet  invisi- 
bilem  per  remvisibilem  ;  nisiquia  sanguispervenas 
omnes  ab  ipso  cordedilTusuB.innostrocorporepluB 
csteris  bumoribus  principatur;  ita  ut  ubicumque 
fuerit  vulnus  inflictum^  non  bumor  alius,  sed  ipse 
procedat  :itaqueanima,  quia  omnibus  quibus  codb- 
tamus  invisibiliterprsvalet.illo  meiiussigniflcatur, 
quodomnibus  quibusconstamus  visibilibus  prsva; 
let. 

22.  IUud  autem  quod  Apostolus  ait(nam  et  hoc  te- 

stimonium  iste  posuit),  Caro  etsanguis  regnumDei 

non  possidebit ' ;  non  faoit  de  anima,8ed  de  resurre- 

ctione  corporis  questionem.  Verum  et  ista  duobuB 

modis  solvitur.  Autenimcarnis  et  BanguinisnomiDe 

corruptionem  carnis  et  8anguini8nuncupavit,quffiiD 

resurrectionenonerit :  autcarnem  etsanguinem,  ho- 

mines  ad  omnes  illecebras  Bfficularium  voluptatum 

carniet  sanguini  dedit08,qui  regnum  Dei  non  possi- 

debunt.  Totus  autem  istelocus  apostolici  sermonis^ 

ubi  scriptumest,  Caro  et  .^ang^isregnum  Deinon  pos* 

sidebit,8\  considereturdiIigentiu8,magis  persuadebit 

corruptionem  carnis  sicut  nuncest,hi8  eum vocabu- 

lis  appellare  voluisse,atquead  exponendum  quiddi* 

^  Antiquiores  codices,   ne  intelligamut  iegem, 
s  MsB.,  Sed  quia  hunc  signficabat, 
>  Sola  editio  Lot.,  nonpomflEefkVMl^ 


^v^^ncl\ooe«^.S V'»»     Wn^''''^!^  toott^S^ceV<;^;stoV«^^.V4^- 


tvot^ 


J  fetvu^^/nel'^  "."'^JoVeu^^*  »^^ro  «»     tetvW^^  '*!rteveV»^»-^Jee.^'^^'''!lt  fl»i«i**'t^  ?»°^' 


t 


.eteB*^  ^;^-^ou  ^^^^^rxvo  Vooo^-^^^ini»»  ;\nDo^^'     \.tJv^^^*    .IP^^^^^T..  el  ^^  ^"  uadVc^^" 


«i?»«'>'**n>*>Ti>",,u  ->  *»i*"-'r*<&'»''''-, 


-%•.*;    e***v.«.  rtUL\ 


653 


LIBER  SECUNDDS. 


654 


in  finem  (a)  (II  Cor,  iii,  13).  Finis  autem  Legis  quis 
est?  Ad  hoc  non  ego,  sed  Apostolus  ipse  respondcat: 
Finis  enimLegis yiuqmi^  Christus^  adjustitiam  omni 
credenti(Rom,  z,  4).  Finisperticien8,non  interflciens. 
Finis  quippe  dicitur  propter  quem  fiunt  omniaquffi- 
cumque  aliquo  fiunt  ofncio.  Nam  inter  offlcium  et 
finem  hoo  distat,  quod  officium  est  ineis  qus  facere 
debemus,  Onis  propterquem  facimus.  Quia  itaque 
illa  omnia  propter  Ghristum  Rebant,  quem  filii  Is- 
rael  in  eis  qus  fiebant  non  intelligebant ;  hoc  si- 
gniflcabat  velamen,  quod  eos  usque  in  finem  non 
ainebat  intendere,  id  est,  usque  ad  faciem  Moysi, 
qaaB  significabat  Gbristum.  Sed  ideo  dictum  est 
quod  evacuetur  haec  gloria,  quia  omnes  umbraB  si- 
^iQcantury  cum  res  quaa  signiGcatur  advenerit. 
<}aemadmodum  enim  scentiaqus  nunc  t^i,evacua- 
titur^  sicut  idem  dicit  apostolus,  cum  venerit  iila 
^am  dicit,  facie  ad  faciem^  (II  Cor.ziii,10,12) :  sio 
«t istaqusB  in  umbris'  tradita  erant  Judsis  in  Vetere 
Testamento,  necesse  fuit  evacuari  revelatione  Tes- 
'ftamenti  Novi. 

27.Necsaneomnes  in  illo  populo  non  inteiligebant 

dhristum  perillas  umbras  Testamenti  Vetoris  figu- 

K*atom  :  neque  enim  hsec  ipse  Moyses  etceeteri  Pro- 

pheiae  non  intelligebant,  qui  eum  posteris  praenun- 

fc.iabant.  Nam  in  ipsa  Epistolaad  Gorinthios,  ubi  bsBC 

iflicuntur,  qus  iste  non  inteliigens  posuit  tanquam 

SB.dver8a  et  inimica  Veteri  Testamento,  cur  dicit,  f7a- 

^'^iet  autem  eumdem  spiritum  fidei,  secundumquod 

iplum  est  credidi,  propter  quod  et  locutus  sum :  et 

'credimus^  propterquodetloquimur {II  Cor,  iv,  43)? 

LHbi  enim  scriptum  esi, Credidi.propterquod  etlocutus 

(Psal,  cxv,19).^  Utique  in  Psalmis  ad  illa  Dei  elo- 

aia  pertinentibus,  quaecreditasunt  Judaeis.£um- 

\,  inquit,  spiritum  fidei  habentes :  quid  est,  euni' 

t,  nisi  quem  habebant  etiam  illi  per  quos  bso 

-cciinistratasunt?  Gur  etiam  in  eadem  Epistola  de  Lege 

-t^estimonium    posuit,  cum  praemisisset,  Ut  vestra 

€Mlmndantia  sit  ad  itlorum  inopiam,  et  illorum  abun- 

4iantia  fiat  in  vestram  inopiam,  ut  fiut  aequalitas ;  su- 

l>3oDgens  et  dicens,  sicul  scriptum  est,  Qui  muttum, 

^Mn  abundavit;  et  qui  modicum,  nondefuUilli{\l  Cor, 

VIII,  14,  \b)f  Gur  eis  importat  Legis  auctoritatemy 

^oam  dicit  fuisse  ministrationem  mortis,  si  eo  mo- 

do  intellexit,  quomodo  ista  pestis  intelligit? 

28.  Atque  ut  omnes  auferantur  ambages,  quonam 

modoetLez  ministratio  mortis  recte  dicta  sit,  etta- 

mea  sancta  et  justa  et  bona  3it,illud  recolamus  quod 

io  Epistoia  positum  est  ad  Romanos.  Gum  enim  di- 

ziaset :  /ta  ut  serviamus  in  novitate  spiritus,  et  non  in 

tfestutatelitter3e\(\ua  sententiasimillimaestilli  quam 

fste  non  intelligens  posuit :  continuo  prospexit  is- 

t08  futuros  verbosos  atque  blaspbemos,  qui  putaturi 

essentex  hoc  Legem  fuisse  reprehensam;  moxque 

sabjanxit:  Quid  ergo  dicemus^  Lex  peccatumestf 

Absit :  sed  peccatum  non  cognovi  nisi  per  Legem,  Nam 

1  Aliqull^lltB*.  faeiem  a</ /aciem;] uztagr»cum,pro- 
tteon  pros  prosdpcn, 

I  Plares  Mm.,  tn  verbis. 
t       >  In  Mat.,  tMimus. 
f-       (aj  GfMe»  eis  to  Mm. 


concupiscentiam  nesciebam,  nisi  Lex  diceret,  Non  c<m* 
cupisces.Occasione  autem  accepiapeccatum  per  manda^ 
tum  opef*atem  est  in  me  omnem  concupiscentium,  Sine 
Lege  enimpeccatum  mortuum  est,  Ego  autem  vivebam 
aliquantio  stne  Lege :  adveniente  autem  mandato,  pec» 
catum  revixit,  Ego  autem  mortuus  sum,  et  inventum 
estmihi  mandatum  qtwd  erat  in  vitam,  hoc  esse  in  mor- 
tem,  Peccatum  enim  occasione  accepta  per  mandaium 
fefellit  me,  et  per  illud  occidit.  Itaque  Lex  quidemsanC' 
ta,  et  mandatum  sanctum  etjustum  et  bonum,  Quod 
ergo  bonum  est,  mihi  factum  est  mors  f  Absit :  sed  pee» 
catum  ut  appareat  peccatumper  bonum  mihioperatum 
estmortem{Rom,vu,  6-13).  Ecce  qnid  esi ministratio 
mortis;  ecoe  quid  est,  Littera  ocddit  (II  Cor.  in,  6) : 
ecce  quemadmodum  Lex  non  est  peccatum  \  et,  man- 
datum  erat  in  vitam ;  et,  lex  sancta^  et  mandatum 
sanctum  et  justum  et  bonum  :  et  tamen  quia  de  ipao 
bono  interficitur  inobediens  anima,  ubi  Dei  non 
adjuvat  gratia,  ministratio  mortis  facta  est  Lex  in 
Veteri  Testamento  propter  occidentem  litteram;  et 
ministratio  vitaB  facta  estgratia  in  novo  Testamento 
propter  vivificantem  spiritum.  Quod  est  autem,  mt- 
nistratio  mortis  et  ministratio  damnationis ;  hoc  est, 
Occasione  accepta  peccatum  per  mandatum  operatum 
est  in  me  omnemconcupiscentiam;  hoc  esi,  Adveniente 
mandato  peccatum  revixit ;  hoo  est,  Inventum  est  mihi 
mandatum  quod  erat  in  vitam,  hoc  esse  in  mortem;  hoc 
est,  Occasione  accepta  peccatum  per  mandatum  fefeU 
lit  mCf  et  per  illud  occidit;  hoc  est,  Lex  subintravit 
ut  abundaret  dilictum  {Rom,  v,  20);  hoc  est,  Lex  iram 
operatur  (Id,  iv,  15);  hoo  est,  Virtus  peccati  Lex  (I 
Cor,  XX,  56).  Prohibitio  enim  peccati  quod  est  Lex, 
auget  profecto  desiderium  peocandi :  quod  non  exs- 
tinguitur,  nisi  contrario  desiderio  recte  faciendi, 
ubi  fides  per  dilectionem  operatur  {Galat,  v,  6).  Hoc 
autem  non  praestat  littera  jubens,  sed  spiritus  ju« 
vans  :  non  Lex  ergo,  sed  gratia;non  Vetus  Testa- 
mentum  in  servitutem  generans,  quod  est  Agar,  sed 
Novum  in  quo  non  sunt  ancillx  filii^  sed  liberae^ 
qua  libertate  Christus  nos  tiberavtt  {Id,  iv,  24,  31). 
Et  tamen  Lex  sancta  est,  et  mandatom  sanctum  et 
justum  et  bonum.  Per  hoc  mandatum  sanc^um  et 
Justum  et  bonum,  in  his  qui  non  habent  spiritum 
Ghristi  operatur  peccatum  omnemconcupiscentiam. 
Qualem  se  fuisse  in  Vetere  Testamento  etiam  ipse 
Apostolus  oBiendenB f  Occasione,  inquil,  tuxepta  pec- 
catum  per  mandatum  operatum  est  in  me  omnem 
concupiscentiam,  Per  quod  mandatum,  nisi  quod  ait, 
Concupiscentiam  nesciebam,  nisi  Lex  diceret,  Non 
concupiscesf  Numquid  malum  est  non  conoupiscere? 
Imo  maxime  bonum*.  Bona  est  ergo  Lex  qu89  hoo 
dicit :  sed  ubi  non  adest  vivifioaos  spiritus,  haeo 
ipsa  Lex  quas  bonum  dioit*,  occidit :  quia  peccati 
virtus  est,  cum  per  iilam  operatur  omnem  concupi* 
Bcentiam,  inCiammando  prohibitione ';  quod  non 
extinguitur  per  jubentem  litteram  timore  poenaB^sed 
per  juvantem  spiritum  dilectionejustitias.  Ideo  ait| 
Peccatum  ut  appareat  peccatumf  per  bonum  mihi  ope^ 

i  Meliores  Mss.,  maximun  bonum, 

>  Sic  Am.  M88.  At  Er.  et  Lov.^  quam  bonam  dicit* 

9Edii\,inft€mmandoprohibitionem,CM\g9akiViT  ei  Mstt 


CONTRA  ADVEUSAHIUM  LEGIS  ET  PROPHETARUM,  S.  AUGUSTllNi 


i  esimortem. Non  cnim  ait,  Per  maluin;  sed,  per 

m.  ]licevigilcnt,  si  possunt,  qui  Legem  Oei  at- 

ejus  ministrum  Moysen  caeco  et  furioso  corde 

ehendunt.  Ideo  quippe  est  ministratio  mortia, 

i  peccatum  per  bonum  operalum  esl  mortem  ; 

3  estministratiodamnationis^quia  peccatum  per 

ram  operatum  est  damnationem. 

29.  Non  autem  omnes  qui  Ghristiani  appellantur, 
1  Christum  transeunt :  sed  quibus  aufertur  vela- 
iOn,  quod  in  lectione  Veteris  Testamenti  manet. 
;ai  enim  sunt  in  Vetere  Testamento,  impediente 
elamine  nec  Vetus  intelligunt,  nec  Novum  :  qui 
iutem  transeunt  ad  Ghristum,  remoto  velamine 
per  Novum,  intelligunl  et  Vetus  et  Novum  (II  Cor, 
III,  14-16).  Utinam  et  isti  caeci  oppugnatores  Legis 
et  Prophetarum,  sic  transeant  ad  Ghristum.ut  non 
sint  in  eisin  quibus  obvelatum  est  ipsum  Evange- 
lium.  In  bis  enim  qui  pereunt,  esse  obvelatum  ait 
Apostolus,  In  guibus  Deus  sseculi  hujus  excxcavit 
menies  infideliumf  ut  non  fulgeat  illuminaiio  Evan" 
gelii  glorix  Christif  qui  est  imago  Dei  (Id.  iv,  4).  Ubi 
miser  iste  Deum  ssculi  hujus  vuitinteliigi  malum: 
tanquam  illi  servierit  Moyses  in  Vetere  Testamen- 
to,  quasi  hoc  Apostolus  dixerit.  Ubi  si  necesse  es- 
set  intelligi  Deum  saeculi  hujus,  deum  impiorum, 
hoc  est,  diabolum;  quoniam  omnes  dii  gentium  dos' 
iTtonta,  et  utique  multo  maximeprinceps  dsBmonio- 
rum :  non   mirum  esset,  quandoquidem  quorum- 
dam  deus  etiam  venter  est  dictus  :  ait  enim  Apo- 
stoius,  quorum  deus  venter  est  (Philipp.  iii,  19) ;  neo 
ideo  deus  venter  est.  Ita  si  potest  dici  deus  hujussa- 
culi  diabolus,  non  ideo  diabolus  deus  est;  neo  ds- 
monia  sunt  dii,  quamvis  dii  gentium  sint  daemonia 
{PsaL  zcv,  5).  Polest  quippe  ssBCulum  in  malo  intel- 
ligi  unde  dicit  apostolus  Petrus,  EripUe  vos  de  prx- 
sentisffculo  maligno  (II  Petr.  i,  4).  Sed  cum  alter 
pateat  intellectus,quid  necesse  esthicdiabolum  pa- 
tare  significatum.ac  non  potius  Deum  verum,  jus- 
tam  et  bonum,  qui  excscaverit  mentes  infldelium 
SflBCuli  hujus :  ut  non  hic  distinguatur,  m  ^ttt^tt' 
Deus  sxculi  hujuSj  ac  deinde  subinferatur,  excxca' 
vit  mentes  infidelium;  sed  ita  potius,  in  quibus  Deus, 
ao  deinde  subinferatur,  sasculi  hujus  excxcavit  men- 
tes  infideliumf  hoc  estinfldelium  ssculihigusmen- 
tes  exc6Bcavit. 

CAPUT  VIII.  —  30.  Sed  istis  non  placet  ut  Deus 
bonuB  mentes  excscet  aliquorum.  Non  enim  atten- 
dant  Salvatoris  verba  dicentis  :  Injudicium  ego  in 
hunc  mundum  veni,  ut  qui  non  vident,  videanl ;  ei 
qui  vident,  caeci  fiant  (Joan.  ix,  39).  lUe  igitur  qui 
secundum  apostolicam  senteq^iam,  cujusvullmi' 
seretur^  et  quem  vult  obdurat,  prooul  dubio  quem 
vult  illuminat,  et  quem  vult  excfficat.  Sed  non 
iniquitas  apud  Deum  {Rom.  xi,  18,  14),  cui  dioit 
Ecclesia :  Miserecordiam  et  judicium  cantabo  tibi, 
Domine  {Psal.  c,  1).  Illuminat  ergo  miserieordia, 
excflecat,  judicio,  utique  «quissimo,  et  si  occultis- 
simo.  Inscrutabilta  enim  suntjudicia  ejus  {Rom.  xi, 
33).  Gui  tamen  dicitur  :  Sedisti  super  thonum,  qui 
judicas  «quitatem  {Psal.  ix,  5). 


31.  Huic  Deo  servivitMoyses,  csterique  Propbets, 
quosjustos  sine  dubio  Dominus  ipse  testatur.  Ho- 
rum  quippe  JudaBi  sepulcra  construebant,  et  mo- 
numenta  ornabant,   quibus  dicit  :  jEdificaiis  sepul- 
cra  Prophetarum,  et  ornatis  monumenla  justorum 
{Matth.  \xiii,  29).  Sed  illi  omnes,  et  sipro  temporis 
dispensatione  Veteris  Testamenti  ministrabant  fl- 
gurisS  ad  Novum  tamen  Testamentum,  qaamvis 
nondum  revelatum,  per  ((ratiam  Dei  pertinebant, 
ad  quod  pertinebat  Abraham.  Hino  quippe  isti,  si 
remoto  velamine  legerent,  intelligerent  ita  non  es- 
se  inimicum  Evangelium  Legi  quae  data  est  per 
Moysen,  sicut  inter  se  non  sunt  inimici  Abraham  et 
ipse  Moyses :  quos  utique  et  isti  eumdem  coluisse 
confltentur  Deum  quamvis  eum  sic  biaspbement, 
ut  eum  Deum  negent.  Bt  tamen  Apostolus  promiB- 
siones,  qusBfactse  sunt  Abrah®,  quiaNovumTesla- 
mentum  signiflcabant,  sicopponit  Legi  per  Moysen 
datffi,  ut  hffic  duo  inter  se  inimioa  videantur.  Quid 
enim  aliud  ad  Romanos  dicit?  Non  enim  per  Legem 
promissio  Abrahx  autseminiejus,  uthxres  esset  mtm- 
di,  sed  per  justitiam  fidei.  Si  enim  qui  per  Legem, 
hseredes  sunt ;  exinanita  estfides,etevacuataeitpro^ 
missio.  Lex  enim  iram  operatur.  Ubi  enim  Lex  nan 
esl  nec  praevancatio  {Rom.  iv,  13-15).Attendant  que- 
madmodum  sic  disputal,  veluti  contra  Legem,  ut 
ex*  priore  illa  qus  facta  est  ad  Abraham  promissio- 
neconvincat,quod  nonsinthsredesexLege  quiouxn- 
que  sint  haeredes  Dei,  sed  ex  promissione.  Itemqae 
ad  Oalatas  :  ¥ratres^\xi({mi, secundumhominendico: 
tamen  hominis  confirmatum  testamentum  nemo  tm- 
tum  facU,  aut  superordinat.  Abrahm  dictse  sunt  pro- 
missumes  et  semini  ejus.  Non  dicit,  Et  seminibus^ 
tanquam  in  multis ;  sed  tanqum  in  uno,  Et  semini 
tuo ,   quod  est  Christus .   Hoc  auiem  dico ,    teita' 
merUvm    confirmatum  a  Deo    qux   post    qnadrin" 
gentos  et  triginta  annos  facia  est  Lex,  non  infir' 
mat    ad    evacuandam    promissionem.  Si  emim  ex 
Lege  httreditas,  jam  non  ex  promissione.  Abrahae  aai- 
tem  per  repromissioncm  donavit  Deus.  Quid  ergo  Lexf 
Transgressionis  gratia  proposita  est  *  donec  venirel 
semen  cui  promissum  est  {Galat.  iii,  15-19).  Nescio 
utrum  istiquiLegem  non  intelligentes  criminantury 
inveniant  aliquid  ex  Evangelio  vel  ex  apostoliois  Lit- 
teris,  quod  ita  videatur  eidem  Legi  adversum  esse 
atque  contrarium,  quemadmodum    hoo    videtur, 
quod  ex  promissionibus  qu8B  AbrabsB  fact»   sunt 
opponit  Apostolus.  Si  ergo  legem  oderunt,  Abra- 
ham  diligant. 

GAPUT IX.— 32.  Sed  nec  hoo  volunt.  Nam  et  ip- 
si  patri  gentium,ad  quem  promissiones  factas  nunc 
in  omnibus,  gentibus  videmus  impleri,  crimen  forni- 
cationis  objiciunt.  Iste  quippe  procul  dubio  cui  re- 
8pondemus,exiliis  se  esse  manifestat^dequibus  prs- 
dictum  estApostolo  dicenie :  Spiritus  aulemnnanifeiti 
dicit  quia  in  novissimis  temporibus  recedent  quidama 


I  Am.  et  Er.  et  plares  Mss.  minittrabant  Mm 


TOS. 


*  Sic  prflBcipui  Mss.  At  editi,  iil  eam. 

s  Piares  Mss  ,  posita  tst,  Noooalli  autem  l&Tlra  nbi  eo 
dem  repetito  loco  legitnr  etiam  apud  Lov.,  posita  eet 
habent,  pr^ponta  esU 


«57 


LTBER  SECUNDUS. 


658 


fide,  attendentes  spiritibus  seductoribus  et  doctrinis 

dttmoniorum  in  hypocnsimendaciloquorum,cauteria' 

tam  habentes  conscientiam  suam,  prohibentes  nubere 

(I  Tim.  IV,  1-3).  Non  enim  reperilup  Abraham  ali- 

quo  96  contaminasse  aduIierio:quoniam  non  lubri- 

co  libidinis  amavit  ancillam  ;  sed  ab   uxore  acce- 

pit.quando  uzor  ejus  fecit  de  jure  suo  quod  voluit, 

Yolens  habere  filios  de  marito  suo^quamvis  ex  ute- 

ro  alieno  (Gen.xvi,2-4):  ubi  nulla  omnino  lascivien. 

diySed  sola  cogitata  est  causagenerandi.Iste  autem 

Abrahs,  etiam  usque  ad  decrepitam  senectutem, 

fomicationis  objicit  crimen,  proFecto  quia  et  post 

mortem  Saraealteram  duxit(/d.xxv,l).  Ubi  etsi  nul- 

lam  intelligeretur  reiabditae  sacramentum^propter 

hoo  Bolum  id  facere  debuit  Abrabam,  ne  putarent 

herelioi  adversus  Apo8tolum,quibus  etiam  Tertul- 

lianus  astipulator  assistit^post  uxoris  mortem,  cri- 

men  esse  ducere  uxorcm.Sed  sicut  sibi  iste  videtur 

iDveoire  in  apostoliois  Litteris,  qu»  dicat  contra 

Legem  per  Moysen  datam,vel  contra  Testamentum 

Vetus;  inveniat  et  aliquidadver8umAbraham,quod 

ez  evangelicis^Litteris  sonare  videatur:  omninonon 

inveniet.Obicumque  ille  nominatur  in  libris  Testa- 

mentiNovi,  cum  honore  debito  nominatur  :  ita  ut 

Jadsis  diceret  ipse  Dominus,  Si  filii  Ahrahx  eslis, 

faeta  Abrahae  facUe  {Joan,  viii,  39).  Ac  per  hoc  iste 

qui  blasphemat  Abraham,  Christum  profecto  blas** 

phemat,  qui  tale  testimonium  perhibet  Abrahee. 

33.  Sed  dicat,  si  potest,  quam  personam  illarum 
quinque  gerebat  Apostolus  (a),  cum  sic  prasdicaret 
Abrabam  7  Si  enim  eis  qui  sine  Lege  fuerant,  fac- 
tas  erat  quasi  esset  et  ipse  sine  Lege,  illi  Abra- 
ham  non  noverant.  Ergo  aliquem  principem,  sive 
Romanorum,  sive  Graecorumy  sive  aliquem  philo- 
Bophorum  debuit  invenire  quem  talibus  preedica- 
ret ;  ut  eis,  sicut  huic  placet,  talem  se  quales  ipsi 
erant  fingendo,  congrueret  :  non  (Abrabam  nescio 
(piem  alienigenam  patrem  g^^ntis  Hebraes,  longe 
ab  eoram  moribus,  longe  ab  eorum  ritibus,  longe 
ib  eorum  cognationibus  alienum.  Si  autem  JudsBis 
tanquam  Judaeus  factus  erat,  aut  eis  qui  sub  Lege 
erant  tanquam  esset  et  ipse  sub  Lege,  utquid  di- 
eebat  non  esse  haeredes  ex  Lege  ?  utquid  dicebat, 
Lex  iram  operaturf  utquid  dicebat,  Lex  prsevarica- 
Uonis  gratia  posita  ett  ?  quod  aequo  animo  ferre  non 
possent  qui  gloriabantur  in  Lege.  Quod  si  ut  infir- 
muB  loquebatur  infirmis,  et  sic  eos,  ut  fallacibus 
placet,fallendo  lactabat,cureosabumbri8veteribus, 
in  quibus  infirmi  quiescebant,  sic  proturbabat  ',ut 
diceret  :  Ecce  ego  Pauius  dico  vobis^quia  si  circumci" 
daminif  Christus  vobis  nihil  proderit  (Galat,  v,2)  ?  Si 
autem  in  illa  persona  quinta  perfectis  sapientiam  lo- 
quebatur,  quales  solos  iste  dignos  putat  quos  non 
fallat  Ap08toIus;quare  a  contrario  vult  esse  ipse  per- 
fectu8,ut  blasphemet  Abraham,  quem  sic  perfectis 
laudat  Apostolus  ',maxime  in  illis  duobus  filiis  ejus, 

*  Editi  hic  addnnt^  et  aposiolicis ;  quod  a  plerieque 
M n.  abeit. 

*  Editi,  perturbabat.  At  Mes*,  proturbabat ;  si  Vatica- 
oom  codicem  excipiat,  in  quo  legitur,  avocahat, 

s  Ita  vetns  codex  Germanensis.Remigianoi  vero,  Cor- 
(a)  Sapra,  cap.  1 


uno  de  ancilla,  alio  de  libera?  Si  displicet  illi  cum 
Ismaele  Testamcntum  Vetu3,cum  Isaac  placeat  Te- 
stamentum  Novum. 

34.  An  et  contra  Apostolum  propositurus  est  ca- 
thedram  pestilentiae,  et  disputaturus  de  qualitate 
figurarum,  atque  dicturus  non  eum  debuisse  figu- 
ras  rerum  honestarum  de  rebus  turpibus  ducere 
Res  enim  turpis  huic  videtur,etiam  cum  ipsaSara 
concubitus  conjugalis,  quam  liberam  matrem  nos- 
tram  asternam  Jerusalem  significare  testatur  Doo- 
tor  Gentium  {Galat,  iv,  22-26),  quamvis  narium 
rugas  et  frontis  obducat,  et  crispato  vultu  hanc 
parabolam  exhorreat  doctor  pestilentium :  et  multo 
amplius  et  aspernabilius,  quando  audit  eumdem 
Gentium  doctorem,  quod  scriptum  est  de  masculo 
et  femina,  Erunt  duo  in  came  una ;  addere  et  di- 
cere,  Sacramenlum  hoc  magnum  est,  ego  autem  dico 
in  Christo  et  in  Ecclesia  (Ephes.  v,  31,  32).  Itane  ve- 
ro  ubi  essent  cognoscenda  tantse  rei  sacramenta,id 
est,sacra  signa,et  in  re  pudenda,atque  in  eis  verbis 
quibus  verecundia  debetur,  cognosci  non  debuisse 
nec  dici,homo  iste  sciebat,et  beatus  Apostolus  nes- 
ciebat  ?  Eat  plane  iste  retro  cum  suis  similibus  so- 
oiis,  qui  dixerunt,  Durus  est  hic  sermo;  quis  eum 
potest  audire  (Joan.  vi,  61)?  Nos  autem  audiamus, 
•t  intelligamus  duo  Testamenta  in  duobus  filiis 
Abrahae,  duabusque  mulieribus  ejus  commixtione 
fetatis:  sicut  duos  in  came  una,Ghristum  et  Eccle- 
8iam,istis  nolentibu8,sine  ulla  obscoenitate  cognos* 
cimus  :  sicut  mediatorem  Dei  et  bominum  homi- 
nem  Christum  Jesum  (I  Tim.  ii,  5),  carnem  suam 
nobis  manducandam  bibendumque  sanguinem  dan- 
tem,  fideli  corde  atque  ore  suscipimus ;  quamvis 
horribilius  videatur  humanam  carnem  manducare 
quam  perimere,  et  humanum  sanguinem  potare 
quam  fundere  :  atque  in  omnibus  sanctis  Scriptu* 
ris,  secundum  sanoe  fldei  regulam  figurate  dictum 
vel  factum  8iquidexponitur,dequibuslibet  rcbuset 
verbis  quae  sacris  paginis  continentur,expositio  illa 
ducatur,non  aspernanter,  sed  sapienter  audiamus ; 
et  relinquamusistum  inaniagarrientem,et  nesciendo 
quid  loquatur,quadam,si  dici  potest,imperitaperitia 
de  flgurarum  qualitate  tractantem.Quicumdicitre- 
bus  congruis  non  contrariis  aliquidessesignifican- 
dum,potest  vanus  dicere,  semper  Deum  lucido  auro, 
nunquam  nigro  atramento  scribi  oportere :  quoniam 
Deus  lux  estyCt  tenehrx  in  eo  non  sunt  ullx  (I  Joan.iJS). 
Homo  est  enim,qui  putat  Apostolum  ^ut  congrueret 
infirmiset  imperfectis,multa  falsa  et  improbandadi- 
xisse,  quia  testimoniis  quse  de  Lege  ac  Prophetis  po- 
nit,  quam  venerabiliter  Scripturas  illas  accipiat  per 
EpistoUs  eju8  apparet.Nec  cogitattam  perversosen- 
BUpossedefendietiamillaquae  in  veteribusDeiLibriB 
immundus  atqueimpiusquasipiuset  mundushorre- 


beiensia,  et  ColberUnus,  quare  contrarius  vuit  esse  wse 
perfectisM  blasphemet  Abraham,  quem  sic  perfectus  lau- 
dat  Apostolus  ?  Editi,^uartf  e  contrario  vuU  esse  ipseper- 
/ectuSyUt  blaspheniet  Abraham,quem  sic  perfeetum  laudat 
Apostoius  ? 

1  Sic  Am.  et  Mm.  At  Er.  et  Lov.  ;  Non  est  enim  quod 
putet  Apostolum, 


CONTRA  ADVERSARIUM  LEGIS  BT  PROPHETARUM,  S.  AUUUdh.,. 


01  sieiquispiamdicat  similis  ejus.EaqusB  te 

mt  in  Lege  acPropbetis  falsasuntjSedpropter 

38  et  imperfectos  sic  eaSpiritussanctuspoai 

quid  pari  suo  vano  oontra  hoc  respondeat  non 

it.Convincitur  enim  regula  falsa,8ed  sua;nec 

ntis  ac  docti,sed  stulti^sicut  ipse  est,  atque  in- 

iti  manu,  suo  tamen  gladio  jugulatur. 

iPUT  X.  —  35.  Post  heec  sane  sacrilegi  et  vani 

inis  sacrilega  vaniioquia,quibus  me  respondisse 

icienter  existimo  :  hoc  est,  de  initio  Geneseos; 

iucis  fabrica  ;  de  die  vel  sole  ;  de  causa  oonsti- 

ndi  hominem  ;  de  peccato  Ad»  ;  de  fabrica  ho- 

nis ;  de  persuasu  serpentis ;  de  maledicto  in  ho- 

ine,  et  de  vitee  arbore ;  de  pcenitentia  Dei ;  de  di- 

.vio ;  de  arcu  in  nubibus ;  de  induratione  cordis 

haraonis ;  de  spiritu  mendacii  seoundum  Mich»- 

.m  propbetam  :  de  testimonio  Isais  propbetae,pro- 

)ter  quod  ait :  Filios  genui  et  exaUavi:  quibus  rur- 

Bum  dicit,  Filii  scelesti,  semen  pessimum  :  et  quod 

item  apud  eum  scriptum  esse  dixit,  Ego  sum  Deus 

fadens  bana  et  ereans  mala  :  de  perditione  populi, 

mandato  Moyei  * ;  de  maledicto  quod  turpe  existi- 

mat ;  de  Ddi,quam  putat,  confessa  crudelitate ;  de 

studio  quod  putat  malitis,  juxta  David  regem  :  de 

60  quod  scriptum  est,  Pamitet  me  quod  constituerim 

Saul  in  regem  :  de  spiritu  Moysi,  cujus  Soripturas 

putat  dixisse  Apostolum  fabulas  aniles,de  qualitate 

figurarum  ;  de  Abraham  ;  de  flliis  Heli  sacerdotis ; 

de  sacrificiis,  qus  putat  non  nisi  dsmonibus  exhi- 

beri ;  de  Prophetis  Dei,  quos  putat  ante  adventum 

Domini  non  fuisse ;  de  eo  quod  in  Lege  positum 

est,  sanguinem  esse  animam  ;  de  Deo  cui  Moyses 

servivit,  quem  putat  Deum  verum  non  fuisse ;  de 

varietate  personarum,in  quibus  putat Apostolum  lo- 

cutum  esse  fallaciter.  Quab  omnia  non  boc  ordine 

persecutus  sum,qui  est  in  libroejus;sed  sicutnos- 

tre  disputationis  sibimet  connexa  series  postulavit. 

GAPUT  XL—  36.  Postbscergo  omniatitulum  po- 

Buitfitatse  hBbeniemiDiscretio  spirituummalignitatis 

ei  6(mt/a<u'.Et  coepit  contrariis  inter  se  brevibuscre- 

brisquesententiislaudareGhri8tum,et  accusare  Le- 

gis  Deum,  hoc  modo,  velut  eum  ad  quem  scribebat 

exhortans  :  Quare  igilur,  frateryinqmi,recedentes  ab 

iniguitate  prs^teriti  erroris^  intendamus  Christum  ve^ 

rum  ac  summum  Deum,  non  hujus  sseculi  principem 

et  mundi  factorem,  in  quo  nos  peregrinari  ssepitsime 

declaratum  est,Jntendamus,inquam,itlum  pium  ac  mi» 

tem,  qui  nos  sux  cognationis  ostendens,  mundi  lumen 

vocavit :  non  illum  qui  secundum  scripturas  Judaicas 

terrenum  nobis  initium  assignans^in  terra  nobis  finem 

indixit,  Intendamus  illum  qui  nos  fratres  appellans, 

vigilare  ac  divina  sapere  persuasil :  non  itlum  qui  nec 

dignoscentix  quidem  sensum  habere  permisit,  Atque 

hoc  modo  C8Btera  multa  contexuit. 

S7.Gui  loco  libri  ejus  ita  respondendum  putavi,  ut 
etiam  ego  vos  exhortarer:  Intendamus  Ghristum  ve- 
ram  et  summum  Deum,veri  et  summi  Dei  unicum 

*  Am.et  ^iM.fmandata  Moysi,fion  minuibeneyat  patet 
ex  libro  i,  cajp.  16,  o.  28. 

*  Aliqoot  Mu.,maHgni  et  bonitatis,  Forte  pro»  maHgni 
Jl  honi. 


FiIium,non  hujus  sseculi  malignum  principem^sed 
tamen  mundi,hoc  est,  cgbU  terraBque  factorem,  qui 
nos  lanquam  peregrinos  vitam  temperalem  in  hac 
agere  mortalitate  praBcepit.Intendamus,  inquam,il- 
lum  misericordem  ac  mitem,  qui  nos  fratres  suos 
fecit  gratia,non  natura.Ipse  est  enim,non  alius,  si- 
out  hic  putat,  qui  secuadum  Scripturas  terrenum 
nobis  corpus,  animam  vero  flatu  dedit,  utrumque 
faoien8,non  eorum  aliquidgignens.Qui  nos  vigilare 
ac  divina  sapere  Jussit  et  fecit.  Ipse  est  enim,  non 
alius,8icut  hio  putat,qui  dignoscentiam  boni  ac  mali 
ne  peocando  experiremur,admonuit.Qui  nos  ad  im- 
mortalitatem  vocans,coelestia  nobis  regna  promisit 
Ipse  est  enim,non  alius,8iouthio  putat^quinospost 
peccatum  reos,ab  fleternsB  vits  felicitate  secrevit,  et 
terreno  labore  punivit.Qui  no8,non  sicut  iste  dicit, 
nihil  ignorare,  sed  utilia  scire  prscepit :  nec  sicat 
iste  sentit  atqueaveritate  dissentit^scientiam  dam- 
navit  in  nobis,  quae  flt  sapiendo  justitiam,  sed  qu» 
fit  experiendo  peccatum.  Qui  nos  quod  errore  mo- 
riebamur  miseratus  est.  Ipse  est  enim,  non  alius» 
sicut  hic  putat,  qui  nos  morti,  non  ex  quo  sapere 
C0Bpimu8,quod  iste  ait,  sed  ex  quo  deliquimuSydes- 
tinavit.  Qui  nos  proprias  facultates  bortatur  sper- 
nere,imo  vero  loco  tutiore  recondere(JtfatM.vi,i9,20]: 
cum  ipse  sit,non  aliu8,uthic  putat,qui  se  non  tan- 
tum  CGele8tium,verum  etiam  terrenorum  Dominam 
08tendens,ea  quae  impii  possidebant,  exspoliation^ 
plectendi  ^suos,  quibus  hoc  pro  tempore  congrue- 
bat,auferre  atque  babere,sive  Jussit,  sive  permisit» 
Qui  donat  delicta  conversis :  cum  ipse  8it,non  aliusy 
ut  hic  pulat,  qui  in  tertiam  et  quartam  progeniem 
retribuit  digna  perversis.  Qui  non  omnium,  sicuf 
iste  ait,8ed  eorum  quos  ante  prsBscivit  et  prsdesti- 
nafit,delicta  dimittit.Ip8ee8tautem,non  aliu8,8icat 
hic  putat,qui  delicta  quorumdam,ad  pcBnalem  ani- 
mi  dolorem  terroremque  majorem,  etiam  illorum 
qui  ea  non  admiserant^nonspiritualibus^sed  corpo- 
raiibus  mortibus  vindicavit,  ut  conditio  mortaliam 
qua  fuerant  post  paululum  morituri,etiam  isto  mo- 
do  serviret  Dei  providontiaB,et  in  usum  cederet  dis 
ciplinae.  Qui  nos  non  in  totum  irasci  prohibuif 
quandoquidem  et  ipse  iratus  est  ut  ubi  oportuit 
sed  iraaci  et  non  peccare  preBcepit.  Ipse  est  auter 
non  aliu8,non  qui  vindicandi  causas,  sicut  iste  c 
firmat,  inquirit ;  sed  vindicandas  causas  %  quan 
ipse  novit,advertit.  Qui  ncs,  ne  quando  Jurarem 
monoit :  ut  quoniam  falli  po8sumu8,Ionge  simu 
perjurio  non  Jurando.Ipse  est  autem,  non  alius 
hic  putat,qui  suae  sententiee  veritatem  ad  incred* 
increpandoSyUbi  opus  esse  judicavit,  etiam  jun 
(Irmavit.  Sicut  autem  homo  Jurans  adhibet  tcf 
Deum,ita  se  ipsum  Deus.  Qui  nos  in  fide  verbf 
Btare  Jussit.Ipse  est  enim^non  alius.sicut  bic  f 
non  qui  voluntatemsuam,sicuti8te  blasphem? 
qui  resquasvoluit.non  mutatavoluntatemutav 
nos  viam  veritatis  docuit.Ipse  est  enim  et  Deu 


1  Vaticanas  eodex.  plectendo» 
*  PloFea  Mflt.»  fuaiemidas  C9usas. 


661 


LIBER  SECUNDUS. 


662 


phetaruin,qui  nunquam,8icut  iste  calumniatur,  fal- 
sis  promissiooibus  suos  decipit.Qui  nos  irreprchensi- 
biles  esse  mandavit.Ipse  est  enim  et  Deus  Propheta- 
rum,  qui  nunquam,  sicut  iste  criminatur,  se  ipse 
reprehendit,  neceum  sicut  hominem  quidquam  pce- 
nituit  :  sed  rerum  futurarum  mutationem,  quas  se 
mutaturumsineuliasuimutationeabaeternitateprffi- 
scivit,  veiut  bumana  bominibus  locutione  praadixit. 
Qui  nobis  iram  Dei  metuendam  et  in  Evangelio  com- 
mendavit.  Ipse  est  enim  et  Prophetarum  Deus,  qui 
nonsuianimi  perturbationem,  sed  justam  severam- 
que  vindictam,  irsB  vel  indignationis  nomine  nuncu- 
pavit.  Qui  alterum  ab  altero  non  utcumque  Isdi,  sed 
injuria  Isdi  noluit.  Ipse  est  enim  et  Prophetarum 
Deus,  qui  sive  per  bomines,sive  per  Angelos  sanctos, 
eiiam  temporalibus  corporum  mortibuB,quos  voluit, 
Qtiliter  autmultavit,  aut  terruit.  Qui  docuit  ad  con- 
oupiBcendum  non  videndam  esse  muiierem  (Matih,  v, 
28),  ipse  est  enim  qui  et  in  Lege  dixit,  Non  concu' 
fuces  (Exod,  xz,  17) :  nec,  sicut  iste  criminatur,  in- 
dixitseptenas  singulis  nuptias,sed  propagandfcausa 
eonnubia  casta  permisit.  Patres  autem  filiarum  ma- 
ritos  non  solum  ipse  non  fecit ;  verum  etiam  ne  ^^- 
ret,  sicut  aliaincesta,  prohibuit.Qui  nos  secundum 
iDteriorem  renovationem  in  spiritu  mentis,  nec  mas- 
eolos  in  se,  nec  feminas  esse  doouit ;  et  siout  An- 
geloa  in  sternum  secum  futuros  esse  promisit.  Ipse 
est  enim  et  Prophetarum  Deus,  qui  masculum  et 
feminam  propagandi  generis  causa  nuptiali  castitale 
oo^janxit;  etsecunda8nuptia8,qu£  in  Novoquoque 
Testamento  permittuntur,  licitas  esse  monstravit. 
Uxores  autem  fratrum,  sed  sine  filiis  defunctorum, 
ad  excitandam  defuncti  *  posteritatem,non  libidinis, 
ted  pietatis  affectu,  in  matrimonium  sibi  copulare 
prsBcepit :  patres  vero  filiarum  conjugiis  misceri  om- 
nino  prohibuit.  Qui  nos  super  omne  genus  serpen- 
tnm  calcare  spiritualiter  jussit.  Ipse  est  enim  et 
Prophetarum  Deus,  qui  populo  infideli  ad  signiQ- 
eanda  peccata,  quorum  veneno  invisibiliter  morie- 
bantar,  visibiles  serpentes  quibus  admonerentur, 
immisit ;  et  piaga  emendatoria  mortes  animarum, 
mortibuB  corporum  figuravit.  Qui  dixit,  Date  elee- 
mosynam;  el  ecce  amnia  munda  sunt  vobis  [Luc.  xi, 
41).   ipse  est  enim  et  Propbetarum  Deus  qui  talia 
etiam  Prophetarum  voce   mandavit.   Nec  sibi  vo- 
loit  primogenitos  hominum  filios  immolari,   sed 
eonsecrari  :  signifloans  primogenitum  a  mortuis, 
in  quo  oportebat  omnes   a  morte  perpet  ua  li- 
berari.   Qui    corruptibilibus  cibis  incorruptibiles 
anteposuit.  Ipse  est  enim  et  Prophetarum  Deus, 
qui  sacrificia  quibus  non  indiguit,  ad  signiflcandum 
venim  sacriflcium^in  umbris  futurorum  prscedere 
voluit ;  et  disciplins  severitate  mortibus  corporum, 
longe  mitioribus  quam  sunt  ffiterna  supplicia  ge- 
honnarum,    perpetrata  sacrilegia  vindicavit.  Qui 
terrenaB  divitias,  non  sicut  iste  dicit,  damnari  jus- 
ait,  sed  spirituales  ccBlestesque  prffiposuit.  Ipse  est 
enim  et  Prophetarum  Deus,  qui  facit  et  divites 
benignisBime  largiendo,  et  pauperes  justifissime 

i  FortOf  <2t/Wiicliff. 


vel  non  dando,  vel  auferendo.  Qui  nos  pro  ini- 

micisorarejussit.IpseestenimetProphetarumDeus, 

quifiliosparentummanibusimmolarisibijUtistecri- 

minatur,non  solum  nunquam  voIuit,verumetiamne 

id  fieret,  in  Lege  constituit.  Qui  sineacceptione  per- 

sonarum  bencfaciendum  omnibus  intimavit.  Ipse  est 

enim  et  Propbetarum  Deus,  qui  quando  sine  discre- 

tione  ffitatis  aut  sexus  occidi  homines  jus8it,unde  scit 

iste  vel  quisquam  quid  eis  post  mortem  bouffi  com- 

pensationis  attribnit,  quorum  mortibus  viventes  aut 

emendavitaut  terruit?  Qui  nos  ffiquo  animo  injurias 

sustinere  et  donare  precepit.  Ipse  est  enim  et  Pro- 

phetarum  Deus,  qui  oculum  pro  oculo,  dentem  pro 

dente,  modum  posuit  pcena},  ne  quisquam  sibi  am- 

plius  putaretdeberi  vindictae,quam  pertulissetinju- 

ri».  Et  hoc  ideo,  quia  de  sapientia  Dei  dictum  est, 

quod  Legem  et  misericordiam  in  iingua  portet.  Nec 

permisericordiamdebitadebitoribusnostrisscienter 

dimitteremus,nisi  perLegem  ipsadebita  discernere- 

mus^  Quiintantapotestatesehumilians  adconver- 

tendos'  nos  factushomo,cum  hominibus  estlocutus. 

Ipse  est  enim  et  Deus  Prophetarum,  qui  cum  primis 

patribus  est  locutus  :  ideo  praster  se  dicens  non  esse 

alium  Deum,  quia  etiamsumma  Trinitas,  manente 

personarum  discretione  ^  unus  est  Deus.Qui  Aposto- 

lis  suis  utgratisdarentquffi  gratisacceperantjussit: 

ad  sustentationem  tamen  suam  nec  aliam  tunicam 

secum  ferre  ideo  constituit,  quia  secutus  adjunxit^ 

Dlgnus  est  enim  operarius  mercede  sua  (Matth,  x,  8-10); 

ut  qui  Evangeliumannuntiabant,ex  Evangelio  vive- 

rent  (I Cor  ix,14) :  Deo  tamen  munera  offerenda esse 

monstravit,  qui  nulliusindiget,et  munera  sumendo 

plus  confert.  Ipse  est  enim  et  Prophetarum  Deus,qui 

et  munera  suos  accipere  vetat,  quibus  excaecantur 

oculijudicantium;etmuneraipse,quamvi8nonegeat, 

accipit,  ut  pietate  faciat  opulentas  animas  offeren- 

tium.  Qui  sabbatis  hominem  curavit,  ostendens 

Jam  esse  tempus,  ut  secundum  prophetiam  Gantici 

caoticorum  aspiraret  dies,  et  removerentur  umbrsa 

[Cant.  II,  17).  Ipse  eet  enim  et  Prophetarum  Deus, 

qui  hominem  ligna  sabbatis  colligentem,  quia  non- 

dumduorum^Testamentorumtemporadistinguebat, 

sed  Legem  Dei  contumaciet  impia  mente  contemp- 

serat,  lapidandum  esse  mandavit ;  ejusque  corpo- 

rali  morte  (quampost  paululum  omni  hominiquia 

dubitet  adfuturam  ?)  sanxittimoreobedientiam  cffi- 

teris  profuturam.  Qui  propter  salvandos  hominee 

se  venisse  dixit.  Ipse  est  enim  et  Prophetarum  Deus, 

qui  Justo  Judicio  quos  vult  obdurat :  sicutin  Evan- 

gelio  *,  Venit  in  judicium^  non  solum  ut  qui  non  vU 

dent  videant;  sed  etiam  ut  qui  vident^  cssci  fian^ 

(Joan,  IX,  39).  Qui  mandata  vitas  perpetu®  nobis  de- 

dit.  Ipse  eat  enim  et  Prophetarum  Deus,  qui  man- 

data  sancta  et  Justa  et  bona,  superbis  tamen,  non 

de  ipsiuB  gratia,   sed  de  sua  virtute  fidentibus, 

non  quibus  viverent,  sed  quibus  morerentur,  iit 

i  Piares  Mss.,  disceremus. 

s  In  prcestantioribas  Mss.,  confortandos. 

>  In  lisdem  Mss.,  personarum  proprietaie, 

*  Aliqaoi  prob®  Mss.,  non  qtua  auorum, 

*  Sic  Ms8.  At  ediii,  qui,  sicut  in  Evangelio  ait^  venU 
in  mundum,  non  solum^  etc. 


663    CONTRA  ADVERSARIDMLEG.  ETPROPHBT.,S.  AUGUSTINILIBERSECDNDnS.    664 


oonvincerentur  dedii.  Sicut  Apostoli,  dicente  uno 
ipsorum,  bonus  odor  Chrisli  erant,  et  in  his  qui  sal' 
vi  fiebant,  et  in  his  qui  peribanl;  aliis  quidem  odor 
vitx  in  vitam,  aliis  odor  mortis  in  mortem  (II  Cor.  ii, 
15,  16).  Qui  vitiatorum  salus  apparuit,  dans  inces- 
Bnm  claudis,  linguam  mutis,  auditum  surdis,  lu- 
men  caecis.  Ipse  est  enim  et  Prophetarum  Deus, 
qui  eadem  vita  non  solum  misericordissime  sanat, 
verum  etiam  justissime  importat.  Neque  enim  de- 
bet  eum  quisquam  non  minus  impia  vanitate  Gbri- 
sto  putare  oontrarium,  et  istum  bonum  dicere,' 
Christum  autem  malum  ;  eo  quod  iste  in  virga  Aa- 
ron  aridum  lignum,  et  nulla  radice  subnixum,  flo- 
rem  ferre  fecit  et  fructum ;  Christus  autem  arbo- 
rem  maledicto  arefecit,  quia  nihil  in  ea  pomorum^ 
quorum  nondum  erat  tempus,  invenit. 

CAPUT  XII.  —  38.  Dicens  autem aliumessepacis 
et  charitatis  patrem,alium  belli  et  furoris  auctorem; 
lllum  volens  intelligi  Chri8tum,hunc  autem  Legis  et 
Prophetarum  Deum :  potest  vanus  dicereipsum  Ghri- 
8tumsibiesseoontrarium,autduos  fui8se,non  unum, 
inter  sescilicet  repugnantes ;  alium  qui  dixit,  Pacem 
do  vobis{Joan.  xi?,  27) ;  et  alium  qui  dixit,  Non  veni 
pacem  mittere  in  terram^  sed  gladium  (Matth,  x,  34) : 
maxime  quia  displicet  ei  res  aliquas  bonas  malarum 
nominibus  figurari.  Quod  vero  alium  dicit  esse  in- 
oestuset  adulteriorum  conscium,alium  vero  pudiosB 
oastitatis  et  sanctimoni»  dominum :  illum  diabolum 
intelligat ;  Prophetarum  autem  Deum  noverit  non 
minus  castitatisetsanctimonis  dominum  essequam 
Christum  :  quia  Deus  Apostolorum  idem  ipse  etPro- 
phetarum,  priorum  illis  tempore,  sedfldesociorum; 
ipse  est  Deus  in  utroque  Testamento  justi  actus  et 
piarum  orationum,  ipse  est  in  utroque  auctor  reli- 
gioBorum  sacrificiorum. 

39.  Videte  sane  undeprobare  voluerithumanorum 
oorporum  vitia,  non  ad  Deum  auctorem,  sed  potius 
ad  diabolum  pertinererquia  Dominusaitin  Evange- 
liOyde  muliere  quam  sanam  fecit,  quod  eam  satanas 
aliigaverat  deccm  et  octo  annos  ;  propter  quod  erat 
incurva,  nec  se  erigere  poterat  (Luc,  xiii,  11-16) : 
quasi  satanas,  cum  habeat  semper  cupiditatem  no- 
oendi,  nocere  cuiquam  possit,  nisi  ab  Omnipotente 
acceperit  potestatem.  Nam  quid  aliud,  non  solum 
in  libro  Job,  quem  profecto  iste  non  accipit,  sed  ma- 
gis  in  ipso  Evangeliodeclaratum  est,ubi  spiritusim- 
mundi  nec  in  porcos  irent,  nisi  hoc  illis  benignus 
ipse  SaIvatorpetentibus,quoscerte  in  abyssum  pos- 
set  relegare,  concederet  (Jfo/^/i.  vii,  34,  32  :  rem  ne- 
cessariam  docere  nos  volens,  ut  scilicet  noverimus 
multo  mlnus  eos  posse  sua  potestate  nocere  homi* 
nibus,  qui  nec  pecoribus  qualibuscumque  potue- 
runt?  Hanc  autem  potestatem  Deus  bonus  occulta 
nobisjustitia  dare  potest,  injuste  non  potest. 

40.  Deinde  quod  de  Anchristi  adventu  et  elatione 
impia  dixit  Apostolus,  velut  istead  hoc  trahere,  ut 
ipsumintelligamusProphetarumDeum :  undepotius 
convincitur  iilud  Dei  esse  templum,  ubi  hominem 
pecoati,filium  interitus,extollentem  se  super  omnem 
Deum,  etsuper  omne  quod  oolitur,  ApoBtolos  seBBa- 


rum  esse  dixit  (II  Thess.  ii,  3, 4).  Deus  enim  veruB 
est,in  cujus  templo  falsusille  sessurus  est :  ad  quem 
pertinet  etiam  iste,  qui  sub  nomine  Christi,  quod  est 
nomen  Dei,  hoc  est,  christianum  se  videri  volens, 
superextollitur  contra  Christum  ;  seque  ostendit  an- 
tichristum,non  unum  ilium  majorem  csteris.sedez 
hisaliquemde  quibu8dicitJoannesevangeli8ta,iVttiic 
antichristi  multi  facti  sunt  (I  Joan,  ii,  ^18).  Eos  enim 
dicebat  haereticos,  qui  temporibus  Apostolorum  esse 
jam  coeperant.  Hi  autem  coeperunt  esse  post  ascen- 
sionem  duntaxat  in  cGelum  Domini  JesuChristi,  ab 
illo  Kimone  mago,quem  legimus  in  Actibus  Aposto- 
lorum  baptizatum  (Act,  viii,  13).  Post  hunc  autem 
fuerunt  nonnuUi  discipuliejus,in  eadem  impietate 
posteriores  prioribus  succedentes :  quorum  in  suc- 
cessione  quartus  exstiti  t  Basilides  S  qui  primue  aper- 
tiuB  ausus  estdicere,Deum  quem  gens  Judsa  coluit, 
non  fuisseverum  deam.Postistos  fuit  quidam etiam 
Garpocrates,  qui  negavit  istum  visibilem  munduin 
a  summoDeo  creatum,8ed  aquibusdam  virtutibuB 
dflBmoniorum' :  negans  etiam  Legem  qu8B  per  Moy- 
sen  data  est,  Deum  dedisse.  Cerdon  postea  surre- 
xit,  qui  primus  invenitur  dixisse  duos  deos,  unum 
bonum,  et  alterum  malum,  longe  antequam  haere- 
sis  Manichsorum  emersisset,  quorum  in  boc  fu- 
rioso  deliramento  error  est  notior.  Hujus  CerdoniB 
Marcion  discipulus  fuit.  Apelles  quoque  talia  docuit. 
Fueruntetiam  a  quodamPatricio  nonnulliPatriciani, 
vel  8unt^,similiter  adversantes  divinis  veteribus  Li- 
bris.  Hi  oranes  apertissime  contra  Deum  sentiunt 
Legis  et  Prophetarum,  hoc  est,  Deum  verum,  a  quo 
factuB  est  mundus  De  aliqua  istorum  haeresi  est  is- 
te  :  nam  non  eum  puto  esse  Manichaeum. 

41.  8ed  cujuslibet  sit  heeretici  erroris,  vel  ipse, 
vel  Fabricius  nescio  quis,  cujus  se  gloriatur  esse 
disoipulum,  quantum  ad  hunc  librum  attinet  quem 
misistis,  sntis  ei  puto  esse  responsum.  Ea  quippe 
furoris  ejus  dejecta  sunt  robora,  ex  quibus  omnes, 
quas  in  eo  volumine  scripsit,  blasphemi»  pullula- 
runt,  impiissimis  in  Deum  maledictis  atque  convi- 
ciis  varia  loquacitate  frondentes.  Quarum  omnes 
singillatim  ramos  ferire,  nimis  longum  fuit  :  sed 
radices  ipss  fuerant  amputand».  Si  autem  recen- 
seatis  qu®  contra  Faustum  manichaeum  scripsi- 
mus,  et  contra  Adimantum,  qui  Manich«i  seo- 
tator  cum  ille  viveret  fuisse  jactatur,  multa  repe- 
rietis  quse  adversus  istumpariter  valeant.Et  fortasse 
8i  illa  legerentur,  vel  non  omnino,  vel  non  multum 
necessarium  fuisset  hsBC  scribere. 

42.  Sane  post  Gnem  libri,  in  quo  flne  pauoitatem 
hominum  in  suo  errore  commendat,  qul  videlicet 
paucorum  estsapientia :  quod  omnibushsBreticisad- 
yersariis  Ecclesia)  catholicaB,  quse  per  omnes  terras 
copiosa  fertilitate  diffunditur,  in  sua  cuique  propria 
vanitate  communeest;  omnes  enim  depauoitateglo- 
riantur,  et  ut  seducere  possint  multitudinem  qae- 


*  Vetaa  Mss.  Remiffianus,  BassiUdes,' 

*  In  Mss.,  viriuUbus  deorum. 

>  Lov.,  ^t  sunt,  Editi  alii,  vei  sutU*  Uia  eonBeiitinnt 
Mbb.  in  qoibuB  loco,  PaMdmiif  legiliir,  PmirkiRL 


665 


CONSDLTATIO  OROSII  AD  AUGDSTINUM. 


666 


ront  ^ :  post  bunc  ergo  finem  libri,  rursus  alterius 
apparetexordium,  ejusdem  forsitan  hominis  aucto- 
ri8,€jusdem  tamcn,quod  non  dubitatur.erroris.Dis- 
putare  autem  coBperat,  quod  caro  alium  haberet  fa- 
bricatorem,non  Deum :  unde  cum  perpauca  dixisset, 
inipsoexordio  coeptafinitasunl.Sedutrumipseauc- 
toran  scriptorcodicisnon  potueritimplerequodccB- 
perat,  nescio.  De  hac  tamen  dementia  hominum  non 
con8iderantiumquidloquantur,adver8usManichffiOB 
multajamscripsimus.Etinhujusipsiusoperisinitio 
idonea,  quantum  existimo,  jacta  sunt  fundamenta, 
quibus  prudens  et  pius  lector  intelligat,  non  ideo 
subtrahendam  carnem  operibus  Dei,  quod  spiritus 
natura  sit  potior ;  nec  ideo  mala  esse  ista  temporalia, 
quia  merito  eis  prsponuntur  sterna  ;  nec  ideo  bona 
terrestria  detestanda,  quia  sunt  calestia  meiiora: 
oum  Deuscreaverit  omniabona,magnu8in  magnis, 

I  Ita  in  Mss.  At  in  editis,  et  sedueeresi  possint  muiti* 
tudinem  qumrunt. 


sed  non  parvusinparvis.Jam  illud  aliud  quodineo- 
dem  codice  scribi  coeperat,  Adimanti  opus  est,illiu8 
discipuli  Manichaei,  qui  prsenomine  Addas  *  dictua 
est:  ubi  deutroqueTestamento  velut  interseoon* 
traria  testimonia  proferuntur  versipeili  dolositate, 
velut  indeostendaturutrumqueabuno  Deoessenon 
posse,  8ed  alterum  ab  altero.Gontra  hocautemma* 
lignum  machinamentum  jam  olim  scripsimus,  ut 
paulo  aute  commemoravi,  et  ipsum  opusculum  no- 
strum  habere  vos  credo.  Quamvis  queedam  sint 
perpaucain  fine  ipsius  operi8Adimanti,quibu3  noo 
respondi:  nescio  quibus  enim,  ut  lieri  solet,  in- 
currentibus,  quae  magis  videbantur  urgere,  illa  in- 
terrupta  sic  remanserunt.  Sed,  ut  dixi,  in  Oneper- 
paucasunt,  qu»  si  Dominus  voluerit,  quantocius 
explicare  curabo. 

*  Sic   antiquiores  Mss.  At  editi,  qui  proprio  nomine 
Addas, 


IN  SUBSEQUENTES  SCRIPTIONES, 

Vick  lib,  2,  cap.  44,  Retractationum,  tom.  I,  col,  648,   verbis^  Inter  hsec  (a)  Orosii,  mque  ad  coL 

649,  verbis,  Fiii  Orosi.     M. 

{a\  Hsc  illa  in  Retractationibas  proxime  ante  notata,  sive  tempora,  sive  opascula,  inter  qu«  se  Orosii  Coosulta- 
tiom  de  Pritcillianistis  et  Origenisiis  reepondiBBe  testatur  AugustinuB^  incidunt  in  Christi  annum  circiter  415. 


CONSULTATIO  SIVE  COMMONITORIUM 

OROSII  AD  AUGUSTINUM 

DE  ERRORE  PRISGILLIANISTARUM  ET  0RIGENI8TARUM. 


Beatissimo  patri  Augustino  episcopo,  Orosius. 

i.  Jam  quidem  suggesseram  Sanctitati  tu8B,  sed 

^ominonitorium  suggestasreitunc  ofTerremeditabary 

oxim  te  expeditum  animo  ab  aliis  dictandi  neceBsita- 

'^ibus  esse  sensissem.  Sedquoniam  domini  mei,filii 

^vai,  Eutropius  et  Paulusepiscopi,  eadem  qua  et  ego 

puer  *  ve8ter,8alutis  omnium  utilitate  permoti,com- 

teonitorium  jam  dederuntde  aliquantis  hsresibus, 

Hectamenomnessignificarunt;  necesse  fuitmefesli- 

Uato  edere  et  coacervare  in  unum  omnes  perditio- 

num  arbores  cum  radicibuset  ramis  suis,  et  ofTerre 

ignienti  epiritui  tuo,ut  tu  viso  agmine  perspectaque 

nequitia^permetiaris  quam  possis  dispositionem  ad- 

hibere  virtutis'.  Tu  tantum,  beatis8imepater,mali- 

gnasaHorum  plantationesvelinsertiones  erue  atque 

BQCcide^  et  veram  sparge  sementem,  nobis  de  tuis 

fontibuB  rigaturis.Ego  testem  Deum  8pondeo,et  in- 

orementum  operis  tuispero,quiaterra  illa  qus  nunc 

ingratoB  fruotus  iosincere  culta  exhibet,  si  eam  de 

manna  illo  recondito  tu  apud  me  mandando'et  re- 

^  Forte,  presbyter, 

*  Vaticani  eodices,9tMi  possis  dispositionestudium  adhi- 
b§re  vkiytis, 

*  Ediii,  in  smeera  eultura  exhibetf  si  eamdem  anno  iUo 
reeomdito  apud  te  mandando,  CasUgantar  subsidio  lls. 
SigirtBiiieaiifv  sen  8.  Cigiranni. 


plendo  visitaveris,  usque  in  centesimum  fructum 
profusa  aliquando  liberius  ubertate  proficiet.Per  te 
Dominus  Deus  noster,  per  te,  inquam,  beate  pater, 
quos  castigavit  in  gladio,  emendet  in  verbo.  Ad  te 
per  Deum  missus  sum  ;  de  te  per  eum  spero,  dum 
considero  qualiter  actum  est,  quod  huc  venirem. 
Agnosco  cur  venerim :  sine  voluntate,  sioe  necessi- 
tate,  sine  consensu  de  patria  egressus  sum,  occulta 
quadam  vi  actus,  donec  in  istius  terrs  littub  ailatus 
Bum.Hic  demumin  eum  resipui  intellectum  quodad 
te  venire  mandabar.Impudentem  non  Judice8,8i  ao- 
cipis  confitentem.  Fac  me  ad  dileotam  dominam 
meam  ^  idoneum  negotiatorum  inventa  margarita 
{Matth,  XIII,  46),  non  fugitivum  servum  eversa  sub- 
stantia  reverti.Dilaceratis  gravius  adoctoribus  pra- 
vi8,quam  a  cruentissimis  hostibus  sumus.Nos  con- 
fitemur  ofTensam,  tu  pervides  plagam :  quod  solum 
8upere8t,adjuvante  Domino  largire  medicinam.Bre- 
viter  ergo  et  quid  ante  male  plantatum  convaluit, 
et  quid  postea  pejus  insertum  prsevaluit,  osten- 
dam. 
2.  PriscillianuSfprimum  in  eo  Maniohasis  miserlor, 

*  Editi,  dilectum  dominum  meum,  kiUw.fdileetamdO' 
minam  meam  :  patriam  scilicet,  ad  ^uam  reverti  capit» 


667 


CONSULTATIO  OROSII  AD  AUGDSTINUM. 


668 


quod  ex  Veteri  quoque  Testamento  haeresim  confir- 
mavit,  docens  animam  quae  a  Deo  nala  sit,  de  quo- 
dam  promptuario  procedere,  profiterianteDeumse 
pugnaturam,instrui  adhortatu  ^  angelorum  :dehinc 
descendentem  per  quosdam  circulos  a  principatibus 
malignis  capi^etsecundum  voluntatem  victoris  prin- 
cipis  in  corpora  diversa  contrudi,  eisque  adscribi 
chirographum.  Unde  et  Mathesim  praevalere  firma- 
bat,  asserens  quodhocchirographumsolveritChri- 
8tus,et  affixerit  cruci  per  passionem  suam  :  sicut 
iptePriscillianus  inquadam  epistolasuadicit :  «Hsc 
prima  sapientia  est,  in  animarum  typis  divinarum 
virtutum  intelligere  naturas,  etcorporis  dispositio- 
nem.In  qua  obligatum  coelum  videtur  et  terra,  om- 
nesque  principatus  sseculi  videntur  adstricti  sancto- 
rum  dispositiones  8uperare,Nam  primum  Dei  circu- 
lum  et  mittendarum  in  carne  animarum  divinum 
chirographum,  Angelorum  et  Dei  et  omnium  anima- 
rum  consensibusfabricatum  Patriarcbffi  tenent,qui' 
oontra  formalis  militiae  opuspossident :  »  et  rellqua. 
Trad  idit  autem  nomina  Patriarcharum  membra  esse 
anims,  eoquod  esset  Ruben  in  capite,  Juda  in  per- 
olore,  Levi  in  corde,  Benjamin  in  femoribus:  et  si- 
milia.  Contraautem  in  membris  corporis,  coeli  signa 
esse  disposita,  id  est,  arietem  in  capite,  taurum  In 
oervice,  geminos  in  brachiis,  cancrum  in  pectore, 
eto.  Volens  subinteiligi  tenebras  «eternas.et  ex  bis 
principem  mundi  processisse.  Et  hoc  ipsum  confir- 
mans  exlibro  quodam,quiinscribitur  MemoriaApo- 
Btolorum,  ubi  Saivator  interrogari  a  discipulis  vide- 
tursecreto,  et  ostenderequia  de  parabola  evangeiica 
qu»  habeifExUtseminans  seminare  semensuum(Mat» 
th.  XIII,  3},  non  fuerit  seminator  bonus :  asserens, 
quia  si  bonus  fuisset,  non  fuisset  negligens,  non 
vei  secus  viam,  vel  in  petrosis,vel  in  incultis  jaceret 
Bemen  ;  volens  intelligi  hunc  esse  seminantem.qui 
animas  captas  spargeret  in  corpora  diversaqus  vel- 
let.Quo  etiam  in  libro  de  principe  humidorumet  de 
principe  ignis  plurima  dicta  sunt,  volens  intelligi, 
arte,non  potentia  Dei,  omnia  bona  agi  in  hoc  mun- 
do.  Dicit  enimesse  virginem  quamdam  lucem,quam 
Deu8«volensdarepluviamhominibu8,principihumi- 
dorum  ostendat:  quidumeamapprehenderecupit, 
commotus  consudet^et  pluviam  faciat,et  destitutus 
ab  ea,mugitu  suo  tonitrua  concitet,  Trinitatem  au- 
tem  Bolo  verbo  loquebatur :  nam  unionem  absque 
ulla  existentia  aut  proprietate  asserenSySubiato  et^ 
Patrem  ',  Filium,  et  Spiritum  sanctum,  hunc  esse 
unum  Christum  dicebat. 

3.  Tunc  duo  cives  mei,  Avitus^  et  alius  Avitus, 
cum  Jam  tam  turpem  confusionem  per  se  ipsam  ve- 
ritas  sola  nudaret,peregrina  petierunt.Nam  unus  Je- 
ro8olymam,alius  Romam  profectus  est.Keversi.un- 
08  retulit  Origenem,alius  Victorinum:exhi8  duobus, 
alteralteri  cessit^Priscillianum  tamen  ambodamna- 
runt.Victorinum  parum  novimus ;  quia  adhuo  pene 


t  lU  Vaticani  Mss.  At  ediU,  adaratu. 
8ola  editio  Lov.,  qtus, 
In  Vatlcanls  Mia.,  suhlaio  et  Patre,  FiHurn,  ete. 


anteeditionessuas,  Victorinisectatoroessit  Origeni. 
Goeperunt  ergo  ex  Origene  magnifica  plura  proponi, 
quae  ex  modicaoccasione  veritas  ipsa  prsecederet.Di- 
dicimus  enim  de  Trinitate  doctrinam  satis  eanam, 
omnia  quae  facta  essent.a  Deo  facta  esse,  etomnia 
bona  valde,et  facta  de  nihilo  :  tunc  deinde  Scriptu- 
rarum  solutiones  satis  sobrias^  Omnia  hsec  statim 
a  sapientibus  fideli  pristinorum  expurgatione  sus- 
cepta  sunt.Remansit  sola  offensa  de  nihilo.Gredere 
enim  persuasumerat  esse  animam :  non  tamen  per- 
suaderi  poterat  factam  esse  de  nihiio ;  argumen- 
tantes,quia  voluntas  de  nihilo  esse  non  possit.  Hoc 
pene  usque  ad  nunc  manet  *.Jsti  vero  Aviti  duo,  et 
cum  his  sanctus  Basilius  Graecus  qui  bsec  beatis- 
sime  docebant ',  quffidam  ex  libris  ipsius  Origenis 
non  recta^ut  nuper  intelligo^,  tradiderunt.  Primum 
omnium  antequam  facta,apparerent,  semper  in  Dei 
sapientia  facta  mansisse  dicentes^hoc  verbo  :  Deus 
enim  quscumque  fecit  faciendo  non  c(Bpit.  Deinde 
dIxeruntAngelorum,PrincipatuumyPotestatum,ani- 
marum  ac  daemonum,  unum  principium,  et  unam 
esse  substantiam :  et  vel  archangelo,vel  anims,  vel 
dsmoni  locum  pro  meritorum  qualitate  datum  esse, 
utentes  hoc  verbo ;  Majorem  locum  minor  culpa 
promeruit  Mundum  novissime  ideo  esse  factum,  ut 
in  eo  animae  purgarentur,  quae  ante  peccaverunt* 
Ignem  sane  6eternum,quo  peccatores  puniantur^ne- 
queesse  ignem  verum,  neque  ffiternum,  predicave- 
runt,dicentes,dictum  esse  ignem,propriffi  concien- 
tiae  punitionem :  ffiternum  autem  juxta  etymologi- 
amgraecam,nones8eperpetuum,etiam  latino  testi- 
monio  adjecto  ;  quia  dictum  sit,tn  xtemum,  et,  in 
sssculum  sxcuil  {PsaL  ix,  6,  etc.)  post  posuerit  ffiter- 
no :  ac  sic  omnes  peocatorum  auimas  post  purga- 
tionem  conscientiae  inunitatem  corporis  Ghristi  es- 
se  redituras.  Voluerunt  etiam  de  diabolo  asserere, 
sed  non  prffivaluerunt :  eo  quod  cum  substantia  in 
eo  bona  factaperire  non  possit,exu8ta  in  totum  ma- 
litia,diabolialiquando  salvandam  esse  substantiam. 
De  corpore  vero  Domini  sic  tradiderunt :  quia  cum 
usque  ad  nos  veniens  Filius  Dei  post  tot  millia  an- 
norum^otiosus  eo  usque  non  fuerit,  sed  prsdicans 
remissionem  angelis,  potestatibus,  atque  universiB 
superioribus,  oum  qualitatem  formffi  eorum  quos 
visitaret  assumeret,  usque  ad  palpabilitatem  camis 
assumptionis  specie  transivisse :  hoc  passione  *  et 
resurrectione  determinans,  rursus  donec  usqne  ad 
Patrem  veniret  ascendendo  tenuasse  :  ita  neque  de- 
positum  unquam  *  fuisse  corpu8,necin  oorpore  nllo 
regnantem  circumscribi  Deum.  Greaturam  quoque 
Bubjectam  corruptioni,non  volentem,inteiligendam^ 
esse  dicebant,8olem  et  lunam  et  stellas ;  et  hffic  non 
elementarios  esse  fuIgore8,sed  rationales  potestates: 
prffibere  autem  servitium  corruptioni,  propter  eum 

A  In  iisdem  codlcibus,  solutUme  satis  soMa^omma  Ajvc, 
etc. 
s  Vaticani  codices,  usque  adhue  manet, 

*  Sigiramnensis  Ms.,  kme  beatissima  edocehant, 
^  Sic  Mts.  At  editi,  ut  ntmc  peHnteliigunt, 

*  Am.  et  Er.,  specie  erassius  se  hac  passionet  ete. 
*Vaticani  M88.  cum  Am.  et  Br.»  usguem. 

^  Am.  et  Er.«  MeUedam. 


669        AD  OROSIUM  CONTKA  PKISCILL.  ET  ORIGEN.,  S.  AUGDSTINI  LIBER  UNU8.        670 


qui  subjecit  in  Bpe{Rom,  viii,  20). 

4.  Hnc,  sicut  retinere  potui,  breviter  expositum 
est,  ut  perspectis  omnibus  morbis  medicinamadhi- 
bere  festines.  Et  veritas  Gbristi  in  me.quia  propter 
venerabilem  revorentiam  Sanctitatis  tus  esse  impu- 
densnonaudereui^nisievidentijudicioetordinatione 


Dei  ad  illius  tanti  et  talis  populi,oui  sicut  peccanti 
plaga  imposita  est.sic  post  plagam  cura  debetur,re* 
media  proferenda  te  electum,  me  missum  esse  co- 
gnoscerem.Memor  mei.beatissime  pater.mullorum- 
que  qui  mecum  velut  ros  eloquium  tuum  ut  super 
eos  descendat  expectant,  essse  dignare. 


S.  AURELII  AUGirSTINI 

HIPPONENSIS  EPISGOPI 

AD  OROSIUM 

CONTRA 

PRISGILLIANISTAS  ET  ORIGENISTAS 

LIBER  UNUSr^). 


CAPUT  PRIMDM.  — 1.  Respondere  tibi  quaerenti, 

dilectissime  fili  Orosi,  necad  omnia  debeOyquAB  in 

tuo  Commonitorio  posuisti,  nec  omnino  non  debeo, 

ne  studium  tuum,  quod  mibi  gratissimum  est^con- 

tempsisse  videar,  et  ob  hoc  intemperanter  offendam. 

Nam  in  quibusdam  opusculis  nostris,qus  vel  legisti, 

▼el  legere  poteris,  multa  diota  sunt,  qu8B  valeant  ad- 

vensushaeresim  Prisciliianistarum :  quamvis  non  mi- 

bi  eos  proposuerim  refellendos;  sed  cnm  aliud  agerem 

etiam  hoo  me  egisse  nunc  intelligo,quando  ex  te  au- 

dio  quid  illi  sentiant.Quod  enim  est  adversus  Mani- 

ch»08  muitis  a  me  locis  de  anima  disputatum,  qua 

licMt  secundum  quemdam  modum  suum  sit  immor- 

taliSytamen  in  deterius  deficiendo  et  in  meliusprofl- 

eiendo  mutabilis  esse  convincitur,  et  per  hoo  non 

esse  de  Dei  substantia  dilucidissime  ostenditur,  si- 

mol  quoque  Priscilliani  dogma  subverlit.  Hoc  enim 

QDO  firmissime  constituto,  quod  et  verissimum  est, 

et  in  seipso  unusquisque  admonitus  facillimeagnos- 

cit,  neque  illi,  neque  isti  inveniunt  unde  suas  faba- 

ias  texant.  Quid  autem  opus  est  ire  per  amputandos 

loquacissimi  erroris,  cujus  radicem  effodere  atque 

^zetipare  compendium  est ;  cum  prssertim  et  ipse 

Sratuleris,  jam  iiia  fabulosissima  deliramenta  apud 

^OB  esee  convicta  ? 


GAPUT  II.  — 2.  Sed  de  anima  qusstionem  adhuo 
sque  ver8ari,utrum  eam  Deus(quoniam  particulam 
<A.  defluxionem  ejus  non  esse  jam  constat)  ex  nihilo 
Teaase  dicendus  sit,  eo  quod  durum  et  impium  vi- 

eatur  voluntatem  Dei  dicere  nihil  es8e,quo  volente 


creata  est :  hoc  quidem  Jam  non  pertinet  ad  redar- 
guendam  Priscilliani  sacrilegam  vanitatem.  Sive 
enim  ex  nihilo  facta  sit  anima,sive  hoc  propterea  di- 
cendum  non  sit,quia  Dei  voluntate  facta  est.iiua  vo- 
luntas  utique  non  est  nibil :  tamen  quia  facta,  et  Dei 
natura  non  estSprofecto  hasresis  illa  refellitur,  qu« 
animam  primitus  naturam  Dei  esse  conteDdit,ut  ha- 
beat  unde  concinnet*ibiquidquid  aliud  falsitatis  ad- 
Jungit.Verum  quiaet  istam  qusstionem  spernereet 
indiscussam  relinquere  non  oportet;  quABrendum  est 
ab  istis,  qui  propterea  nolunt  animam  ex  nihilo  fac- 
tam  credere,  ne  voluntatem  Dei  quia  est  nibil  esse 
esserant,  quABrendum  est  ergo  ab  eis,  utrum  nul- 
lam  creaturam  ex  nibilo  factam  esse  fateantur*  Si 
enim  id  putant,  verendum  est  nealiam  quamdam 
naturam  conentur  inducere,  qusB  neque  Deus  sit, 
nec  tamen  nihil  sit,quam  velut  materiam  sibi  sub- 
jectam  nisi  Deus  haberet,  unde  faceret  quidquid 
fecit  invenire  non  posset.  Nam  dum  quaeritur  unde 
creaturam  suam  Deus  fecerit,  qusdam  materies 
qusritur  :  sicuti  est  fabro  lignum,  vel  quodlibet 
corpuB,  quod  nisi  habuerit,  ea  facere  qus  ab  ejus 
arte  expetuntur,  omnino  non  poterit.  Cum  ergo  re- 
spondetur,Ex  nihilo  ;  quid  respondetur,nisi  nuliam 
ei  subjectam  fuisse  materiam,quam  ipsenon  fecerat, 
ut  haberel  unde  faceret,  si  quid  vellet,  et  quam  nisi 
haberet,facere  non  valeret  ?  Materies  quippemundi, 
qus  in  rebus  mutabiiibus  utcumque  dignoscitttr,ab 
ipso  constituta  est,  a  quo  constitutus  est  mundus. 
Quapropier  etsi  fecit  aliquid  Deus  aut  facit  ex  alia 
quaoumque  re  ;  non  tamen  ex  ea  re  fecit  aul  facit. 


ADMONITIO  PP.  BBNBDIGTINORUII. 

Liber  ad  Orosium  contra  Pritcillianistas  et  Origenistai  et  vaticaDis  duobns  Mss.  ez  qtfinque  Gallicani8,Colberti- 
D,  8ori>oiiico,  Sigiramnensi,.  Victorinis  duobus,  et  ex  antiquioribus  editionibus  correctus  est. 

Camparavtmus  prxterea  eas  omnes  editianes  tnitio  Retr.  et  Gonfess.,  t.  i  memoratas.    H. 

<  Mss«,  quia  faeta  est,  Dti  natura  non  est, 
s  iq  Yictoriais  aliisque   oonnalis  codicibat»  eofiite^ 
(a)  Seriptos  tnno  Catfisti  415«  ctat. 


I ' 


671 


AD  OROSIUM  CONTRA  PRISCILL.  ET  ORIGEN.,  S.  AUQUSTINI 


67) 


qaam  ipse  nou  recerit.Quamobrem  sequestrata  pau- 
lulum  animffi  natura.si  fateturDeuin  aliquid  recisse 
de  Dibilo,  attendant  et  videant,  quidquid  illud  est, 
oum  voluntate  fecisse  ;  non  enim  aliquid  fecisset  in- 
vitu8:nectamenideoeamdem  voluntatem  nihilesse, 
quia  voiuntate  ab  illo  aliquid  ez  nihilo  factum  est. 
Cur  ergo  de  anima  timent  dicere,  quod  de  ahis  qul- 
buslibet  rebus  non  dubitant  dicere  ?  Aut  si  animam 
tantummodo  voluntate  Dei  perbibentfactam,cetera 
eumnon  voluntate  fecisse  contendunt ;  quid  absur- 
dius^quid  insanius  dici  potest?  Quod  si  omnia  qu» 
feoit,  voiuntate  utique  fecit;  ncctamen,  cum  hoc  di- 
oimus,  eamdem  voluntatem  nihil  esse  dicimus  :  hoo 
et  de  anima  rccipiant. 

CAPUT  IIL—  3.Cum  enim  dicitur,  Deus  ex  nihilo 
fecit;  nihil  aliud  dicitur.nisi,  Non  erat  undc  faceret, 
et  tamen  quia  voluit  fecit.  Usque  adeo  igitur  in  eo 
quodex  nihiIofecit,voluntasnon  nih:ldioilur,ut  ipsa 
praecipue  commendelur.Nam  cui  dicitur.Sw^^s/  enim 
tibi  cum  voles  posse  (Sap.  xii,  18)  :  sive  adsit  unde 
fiat,8ive  non  adsit;  sat  est  voluntas,  ubi  summaest 
potestas.Quomodo  ergo  in  eo  quod  de  nihilo  creatur, 
voluntas  creantis  nihil  esse  perhibetur ;  cum  propter 
eadenihilo  crearialiquid  pos8it,quiavoiunta8  crean- 
iisetiam  sine  materiasibi  8ufQoit?Quod  si  forte,non 
Bolum  animam,8ed  nuUam  omnino  creaturam  volunt 
fateri  ex  nihilo  factam,ideo  quoniam  quidquid  Deus 
feoit,voluntate  feoit,qus  voluntas  utique  non  est  ni- 
hil ;  respiciant  undc  seoundum  corpus  factus  sit  ho- 
mo,Certeenim,8icut  Scriptura  te8tatur,eum  de  limo 
vel  de  pulvere  terr»  Deus  fecit  (Gen.  ii,  7),  et  procul 
dubio  voluntate  feoit :  neo  tamen  voluntas  Dei  pulvis 
Aut  limus  est.  Siout  ergo  in  eo  quod  limo  factum 
est,  quamvis  voluntate  sit  factum,non  est  voluntas 
limuB ;  ita  in  eo  quod  ex  nihilo  faotum  est  Squam- 
▼is  voluntate  sit  factum,  non  est  voluntas  nihil. 

CAPUT  IV.  —  4.  Jam  vero  quod  dolendum  addi- 
disti^exPriscilliani  hsresiad  erroremOrigenisapud 
V08  homines  fuisse  delapsos,  nec  ab  illa  peiste  po- 
tuiBse  8anari,nisi  et  ipsa  medicina  morbid  um  aliquid 
intulisset ;  non  est  quidem  dolor  ista  culpandus :  ve- 
ritasenimdebuit^nonfalsitaspellerefalsitatem^nam 
hoo,  mutare  eet  malum,  non  evitare.  Verumtamen 
qui  de  ipso  Deo  creaturarum  omnium  oonditore,hoo 
est  de  ipsa  coaeterna  et  incommutabili  Trinitate,ab 
eis  qui  ad  vos  libros  Origenis  attulerunt,id  traditum 
6880  commemoras  quod  veritas  habet ;  contra  quam 
veritatem  Priscillianus  Sabeilianum  antiquum  dog- 
ma  re8tituit,ubi  ipse  Pater  qui  Filiu8,qui  etSpirituB 
sanctus  perhibetur,  hoc  iste  pejor,  quod  etiam  de 
anima  ita  aentit,  ut  non  eam  propriam  velit  habere 
naturam,  sed  de  ipso  Deo  tanquam  particulam  de- 
fluere,et  tam  deformiter  inquinari  atque  in  deterius 
commutari  oum  Manichaeis  audeat  afflrmare  :  non 
parum  boni  ex  libris  illis  provincia  vestra  percepit, 
In  ea  re  maxime  in  qua  capitaliter  erratur ;  de  Crea- 
tore  quippe,  non  de  creatura,  tam  falsa  et  tam  ne- 
faria  sentiuntur.  Sive  ergo  in  banc  fidem  qui  devia- 

8ic  Msi.  ex  nihUo  fadum,  quamvis). 


verant  restituti  8unt,sivequieam  nondum  noverant, 
illarum  disputationum  lectione  didicerunt,  hoo  se 
gaudeant  didioisse  quod  sanum  est.  Quod  autem  et 
in  eis  erroris  est,  quanquam  te  cognovisse  jam  vi- 
deam;  tamen  quemadmodum  contra  talia  dissera- 
tur,  ibi  melius  discere  poteris,  ubi  error  ipse  et  olim 
exortus  est,  et  non  olim  proditus. 

CAPUT.  V.  —  5.  Quantum  possum  tamen  etiam 
ego  commoneo,ut  de  diaboli  angelorumque  ejus  cor- 
rectione  et  in  pristinum  statum  reparatione  sapere 
nihil  audeas :  non  quia  diabolo  et  dasmonibus  invide- 
mu8,  et  eo  modo  quasi  vicem  malevolenti»  rependi- 
mu8,oum  illi  non  ob  aliud  nisi  invidentie  stimalis 
agitati,no8tra  itinera  quibus  in  Deum  tendimuB  per- 
turbare  conentur ;  sed  quia  ultimae  sententisB  summi 
et  veracissimi  Judioi8,exno8tra  prffisumptione  ad- 
dere  nihil  debemus.  Ipse  enim  se  similibus  eorum 
dioturum  esse  prsdixit  :  Ite  in  ignem  xiemum^  qui 
paratus  est  diabolo  el  angelis  ejus,  Nec  movere  debet, 
ut  hoc  loco  aeternum  pro  diuturno  acoipiamus,quod 
alibi  scriplum  est,  In  setemum  et  in  sxculum  smculi 
(Psal.  IX,  6).LatinuB  quippe  interpres  noluit  dicere, 
In  ffiternum  et  in  aeternum  ffiterni.  Sed  quoniam  id 
quod  alwv  grffice  dioitur,  et  sffiolum  et  seternum  in- 
terpretari  pote8t,commodiu8alii  interpretestranstu- 
lerunt,/fi  sasculum  et  in  sasculum  saeculi,  8ed  non  hoo 
diotum  est  ubi  dictum  est,  Ite  in  ignemsetemum.Nou. 
enim  dictum  e8talb>va,sed  ata>vtov:  quod  siaBSCuio 
declinatum  essety  sfficulare  latine  dioeretur,  non 
nternum,quod  nemo  interpres  unquam  ausus  estdi- 
oere.  Quapropter  lioet  latine  sfficulum  oum  aliquo 
fine  intelligatur,ffiternum  vero  nisi  in  quod  sine  Qne 
e8t,non  soleat  appellari;at(ovautem  greoe  aliquando 
eternamaliquandosffioulumsignificareintelligatur: 
tamen  quod  ex  boc  nomine  derivatur  et  appellatur 
al(oviov,neo  ipsi  Grffici,quantum  existimo,  solent  in- 
telligere,  nisi  id  quod  non  habet  finem.  Nosautem 
sive  alu>va  sive  altoviov  non  Bolemus  dicere  nisi  aeter* 
num  ;  eed  atJiva  dicimus  et  Sfficulum,  alioviov  autem 
non  nisi  ffiternum.  Quamvis  quidam  interdum  etiam 
SBternale  audeant  dicere,  ne  latin»  linguffi  deesse 
videatur  ab  eodem  nomine  derivatio. 

G.Etfortasse  quidem  seoundum  moremSoriptura* 
rum  inveniautistialiquid  etiam  alcoviovdiclum.quod 
81  ne  fine  non  sit,  sicut  Deus  in  libris  Veteris  Tes- 
tamenti  assidue  dioit  ;  Hoc  vobis  eril  tegitimum 
xtemum  (Exod,  xxvni,  43  ;  Levit,  xvi,  34,  etc, )  ; 
quod  grffious  habet  alu^viov  :  oum  de  talibus  eaora- 
mentis  eo  modo  sffipe  prffioiperet,  qun  finem  fue- 
rant  habitura ;  quanquam  si  diligentiuB  diota  intel- 
ligantur,  ea  fortaBse  quffi  illis  sacramentis  signi- 
ficantur,  finem  non  erant  habitura.  Ita  enim,  ne 
longiuB  abeam,  dicimus  ffitemum  Deum,  non  uti- 
que  istas  duaa  brevissimas  syllabas,  aed  quod  eis 
Bignificatur.  Et  dixit  Apostolus  ntema  tempora 
priora  et  entiqua  (II  Tim,  i,  9),  quod  in  greoo  legitur 
icpo^p^vwv  alci>vCci>v.AdTitumenim  soribensaitrSpdm 
wiae  xtemas  quam  promisit  non  mendax  Deus  ante  tem- 
pora  aetema  (TU,  1»  2).Cum  autem  retrorsum  tempo- 
ra  a  oonstitutione  mundi  babere  videantur  iniiittm» 


"Ik*^  j 


673 


LIBER  UNUS. 


674 


quomodo  sunt  aeierna,  nisi  quia  ffiterna  dixit  qu8B 
ante  se  non  habent  ullum  tempus  ? 

CAPUT  VI.—  7.  Sed  quisquis  prudenter  advertit 
quod  dictum  est,  He  in  ignem  xlemum,  iliud  esse 
dictum  quod  non  habet  finem,  a  conirario  probat 
60  ipso  loco  evangelico  de  vita  eterna  quam  justi 
acceptari  sunt :  non  enim  et  ipsa  habet  finem.  Ita 
enim  conclusit:  Ibunt  illiin  ambustionem  xtemam\ 
jiuti  autem,  in  vitam  astemam  {Matth.  xxv,  41,  46). 
In  utroque  grscus  alcl^viov  habet.  Si  misericordia 
noB  provocat  oredere,  non  futurum  impiorum  sine 
6ne  Bupplicium  ;  quid  de  praemio  justorum  credi- 
turi  sumus,  cum  in  utraque  parte,  eodem  loco,  ea- 
dem  8ententia,eodem  verbo  pronuntietursternitas? 
An  iterum  etiam  justos  ex  illa  sanctincatione  et 
yita  flBterna  in  peccatorum  immunditiam  atque  in 
mortem  relapsuros  esse  dicemus  ?  Absit  hoc  a 
ohristianflB  fidei  sanitate.  Utrumque  igitur  sine  Hne 
dictum  est  «eternum^  hoc  est,  aluiviov :  ne  cum  dia- 
boli  poBnas  doiemus,  de  regno  Ghristi  dubitemus. 
Pestremo  si  sternum  et  fleternale,  hoc  est,  aluiv  et 
alci&viov,  Bub  ulroque  inteliectu  in  Scripturis  poni 
8olet,aIiquando  sine  nne,aliquando  cum  fine;  quid 
de  ilUs  prophets  verbis  responsuri  sumus,  ubi 
scriptum  esl,  Vermis  eorum  non  morietur,  et  ignis 
eorum  non  exstinguetur  (kai.  lxvi,24)?  Qualiscum- 
que  poena signiflcata  sitnominevermisatqueignis; 
oerte  si  non  morietur  nec  exstinguetur,  sine  flne 
prffdicta  est :  nec  aliud  agebat  Propheta,  cum  hoc 
diceret,  nisi  ut  eam  sine  fme  praBdiceret. 

CAPUT  Vir.  —  8.  De  regno  etiam  Christi,  non 

secundum  id  quod  in  principio  Verbum  Deus  apud 

Deum  {Joan.  i,  1) ;  nam  illinc  nemo  unquam  dubi- 

tavit,quod  sit  rex  omnium  ssculorum  :  sed  secun- 

dum  hominis  susceptionem  et  mediatoris  sacra- 

mentum  et  ex  virgine  incarnationem,  apertibsime 

dictum  est  quod  flnem  non  sit  habiturum,  ubi  an- 

gelus  loquens  ad  Mariam  matrem   futuram  virgi- 

nemque  mansuram,  ait  inter  ceetera  :  Hic  erit  Ma" 

§nus,  et  filius  AUissimi  vocabitur ;  et  dabit  iiti  Domi- 

nus  Beus  sedem  David  patris  ejus,  et  regnabit  in  do^ 

mo  Jacob  tn  aetemumf  et  regni  ejus  non  erit  finis 

(Lue.  I,  32,  33).  Secundum  quid  regni  ejus  non  erit 

/iniSf  nisi  aecundum  id  quod  regnabit  in  domo  Ja» 

eob  f  Nam  hoc  quod  ait,  in  aetemum ;  propter  ip- 

sam  ambiguitdtem  exposuit  addendo,  regni  ejus 

*ion  erit  finis  :  ne  quisquam  eeternum  hic  sic  acci- 

peret,  quemadmodum  saeculum  finem  quandolibet 

l^abiturum.Numquid  autem  regnumindomo  Jacob 

in  sede  David  intelligi  potest,  nisi  in  Ecclesia  et  in 

populo  qui  est  regnum  ejus?  de  quo  etiamdicit 

postolus, Cum  irudiderit  regnum  Deo  et  Patri{lCor, 

V,  24),id  e8t,cum  perduxerit  sanctos  suos  ad  con- 

mplationem  Patri8,utique  et  ad  suam,  secundum 

t^  qnod  Deu8  est  aequalis  Patri.  Non  enim  sic  tradit, 

^t  ipse  amittat :  quia  et  Pater  dedit  Fitio  habere  vitam 

^'n  semetipso  {Joan.Vf  26),  nec  utique  amisit  ipse.  Ac 

I^r  hoc  si  regni  ejus  non  erit  finis,  profecto  sancti 

^QS  qui  8unt  regnum  ejus,cum  illo  sine  fine  regna- 

buni.  Qaod  autem  illo  iooo  dioit  Apostoius,  Deinde 


finis,cum  Iradiderit  regnum  Deo  et  Patri  ;  ibi  finem, 
non  consumentem,8ed  perficienlemsignificatrsicut 
dictum  est,  Finis  enim  legis  Christus,  ad  justitiam 
omni  credenti  {Rom.  x,  4) ;  quo  lex  perflciatur,  non 
quo  aboleatur.Quod  et  iliic  signifioat,  ubi  ait :  Non 
veni  legem  solvere,  sed  adimpiere  (Matth.  v,  17). 

CAPUT  VIII.— Q.Quod  autem  dicunt  de  rationa- 
libus  creaturis,  id  est.sanctis  Angelis  et  immundifl 
dflBmonibus,  et  ipsis  animabus  hominum,quod  ma- 
jorem  locum  minor  culpa  promeruerit,  qua  impu- 
dentia  conentur  EcclesiflB  Christi  persuadere,  non 
video.  Melius  itaque  credimus,  Deum  non  peccatifl 
rationalium  spirituum  adductum  esse  ad  fabricam 
mundi,ne  illa  sequantur  >  absurda,  quod  duos  so- 
les,  vel  tres,  vel  quatuor,  vel  quotquotlibet  habere 
nobis  essct  necesse  ',  si  plurimum  spirituum  per 
liberum  arbitrium  tanta  culpa  praBcederet,  quanta 
illos  in  similibus  corporum  coBlestium  globis  opor- 
teret  includi  :  sed  factum  esse  mundum  Dei  boni- 
tate,  magnum,  bonum,  a  summo  ct  non  facto  bo- 
no;  in  quo  fierent  omnia  bona  valde  secundum 
naturam,  et  aliis  alia  meliora,  a  summis  creaturis 
usque  ad  infima  distinctis  gradibus  ordinata,ut  eo 
modo  essent  omnia,  dum  non  essent  sola  potiora, 
et  haberent  ejus  numeri  terminum,  quem  consti- 
tuendum  apud  se  vidit  omnium  naturarum  crea- 
turarum  conditor  Deus,  qui  ea  non  facta  didicik, 
sed  noverat  esse  facienda.  Unde  illud  quod  niunt, 
in  ejus  sapientia  jam  fuisse  facta  omnia, antequam 
in  istas  formas  et  modos  proprios  proferrentur,at- 
que  in  suis  ordinibus  apparerent,  non  sobrie  dioi- 
tur.  Facta  enim  quando  essent,  antequam  facta  es- 
8ent?Sed  in  Dei  sapientia  omnium  faciendarum 
rerum  rationes  esse  potuerunt,  non  tamen  facta. 
Omnia  enim  per  ipsam  facta  8unt,nonet  ipsa  facta 
est :  quia  et  ipsa  est  Verbum  de  quo  dicitur,  Ow- 
nia  per  ipsum  facta  sunt  (Joan.  i,  3).  Noverat  ergo 
Deus  omnia  qusB  fecit  antequam  faceret.Non  enim 
possumus  eum  dicere  ignorata  fecisse,  et  ea  non 
nisi  factadidicisse ;  nescisse  quid  faceret,  8ed  scisse 
quod  fecit.  Hoc  enim  si  de  aliquo  artifice  homine  di- 
ceremu8,in8ipientissimesaperemus.Noverat  ergo  ea 
facienda,non  facta :  noverat  ut  faceret,non  quia  fece- 
rat.  Proinde  quamvis  jam  nola  essent,  quia  nisi  a 
sciente  non  fierent ;  non  tamen  facta  esse  ccBperunt 
qu8B  ut  fierent  8ciebantur,nisi  post  fierent,  quae  ut 
recte  fierent  sciebantur  antequam  fierent  *. 

lO.Cum  auiem  verita8,qu(B  neque  opinatur  inco- 
gnita,nec  aliquem  falIit,purgationem  nostram,  imo 
vero  et  perfectionem  etiam  post  resurrectionem  cop- 
porum  spiritualium  usque  adAngelorumeBqualita- 
tem  promittat  futuram  (Luc.  xx,  36) ;  quoraodo  di- 
cuntur  ipsi  sancti  Angeli,quibus  purgatissimiffiqua 
les  erimu8,adhuc  a  peccaiis  suis  esse  purgandi  ?  Bt 
cumcGBlum  novum  et  terram  novam  pollicealurDeufl 

i  Magna  hic  in  Amerbachii  et  Erasmi  editionibaB  la- 
cuna  estfdetractis  sequeDtibua  plus  Bexaginta  versibus, 
quos  tamea  nostri  omoei  Mss.  habeot. 

«  Ita  Vaticani  Mss.  At  Lov.,  quod  duo  soies,vel  tres,  vil 
quntuorf  vet  quotlibet  vobit  esset  necesse, 

>  Ex  Sigiramnensi  Ms.tic  redintegratus  est  locnsfoMf 
ut  fierent  seiebantur  antequam  ((ereiUA 


675        AD  OROSIUM  CONTRA  PRISCILL.  ET  ORIGEN.,  S.  AUGUSTINI  UBEB  ONDS.        676 


habttaculum  Banctorum  atque  ab  omni  tabe  bujus 
Bteouli  purgatorum  Ihai.  Lifi,  22),  qua  tandem  af- 
flrmatur  audacia,  nou  futurum  fuiBBe  mundum,  id 
est,c(elum  et  terram.nisi  propter  DcceBaitatem  pur- 
gindorum  apirituum  rationalium,  qui  vel  in  ccbIo 
vel  in  terranonessent  niai  pro  meritispeccatorum? 
Quid  ergo  purgatia  opua  est  cceto  novo  etterra  nova, 
ei  purgati  ad  hoc  reBtituuntur,  ut  sint  quemadmo* 
dum  rueruntsnte  ccelum  et  terram  sine cffiloet  terra? 
Qaod  ai  omnino  verum  esset,  uob  ueque  '  ad  illud 
quod  promittit  Scriptura  spem  nostram  tendere 
debercmus.  Et  si  inde  eBsemns  in  aliquid  melius 
transferendi,  multo  rationabiliua  hoc  tune  jam  ibi 
poaiti  diaceremuB,  quara  nunc  non  Bolum  temere 
orederemuB,  verum  etiam  impudenlerdocere  cona- 
Mmur.Quid  est  autem  abBurdius.quam  dicere,  Cce- 
lum  et  terra  noD  eBBent,nisi  neceasaria  esBCt  mundi 
structura  purgandia  ;  cum  alterum  cceium  et  alte- 
ram  terram  promittat  Scriptura  purgatiB  ? 

11.  Porro  de  Bole  et  tuna  csterisque  sideribus, 
quod  calestia  eint  corpora  videmua  ;  quod  animsta 
sint  non  videmua.  Ue  divinis  boc  Librie  legatur,  et 
credimuB.  Nam  testimonium  ex  Apostoli  Epistola 
quod  ab  eis  dici  sotore  p03uisti,etiam  de  Bolis  homi- 
nibus  intelligi  potest ;  quoniam  in  unoquoque  bo- 
niine  est  omniB  cre&tura,  non  universatiter  siout 
est  ccelum  et  terra  et  omnia  qua  in  eis  eunt,  sed 
generatim  quDdam  modo :  quia  et  rationalia  in  ilto 
est.quam  vel  probantur  habere  Angeli,  vel  credun- 
tur ;  et,  ut  ita  dicam,  senBuatis,  qua  et  beBtiee  non 
oarent  :  utunturenim  et  sensibus  et  sensualibus 
motibus  ad  appetenda  utitia  vitanda  contraria  :  et 
vitatiB  privata  senBu,  qualis  adverti  in  arboribus 
potest ',  oam  et  in  oobis  sine  senBu  noatro  fiunt 
cotporisiocrementa,  et  oapilli  nec  cum  prscidun- 
tur  senliunt.et  tamen  creicunt.  Jam  vero  ipsa  cor- 
poralia  creatura  evideotiua  apparet  in  nobis,  qus 
licet  es  terra  facta  atque  formata  sit,insunt  tamen 
illi  ez  omnibus  bujus  corporei  mundi  elementis 
qandam  particule  ad  temperiem  valeludiniB.  Nam 
et  caloie  membra  vegetantur,  qui  est  ab  igne, 
ct^UB  etiam  lux  per  ooulos  emicat ;  et  aere  ve- 
Damm  diBcursua,  quaa  arterias  vacaDt,atque  spi- 
ramenta  pulmoois  implentur;  etbumor  nisi  easet, 
Dulta  spQtamenta  confluerBnt,vitamque  absumeret 
slocitas.  Nam  at  ipse  sanguis  humido  lapau  alias 
veoas  replens,  quasi  rivia  et  fluminibua  per  cuncta 
diffunditur.  Ita  nullum  est  creBturte  geiius,  quod 
nOD  in  homine  possit  agnosci ;  ac  sic  omnis  crea- 
tura  in  eo  congemiacit  et  dolet,  revetationem  rilio- 
rum  Dei  oxBpectans  {Rom.  vi[i,22,23) ;  qufe  per  cor- 
poris  eliam  reaurrectionem,  etsL  non  in  omnibus 
hominibua,omni8  lamen  a  corruptionis  servitute  ti- 
berabitur.quia  et  in  singulia  omnis  est.Btsi  quo  alio 
roodo  meliua  potest  idem  tocus  apostolicarum  Litte. 
rarum  intelligi :  non  tamen  ex  eisdem  verbia  conse* 
qnena  est  ut  solem  et  lunam  et  sidera  congemiscera 
eredamuB,  doneo  in  stecali  flne  a  corruptioniB  servi- 
tnte  liberentur. 

I  Editio  Lov.,  MntMjM.EinendatQr  es  maniucrlptU. 


C-iPOT  IX.  —  12.Sane  quoniam  dixi,  De  divinis 
Libris  legatur,  et  credimus;ne  te  foraitBn  fallat 
quod  de  libro  sancti  Job  proferre  assotent  qui  hiBO 
Bsaerunt,ubi  scriptum  est  :  Quomodo  erit  homojut- 
tut  coram  Domino,  vel  guonwdo  te  mundabit  nattu  ex 
muiiere  f  si  lunse  prxcipit,  et  non  lucet,  nee  tiallx 
tunt  muadx  ante  eum  ;  quanto  magit  homo  pulredo, 
et  ^Uut  Kominis  vermit  (iob.  szv,  4-6)  t  Binc  enim 
volunt  intetligi,  et  rstionalem  Bpiritum  habere  stel- 
lus.et  mundaa  non  esae  a  peccato  :  sed  ideo  in  coe- 
lis  ease,  quia  majorem  vet  meUorem  looum  mioor 
culpa  promeruit.  Non  pro  auctoritate  divina  istam 
senlentiam  recipiendam  esse  existimo  :  non  enim 
eam  ipse  Job  enuntiavLt,cui  Bingulare  quodam  mo- 
do  tcatimonium  divinituB  perhibetur,qnod  non  pec 
caverit  labiii  tuii  anle  Doirinum  {Id.  t,  22) ;  aed 
anus  ex  ejus  amicis,qui  dictt  aunt  contolaloret  ma- 
lorum  omnes  \ld.  svi,  2),  et  divina  sententia  repro- 
bati  Bunt.Sicut  autem  in  EvangeIio,quBmvis  verum 
ait  omnino  quod  dicLa  sint  vera  esse  creduntur; 
quoniam  multa  a  Judnis  fatga  et  impia  dicta  esse 
veras  Evangelii  Scripturatestatur:sic  in  hoc  libro, 
ubi  muttte  personn  locutsc  esae  narrantur,  non  so- 
tum  quid  dicatur,sed  a  quo  etiam  dicatnr  coDside- 
randum  est ;  ne  paseim  qus  in  sancto  tibro  quolibet 
scripta  aunt  recipientes,  cogamur  fateri,quod  absit, 
veraet  justa  fuiBse,  quse  maritosancto  mutier  insi- 
pieuB  Buggerebat.ut  aliquid  adveraus  Deum  laquens 
abiltaintalerabitipcBnamoriendotiberarelurfM.ii,^). 
Quod  non  ideo  dixerim,quia  itli  amici  a  Dominore- 
probati,  et  ab  ipso  aancto  Dei  servo  merito  culpati, 
nibil  veri  loqui  potuerunt :  aed  qnianon  omniaqua 
loouti  sunt.verapulandasunt.Quamvisenim  adver- 
aum  Job  nibit  venim  diserunt  <,poteBt  tamen  etiam 
es  eorum  verbiaaliquamaanam  sententiam  intesU- 
monium  veritatia  BBBumere,qui  novit  sapienter  dicta 
diacernere  :  aed  quando  inquirentea,  probari  nobie 
aliquid  volumua  teatimonio  sanctorum  eloquioruro, 
non  nobia  dicatur  credendum  esse  etiam  quod  in 
Evangeiio  scriptum  est,Bi  lorte  evangeliata  eum  hoo 
disiasecommemoral,oui  lides  habeoda  noneit.Nam 
diolum  est  illica  Judnis  Domino  Cbri8to,M>nnetw- 
rum  didmui,  quia  Samarilanut  et  et  dxmonium  habet 
{Joan.  VIII,  48)?  Quam  vooem  tanto  amptiuB  dete- 
stamur,quanto  nobis  Cbriatua  eatcharior :  emissam 
tomen  eeBe  a  JudiciB  dubitare  non  posBumuB,  qui 
avangeticam  narrationem  verisatmam  credimus.Ita 
nec  Evangeiiatn  derogamus  fldem  8cribenti,et  Judsi 
vocem  blaaphemantiB  essecramur.Nec  solum  impiis 
et  nefandis  hominibus,sed  nec  ipsis  in  flde  parvulis 
atque  adhuerudibu3etindoctiB,qui  forte  ibiloquen- 
tes  commemorantur,tanquam  canonic»  auctoritati 
aocommudamuB  fidem.  Neque  enim,quia  ille  onjus 
ceeci nati ocutos Uominus  aperuerat,ait,  Sdmutquia 
peccatoret  Deut  non  exaudit  [id.  is,  31),  ideo  istam 
seDtentiam  pro  evaDgetica  auctoritate  sic  debemua 
acoipere,ut  ipsis  in  Uvangelio  verbis  Domini  reeiBta- 


6T7 


SERMO  ARIANORUM. 


678 


mus  qui  cum  qui  dixit,  Domine,  propitiui  esto  mihi 
pecca(ori,magi8  justificatum  descendisae  de  templo, 
quamPhariseeumjustitias  suascommemorantemat- 
que  jactaatem,  divina  voce  Qrmavit  {Luc,  xviii,  10- 
14].Nec  Buccenseat  iste  recens  illuminatus  in  carne, 
quodeumdiximusinsuae  fldei  tyrocinio,  quando  ad- 
huc  quis  esset  qui  eum  sanaverat  nesciebat,minu8 
circumspectam  protulisse  sententiam.^ma  peccato* 
res  Deus  yum  exaudit :  cum  ipsi  Apo8toli,prd8  caeteris 
eiecti  et  Domini  lateribus  cohffirentes  ^  ejusque  ore 
pendentes,  niulta  reperiantur  improbanda  dixisse, 
quscommemorareproIixumestfitautbeatusPetrus 
dequibusdam  verbis  suis^n^^nsolum  reprehendi,sed 
etiam  satanas  appeliari  meruerit  {Matth.  xvi,  23). 

CaPUT  X.  —  IS.Quanquam  in  comparatione  ju- 
stitiae  Dei,8i  neo  sanctiin  coelis  Angeli  justiessedi- 
cantary  non  mihi  videtur  importuna  8ententia:non 
qaia  uthoo  essent^a  justitialapsi  sunt ;  sed  quia  fa- 
cti  saDt,et-Deu8  non  sunt,tantumque  spiritualis  la- 
miniB  haberenon  possunt,quantumhabetilIe  a  quo 
facti  sunt.  Ibi  enim  eumma  justitia,ubi  summa  sa- 
pientia  :  et  hoc  Deus  est,  de  quo  dictum  est,  Soli 
tapienU  Deo  {Rom.  xvi,  27).  Sed  alia  quaestio  est, 
qaantam  justitias  ipsius  capiant  Angeli,  quantum- 
que  noD  capiant.  Gujus  enim  participatione  jasti 
BUDty  ejus  comparatione  nec  justi  sunt. 

CAPUTXI.  —  44.  Sed  alia  e8t,ut  dixi,  ista  quae- 
Btio  ;  alia  de  sideribuset  sole  et  luna,utrum  vei  ra- 
tiooaleshabeantspiritusinhisconspicuiscorporibus 
locidisque:  qu»  corpora  essequi  dubitat,  quid  sit 
omnioo  corpus  ignorat.  Neque  ista  multum  ad  nos 
pertioent,uteasummostudioindagarecuremu8,quaB 
remota  sunt  a  sensibus  nostris  et  ab  intellectu  inflr- 
mitatifl  humanaB,nec  in  ipsisScripturisitaposita^ut 
nobis  eorum  sit  mandatacognitio.Imo  veroneprae- 
cipiU  suspicione  in  fabiilas  sacrilegas  irruamus,cla- 

^  Blc  cum  Mss,  (cwn  ipsi  spostoii  Domini,  prx  agteris 
electi  ei  iateribus  cohserentes.) 


mat  Scriptura  divina,  Altiora  tene  quxsierisUt  for- 
iiora  te  ne  scrutatus  fueris;s€d  quse  tibi  prxcepit  Do- 
minus,  illa  cogiia  semper  [Eccli,  iii,  22)  :  ul  magis 
in  istis  temeraria  pr8Bsumptio,cauta  ignoratio  cul- 
panda  videatur.  Cerle  ait  Apo8tolu8,Stve  Sedes^sive 
DominationeSySivePrincipatuSfSiverotestates{ColossAf 
16).  Et  esse  itaque  Sedes,  Dominationes,  Principa- 
tus,PotestatesinoGelestibus  apparatibus,  flrmissime 
credcetdifferreintersealiquidindubitatafldeteneo: 
sed.quod  me  contemnas,  quem  magnum  putas  esse 
doctorem,quaBnam  isla  sint.etquidinter  sedifTerant 
nescio.  Nec  ea  sane  ignorantia  periclitari  me  puto, 
sicut  inobedientia,si  Domini  prascepta  neglexero;et 
ideo  puto  Spiritu  Dei  per  auctoresnostros,8criptores 
sanctorum  eloquiorum,  non  plene  exposita,sedra- 
ptim  tacta  atque  perstricta ;  ut  si  cui  forte  tali  qua- 
les  008  sumus,  per  altiorem  revelationem  aliquid 
hujusmodi  fuerit  demonstratum,  non  se  inferiores 
fuisse  credat  eos^perquos  nobis  canonicarum  Scri- 
pturarum  sancta  praeconia  ministrata  sunt.  Quao- 
tum  enim  quisque  sciendo  profecerit,  tanto  se  in- 
fra  illas  Litteras  inveniet,  quas  Deus  tanquam  fir- 
mamentum  supra  omnia  humana  corda  constituit. 
Non  itaque  opus  est  plus  sapere,  sed  sapere  ad  tem^ 
perantiam,  sicut  uniquique  Deus  partitus  est  mensu- 
ram  fidei  {Rom,  xii,3).Docebunt  te  ista  fortasse  doc- 
tiores,si  ad  illos  afferas  tantamdiscendi  scientiam» 
quantam  sciendi  habes  curam ;  ne  incognita  pro 
cognitis  opineris ;  oe  non  credenda  credas,  vel  cre- 
denda  non  credas.  Tmo  docebit  ille  unus  Magister 
et  verus,  sive  per  illos,  sive  quibus  modis  voluerit, 
qui  te  pro  sua  Ecclesia  laborantem  intus  inspicit, 
ubi  el  boo  in  te  contulit :  ipse  reserabit  latius  ve- 
ritatem,  qui  pulsantem  pervidet,  quam  donare  di- 
gnatus  est,  charitatem  (a). 

(a)  Hic  desinit  Traclatus  in  ruelioribas  Mss.  Reliq^ai 
trigiota  circiter  Tersus  qai  superaddantur  in  excasis, 
translati  huc  faerant  ex  fine  epistolee  Augustini  ad  liie- 
rooymum,  olim  28,  nanc  166. 


AUGUSIINI  SCRIPTIONES  ALIjE  ADVERSUS  PRISCILLIANISTAS  H^  SUNT  : 


Ilf  TOHO,  U, 

^istola  ccxxxvii,  ad  Ceretium  epiecopum. 


llf  Toao  Yl, 

Cootra  Meodacium  liber  ad  CoDseotium. 


IN  SUBSEQDENTEM  LIBRUM, 

Videlib. 2,  cap.  52,  RetractatioDum,  tam.  1.  col,  650,  verbisjuiev  hsec  (a),  usque  ad  co/. 65 l,t;eriu, 

Hac  disputatioue  respODdeo.    M. 

(a)  Ipsum  tempas  iodicat  Gestorum  cam  Emerito  dooatista  apod  Cfiesarem,  de  qaibas  io  proxime  aotecedeote 
HetractatioDom  capite  :  qufie  Gesta  coosignantur  Uooorio  XII  et  Theoeosio  VIII  CosB.Itaque  aabseqaens  liber  per- 
tioet  ad  aooam  Chriati  418.  lo  aotiquis  codicibus  tltalum  habet  :  c  Liber  Aarelii  Augastini  respoodentis  c«otra 
I^rfidiam  Ariaoorum.  » In  Retractatiooum  exemplaribus  :  «  Contra  sermonem  Ariaooram.  » 


SERMO  ARIANORUM 

Obi  nomeri  propterea  suot  locia  siogalis  aoootati,  ot  eam  respooaio  legi  coBperit,  qai  volaerit  atteodat,  utrum 
^aeloGo  apte  diligeoterque  responsum  sit;  quia  eotdem  oumeros  habetetiam  ipsa  respoosioiper  qaos  cuiloco 
'^pondeatur  appareat. 

1.  Domious  Doster  Jesus  Ghristus,  Deus  uoige-  2.  Voluotate  Dei  et  Patris  sui  aote  omoia  ssoula 
^tos»  primogeoitus  totius  creatiools,  coostitutus. 


679 


SBRMO  ARIANORUM. 


680 


3.  Voiantate  et  prscepta  ipsius,  ccBlestia  et  ter* 
restria,  visibilia  ct  invisibilia,  corpora  et  spirU 
tu8  ex  nullis  exstantibus,  ut  essent,  sua  virtute 
fecit. 

4.  Et  antequam  faceret  universa,  ooQnium  futu- 
rorum  Deus  et  Dominu3,rex  et  creator  erat  constitu- 
tus»  et  omnium  futurorum  in  naturahabens  praea- 
cientiam,etin  faciendo  in  omnibus  exspectansPatris 
jussionem  ;  ipse  voiuntate  et  prsecepto  Patris  des- 
cendit  de  cgbIo,  et  venit  in  hunc  mundum,sicut  ipse 
ait :  Nec  enim  a  me  ipso  veni^sed  ille  me  misit  {Joan. 
VIII,  42). 

5.  Et  quia  de  omnibus  spiritualibus  et  rationali- 
bus  gradibus,  propter  qualitatem  ^  et  fragilitatem 
corporis,paulo  minus  ab  Angelis  inferior  minoratus 
homo  videbatur  (Psal,  vni,  6)  :  ne  se  vilem  spera- 
ret,  et  de  salute  sua  ^  desperaret,  Dominus  Jesus 
honorans  facturam  suam,  dignatus  est  humanam 
carnem  suscipere  ;  et  ostendit '  quia  non  est  homo 
viiis,  sed  pretio8us,sicut  scriptum  est :  Magnus  ho- 
mo  et  preliosus  vir  (Prov.  xx,  6,  sec,  LXX).  Et  ideo 
solum  hominem  Patri  euo  hsredem,  sibi  enim  co- 
h«redem,facere  dignatus  est ;  ut  quod  minus  acce- 
perat  in  natura,  pius  haberet  in  honore. 

6.  Cum,  inquityvenit  pleniiudo  temporis^misit  Deus 
Filium  suum  natum  ex  muliere  {Oalat,vr,  4).Ipse  qui 
voiuntate  Patris  carnem  8uscepit,ipse  et  voluntateet 
prseceptoipsius  in  corporeconversatus  est.sicut  ipse 
ait :  Descendi  de  coslo,  non  ui  faciam  voluntatem 
meam^ed  voluntatem  ejus  qui  me  misit  (/oan. vi,38). 
Ipse  etvoluntatePatris  triginta  annorum  baptizatus 
voce  et  testimonio  Patris  manifestatus  {Luc.  iii,2i- 
23),  voluntate  et  prscepto  Patris  Evangeiium  regni 
coBlorum  pradicabat,  sicut  ipse  ait :  Bt  aliis  civitO' 
tibus  oportet  me  Evangelium  prsedicare ;  in  hoc  enim 
missus  sum  (Id  iv,43) ;  et :  Ipse  mihi  mandatum  de- 
d'A  quid  dicam^  aut  quid  loquar  (/oan.xii,  49).  Et  sio 
voiuntate  et  prtecepto  Patris  ad  passionem  et  mor- 
tem  properavit,  sicul  ipse  ait  :  Pater  iranseat  calix 
iste  ame  :  non  tamen  quod  ego  volo^  sed  quod  tu  vis 
{Matth,  XXVI,  39).  Et  Apostolo  asserente  et  dicente : 
ObedienSf  inquit,  factus  Patri  usque  ad  mortem^mor- 
tem  autem  crucis  {Philipp.  ii,  8). 

7.  Is  et  in  cruce  pendens,  voluntate  et  pracepto 
Patriscarnemhumanam,quam  desanctavirgine  Ma- 
ria  suscepit,in  manushominum  dereliquit,etdivini- 
tatem  suam  in  manus  Patris  commendavit,dicens; 
Pater^in  manus  tucts  commendo  spiritum  meum  {Lue, 
xxiii,  46).  Quia  Maria  moriturum  corpus  peperit, 
Deus  autem  immortalis  immortalem  Fiiium  genuit 
Ergo  mors  Ghristi  non  diminutio  est  divinitatis,8ed 
deposttio  corporis.Sicuti  enim  generatio  ejusex  vir- 
gine  non  fuit  corruptio  dealitatis  ipsius.sed  suscep- 
tio  corporis,  ita  et  in  morte  ejus  non  fuit  passio  et 
defectio  dealitatis  ipsius,sed  separalio  carnis  ejus. 
Sicuti  enim  qui  indumentum  conscindit,induto  facit 


*  Ita  M60.  Editi  vero,  inHrmitatem. 

*  In  Mss.,  et  de  sanitnte  sua, 

*  Er.  Lugd.  Ven.  Lot.,  ostendere.    M 


injariam ;  ita  et  qui  carnem  ejus  crueiflxerunt,  di- 
vinitati  ipsius  contumeiiam  intulerunt. 

8.  Is  qui  voluntate  et  praecepto  Patris  totam  dis- 
pensationem  adimplevit,  voluntate  et  precepto  Pa- 
tris  corpus  suum  a  mortuis  suscitavit ;  el  cum  ipso 
corpore,  ut  pastor  cum  ove,  et  sacerdos  cum  obla- 
tione,  et  rex  cum  purpura,  et  Deus  cum  templo  a 
Patre  assumptus  est  in  gloriam. 

9.  Is  qui  voluntate  Patris  descendit  et  ascendit, 

voluntate  et  prsBcepto  Patris  sedet '  ad  dexteram  ejuB 

audiens  Patrem  sibi  dicentem  :  Sede  ad  dexteram 

meam,  donec  ponam  inimicos  iuos  scabellam  pedum 

tuorum  {PsaL  cix,  1).  Qui  voiuntate  et  praecepto 

Patris  sedet  ad  dexteram  ejiis,  is  voluntate  et  pre- 

cepto  Patris  in  consummationessculi  venturuB  est 

Apostoiovociferante  et  dicente  ;  Et  ipse,  iequit,Do- 

minus  in  jussu,  in  voce  archangeli,et  in  iuba  Dei  de- 

scendet  de  coelo  (I  Thess,  iv,  15).  Is  qui  voluntate  et 

preecepto  Patris  veniet  *,  voluntate  etpraBcepto  Pa- 

tris  judicaturus  est  totum  mundum  in  ffiquitate,et 

redditurus  singulis  secundum  fidem  et  opera  sua ; 

sicut  ipse  ait,  Pater  judicat  neminem,  sed  omne  judt- 

cium  Fitio  dedit :  item,  Sicuti  audiojudico,  etjudi- 

cium  meum  verum  est ;  quia  non  quaero  voluntatem 

meam,  sed  votuntatem  ejus  qui  me  misit  {Joan.  v,22» 

30).  Unde  et  in  judicando  Patris  prssentiam  pras- 

ponit,  et  suam  divinamdignitatem  et  pote^tatem 

secundam  postponit,  dicens  :  Venite^  benedicti  Po- 

tris  mei  {Matth,  xxv,  34).  Ergo  justus  judex  est  Fi- 

lius  :  judicantis  vero  honor  et  auctoritas,Patri8  im- 

periales  leges ;  sicuti  et  Spiritus  sancti  ofGciosa  ad- 

vocatio  et  consolatio.  Unigeniti  Dei  justi  judicis 

est  dignitas. 

10.  Ergo  Filius  a  Patre  est  genitus  :  Spiritus  san- 
otus  per  Fiiium  est  factus. 

ll.Filius  Patrem  praedicat  :  Spiritu8  sanctus  Fi* 
lium  annuntiat. 

12.  Primumetprscipuumopusest  Filii,genitori8 
gloriam  revelare  :  primum  et  praecipuum  est  opus 
Spiritus  sancti,  in  animas  hominum  Christi  digni- 
tatem  manifestare. 

13.  Filius  testis  est  Patris  :  Spiritus  testis  eat 
Filii. 

14.  Filius  mittitur  a  Patre  :  SpirituB  mittitar  a 
Filio. 

15.  Piiius  minister  est  Patris  :  Spiritus  sanotus 
minister  est  Filii. 

16.  Filius  jubetur  a  Patre :  Spiritus  sanctus  ju- 
betur  a  Filio. 

17.  Fiiius  subditus  est  Patri :  Spiritus  sanctuB 
snbditus  est  Fiiio. 

18.  Filius,  quae  jubet  Pater,  hflec  operatur  :  Spi- 
ritus  sanctus,  qoss  mandat  Fiiius,  haec  ioquitur. 

19.  Filius  adoratethonoratPatrem:Spiritu88an- 

ctus  adorat  et  honorat  Filium  :  ipso  Pilio  dicente, 

Paicr,ego  te  honorificavi  super  terram.  opus  quod  de- 

disti  mihi  consummavi  {Joan.  xvii,  4) :  et  de  Spiritn 

sanctoait,///^  me  honorificabit^quiademeo  aecipiet^  ei 

«  M86.  hic  et  infk^a  habent:  sedU. 
H^   Lic.  Mss.  At  aditi,  vmtl. 


1  •■ 


681 


SERMO  ARIANORUM. 


682 


annuntiabii  vobis  (Joan,  xvi,  14). 

20.  Filius  a  se  non  potest  facere  quidquam  [Id,  v, 
19),  sed  in  omDibusPatris  exspectat  nutum.Spiritus 
a  86  ioquitur,  sed  inomnibus  Cbristi  ezspectat  pr8B- 
ceptum :  Non,\nquiifaseloquetur;$edqu(KcumqueaU' 
dierit  loquetur,  et  ventura  annuntiabit  vobis  {Id.  xvi, 
13). 

21.  Filius  pro  nobis  interpeliat  Patrem  :  Spiritus 
pro  nobis  postulat  Fliium. 

22.  Totius  bonitatis  et  sapientisBetvirtutisPatris 
viva  et  vera,  propria  et  oondigna  imago  estFilus :  to- 
ttas  sapientiae  et  virtutis  Filii  manifestatio  est  Spi- 
ritus. 

23.  Non  est  pars  nec  portio  Patris  Filius,  sed  pro- 
priufl  et  dileotissimus,  perfectus  et  pienus  unigeni- 
tas  Filius.  Non  est  pars  nec  portio  Filii  Spiritus.sed 
primum  et  prsecipuum  opus  unigeniti  Dei  prsB  ca- 
teris  universis. 

24.  Pater  major  est  Filio  suo  :  Filius  inoompara- 
biliter  major  et  melior  est  Spiritu. 

25.  Pater  Deus  et  Dominus  est  Filio  suo  :  Filius 
Deus  et  Dominus  est  Spiritui. 

26.  Pater  immobiliter  et  impassibiliter  volens  Fi- 
lium  genuit:  Filiussine  labore  et  faligatione  sola 
virtute  sua  Spiritum  feoit. 

27.  Filius  ut  sacerdos  adorat  Deum  suum,  et  ab 
omnibus  adoraturut  Deus  et  creator  omnium:Pa- 
ter  vero  solus  nullum  adorat,  quia  nec  majorem, 
nec  equalem  babet  quem  adoret :  nulli  gratias  agit, 
quia  nullius  beneOcium  consecutus  est ;  omnibus 
utessenl  ob  bonitatem  suam  donavit,  ipse  quod 
est  a  nemine  accepit.  Ergo  haBc  trium  substantia- 
rom,  Patris,  et  Fiiii.  et  Spiritus  sancti  distinctio, 

^  trium  rerum,  Dei  ingeniti,  et  Dei  unigeniti,  et 
Spiritus  advocati  diiferentia  :  et  PaterDeus  etDo- 
jcninus  est  Filio  suo,  et  omnium  quas  per  virtutem 
f  ilii  volunlate  ipsius  facta  sunt  Filius  minister  et 
m  ummus  saoerdos  est  Patris  sui :  omnium  vero  ope- 
suorum  Dominus  et  Deus  est,  Patre  volente. 

28.  Et  sicuti  nemo  potest  sine  Filio  ad  Patrem 
^Taosire,  ita  et  nemo  potest  sine  Spiritu  sanoto  Fi- 

iom  in  veritate   adorare :  ergo  in  Spiritu  sancto 
v.doratur  Filius. 

29.  Per  Filium  glorificatur  Pater. 

30.  Spiritus  ssncti  opus  et  diligentia  est  sanctifi- 

care,  et  sanctos  custodire,  et  non  solum  rationabi- 

^  ia,  ul  quidam  putant,   sed  et  irrationabilia  piura 

^aDctificare  :  et  eos  qui  ceciderunt  propter  suam 

Hegligentiam,  ad  pristinum  statum  reparare:  igno- 

^intes  docere,  obliviscentes  admonere,  peccantes 

^rguere»  pigros  hortari,  de  salute  sua  oogitare  et 

Bollicite  agere,  errantes  ad  viam  veritatisdeducere, 

inflrmos  curare  et  fragilitatem  corporis  per  alacri- 

tatem  anim»  continere,  et  ad  amorem  pietatis  et 

l      cistitatis  confirmare,  et  omnes  illuminare;  super 

k      omnia  fidem  et  charitatem  praebere  singulis,  pro 

^    itodio  quoque  et  diligentia,  pro  sinceritate  et  sim- 

■    piidtate  mentis,  pro  mensura  fidei  et  merito  con- 

B    Hnationis  gratiam  ad  utilituiem  dividere,  unus- 

B  ^isqae  in  quo  opere  et  proposito  fuerit  habilis, 

bipso  ordinare. 

PAtaoL.  XLIL 


31.  Alium  esse  a  Filio,  et  natura  et  ordine,  gradu< 
et  affectu,  dignitate  et  potestate,  virtute  et  opera- 
tione:8icut  et  Filius  natura  et  ordine,  gradu  etafife- 
ctu,  divina  dignitate  et  potestate,  unigenitus  Deus 
alius  est  ab  ingenito. 

32.  Impossibile  ergo  est  unum  eumdemque  esse 
Patrem  et  Fiiium,  generantem  et  nascentem,  cui 
testimonium  perhibetur  et  eum  qui  testimonium 
perhibet,  mfljorem  et  eum  qui  majorem  confitetur, 
eum  qui  ad  dexteram  sedet  et  stat  et  eum  qui  se- 
dis  dedit  honorem,  eum  qui  missus  est  et  eum  qni 
misit;  neo  dicispulum  et  doctorem,  ut  ipse  docuit 
dicens,  Sicut  docuit  me  Pater,  sic  loquor  (Joan.  viu, 
28);similem  et  imitatorem,  et  eum  cujus  est  si- 
milis  et  imitator^;  eum  qui  orat,  et  qui  exaudit; 
eum  qui  susoepit  mandatum,  et  eum  quidedit  man- 
datum,et  ministratum  prfficipienti,  suppiicem  emi- 
nenti,  sul>ditum  superiori,  primogenitumsempiter- 
no,  unigenitum  ingenito,  sacerdotem  Deo  unum 
atque  eumdem  esse. 

33.  Sed  et  Deus  sine  principio  preescius  erat  se 
unigeniti  Dei  pueri  sui  patrem  futurum  :  Deum  aa- 
tem  se  futurum  nunquam  praBscivit,  quia  ingenitus 
est,  et  nunquam  coepit  nec  praecire,  nec  scire.  Quid 
est  autem  prffiscientia,nisi  futurorum  scentia  ?  Pa- 
ter  autem  generando  Flium,  ab  ipso  Filio  est  nun- 
cupatus;  et  ipso  reveiante,  abomnibus  Ghristianis 
Deus  et  Pater  unigeniti  Dei  est  cognitus,  et  magno 
major  et  bono  melior  est  manifestatus. 

34.  Et  quia  Homousiani  dicunt  Salvatorem  nos- 
trum  humilitatis  gratia  h(sc  omnia  de  Patris  pras- 
cientia,  et  de  sua  subjectione  esse  locutum,  nos 
vero  Christiani  credimus  Patre  imperante  et  Filio 
obtemperante  hflBc  omnia  esse  eum  iocutum;  dici- 
mus  et  probamusquod  hflBretici  ex  suis  dictis  argu- 
unlur  et  prehenduntur.  Si  enim  se  humiliavit,  ipsa 
humilitas  ejus  obedientiam  ostendit :  ipsa  vero ' 
obedientia  alium  supra  eminentem,  aiium  subsi- 
stentem  et  subjectum  declarat,  sicuti  ait  Apostolus, 
Bumiliavit  se^  obediens  fadus  Patri  usque  ad  mortem 
(Philipp,  II,  8).  Et  ipsa  humilitas,  ejus,  veritas  est, 
non  falsitas.  Quis  enim  vel  quando  sapiens  conten- 
tus  est  se  humiliare,  nisi  habeat  majorem  et  me- 
liorem  cui  festinet  per  humilitatem  ptacere?  tit 
egOf  inquit,  qux  placita  sunt  ei  facio  semper  (Joam, 
VIII,  29).  Semel  enim  ante  omnia  sscula  voluntate 
Dei  natus,  ad  voluntatem  ipsius  omnia  operatur. 
8i  autem  se  humilavit,  et  mentitus  est,  quod  ab- 
sit;  et  si  veritas  mentilur,  quod  impossibile  est 
ubi  quis  qusrat  veritatem  ?  Sed  veritas  nec  men- 
titur,  nec  variatur ,  qui  ob  hoo  venit  ut  veri- 
tatem  doceret ;  qui  non  est  ignoranti»  doctor, 
sed  veritatis  magister,  ut  ipse  dizit  :  Noliie 
vobis  vocare  magistros  super  terram,  unus  est  enim 
magister  vesier  Christus  (Mattn.  xxiii,  iO),  Si  autem 
dixerintquiapropter  incarnationem  suam  humilians 
80  super  terram,  propter  homines  hec  loquebatur, 

t  Er  Lugd.  Ven.  et  quem  imitatur,     M. 

s  Er.  Lugd.  Veo.  Lov.  kIc  exhibent  huDc  locum.  Bt 
eum  qui  orat  ei  qui  exaudit ;  tt  eum  qui  gratia  agit,  «t 
qui  benedicit,     M. 


683 


CONTRA  SERMONEM  AniANORDM,  S.  ADGUSTINI 


684 


ostendamus  illis  majora  et  firmiora  esse  illa  teeti- 
monia,  quse  de  subjectione  Filii  in  Scripturis  sunt 
posita,  de  iis  qude  in  Evangelio  aguntur.  Si  enim 
propter  bomines  super  terram  se  bumiliabat,  et 
non  ut  obediens  et  subjectus  filius  cum  incompa- 
rabili  dilectione  et  gratiarum  actione  Patri  suo  ob- 
sequebatur ;  quia  quantum  sublimis  est  in  potes- 
tate,  tantum  bumilis  est  in  obsequio  :  antequam 
oarnem  su8ciperet,quare  jussusobaudivit,  et  modo 
sedens  ad  dexteram  Dei  interpellat  pro  nobis  {Bom. 
VIII,  34),  et  in  corpore  constitutus  super  terram  in 
coelo  se  Patrem  rogaturum  promittebat,  dicens, 
Et  ego  rogabo  Patrem  meumf  et  alium  advocatum  da- 
bit  vobis  [Joan,  xiv,  16)f  Et  si  adhuc  in  bis  omni- 
bus  propter  duritiametcscitatem  cordis  sui  credere 
noluerint,  sed  ausi  fuerint  dicere  quod  haec  omnia 
bumilitatis  causa  fiunt,  post  consummationem  sffi- 
culi,  nisi  se  natura  et  voluntate  sciret  subjeotum 
et  obedientem,  utquid  se  humiiiaret,  ubi  propter 
bomines  humililas  necessaria  non  est?  Quod  au- 
tem  et  post  consummationem  ssecuU,  quando  illa 
omnia  fuerint  subjecta  (I  Cor,  xv,  28)  :  quia  modo 


natura  quidem  omnia  sunt  subjecta,  ut  creatara 
Greatori ;  voluntate  autem,  propter  liberum  arbi- 
trium,  non  omnia  illi  subjecta  videmus  :  tunc  vero 
in  die  judicii,  quando  in  nomine  Jesu  omne  gena 
flectetur,  coelestium,  terrestrium,  et  infernorum, 
et  omnis  lingua  confitebitur,  qui  Dominus  Jesus 
Ghristus  ingloria  Dei  Patris^  (Pktlipp,  ii,  10  11), 
omnia  sine  flne,  et  voluntate  et  natura  illi  erunt 
subjecta  :  et  ipse  post  omnium  sibi  subjectionem 
in  ea  subjectione  et  charitate  manens,  in  qua  sem- 
per,  et  ipse  ut  Filius  subjectus  erit  ei  qui  iili  sub- 
didit  omnia :  nullus  audiens  christianus  ignorat, 
quia  fides  ex  auditu,  auditus  autem  per  verbum 
Gbristi  (Rom.  x,  17) :  ut  sit  Deus  omnia  in  omni- 
bus,  semper  monarcbiam  et  potestatem  babens 
omnium,  cui  gloria  et  honor,  laus  et  gratiaruzn 
aotio,  per  unigenitum  ejus  Fillium  Dominum '  et 
Salv&torem  nostrum,  in  Spiritu  sancto,  nunc  el  per 
omnia  sscula  saeculorum.  Amen. 


1  Mb8.,  ad  ghriam  Dei  Patrit. 
*  Mis.  Deum, 


S.  AURELII  AUGUSTINI 

HIPPONENSIS  BPISCOPI 

GOHTRA 

SERMONEM  ARIANORUM 

LIBER  UNUS<*>. 


CAPUT  PRIMUM.  —  1.  Eorum  prscedenti  disputa- 
tioni  hac  disputatione  respondeo,  qui  cum  Domi- 
num  nostrum  Jesum  Ghristum  fatentur  quidem 
Deum,  sed  Deum  verum  et  cum  Patre  unum  Deum 
nolunt  fateri,  duos  nobis  inducunt  deos  diver- 
ss  disparisque  naturae;  unum  verum  alterum, 
non  verum  :  contra  illud  quod  scriptum  est,  Audi^ 
Israel;  Dominus  Deus  tuuSf  Dominus  unus  est  (Deut. 
VI,  4).  Hoc  enim  si  de  Patre  dictum  volunt  intelligi, 
sequitur  ut  Gbristus  non  sit  Dominus  Deus  noster. 
Si  autem  de  Filio,  Pater  non  erit  Dominus  Deus 
noster.  Si  vero  de  ambobus,  profecto  Pater  et  Fi- 
lius  unus  est  Dominus  Deus  noster.  Ac  per  hoc  il- 
lud  quod  in  Evangelio  scriptum  est,  Ut  cognoscant 
te  unum  verum  D^m,  et  quem  misisti  Jesum  ChriS' 
tum  (Joan,  xvii,  3) ;  hoc  eum  dixisse  accipiendum 
est,  Ut  te  et  quem  misisti  Jeaum  Ghristum  cognos- 
cant  unum  verum  Deum.  Quiaet  deChristo  dictum 
est  a  Joanne  apostolo,  Ipse  est  verus  Deus  et  vita 
xtema  (I  Joan,  v,  20). 

2.  Item  cum  dicunt  Ghristum  voluntate  Dei  et  Pa- 
tris  suiante  omnia  sascula  C(m5^t^tt(um,coguntur  confi- 


teri  Filium  Patriesse  coffiternum.Sienimaliquando 
Pater  sine  Filiofuit,  erat  ante  Pilium  aliquod  tem- 
pus,  quo  Pater  sine  illo  solus  fuit.  Et  quomodo  erat 
ante  omnia  sscula  Filius,  ante  quem  fuit  tempus 
quo  sineiilo  erat  Pater?  Porro,  si  ante  omniatem- 
poraFilius  erat  (non  enim  aliter  intelligendum  est, 
In  principio  erat  Verbum :  et,  Omnia  per  ipsum  facta 
sunt  (Joan  i,  1,  3);  quia  et  tempus  sine  aliquibus 
creaturs  motibus  non  potest  esse,et  ideo  perillum 
facta  confitemur  et  tempora,  per  quem  facta  sunt 
omnia),  procui  dubio  coaeternum  est  Patri  Filias. 
Sed  voluntate  Patris  dicunt  constitutum^  nolentes  di- 
cere  Deum  de  Deo  aequalem,  genitum  atque  co«- 
temum.  Nusquam  autem  legunt  volunt(Ue  Patris 
Filium  ante  omnia  sxcula  constitutum.  Sed  hoo 
propterea  dicunt,  ut  prior  iilo  videatur  voluntas 
Patris,  qua  eum  constitutum  volunt.  Et  argu- 
mentatio  eorum  talis  esse  solet :  inlerrogant  enim 
utrum  Pater  Filium  volens  an  nolens  genuerit ;  ut 
si  responsum  fuerit  quod  volens  genuerit,  dicant, 
Prior  est  ergo  voluntas  Patris.  Quod  autem  nolens 
genuerit,  qui  potest  dicere?  Sed  ut  noverint  quam 


ADMORITIO  PP.  BDfKDICTniOlUM. 

Vidimus  huJQS  opuBCuli  Gallicanoii  manuBcriptos  codicei  octo,  Sorbonicnm,  Germanensem,  CorbeieQsem,  Pratel* 
lensem,  MichaeliDum,  Sagiensem,  Remensis  Ecclesia  unom^  et  domini  de  Maran  Tholosatie  unum,  pr«ter  qaaloor 
Vaticanos  :  coDBuluimuB  etiam  Tarias  leciiones  Belgicomm  trium,  et  editiones  Am.  Er.  et  Lev. 

Comparavimus  prxtera  eas  omnes  eiitiones  initio  Ratr.  et  Confess.t  tom.  l,  memoratat,  M* 

laj  Scriptns  aono  Christl  418. 


-— -. ..  *_■- 


685 


LIBER  DNUS. 


686 


ineania  loquantur,  etiam  ipsi  interrogandi  sunt, 
QtrumDeusPatervolensannolensBitDeuSjNoneniin 
audebunt  eum  dicere,nolle  se  esse  Deum ,Si  ergo  res- 
ponderint  quod  volens  sitDeus.eo  modoillis  inferen- 
da  est  vanitas  sua,  qua  dici  potest  prior  illo  esse 
voluntas  ejus  :  quo  quid  dicitur  stultius? 

GAP13T  I(.  3.  Deinde  dicunt  eum  voluntate  et 
fmcepto  PatrU^ciBlestia  et  terresiria^visibilia  et  invisi' 
bilia^corpora  et  spiritus,ex  nullis  exstantibus^ut  esseni, 
tua  vir tute  fecisse, Vh'i  ab  eis  qu8erimu8,utrum  et  ipse  a 
Patre  ex  nullis  exstantibus  factus  sit,  hoc  est,  ex  ni- 
bilo.  Quod  si  dicere  non  audebunt ;  ergo  Deus  est  de 
Deo,non  ex  nihilo  factus  a  Deo.Quae  res  indicat  unam 
eteamdem  Patris  Filiique  naturam.  Neque  enim  ho- 
mo,  pecus,  avis,  piscis,  possuntejusdem  naturae  gi- 
gnere  filios,  et  Deus  non  potuit.  Si  autem  tanto  im- 
pietatis  abrupto  audebunt  ireprscipites,ut  dicant  et 
unigenitum  Filum  a  Patre  ex  nihilo  conslitutum  ; 
qusrant  per  quem  factus  sit  a  Patre  ex  uihilo  Filius. 
Non  enim  per  seipsum  fieri  potuit,  tanquam  jam 
esset  antequam  fieret,  ut  esset  ipse  perquem  fieret 
idem  ipse.Et  quid  opus  erat  euovfieri  qui  jam  erat  ? 
aut  quomodo  Oebat  ut  esset,qui  jam  erat  antequam 
fieret?  Porro,  si  per  quem  alium  a  Patre  factus  est 
qui  est  ipse  alius,  cumomniaperipsum  factasint? 
Si  autem  a  Patre  per  neminem  factus  est ;  quomo- 
do  per  neminem  aliquid  a  Patre  factus  est,  cum 
per  Filium,  hoc  est,  per  ejus  Verbum  facta  sint 
omnia  ? 

CAPUT  III.  —  4.  Et  antequam  faceret^  inquit,um- 

versat  omnium  futurorum  Deus  et  Dominus^  rex  et 

creatoreratconstitutus.etomnium  futurorumin  natura 

habens  praescientiamytt  in  faciendo  in  omnibus  exspe- 

ctans  Patrisjussionem;  ipse  voluntate  Patris  descendit 

de  ccelo:et  venit  in  hunc  mundum  sicut  ipse  ait :  «  Nec 

cnim  a  me  ipso  veni,sed  ille  memisit »  {Joan,  viii,  42). 

^ellem  isti  ut  dicerent,utrum  duosconstituantcrea- 

^ores.  Quod  si  non  audent :  unus  est  enim  ;  quoniam 

ox  ]p80,etperipsum,et  in  ipsosuntomnia  {Rom.xi, 

\) ;  unuB  quippe  Deus  est  ipsa  Trinitas,et  sic  unus 

^OB,  quomodo  unus  creator :  quid  est  quod  dicunt, 

J  xibente  Patre  creasse  omnia  Fiiium,tanquam  Pater 

lon  oreaverit,  sed  a  Filio  creari  jusserit?  Gogitent 

|ai  camaliter  8apiunt,quibus  aliis  verbis  jusseritPa- 

^r  unico  Verbo.Formantenim  sibi  in  phantasmate 

^^rdis  Bui  quasi  duos  aliquos,etsi  juxta  invicero,in 

^uis  tamen  locis  constitutos,  unum  jubentem,alte- 

^mm  obtemperantem.  Noc  intelligunt  ipsam  jussio- 

^em  Patris  ut  fierent  omnia,  non  esse  nisi  Ver- 

^am  Patris  per  quod  facta  sunt  omnia. 

Qood  autem  miserit  Pater  Filiumy  negari  non  po- 
^est.Sed  con8iderent,8i  possunt,quomodo  eum  mise- 
'nt,cumquoipsevenit.Anillementitu8estquiait:iV(m 
sum  solus,  quoniam  Pai^r  mecum  est  (Joan.  xvi,  32). 
8ed  quomodo  libet  missum  intelligant.numquid  ideo 
diversanaturaestjquiaPatermittitetmittiturFilius? 
Nisi  fortepotesthomopatermitterehominem  Qlium 
anius  cjasdemque  substantige,  et  non  potest  Deus  : 
cum  homo  missus  ab  homine  mittente  separetur, 
qnod  Dea8  non  potest.  Sed  ignis  mittit  splendorum 


suum,  neo  potest  splendor  missus  separari  ab  igne/ 
mittente  :  quamvis  et  ista  quia  creatura  est  visi- 
bilis,  non  omni  ex  parte  huic  rei  sit  comparabilis. 
Gum  enim  splendorem  mittit  ignis,longius  pervenit 
8plendor,quo  ignis  non  pervenit.  Unde  splendorab 
igne  qui  est  in  lucerna  missus,  si  loqui  posset,  non 
utique  posset  verum  dicere  in  pariete,  quo  sine  lu- 
cernaB  igne  pervenit,Ignis  qui  me  misit  meoum  est : 
potuit  autem  missus  aPatre  Filius  dicere,Pa<^  me^ 
cum  est.  Gum  igitur  hflec  a  Patre  missio  Filii  proraus 
ineffabilis  sit,nec  capi  ullius  cogitatione  possit  quo- 
modo  hinc  ostendant  Filium  alterius  atque  inferio- 
ris  essentiae,  non  inveniunt ;  quandoquidem  nec  ho- 
mo  misBus  ab  homine,  diversam  naturam  mitten- 
tis  et  missi  esse  demonstrat. 

GAPUT  IV.  —  Hic  autem  etiam  hoc  potest  intel- 
ligi,  ut  eo  ipso  a  Patre  Filius  missus  esse  dicatur, 
quod  Filius  hominibus  apparuit  in  carne,  non  Pa- 
ter.Quis  enim  mittiturillo  ubi  est?  Ubiautemnon 
est  Sapientia  Dei,  quod  est  Ghristus,  de  qua  Iegi-> 
tur  :  Attingit  a  fine  usque  ad  finem  fortiter,  et  dispo^ 
nit  omnia  suaviter  (Sap,  viii,  1)?  Gum  ergo  ubique 
sit  etiam  Filiu8,quo  mittendus  fuerat  ubi  non  erat, 
nisi  apparendo  sicut  non  apparebat  ?  Quanquam 
et  Spiritum  sanctum  missum  legamus,  qui  certe 
in  unitatem  personae  suae  naturam  non  assum- 
psit  humanam.  Neo  a  solo  Filio  missus  est,  si- 
cut  scriptum  est,  Cum  ego  iero,  mittam  iltum  ad  vo$ 
{Joan.  XVI,  7) ;  sed  a  Patre  quoque,  sicut  scriptum 
est,  Quem  mittet  Pater  in  nomine  meo  (/d.  xiv,  26) 
Ubi  ostenditur  quod  necPatersine  Filio,  nec  Filius- 
sine  Patre  misit  Spiritum  sanctum,  sed  eum  pariter 
ambo  miserunt.  Inseparabilia  quippe  sunt  opera 
Trinitatis.Solus  Pater  non  legitur  missu8,quoniam  | 
8olu&  non  habet  auctorem  quo  genitus  sit,  vel  a  quo 
procedat.  Et  ideo  non  propter  naturffi  diversitatem, ; 
quae  in  Trinitate  nulia  est,  sed  propter  ipsam  aucto- 
ritatem  solus  Pater  non  dicitur  missus.  Nam  enim 
splendor  aut  fervor  ignem ;  sed  ignis  mittit,  sive 
8plendorem,8ive  fervorem.  Quamvis  haec  longe  sint 
dissimilia ;  neo  inveniatur  aliquid  vel  in  spirituali- 
bus  vel  in  corporalibus  creaturis,  quod  ei  Trinita- 
ti,  quae  Deus  est,  merito  conferatus. 

CAPUT  V.  —  5.  Dicunt  etiam  :  Et  quia  de  ownt- 
bus  spirituatibus  et  rationalibus  gradibus,propter  qua- 
litatem  fragilitatem  corporis  paulo  minus  ab  Angelis 
inferior  minoratus  homo  videbatur  (Psal.  vni,  6) ;  ne 
se  vilem  speraret,  et  de  salute  desperaret,  Dominus 
Jesus  honorans  lacturam  suam^dignatus  est  humanam 
camem  suscipere^et  ostendere  quia  non  est  homo  vitis, 
sed  pretiosus,  sieut  scriptum  est :  •  Magnus  homo  et 
pretiosus  vir  »  {Prov.  xx,  6,  sec.  LXX).  Et  ideo  solum 
hominem  Patri  suo  hoiredem,sibi  enim  cohseredem  fa* 
cere  dignatus  est ;  ut  quod  minus  acceperat  in  naturaf 
plus  haberet  in  honore.  Hdec  dicentes,  hoo  volunt 
intelligi,  quod  humanam  carnem  sine  humana 
Ghristus  assumpserit.  Qus  propria  haeresis  ApoIIi- 
naristarum  est  :  sed  etiam  istos,  id  est,  ArianoB,in 
eorum  disputationibus^non  solum  Trinitatis  diver- 
sas  esse  naturas,  sed  etiam  hoc  sentire  deprehendi* 


X 


687 


CONTRA  SERMONEM  ARIANORCM,  S.  AUGUSTINl 


688 


mus,  quod  animam  non  habeatChrisiushumanam. 
Verum  id  in  hujus  disputationis  consequentibus  evi- 
dentius  apparebit.  Nunc  ad  haec  eorum  Terba  quie 
proposuimus  hoc  respondemuSjUt  recolant  in  Epi- 
Btola  quffi  ad  Hebrfieos  est,  de  Ghristo  esse  intel- 
lectum  quod  scriptum  esi^Minoratti  eumpaulo  minus 
ab  Angelis  {Hebr.  ii,  7)  :  et  videant  non  ad  diver- 
sitatera  et  inaBqualitatem  natur®  Patris  et  Filii  va« 
lere  «(uod  dixit,  Pater  major  me  est  {Joan,  xiv,  28)  ; 
sed  ad  illud  potiusquod  in  forma  servi  propterin« 
firmitatem,  in  qua  pati  et  mori  potuit^  minor  etiam 
Angelis  factus  est. 

CAPUT  VI.  —  6.  Item  dicunt :  «  Cum,  »  inquit^ 
iivenit  plenitudo  tempori$,misit Deus  Fitium  suum  na- 
tum  ex  muliere  » (Galat,  iy ti).Ipse  qui  votuntate  Patris 
camem  suscepit^  ipse  votuntate  et  prascepto  ipsius  in 
eorpore  conversatus  est,  sicut  ipse  ait :  «  Descendi  de 
cmtOf  nan  ut  faciam  voluntatem  meam^sed  voluntatem 
ejus  qui  me  misit  »  {Joan,  vi,  38).  Ipse  et  voluntate 
Patris  triginta  annorum  baptizatuSy  voce  et  testimonio 
Patris  manifestatus  {Luc,  iii,  21-23),  voluntate  et  prss- 
cepto  Patris  Evangelium  regni  ca^lorum  prsedicabat, 
sicut  ipse  af/,  •Et  aliis  civitatibus  oportetme  Evange» 
lium  prxdicare :  in  hoc  enim  missus  sum  » {!d,  iv,43); 
etfii  Ipse  mihi  mandatumdedit  quid  dicamtaut  quid  to- 
quar  »  {Joan,  xii,  49).  Et  sic  voluntate  et  prsecepto 
Patris  ad  passionem  et  mortem  properavit,  sicut  ipse 
ait : «  Pater,  transeat  a  me  calix  iste ;  non  tamen  quod 
ego  volo,  sed  quod  tu  vis  »  {Matth,  xxxi,  39,  59).  Bt 
Apostolo  asserente  et  dicente  :  «  Obediens,  »  inquit^ 
t  factus  Patri  usque  ad  mortemj  mortem  autem  crucis  • 
{Philipp,  II,  8).  His  testimoniis  sanctarum  Scripta- 
rarum  quid  persuadereconantur,  nisi  propterea  Pa- 
tris  et  Filii  diversas  esse  naturas,  quia  obediens 
Patri  ostenditur  Filius  ?  Quod  tamen  de  hominibus 
non  utique  dicerent  :  neque  enim  si  homo  filius 
homini  patri  suo  sit  obediens,  ideo  amborum  di- 
versa  natura  est. 

CAPUT  Vn. —  Quanquam  et  hoc  ipsum  quod  dicit 
Jesus,  Descendi  de  caslo,  non  ut  faciam  voluntatem 
meam^sed  votuntatem  ejus  qui  me  misit  [Joan,  vi,  38) ; 
ad  illud  referatur  quod  homo  primus  Adam  (ie  quo 
dicit  Apostolus,  Per  unum  hominem  peecatum  intravii 
in  mundum,  et  per  peccatum  mors  ;  et  ita  in  omnes 
homines  pertransiit,  in  quo  omnes  peccavtrunt  [Rom. 
v,  i'l]),  faciendo  voluntatem  suam,  non  ejus  a  quo 
factus  est,  universum  genus  humanum  propagine 
vitiata  culps  et  poens  fecit  obnoxium.  Unde  a  con- 
trario,perquem  Iiberandifueramus,non  fecilvolun- 
tatem  suam,8ed  ejus  aquo  missus  est.Itaquippe  hoc 
loco  dicitur  voluntas  8ua,ut  intelligatur  esse  propria 
contra  voluntatem  Dei.  Neque  enim  cum  obedimus 
Deo,  eaque  obedentia  dicimur  ejus  facere  volunta- 
tem,nolentes  id  facimus,  sed  volente8,ac  per  hoc  s) 
volentes  id  facimus,  quomodo  voluntatem  noslram 
non  facimus,  nisi  quia  illa  dioitur  volunta8,nostray 
quando  Scriptura  ita  loquitury  qu«  intelligitur  esse 
propria  contra  vol  untatem  Dei?  Hanchabuit  Adam,ut 
in  illo  moreremur  :  banc  non  habuitChristus^utin 
illo  viveremus.  De  natura  quippe  humana  hoc  recte 
dioi poteatfin  qua  ejctitJtperinobedientiam  voluntas 


propria,  quae  Dei  voluntati  esset  adversa.  Caeterum 
quod  attinetad  divinitatem  Filii.nnaeademque  vo« 
luntas  est  Patris  et  Filii :  nec  potest  ullo  modo  esse 
diversa,  ubi  est  natura  Trinitatii  immutabilis  uni« 
versa.  Ut  autem  Mediator  Dei  et  hominum  homo 
Christus  Jesus  (I  Tim.  ii,  5)  non  faceret  propriam, 
quffi  Deo  adversa  eat,  voluntatem,  non  erat  tantum 
homo,8ed  Deus  et  homo :  per  quam  mirabilem  singa- 
laremque  gratiam  humana  in  illo  sine  peccato  ullo 
posset  esse  natura.  Propter  hoo  ergo  ait,  Descendi 
de  cxlo,non  ut  faciam  voluntatem  meam^sed  votunta- 
tem  ejus  qui  me  mi&it :  ut  ea  causa  esset  taiits  obe- 
dientise,qu«  omnino  sine  ullo  pcccato  esset  bominia 
quem  gerebat,  quia  de  ccelo  descenderat ;  hoc  est, 
non  tantum  homo,  verum  etiam  Deus  erat.  Unam 
quippe  ostendit  esse  personam  in  utraque  natura, 
hoc  est  Dei  et  hominis,  ne  si  duas  faciat,  quater- 
nitas  incipiat  esse,  non  trinitas.  Quoniam  itaque 
gemina  quidem  substantia,  sed  una  persona  est, 
propterea  quod  dictum  est,  Descendi  de  coelo^  reter- 
tur  ad  Dei  excellentiam ;  quod  vero  acyunctum  est, 
non  %u  faciam  voluntatem  meam,  propter  Adam  qui 
fecit  8uam,refertur  ad  hominis  obedientlam :  utrum« 
que  autem  Christus,  id  est,  Deus  et  homo  ;  tamen 
obedientia  in  illo  que  contraria  est  inobedienti» 
primi  hominis,  secundum  id  quod  homo  est  com- 
mendatur.  Unde  ait  Apostolus  :  Sicut  enimperino- 
bedientiam  unius  hominis,  peccatores  constitutt  suni 
multi;  ita  et  per  obedientiam  unius  hominisjusti  con' 
stituentur  mutti  {Rom,  v,  19). 

GAPUT  VIII.— Nec  quia  dixit,  hominis,  separavit 
Deum,  qui  hominem  assumpsit ;  quia  sicut  dixi,et 
valde  commendandum  est,  una  persona  est.  Ipse 
namque  unus  Christus  et  Dei  Filius  semper  natura,et 
hominis  Filius  qui  ex  temporeassumptus  est  gratia: 
nec  sic  assumptus  est  u  t  prius  creatus  post  assumere- 
tur,sed  ut  ipsa  assumptione  crearetur.  Acperhoc 
propter  istam  unitatem  personse  in  utraque  natu- 
ra  intelligendam  et  Filius  hominis  dicitur  descendis- 
se  de  C(Blis,quamvis  sit  ex  ea  quae  in  terra  fuerat  Vir- 
gine  assumptus ;  et  Filius  Dei  dicitur  cruoiGxus  et 
sepultus,  quamvis  hflec  non  in  divinitate  ipsa  qua 
est  Unigenitus  Patri  costernas,  sed  in  naturs  hu- 
manffi  sit  inflrmitate  perpessus.  Nam  Filium  ho- 
minis  descendisse  de  ccelo,  ipsum  dixisse  sic  legi- 
mus  :  Nemo  ascendit  in  ccetum^  nisi  qui  de  caslo  des- 
cendit,  Filius  hominis^  qui  est  in  aelo  {Joan.  iii,  13). 
Unigenitum  vero  Filium  Dei  cruciOxum  et  sepul- 
tum,  omnesetiam  in  Symbolo  confitemur.  Unde  est 
et  illud  Apostoli ;  Si  enim  cognovisset,  nunquam  Bo* 
minum  glorise  crucifixisset  ([  Cor,  ii  8).  Banc  uni- 
tatem  person»  GhriBti  Jesu  Domini  nostri,  sic  ex 
natura  utraque  constantem,  divina  scilicet  atque 
humana,  ut  quffilibet  earum  vocabulum  etiam  ai* 
teri  impertiat,  et  divina  humanse,  et  humana  divi- 
nffi,  bealus  ostendit  Apoetolus,  ubi  nos  cum  ad  hn- 
militatem  misericordem  per  Christi  exhortaretur 
exemplum  :  Hoc  sentite^  inquit,  in  vobis  quod  et  in 
Christo  Jesu,  qui  cum  in  forma  Dei  esset,  non  mpinam 
arbitratus  esse  ssqualis  Deo ;  sed  se  ipsum  eximsni^ 
vit^  formam  servi  accipiens,  in  ebnUiludiHmn  Ikmi- 


num  factiu,et  habitu  inventut  vi  komo:  Kumiliavitie 
iptutn  factut  obedieni  lUfuc  ad  tnorlem,  morlemau- 
Um  crucit  {Philipp.  ii,5-8).Cum  ergoChriati  aonieii 
ax  eoillisit  quod  scriptum  est  io  prophetia,f/nxtf  le 
Deus,  Deus  tuut,  oleo  exullalionis  prx  pariicipiliu* 
(Psa/.  zLtv,  8)iundaa(IidquodhomoraciuEeBt  pcr- 
tiaflt  id  quod /brrnam  Kroi  accipiens  halnluettinven- 
tus  ut  homo,qiii  utique  habitua  ccopLtextempore :  de 
ipso  tameDeodemque  CbriBlo  diclum  eat.  Cum  in 
fomtaDeietiet;cam  profectoinformaDeiaatequam 
ab  illo  forma  aervi  esset  accepta,  nondum  erat 
Filins  hominia,  sed  FiliuB  Oei,  oui  Patrts  esqualitas 
rapina  non  erat.aed  naturs.Non  enim  erat  uBUrpan- 
do  elatu9,sed  boc  erat  natuB,et  ideo  veritas.Nondum 
ergo  erat  Chriatus,  quod  esse  ccepit  cuin  semelipsum 
exinanivit,  non  formaro  Dei  amittens,  aed  formam 
MTvi  accipiens. VBrum  b\  queramue,  QuiB  est  ilie  qui 
^um  tn  forma  Det  essel,iion  rapinamarbilratus  est  n- 
««  xqualis  Deof  Reapondetur  nobis  voce  apostolica, 
Cftrutui  /mi.Ergo  et  illa  divinitasbujus  humanita- 
-tia  nomen  accepit.  Item  si  qucramuB,  qnisnam  sit 
/adus  obediens  usque  admortem,mortem  auiem  cru- 
^is;  reclisBime  reBpondelur,  ille  qui  cum  in  forma 
Deiesset,  non  tapinamarbitraituesteuexqualisDeo. 
Xrgoet  ista  humaDitasilliuB  diviDitalis  □omen  ac- 
cepit.App&ret  tamen  idem  ipae  Cbristus.gemiD»  gi- 
^aa  snbalanlia,  BBoundum  quid  obedieiiB,Beoundum 
«juid  ffiqnalia  Dao ;  aecundum  quid  FUiua  hominis, 
Becandum  quid  Filiue  Dei ;  Becundumquid  dicat, 
J>aler  major  me  etl  [ioan.  iiv,  28) ;  secundum  quid, 
£go  et  Paier  unum  sumut  {Id.  x,  30)  :  secuDdum 
<]aid,  DOn  facit  ^  voluntatem  suam.sed  ejus  a  quo 
miasua  est  {Id.  vi,  38) ;  secundum  quid,  Sicut  Pater 
^uteitat  mortuot  el  vivi/icat,  sic  el  Filius  quot  vult 
■vivificaHld.  v,21). 

CaPUTIX.  —  7.  ItemBequuntnr  etdicnni:  lielin 
^ruee  pendent,  voiuntate  etprxceplo  Palris,  camem 
Jtuinanam  quam  de  sancta  virgine  Maria  itucepit,  in 
inantu  hominum  dereliquil,  et  divinitatem  suam  in 
■tnanut  Patrit  commendavil,  dicens:  Pater,  m  maniu 
tuas  commendo  tpiriium  metun  {Luc.xiu,  46).  Quia 
Jlariatiioriturumcoriiui  pepenl,  Deiu  avlem  immor- 
iiUis  immortalem  Filium  genuit.  Ergo  mori  Chritti 
jum  diminutio  estdivinilalis,  seddeposUiacorporis.Si- 
euti  enim  generatio  ejtu  ex  virgiTie  twn  fuit  corruptio 
4lealitatts*,tedstitcepliocorporis;ilaetinmorteiptius 
mm  /uit  patsio  etdefecliodeatitaiisipsiui,tedseparaUo 
earnis  ipsitu.  Sicuti  enim  qui  indumenfum  contcindit, 
indulo  facil  injuriam  ;  ita  ei  qui  camem  ipiiut  crucifi- 
xerunt,  divinilati  iptius  contumeiiam  inlulerunt.  Ecce 
inquibuB  verhissuis  omnino  manileBtanlne^are  se, 
quadadunitatempersonffiChristietiamhumanaani- 
ma  pertineat;eed  i  nCh  rlBto  carnem  etdi  vinitatem  tan- 
tnmmodo  connteri.  QuandoquidemcumpenderetiD 
ligno,illadubiait,Pafer,tnmanuffuiMcoinfn«n(fo^iri 
liuMmram,  divinitaiam  ipsam  volunt  eum  iatelligi 

*  lnxla  Er.  Lngd,  Ven,  Lov.,  faeiat.     H 
■  BdlU  boe  et  proxlmo  loco,  necvou  toprB  In  Sermo- 
M  Arlanonim,  ferebant,(iei(dff«,ubi  veteres  Mii.  eooi- 


UNUS.  690 

cammendaaBePatn.QODhnmanufflBpiritumquodeflt 

anima.  Merito  in  ista  ipsadiBputatione  superius.ubi 
volueruntinlelligiChriBtumPatrisvoluntatemfeciB- 
ae,nonauam,hinc  eum  miooriB  BtquedivBrsajpnlan- 
tesefiaenatiirx,illiid  commemorBruntquod  aM,Paler, 
transeat  a  me  calix  tste ;  ncn  tamen  quod  ego  voto,SBd 
quod  (u  vis:  illud  antem  noluerunt  quod  ait,  Tristit 
ett  anima  meausque  ad  morlem  [Matlh.  icxvi.  3938). 
Audiant  ergo  isla  commeraoranlibua  nobis :  Tristit 
ettanima  mea  luque  admortem  ; Potettatem  liabeopo- 
nendi  animam  meam  [Joan.  i,  18);  Majorem  haecha- 
ritatem  nemo  habet,  guam  ut  animamsuam  ponatpro 
amiciseuis{ld.xv,  13)  :  etqnod  deillointellezeruDt 
ApoBtoli  prophetatum,Qu0ni(imncm  derelinquetani- 
tnam  meam  ininfemo[Psal.iv,iO;  Act.  ii,  31,  eixni, 
35).EthiBatquebujuemodiaanctarumScripturarum 
teBtimoniis  non  reBistant,  fateBnturque  Christum, 
non  tanlum  carnem^sedanimam  quoquchumanam 
Verho  unigenito  coaptasae;  ut  eeset  una  persona, 
quodChriBtusest,  Verbum  et  homo:  aedipsehomo, 
KDima  et  caro;  acper  hocChristus  Verbum  anima  et 
caro.  Pt  ideo  sio  intelligeDdus  geminea  subataDtin, 
divioas  scilioet  et  humane,ut  ipBahumanaexanima 
conatet  et  carce.  Autsi  eo  moveatur  quod  scriptum 
eat.  Yerbum  caro  faclum  est  {Joan.  i,  14) ;  nec  illio 
anima  nominataeat :  iDtelligaot  caraem  pro  homiDe 
positam,  apartetotumsigniQcantelocutioniamodo; 
■icuti  eat,  Ad  le  omnis  caro  veniet  {Pial.  utiv,  3) : 
item,  Ex  operibtu  Legii  non  jtuli^abitur  omniscaro 
{ttom.  III,  20).  Quod  apertius  alioloso  dizit,  Ex  Lege 
nemo  jusiificabUur  {Galat.  iii,  11)  :  ilemque  alio, 
Non  justificatur  homo  ex  operibtu  Legis  {Id.  ii,  16). 
Ita  ergo  dizit,Omn(i  caro  ;  ac  si  diceret^Omnie  homo. 
Sic  itaque  dictum  est,  Yerbum  caro  factum  est ;  aa 
ai  dicerelur,Verhum  homofactum  est.  Verumtamen 
isti  cum  ejusaolam  humanam  carnem  velintintel- 
ligi  bominem  Cbriatum  ;  noneaim  oegabunt  homi- 
nem,  de  quo  apertissime  dicitur,  Vnus  medialorDei 
et  hominum  komo  Christui  Jeiui  (I  rim.  ii,  5) :  miror 
quod  Dolint  coDaentire,prDpterhanchumanam  quo- 
modocumque  naturam  dicipotuiBse,PofCTmn;or  me 
est:  non  propter  illam  de  qua  dictum  eet,  Ego  et 
Pater  iinum  tumui.Qala  enim  ferat,  si  quantuscum- 
qne  homo  dicat,Ego  et  Deus  unum  sumue  ?  Et  quia 
non  accipiat,  si  homo  dicat,  Deus  major  me  eatf 
Quale  illud  est  quod  ait  beatua  Joannes  :  Majorett 
Detu  corde  nostro([  Joan,  iii,  20). 

CAPUTX. --S.  Itemdiouat;  li  qui  voluntaleel 
prfcepto  Patris  tolam  ditpentationem  adimplevit,  oo- 
iuntate  etpriecepto  Patrii  eorptu  luum  a  mortuistut- 
citavit ;  et  cum  ipso  corpore,  «t  pattor  cum  ove,  ei  la- 
cerdos  cum  ohlatione,  et  rex  cum  purpura,  et  Deus 
cum  templo  a  Patre  assamptus  est  tn  gloriam.  QuEren. 
dum  est  ab  eis  qui  iata  dicunt,  qualem  ovem  paslor 
repoi^averitPatri.Si  enim  caro  sineanimaestquam 
reportavit,  quid  est  ovis  ista  Diai  terra  aine  aeasu, 
qne  nee  agere  gratiaa  poteat?  Quia  siDQ  aDima  ca- 
roquid  poteat? 

CAPUTXI  —  9.  item  sequunturet  dicuntiii  qui 
volwitate  Patrit  dacendit  «luceNdittWtlNKWMft.f*'' 


69! 


CONTRA  SERMONEM  ARIANORUM,  S.  ADGUSTINI 


692 


cspto  Patris  sedit  ad  dexleram  ejus,  audiens  Patrem 
sihi  dicentem :  «  Sede  ad  dexteram  meam,  donecponam 
inimicos  tuos  scabellum  pedum  tuorum  »  (Psat.  cix,  !)• 
Is  qui  voluntate  et  prxcepto  Patris  sedit  ad  dexteram 
ejus  is  votuntate  et  praecepto  Patris  in  consummatione 
sxculi  venturus  esi  ,Apostolovociferante  et  dicente :  <^Et 
ipse n^inquit, «  Dominus  injussu,  in  voce  Ai changeli^et 
in  tuba  Dei  descendet  de  caslo  »  (I  Thesse  iv,  15).  Is  qui 
voluntateetprsecepto  Patris  veniet,votuntate  et  prxcepto 
Palris  judicaturus  est  totum  mundum  in  xquitate,  et 
redditurus  singulis  secundum  fidem  et  opera  sua :  sicui 
ipse  aity«  PaterjudicalneminemySed  omne  judicium  Fi- 
lio  dedit » ;  ilem.uSicuti  audiojudico.etjudicium  meum 
verum  est ;  quia  non  quaero  voluntatem  meam,  sed  Vi)" 
luntatem  ejus  qui  me  misitn{Joan  .v,  22,  30).  Undeet 
in  judicando  Patris  prsBsentiam  prwponit,  etsuam  divi- 
nam  dignitatem  et  potestatem  secundampostponit,  di- 
cens:n  Veniteybenedicti  Patris  mei^  (Matth,  xxv,  34). 
Ergo  justus  judex  est  Filius :  judicantis  vero  honor  et 
auctoritaSy  Patris  imperiales  teges  ;  sicut  et  Spiritus 
sancti  officiosa  advocatio  et  consolatio,  Unigeniti  Dei 
justijudicis  est  dignitas.^Bim  quse  superius  respondi- 
mu8,etiam  adversusistasimiliter  valent.Quod  enim 
voluntati  et  praecepto  Patris  obediens  est  Filius,  nec 
iohominibus  demonstrat  diversam  imparemque  na- 
turam,  patris  prsecipientis,  et  Olii  obedientis.  Huc 
aooedit  quod  Christus  non  tantum  Oeus  est,qua  na- 
tura  ffiqualis  estPatn  ;  sed  etiam  homo,  quanatura 
me^jor  est  Pater,cuju8  etiam  non  solum  Pater,verum 
et  Oominus  est.  Nam  inde  est  etillud  propheticum : 
Daminus  dixit  ad  me,  Fitius  meus  est  tu  (Psal,  ii,  7). 
Ibi  est  quippe  inferior  substantia  qua  Pater  major 
sit,  etservi  forma  cui  Oominus  sit.Hsc  autem  forma 
bumanitatis  ejus,  quam  manente  forma  divinitatis 
accepit,ut  ia  similitudinemhominum  Oeret  ethabitu 
inveniretur  ut  homo  (Philipp,  ii,  6,  7),  in  judicio 
quoque  apparebit,  quo  vivos  et  mortuos  judicabit- 
Ideodictum  est  de  Patre,  quod  non  judicabit  quem- 
quam,  sed  omne  judicium  dedit  Filio  (Joan.  v,   22). 
Formam  namque  in  Christo  Filiihominis  tuncabeo 
judicandi  videbuntimpii,de  quibus  dictum  est,  Vide- 
bunt  in  quem  confixerunt  (Zach.  xii,  10 ;  Joan,  xix^37). 
Dei  vero  formam  in  eodem  ipso  Christo,  qua  (Bqualis 
est  Patri,  utique  non  videbunt.  Undeprophetia  prffi- 
cessit,  Tollatur  impius,  ut  non  videat  claritatem  Do- 
mini  (Isai,  xxvi,  10).  Quiaet  ad  hoc  pertinet,  Beati 
mundo  corde,  quoniam  ipsi  Deum  videbunt  (Matth,  v, 
8).  Denique  hoc  aperiissime  testatur,ubi  dicit,Po(6- 
statemdediteijudicium  facere,  quoniamFHiumhominis 
esi(Joan,  v,  27).  Non  ergo  quoniam  Filius  Dei  est; 
nam  secundum  hoc  coseterna  illi  cum  Patre  et  una 
eademque  potestasest :  sed  quoniara  Filiushominis 
est,  quod  esse  ccepit  ex  tempore,  ut  potestas  ei  da- 
returin  tempore.Quod  non  ita  dicitur,tanquam  eam 
sibi  et  ipse  non  dederit,id  est,naiurse  in  sehumanae 
non  dederit  poiestatem  illa  quae  in  eonaturadivina 
est :  absit  hoc  credere.  Quomodo  enim  aliquid  face- 
ret  Paler,nisi  per  unigenitum  Pilium  ?Nec  gine  Spi- 
ritu  sancto,  quia  inseparabilia  sunt  operaTrinitatis, 
^cperbocguodpotestatemFiliodeditquoniamFiliiis 


hominis  esl,^per  eumdemipsumipsidedit  quoniam 
Filius  Dei  est.  Omnia  enim  per  ipsum  facta  sunt,  e^ 
sine  ipso  factum  est  nihil  (Joan.  i,  3).  Sed  honorlGoe 
etcompetenter  tribuit  Patri  quod  etiam  ipse  faci* 
ut  Deus  ;  quia  de  Patre  est  Deus.  Ipse  namque  Deus 
est  de  Deo  :  Pater  autem  Deus,  sed  non  de  Deo. 

CAPUT  XII.  —  Audivit,  inquiunt,  a  Patre,  •Sede 
ad  dexteram  meam,»  etideo  seditad  dexteramPatris  : 
tanquam  parterna  ]u8sione,non  etiam  sua  id  fecerit 
potestate.Hoc  quidem  nisi  spiritualiteracceptumfue* 
rit,FiIio  Paterad  sinistram  erii.Quidest  autemPa- 
tris  dextera,  nisi  seterna  illa  ineffabilisque  felicitaa, 
quo  pervenit  Filiushominis  etiamcarnisimmortali' 
tate  percepta  ?  Nam  si  ita  ut  raanum  Dei  Patri8,non 
secundum  lineamentacorporisqufiein  Deononsunt» 
sed  secundumefTectivam  virtutem  sapienter  etOdeli* 
ter  cogitemus.quid  intelligemus,  nisi  ipsum  Unige- 
nitum  perquem  factasunl  omnia?  De  quo  etiam  pro- 
pheta  dixit :  Et  hrachium  Domini  cui  revelatum  est 
(Isai,  Liii,  1)?  Quomodo  auiemFiliusaudit  Patrem? 
quomodum  dicuntura  Patrenrultaverbaunico  Ver- 
bo  ?  quomodo  transeunierloquiturei  quem  stabiliter 
loquitur?quomodoaIiquid  temporaliter  etdicitin 
quo  sibi  costerno  jam  erant  omnia  quse  congruis 
quibusque  temporibus  dicit  ?  Quis  haec  audeat  qus- 
rere?  quis  valeat  invenire  ?  Et  tamen,  Dm7 Dommus 
Domino  meo,  Sede  ad  dexteram  meam  (Psal.cix,  1) :  et 
quia  dictum  est,  ideotactumest.  Hoc  ergo  jam  erat 
in  Verbo  quod  Verbum  caro  factum  esi  (Joan.  i,  14). 
Etquiain  Verbo  antecarnem  jam  erat  veraciter,  ideo 
incarnecompletumestefficaciter:  quiainVerbojam 
erat  sine  tempore,  ideo  in  carne  completum  est  suo 
tempore.  In  qua  carne  ascendit  in  coelum,  qui  de 
ccelo  non  recessit  etiam  cum  inde  descendit ;  et  in 
qua  sedet  ad  dexteram  Patris  bracbium  Patris  ;  et 
in  qua  descensurus  est  ad  judicium  in  jussu,in  voce 
archangeli,  et  in  tuba  Dei  (I  Thess,  iv,  15). 

CAPUT  XIII.  —  Ubi  illi  minorem  volunt  videri 
Filii  potestatem,quiamyti55udictuse8t  descensurus. 
Sed  quaerendum  est  ab  eis,  jussu  cujus.  Si  Patris, 
interrogandisuntiierum^quibustemporalibusverbis 
jubeat  Pater  aeterno  suo  Verbo  ut  descendat  de  ccelo. 
Siquidem  ipsa  Dei  jussio  quse  flet  in  tempore  suot 
jamerat  anteomnialemporain  ipsoDei  Verbo.Quod 
si  Filius  Dei  per  hocquod  Qlius  hominisest,de8cen- 
dit  de  coelo  ;  ergo  per  hoc  quod  Verbum  est,  per 
ipsum  jubeturut  descendatdeccDlo.Nam  sinonper 
ipsum  Pater  jubet,nonergo  Paterpersuum  Verbum 
jubet  :autaIiuderitVerbum  perquod  jubeatur  unico 
Verbo.Et  miror  si  jam  illud  unicumerit,  si  et  aliud 
erit.Factse  sunt  quidem  Patris  ad  Filium  qusdam 
etiam  temporaliter  voces,sicut  de  nube  sonuit,  Tu  es 
Fitius  meus  dilectus  (Matlh.  iii,  {!):  non  tamen  ut 
Filiiis  unigenitus  per  illas  aliquid  disceret;  sed  hi 
potius  quos  ita  oportebat  audire.  Ac  per  hoc  etiam 
ille  tranReuntium  verborum  sonus  non  sine  Filio 
factus  est  Filio :  alioquin  non  omnia  peripsum  facta 
sunt.  Sed  numquid,  cam  jubebitur  utdescendat  de 
ccelo,  ialibus  sonis  et  vocibus  opus  erit,  quibua  Fi- 
liuB  patemam  noverit  voIuDtatem?  Abaiihocore* 


.v*::^ 


603 


LIBER  UNUS. 


691 


dere.Quidquid  ergo  illud  erit  quod  fieri  oportebit  ad 

Filiuin,noD  faciet  Pater  nisi  per  eumdemPilium.  Ad 

ipsum  scilicet,quia  Filius  hominiB  est  et  factus  est 

inter  omnia.Per  ipsum  autem,quia  Filius  Deiest  et 

per  illum  fiunt  a  Patre  omnia.Si  autem  quod  dictum 

68t,  In  JU8SU,  in  voce  archangeli ;  ipsius  arobangeli 

Jussum  volunt  intelligi,  sicut  verba  ipsa  videntur 

Bonare  :  quid  eis  restat^nisi  ut  Angelis  etiam  mino- 

rem  dicant  unigenitumFilium  ,quorum  jussis  obedire 

perhibetur^si  jubente  minor  estcui  jubetur?Quam- 

Yis  quod  dictum  est,  !n  jussUf  in  voce  archangeli^ 

possitetiam  sic  intelligi,ut  ipsa  vox  archangeli jussu 

Dei  fieri  accipiatur,  id  est»  ut  angelus  qui  tuba  Dei 

6886  intelligendus  est,a  DominoDeo  jubeaturemit- 

tere  vocem  suam,  quod  inferiori  creaturffi  necessa- 

rium  erit  audire,cum  Filius  Dei  descendetde  cclo. 

IpBa  est  enim  tuba  de  quadicit  alio  locoiCanet  enim 

tuba,  et  motiui  resurgefU  incorrupii  (I  Cor,  xv,  52). 

CAPUT  XIV.  —  Dixit  ergo  Filius,  Sicat  audio, 

judico  (/oa?i.v,30) :  sive  ex  humana  8ubjectione,quia 

et  Filius  bominis  est ;  sive  secundum  iilam  incom- 

xnutabilem  simplicemque  naturam,  qus  sic  est  Fi- 

liiyUt  tamen  ei  de  Patre  sit  :  in  qua  oatura  non  est 

aliud  audire^aliud  videre,  aliud  esse :  sed  quod  est 

e88e,hoc  audire,  hoc  videre.  Unde  ab  illo  ei  est  au- 

dire  et  videre,  a  quo  illi  est  ipsum  ease.  Nam  et  il- 

lud  quod  alibi  ait,iVo;t  potest  Fiiius  a  se  facere  guid- 

guaniy  nisi  quod  viderii  Patrem  fadentemt  multo  est 

ad    intelligendum  difflcilius  quam  hoc  quod  isti 

posuerunt,ubi  dixit,  Sicut  audio  judico.Si  enimfton 

polest  Filius  a  se  facere  quidquam,  nisi  quod  viderit 

M^atrem  facientem  ;  quomodo  poterit  judicare,  si  Pa- 

Irem  non  viderit  judicantem  ?  Sed  Paier  non  judi* 

€at  quemquam ;  omne  quippe  judicium  dedii  Fiiio. 

Jndicat  ergo  Filius,accepto,a  Patre,non  aliquo,  sed 

omni  judicio  ;  quamvis  Patrem  non  videat  judican- 

lem,  quia  ille  neminem  judicat.  Quomodo  igitur 

non  potest  Filius  a  se  facere  quidquam^nisi  quod  vide- 

Tit  Patrem  facieniem^  cum  judicet,  nec  Patrem  vi- 

deat  judicantem  ?  Non  enim  ait,  iVon  potesi  Fiiius 

0  $e  facere  quidquamy  nisi  quod  audierit  Patrem 

Jubentem  ;  sed,  quod  viderit  Patrem  facientem.  In 

ista  intendant,  ista  cogitent,  ista  considerent ;  el 

eorum  quodam  modo,  quantum  (ieri  potest,  excar- 

netur  intentio,  qui  carnalibus  cogitationibus  moli- 

untur  unam  Trinitatis  eamdemquenaturam  etsub- 

stantiarum  separaredistantia  Setpoteslatum  gradi- 

bu8  ordinare.  Ideo  enim  dictum  est^quod  non  faciat 

aliquid  Filius  a  se,  quia  non  est  a  se  :  et  ideo  quid- 

qnid  facit,Patrem  vidct  facientem;quia  videt  ex  ipso 

faciendi  se  habere  potentiam,  ex  quo  se  videt  exi- 

Btendi  habere  naturam.  Et  quod  ait,  se  non  posse, 

non  deflcientis  est,sed  in  eo  quod  de  Patre  natus  est 

permanentis  :  tamque  laudabile  est  omnipotontem 

Don  posie  mutari,quamlaudabile  estquodomnipo- 

tens  non  potestmori.Posset  enim  Filius  facere  quod 

non  vidisset  Palrem  facientem,si  posset  facerequod 

per  illum  non  facit  Pater :  boc  est,8i  posset  peccare, 

*  Sic  Mu.Editi  vero,  unam  Triniiaiem  eamdemque  na- 
H  iubttantiam  teparare  distantia. 


neque  natur»  immutabiliter  bonffi,quffi  a  Patre  ge- 
nita  est,  convenire.  Hoc  autem  quia  non  potest, 
non  dcHcienter  non  potest,  sed  potenter. 

CAPUT  XV.  —  Eadem  namque  sunt  opera  Patris 
et  Filii,  non  quod  Fiiius  sit  idem  ipse  qui  Pater 
est ;  sed  quia  nullum  opus  est  Filii,  quod  non  per 
eum  Pater  facit ;  nec  ullum  Patris,  quod  non  per 
Filium  simul  facientem  facit.  Quxcumque  enim  Pa* 
ier  facityhaec  eadem  Fiiius  similiier  facit  {Joan,  v,  19, 
22).  Evangelica  est  et  ista  sententia,  Filii  ipsius 
consequenter  ore  prolata.  Non  sunt  ergo  alia  Filii, 
et  alia  Patris  opera,  sed  h3^c  eadem :  nec  dissimili- 
ter  fiunt  a  Filio,  sed  similiier,  Gum  autem  non  alia 
8imilia,sed  hsc  eadem  flant  a  Filio  quae  fiunt  a  Pa» 
tre;quid  GBt,simiiiter ^nisi  non  dissimili  facilitate  S 
non  dissimili  pote8tate?Si  enim  iixc  eadem  quidem 
ambo  faciunt,  sed  alter  altero  facilius  et  potentius, 
non  utique  similiier  ea  facitFilius.Cum  veroet  hxc 
eadem  et  simiiiier,  profecto  nec  alia  sunt  Filii  quam 
Patris  opera^  nec  operantium  est  diversa  potentia. 
Nec  utique  sine  Spiritu  sancto  :  neque  enim  a  fa- 
ciendis  amborum  operibus  ulio  modo  amborum  se- 
parabitur  Spiritus.Miro  itaque  eodemque  utique  di- 
vino  modo  ab  omnibus  fiuntopera  omnium,ab  om- 
nibus  etiam  singulorum.  Nam  omnium  opera  sunt 
coslum  et  terra  oumisque  creatura.  De  Filio  quippe 
dictum  est  :  Omnia  per  ip^um  facta  sunt  {Id.  i,  3). 
Quis  autem  abSpiritu  sanctoaudeat  alienare  opera 
quarumlibet  creaturarum,quemcernitoperari  dona 
sanctorum,  de  quibus  scriptuni  est :  Omnia  autem 
hxc  operaiur  unus  aique  idem  Spiritu$,diindens  pro» 
pria  unicuique  prout  vuit  (I  Cor.  xii,  ll)?Po8tremo, 
cum  sit  ChristuB  Dominus  omnium  (/d.viii,6)et8u- 
per  omnia  Deus  benedictus  in  saecula  {Rom.  ix,  5) ; 
quid  ex  omnibus  negari  potest  etiam  Spirilussanc- 
ti  opus,  qui  est  ipsum  Cbristum  in  utero  virginis 
operatus  ?  Cum  enim  angelo  futurum  partum  sibi 
nuntianti  virgo  dixisset,  Quomodo  fiet  {stud^quoniam 
virum  non  cognosco ;  responsum  accepit,  Spiriius 
sancius  superveniet  in  te  {Luc.  i,  34,  35).  Singulo- 
rum  autem  opera  dicuntur,quae  ad  unamquamque 
eorum  manifestantur  pertinere  personam.  Sicut 
natus  ex  virgine  non  nisi  Filius  {Matth.  i,  20-25)  : 
et  vox  de  nube,  Tu  es  Fiiius  meus  dileciu3,B.d  solius 
personam  pertinet  Patris  :  et  specie  corporali,  si- 
cut  columba,  solus  apparuit  Spiritus  sanctus  {Id. 
iii,  46,  17).  Tamen  et  illam  carnem  solius  Filii,  et 
illam  vocem  solius  Patris,  et  illam  speciem  solius 
Spiritus  sancti,  universa  Trinitas  operata  est :  non 
quod  invalidus  sit  unusquisque  eorum,  sine  aliis 
quod  operatur  implere^sed  nonpotest  operatioesse 
divisa,ubi  non  solum  squalis  est,  verum  etiam  in- 
discreta  natura :  ita  ut  cum  tres  sint^et  eorum  ein- 
gulus  quisque  Deus  8it,tres  tamen  dii  nonsint.Nam 
et  Pater  Deus  est,  et  Filius  Deus  est,  et  Spiritua 
sanctusDeus  est ;  ncc  Filiusidem  qui  Patere8t,neo 
idem  Spiritus  sanctus  qui  autPater  autFilius ;  sed 
Pater  semper  Pater,et  Filius  semper  Filius,  et  am- 
borumSpiritus  nuoquam  cuiquam  eorum  autPater 
1  Editi,  facuUate.  Mbs.  aulemi  facUitate. 


695 


CONTRA  SERMONEM  ARIANORUH,  S.  AU6USTINI 


M6 


aut  Filiu8,sed  semper  uiriusque  Spiritus :  universa 
tamen  Trinitas  unus  est  Deus.  Quis  itaque  neget, 
non  Patrem,non  Spiritum  8anctum,sed  Filium  am- 
bulasse  super  aquas  (Malth.  xiv,  25)?  Solius  enim 
Filii  ^  caro  est^cujus  carnis  ilii  pedes  aquis  impo- 
siti  et  per  aquasducti  sunt.Absil  autem  in  hocsine 
Patre  fecisse  credatur ;  cum  de  suis  operibus  uni- 
versaliter  dicat,Pa/«r  atUem  in  me  manens  facit  ope- 
ra  sua  (Joan.xi\,iO)  :  aut  sine  Spiritu  sancto  ;  cum 
similiter  opussit  Filii,quod  ejiciebat dsmonia.Illius 
quippe  carnis  ad  solum  Filium  pertinentis  lingua 
erat,  qua  imperahatur  dsemonibus  ut  exirent  :  et 
tamen  dicitjti  Spiritu  sancto  ejicio  d<emonia  (Mattk, 
XII,  28).Item  quis  nisi  solus  Filius  resurrexit?  Quia 
solus  mori  potuit,  qui  carnem  habuit :  et  tamen  ab 
hoc  opere,quo  soius  Filius  resurrexit,  non  erat  Pa- 
ter  aiienus,  de  quo  scriptum  est,  Qui  suscitavit  a 
morluis  Jesum  (Galat,  i,l).An  forte  se  ipse  non  sus- 
citavit?  Et  ubi  cst  quod  ait,  Solvite  templumhoct  et 
triduo  suscitabo  illud  (Joan,  ii,  19) ;  et  quod  potesta- 
tem  se  habere  dicitponendiet  iterum  sumendi  ani- 
mam  suam  (Id.  x,  18)?  Quis  autem  ita  desipiat,  ut 
putet  Spiritum  sanctum  resurrectionem  bominis 
Ghristi  non  cooperatum,cum  ipsumhominem  Chris- 
tum  fuerit  operatus  ? 

CAPUT  XVI.  —  Est  in  homine  simile  quiddam, 
quamvis  nequaquam  illius  Trinitatis^qu®  Deus  esl, 
excellentiffi  comparandum  :  ille  enim  Deus  est,  ista 
creatura  :  habet  tamen  aliquid  etista^ubi  qualicum. 
que  modo  id  quod  de  illa  ineCTabili  Dei  naturadioi- 
tur,  possit  intelligi.  Neque  enim  frustra  non  est 
dicium ^Faciamus  hominem  ad  imaginem  tuam,tan- 
quam  Pater  Filio  loqueretur ;  aut,  ad  imaginem 
meam  :  sed  dictum  est,ad  imaginem  nostratn^Gen.i^ 
26).  Quod  ex  persana  ipsius  Trinitatis  rectissime 
accipitur.Tria  itaque  ista  ic  bominisanima  cogite- 
mu8,mea.oriam,inteliigentiam,voIuntatem  :  ab  his 
tribus  fit  omne  quod  facimus.Et  cum  tria  ista  bene 
recteque  sese  habent,  bonum  et  rectum  est  omne 
quod  tacimu8;si  nec  memoriam  decipiat  obIivio,neo 
error  intelligentiam,  nec  iniquitas  voluntatem.  Ad 
Dei  quippe  imaginem  sic  reformamur.Omne  igitur 
opus  nostrum  ab  his  tribus  Ot:  nihil  enim  agimus» 
^uodnonhffictriasimuIagant.DeindecumdesinguIis 
loquimur,  etiam  quod  ad  singula  pertinetabomni- 
bus  agitur.Neque  enim  scrmonem  quem  de  sola  me- 
moria  facimus,memoria  sola  facit :  sed  intelligentia 
voluntasque  cooperantur  eum  quamvis  ad  solam 
memoriam  pertinentem.  Hoc  et  de  duobus  csteris 
videre  facillimum  est.Nam  quidquid  de  se  ipsa  in- 
telligentia  loquitur,  sine  memoria  et  voluntate  non 
loquitur  :  et  quidquid  de  se  ipsa  voluntas  dicit  aut 
8criblt,8ine  intelligentia  memoriaque  non  faoit.Qua- 
tenus  sint  autem  ista  similia,  et  rursus  quantum 
dissimilia  illi  incommutabiIiTrinitati,quffi  Deus  est, 
longumestenucIeatissimedisputare.Sedideotantum 
boc  commemorandum  putavi,utetiam  de  ipsa  crea- 
tura  aliquid  adhiberem  :  unde  idti,  si  po88unt,intoI- 
ligant  quam  non  sit  absurdum  quod  de  Patre  et  Filio 

«  Vox»  PiHi,  abMl  a  Uu. 


et  Spiritu  sanctodicirou8,inseparabiIialieri  abom- 
nibus  opera,non  solum  ad  omneSy  verum  etiam  ad 
singulos  pertinentia. 

CAPUT  XVII.—  Sicut  audit  ergo  Filiu8,judicat : 
sive  quia  et  filius  hominis  est  ;Bive  quia  non  de  ae 
ipso  est,  sed  Verbum  Patris  est.  Quod  enim  nobia 
est,  cum  audimus,  verbum  accipere ;  boc  illi  est  a 
Palre  Verbum  esse.  Quoniam  sio  dici  potest  Pater 
dedisse  Filio  Verbum,hoce8t,ut  Verbum  sit ;  quem- 
admodum  dicitur  dedisse  Filio  vitam,  boc  est,  ut 
vita  sit.Ipse  namque  ait :  Sicut  habet  Pater  vitam  in 
senutipso,  sic  dedit  Filio  habere  vitam  in  semeUpso 
(Joan.  v,26).Non  utique  ut  aliud  sit  ip8e,aliud  vita 
quaB  in  ipso  est,  sed  ut  eadem  vita  sit  idem  ipse. 
Sicut  nec  Pater  aliud  est  quam  vita  quae  in  ipso 
est :  sed  eam  Filius  Patri  non  dedit,  quia  Patrem 
non  genuit :  dedit  autem  Pater  Filio  vitam,gignen- 
do  eum  vitam,  sicut  est  etiam  ipse  vita.  Non  autem 
8io  genuit  Verbum  tanquam  et  ipse  sit  Verbum. 
Vitam  quippe  cum  dicimus,  potest  esse  de  nuUo 
aIio,sicut  est  Patris  vita,  vel,  quod  expressius  dici- 
tur,Pater  vita,cui  de  alio  noo  estut  sit  :  cum  vero 
dicitur  Verbum,nuIIo  modo  potest  nisi  alicujus  in- 
telligi,et  illiue  utique  de  quo  est.  Non  itaque  sicut 
est  Filius  Deus  de  Deo,lumen  de  lumine,vita  de  vi- 
ta ;  ita  dici  potest  Verbum  esse  de  verbo  :  quoniam 
solus  est  Verbum  ;  et  sicut  Patri  proprium  est  ge- 
nerareVerbum,ita  Filio  propriumest  esseVerbum. 
Bt  ideo  sicut  audit  judicat ;  quia  sicut  genitum  est 
Verbum,ut  idem  Verbum  sit  veritaSy  ita  seoundum 
veritatem  judicat. 

GAPUT  XVIII.  —  Et  judicium  ejus  utique  jusium 
e$t;guia  non  quseritvoluntatem  suam^sed  voluntatem 
^us  qui  eum  misit  (/6i(i.,30}.Hoo  enim  dicen8,ad  il- 
lum  hominem  voluit  referre  intentionem  noatram, 
qui  voluntatem  suam  quffirendo,non  ejus  a  quo  faotus 
est.nonhabuitjustumjudicium  deseipso,8edju8tum 
judicium  habitum  est  deipso.Ipse  quippe  faciena  vo- 
luntatem  8uam,non  Dei,moriturum  se  esse  non  cre- 
didit :  sed  hoc  Judicium  ejus  non  justum  fuit.Deni- 
que  fecit.et  mortuusest ;  quia  judicium  Dei  justum 
est.  Quod  judicium  facit  Dei  Filius  non  quterendo 
voluntatem  rtuam,oum  sit  etiam  hominis  flliusrnon 
quiaipsiusin  judicandonullavoluntasest^quisenim 
hoc  insipientissimuB  dixerit?  sed  quia  non  ita  est  vo- 
luntas  ejus  propria.ut  sita  voluntate  Patria  aliena. 
HcRO  isti  si  cogitarent,non  carnalibus  cogitationibuB 
sicTrinitatispotestatesvelofficiagradibusimparibua 
ordinarent,  ut  tanquam  tres  homines  iniequalis  ae 
dissimilis  dignitatis  facerent,tanquamimperatorem 
Patrem,  judicem  Filium,advocatum  Spiritum  san- 
ctum.Secundum  quas  enim  judicatFiIiu8,velut  im« 
periales  leges,  Patris  esse  asserunt :  in  quibushono- 
rem  et  auctoritatem  Filii  constituunt  jndioantis^oflQ- 
ciosam  vero  advooationem  etconsolationemSpiritua 
sancti  ad  dignitatem  judicis,  hoc  est,  Dei  unigeniti 
pertinere:  tanquam  judicis  sit  digoita8,quod  habeai 
advocatum  ;  siont  imperatoris  est  dignita8,qaod  aa* 
oundum  suas  imperialea  legea  judicaturum  Judicem 
mittit.Qua  aua  oogitttioiie  ctraaU,timeB  nfttani  dl- 


697 


LIBER  UNUS. 


608 


versitatem,  de  qua  inter  nos  et  ipsos  maxima  qus- 
stio  estfin  bis  tribus  personis  demonstrarenon  pos- 
Bunt.Cum  enim  ad  bumanos  moresista  referunt,et 
ab  bumani  generis  consuetudine  quam  oogithndo 
possunt  capere  non  recedunt  (animalis  enim  bomo 
non  percipit  quae  sunt  Spiritus  Dei  |I  Cor.  ii,14J); 
quid  aiiud  nos  admonent,  nisi  quia  et  imperator, 
et  judex  et  advocatus,  bomines  sunt?  Proinde  ju- 
dex  imperatore  *■  etiamsi  potestate  minor  est,  non 
minus  bomo  est.  Nec  minus  quam  judex  homo  est 
advocatus,  etiamsi  officio  videtur  judici  esse  sub- 
jeotus.Patris  ergo  et  Filii  etSpiritu8sancti,etiamsi 
disparem  cogitant  potestatem,naturam  saltemcon- 
fiteantur  «qualem.  Quid  quod  eos  deteriore  etiam 
qoam  bumana  est,  conditione  confingunt  ?  Fieri 
enim  potest  iu  rebus  bumanis,  ut  qui  judex  fuerit 
eiiam  iroperator  (lat  :  boc  isti  in  illa  Trinitate  nec 
imperatoris  unico  Filio  praestare  dignantur.  Quod 
81  forte  ex  bumani  juris  vel  consuetudinis  formula 
ma^jestatiscrimen  etiamin  fllio  nimium  reformidant 
advocato  certe  puto  quod  concedere  debeant  ut  ad 
Judiciariam  potestatem  aliquando  perveniat.  Ne» 
boc  quidem  volunt.  Deterior  ergo  est,  quod  absit, 
in  ilia  Trinitate,quum  in  generis  bumani  mortali- 
tate  conditio. 

CAPUT  XfX.  Porro  Scriptura  sanota,  quse  istos 
divinos  actus non  difTerentia  potestatum^aed  operum 
ineffabilitate  metitur,  advocatum  nostrum  etiam  ip- 
8um  Judicem  novit,dicente  apostolo  Joanne :  Si  quis 
peecaverit^advocatuin  habemus  ad  Patrem,Jesum  Chri'- 
stumjustum  (I  Joan.iit  l).Quod  etiam  ipse  significat 
obi  dicit,  Rogabo  Palrem,  el  alium  advocatum  dabit 
tebis  {Joan.  xiv,16).  Neque  enim  esset  Spiritus  san- 
ctu8  advocatus  alius,nisi  boc  esset  et  Fiiius.Qui  ta- 
men  utinseparabilia  sua  et  Patris  opera  demonstra- 
ret,  ait,  Cum  ipse  iero,  miUam  eum  ad  vos  (M.xvi,7): 
quamvis  aIiolocodicat,(^urm  mittei  Pater  in  nomine 
meo  {!d,  xiv,26).Ubi  ostenditur  quod  et  Pater  etFi- 
lis  miserint  Spiritum  sanctum.Sicut  ostenditurper 
propbetam  quod  et  Pater  et  Spiritus  sanctus  miserint 
Filium.  Nam  quis  oisi  Filius  per  Isaiam  adventum 
saum  praenuntians  dicil  :  Audite  me,Jacob,et  Israel, 
guem  ego  vocabo  :  ego  sum  primus.ei  ego  in  astemum 
et  manus  mea  fundavit  terram,  dextera  mea  solidavit 
cselos  :  vocaboillos.et  astahunt  simul,convenient  etiam 
universi,et  audient  :  quix  illisnuntiavit  hsec?  Diligens 
^uiem  tejeci  volunlunlaiem  tuam  super  Babylonem,ut 
Mlatur  semen  Chaldxorum.  Ego  locutu^  sum,ego  ro- 
^at;^,  adduxi  illum,  si  prosperam  viam  ejus  fed.Con- 
^^riiie  ad  me.et  audite  isia  ;  nec  enim  ab  initio  in  ob- 
^^^n^ro  locutus  sum  :  cum  fiebani  ibieram,ei  nunc  DO' 
'^'SLrius  misit  me  et  Spiritus  ejus  {Isai.  xlviii,  12-16)? 
O  t^id  evidentius?EcceipBe  sedicit  missumabSpiritu 
*^^cto,  qui  fundavit  terram,  etsolidavit  coelum.  Ubi 
^^iioscitur  Unigenitus  per  quem  faola  sunt  omnia. 
^^o  Qsolatorem  vero,quod  offlcium  tanquam  persone 
^^Hmsin  illaTrinitate  isti  Spiritui  sanctodeputant, 
^eum  dicit  Apostolus,  sicut  in  Epistola  ejuslegimus 
^  Gorintbios :  is  qui  consolaiur  humiles,  consoiatus 
^  Mm^f  ad  impersiiorem. 


esi  nos  Deus  in  prmscniia  TY/i  (II  Cor.  vii,  6).  Sancto- 
rumergo  Deus  est  consolator.Ipsiquippesuntbumi- 
les:  undetresilli  viri  in  camino  dicunt,  Benedicite 
sancii  et  humilescorde,  Dominum  {Dan.  iii  ,87).  Deus 
est  itaque  Spiritus  sanctus  qui  consolatur  bumiles. 
Proinde  isti,  aut  quod  nolunt,  fatcantur  Deum  esse 
Spiritum  sanctum :  aut  si  hoc  de  Patre,  vel  de  Fi- 
lio  dictum  ab  Apostolo  voluntaccipi,desinant  con- 
solationis  tanquam  munere  proprio  separare  a  Pa- 
tre  et  a  Filio  personam  Spiritus  sancti. 

CaPUT  XX.  —  Jam  illud,  quodideo  Spiritum  san- 
ctum  Filiominoremconanturostendere,quod  istesit 
iiliustanquamjudicisadvocatus^etiambominesBan- 
ctos  eidem  mira  cxcitate  praeponunt,  de  quibus  ait 
idem  Dominus:  Sedebitis  super  duodecim  sedes.ju' 
dicantes  duodecim  iribus  Israel  {Mailh.  xix,  28).  Ibi 
respondeant,  quid  erit  Spiritus  sanctus :  cum  Filio 
Judex,  an  apud  judices  etiam  bomines  advocatus  ? 
Absit  autem  ista  afldeli  corde  vecordia,  utsit  judici- 
bus  minoradvocatusSpiritussanctus;cum  illi  utique, 
ut  judices  sint,  repleanlurSpiritu  sancto,  secundum 
quem  viventes  fluntspirituales,  Spiriiualis  enim  om- 
niajudicat  (I  Cor.  ii,  15).  Quomodo  ergo  minor  est 
Judice  qui  judices  facit,cum  facit  utjudicisillius  sint 
membra  etsuum  tempIum,diceDteApostoIo,Cor/M)ra 
vesira  membra  sunt  Chrisii  :eodemque  itidem  dicente, 
Corpora  vestra  templum  estSptriius  sanciiqui  invobis 
est  *  {Id.  VI,  15,  17)  ?  Et  tamen  si  apertissime  legerent 
in  sanctis  ScripturisSalomonem  regem  lignisetlapi- 
dibus  jussu  Dei  templum  struxisse  Spiritui  sancto, 
Deum  esse  Spiritum  sanctum  dubitare  non  possent, 
cui  tanta  religionis  servitus,  qus  latria  dicitur,  legi- 
time  exbibereturin  populoDei,ut  illi  etiam  templum 
fabricaretur ;  cum  Dominus  dicat,  Dominum  Deum 
iuum  adorabiSy  et  itii  soii  servies  {Deut.  vi,  13) :  quod 
in  graeco  est,XaTpe'j7Etc.Et  eum  negore  audentDeum, 
qui  non  ligna  et  lapides,  sed  membra  Cbristi  babet 
templum  ?  Sic  enim  Spirilum  sanctum  subjiciunt  po- 
testati  Christi,cumejus  templummem))ra  sint  Cbri- 
8ti:quemadmodum  ipsum  Filium  imperialibus  legi- 
bus  Dei,cum  ipse  sitVerbum  Dei,nec  ullo  modo  impe- 
ratorisverbum  legibus  6ubjaceat,sed  legesfaciat  (a). 
CAPUT  XXI.  —  10.  Isti  sane,  quorum  disputatio- 
nem  accepi,  cui  respondeo,  non  audent  idem  dice- 
re  factum  esse  quod  genitum  ;  et  duo  ista  discer- 
nunt,  ita  ut  a  Patre  Filium  genitum  dicant,  factnm 
vero  a  Filio  Spiritum  sanctum.    Quod  in  Scriptis 
sanctis  nusquam  legunt,   cum    Filius  ipse   dicat, 
quod  Spiritus  sanctus  a  Patre  procedat. 

H.  Ft7fus,  inquiunt,  Pairem  praedicat:  Spiritus 
sancius  Filium  annuntiat.  Quasi  non  annuntiaverit 
Filius  Spiritum  sanctum  esse  venturum,  aut  et  Pa- 
ter  non  prsdicaverit  Filium,  dicendo  :  Hic  estFilius 
meus  ditectus  in  quo  bene  complacui ;  ipsum  audite 
{Maith.  XVII,  5). 
12.  Ao  per  boc  nonsolum  Pairis*gloriamFilius, 


1  Am.  Er.  et  SU%.,  tempium  in  vobisest  Spiritus  «oitc- 
tt;  omisso,  qui  in  vobisest, 
[q)  Confer  CoJiaiionem  cum  Maximino,  Au^.  a^  14. 


699 


CONTRA  SERMONEM  ARIANORUM,  S.  AUGUSTINI 


700 


verum  eiiam  Filii  gloriam  revelatPsLier  ;  nec  solum 
FiUi  Spiritus  sanctus^  sed  etiam  Filius  manifestat  Spi- 
ritus  sancti  dignitatem. 

13.  Et  ideo  sicul  Filius,  Patri.ita  etPaterFilio  ;  et 
sicut  Spiritus  sanctusFiliOy  ita  et  Filius  Spiritui  san- 
cto  perhibet  testimonium. 

14.  A  Patre  autem  et  Filio  missus  est  Spiritus  san^ 
dus  :  et  a  Patre  et  Spiritu  missus  est  Filius, 

CAPUT  XXII.  — 15.  Filius,  inquiunt,  minister  est 
Patris:  Spiritus  sanctus  minister  est  Filii,  Nec  atten- 
dunt  quod  isto  modo  melioresfaciuntSpiritu  sancto 
Apostolos  sanctos ;  qui  cum  se  Dei  ministros  esse 
dicunt,  non  eos  utique  isti  etiam  Dei  Patris  minis- 
tros  negabunt.  Ejus  quippe  ministri  facti  sunt,  in 
cujus  nomine  etiam  baptizarunt,  id  est  Patris,  et 
Filii,  et  Spiritus  sancti.  Ac  per  hoc  secundum  isto- 
rum  vaniloquia,  melioreseruntTrinitatisministri; 
si  propterea  minor  est  Spiritus  sanctus,  quia  soiius 
minister  est  Filii. 

16.  FiliuSy  inquiunt,  jubeiur  aPatre :  Spiritussan^ 
ctusjubetura  Ft7to.Nusquam  hoc in  Scripturis sanctis 
legunt:  quamvis  obedientem  Filium  legamus  secun- 
dum  formam  servi,  quamajor  est  Pater ;  non  secun- 
dum  formam  Dei,  in  qua  unum  suntipse  et  Pater. 

17.  Legitur  itaque  in  Scripturis  sanctis  FHius  sub- 
ditusPatri.  Ibi  est  enim  forma  servi,  in  qua  et  pa- 
rentibus  hominibus  subditus  erat ;  sicut  Bvange- 
lium  loquitur:  Et  descendi*  cum  illis^et  venit  Naza' 
reth;eterat  subditus  illis  (Luc.  ii,  51).  Non  autem 
alicubi  sancta  Scriptura  dicitSpiritum  tanctum  sub' 
ditum  Filio. 

18.  Proinde  et  qu3S  jubet  Pater,  operatur  FiUus 
propter  formam  servi ;  etque  Pater  operatur,  ope- 
ratur  et  Filius  propter  formam  DeL  Non  enim  ait» 
Quaecumque  Pater  jubet,  ba;c  Filius  facit:  sed  ait» 
Quxcumque  Pater  facit  hsec  et  Filius  facit  similiter 
{Joan.  V,  19).  Porro  si  Spiritum  sanctum  ideo  hsc 
loqui  dicunt  qus  mandat  Filius»  quia  scriptum  est» 
De  meoaccipiet  et  annumiabit  vobis  {Id.  xvi,  H) :  cur 
non  et  Filius  ea  loquitur  quaemandatS^iritus  sanc- 
tUB,  cum  dicat  Apostolus,  Quae  Dei  suntnemo  scit,  nisi 
Spiritus  Dei  {l  Cor.  u,  11);  et  oum  ipse  Jesus  de  se 
ipso  impletum  esse  confirmet,  quod  scriptum  est, 
Spiritus  Domint  super  me\propterquod  unxit  me  evan- 
gelizarepauperibus{Luc.  iv,  ^8,  21)  ?  6i  enim  propter 
boc  unctus  est  evangelizare  pauperibus,  quia  Spiri- 
tas  Domini  super  eum  erat ;  quid  evangelizabat 
pauperibus,  nisi  quod  Spiritus  Domini  babebat, 
quo  repletus  erat?  Nam  et  hoc  de  illo  scriptum 
est,  quod  repletus  sit  Spiritu  sancto  {Id.  iw,  1). 

CAPUT  XXIII.  —  19.  Filius,  inquiunt,  adoratet 
honorat  Patrem :  Spiritus  sanctus  adorat  et  honorat 
FtVtutn.Hic  non  opus  est scrupulose  velle  discemere, 
interbonorare  etadorare  quiddistetipropter  formam 
enim  8er\i  dicuntur  istade  Filio.  Dicant,8ipo88unt, 
ubi  legerint  adorari  Filium  a  Spiritu  sancto.  Quod 
enim  subjiciunt  unde  hoc  probare  conentur,  quia  vi- 
delicet  scriptum  est,  Pater,  ego  te  honorificavi  super 
ierram,  opus  quod  dedisti  mihi  consummavi ;  et  de 


Spiritu  sancto.  llle  me  honorificabit  quiade  meo  acci- 
piet,  et  annuntiabit  vobis;  ad  rem  de  qua  agiturnon 
pertinet.  Honorat  enim  omnis  qui  adorat,non  autem 
adorat  omnis  qui  honorut.  Nam  et  fratrea  secundam 
Apostolum  invicem  se  honore  prfeveniunt  {Rom.  xii, 
10),  nec  tamen  invicem  adoraut.  Alioquin,  si  hono- 
riflcare,  hoc  est  adorare;  dicant,  si  placet,  qaod 
Filium  adoret  et  Pater,  et  hoc  jubente  Filio,  qui  ei 
dicit,  Honorifica  me  {Joan,  xvii,  4-5),  Quod  autem 
dixit  de  Spiritu  sancto,  De  meo  accipiet,  solvit  ipse 
qusestionem:neputaretur  quasiperquosdam  gradus 
sic  esse  de  illo  Spiritussanctus,  quomodo  estipsede 
Patre ;  cum  embo  de  Patre,  ille  nascatur,  ille  proce- 
dat ;  quffi  duo  in  illius  naturs  sublimitate  diHcemere 
omnino  difflcile  est :  ergo  ne  hoc  putaretur,  ut  dixl, 
continuo  subjeoit,  Omnia  quxhabet  Pater  mea  suntf 
propterea  dixi,  Demeo  accipiet  {Id.  xvi,  14,  15).  Ita 
sine  dubio  intelligi  volens  quod  de  Patre  accipiat. 
Sed  ideo  de  ipsius,  quia  omnia  qu»  habet  Pater» 
ipsius  sunt.  Hffic  autem  non  est  diversitatis  naturs, 
sed  unius  principii  commeodatio. 

20.  Secundum  hoc,  ita  Spiritus  sanctus  non  a  se 
ipso  loquitur,quiB.  non  est  a  se  ipso  quide  Patre  pro- 
cedit :  sicut  nec  Filius  potest  a  se  facere  quidquam, 
quia  necipse  a  se  ipso  est,  sicut  jam  superius  expo- 
8ui  :non  quod  in  omuibusnutumPatrisexspectet;noii 
enim  ait,  iVt5t  quod  viderit  Patrem  innuentem ;  sed, 
quod  viderit  Patrem  facientem  {Id.  v,  49),  secundum 
ea  quffijam  disputavimus.  Quodautem  in  omnibus 
Spiritus  sanctus  Christi  prxceptum  expectet,  ut  di- 
cunt,  legant  si  possunt.  Quodenim  dictum  est.  Non 
a  se  loquetur :  non  Q^i  dictum.  Quecumque  a  me 
audierit ;  sed,  qucecumque  audierit  loquetur  (Id.  xv  , 
13).  Cur  autem  dictum  sit  paulo  aute  jam  claruit 
ex  ipsius  quam  commemoravi  Domini  expositione, 
ubi  ait,  Omnia  quxhabet  Pater,  mea  sunt;  propterea 
dixi,  De  meo  accipiet.  Unde  autem  accipiet,  inde  est 
procul  dubio  quod  loquetur;  quia  inde  audit,  unde 
procedit.  Scit  enim  Verbum,procedendoindeunde 
nascitur  Verbum,  ita  ut  sit  communiter  Spiritus  et 
Patris  et  Verbi. 

CAPUT  XXIV.  —  Nec  moveat  quod  futuri  tempo- 
ris  verbum  est,  accipiet;  quBisi  nondum  haberet.  In- 
differenter  quippe  dicuntur  temporis  verba,quamvi8 
sine  tempore  manere  intelligalur  ffiternitas.Namet 
accepit,  quia  de  Patre  processit;  etaccipit,quiade 
Patre  procedit;  et  accipict,  quiadePatreprocedere 
nunquam  desinet:  sicut  Deus  et  est,  et  fait,  et 
tamen  initium  vel  finem  temporis,  nec  habet,  nec 
babuit,  nec  habebit. 

CAPUT  XXV.  —  21.  Filius,  inquiunt,  pro  nobis 
interpeliatPatrem;et  Spiriluspronobis  postulatFiltum, 
Sicut  legunt,  quod  Filius  inlerpellat  Patrem,  secun- 
dum  ea  qua  superius  nos  etiam  commemorantes 
disseruimus:  itainveniant  undeproferant^quodSpi- 
ritus  postuletFilium.Quodenim  dicitApo8tola8,(^u2 
enim  oremus  sicut  oportet^  nescimus ;  seiipse  Spiritus 
interpellatgemitibus  inenarrabilibusiqtUautemscruia' 
tur  corda^  seit  quid  Spiritus  sapiatf  quia  seenmdum 


701 


LIBBR  UNUS. 


702 


Deum  interpellat  pro  sanctis  {Bom.  viii,  26,27) ;  quo- 

modolibet  isti  accipiant  (multnm  enim  ad  eos  est 

hoc  sic  accipere^quemadmodum  accipiendum  est), 

non  est  dictum,InterpellatChri9tum,aut,interpellat 

Filium  :  interpellat  autem  Spiritus  sanctus  dictum 

est,quia  interpellare  nosfacit.SicutDeus  dicit,iVu7k; 

cognovi  {Gen.  xxii,  12) ;  quasi  ante  nesciebat :  quod 

quid  est  aliud,  nisi,  Feci  ut  cognoscas?  Inde  est  et 

illad  Apostoli,  Nunc  atUem  cognoscentes  Deumt  imo 

cogniti  a  Deo  {Galat.  rv,  9)  :  ne  sibi  tribuerent  quod 

cognoverant  Deum.Sic  ergo  B\i,cogniti  a  Deo^  ut  in- 

telligerent  quod  illos  gratia  sua  Deus  fecerit  cogni. 

tores  Buos.Secundum  istum  locutionis  modum  dic- 

tam  est,  Et  nolite  contristare  Spiritum  sanctum  Dei 

(Ephes.  IV,  30) :  boc  est,  nolite  nos  contristare  qu^ 

Becundum  Spiritum  Dei  contristamur  ex  vobis.Gha- 

ritate   quippe   contristnbantur,  quam   difTundebat 

Spiritus  sanctus  in  cordibus  eorum  {Rom,  v,  5),  et 

per  hoc  eos  de  malis  fratrum  tristes  ipse  faciebat. 

Denique  idem  SLposio\us^Accepistis,mqu\t,  Spiritum 

4idoptionis  filiorum^n  quo  clamamus^Abba^Pater  {Id. 

^ii,  15) :  et  alibi  eumdem  sensum  commemorans, 

Jiisit,  inquit,  Deus  Spiritum  Filii  sui  in  corda  vestra, 

€lamantem^Abba,Pater  {Galat,  iv,  6).  Quomodo  ibi,m 

^tio  clamamus,  quomodo  hic,  clamantpm,  nisi  quia 

^lamantem  hio  ait,clamare  facientem  ?  Ut  autem  se* 

candum  ipsorum  sensum  sic  accipiamus  claman- 

im,tanquam  non  clamare  nos  faciat,  sed  ipse  cla- 

met ;  ecce  dicendo,i4^6a,  Pater,  non  interpellat  Fi- 

iiam,sed  Patrem.Non  enim  audebunt  dicere  filium 

Christi  esse  Spiritum  sanclum :  nam  utique,ne  hoo 

dicerent,non  genitum  a  Filio,sed  factum  dicere  ma- 

luerunt.  Non  ergo  scimus  per  nos  ipsos  quid  ore- 

mus,  sicut  oportet,  sed  ipse  Spiritus  interpellaty  id 

estyinterpellare  nos  facitquse  sunt  secundum  Deum : 

quod  nisi  faciat,  non  oramus,  nisi  secundum  istum 

mundum,  ad  explendam  concupiscentiam  carnis, 

€t  concupiscentiam  oculorum,  et  ambitionem  sse- 

culi,  qus  non  sunt  a  Patre,  sed  ex   mundo  sunt 

^I  /oan. ii,16).QuamTis  nonnulli  id  quod  dictum  est, 

Jpte  Spiritus  interpellat  gemitibus;de  spiritu  homi- 

xis  intelligendum  arbitrentur. 

CAPUT  XXVI.—  22.Totius  bonitatis  et  sapienti» 
et  virtutis  Patris,vivam  et  veram,'propriam  et  con- 
dignamimaginemdicuntPilium.AtapostolusPauIus, 
non  virtutis  Dei  et  sapientia^  imaginem  ;  sed  Deum 
ipsam  esse  dic\i,Deivirtutemet  Dei Sapientiam{lCor. 
I,  24).  Eo  ipso  igitur  quod  imago  Patris  est  Filius, 
YirtusejusetSapientiaest.ImagoautempIenaatque 
perfecta,  id  est,  non  ab  illo  ex  nihilo  facta,  sed  de 
illo  genifa,nihilminus  babet  quam  ille  cujusimago 
est :  Patris  quippe  imago  summajd  est,ita  similis 
nt  in  ea  dissimile  aliquid  non  sit,  Filius  est  unige- 
nitus.  Non  sunt  tamen  ausi  dicere  imaginem  Filii 
Spiritum  sanctum,  sed  manifestationem.  Propter 
boc^nec  genitum,8ed  factum  ab  illo  esse  dixerunt. 
Quod  de  Scriptoris  sanctis  cmnino  non  legunt  ^ 

GAPUT  XXVII.—  23.  Qais  autem  catholicus  dixe- 
rit,  partem  Patris  esse  Filium,  aut,  partem  Filii 

t  8ie  Mss.  Editi  vero,  non  inteUiguni. 


Spiritum  sanctnm?Quod  ita negandum  putaverunt, 
tanquamiDternosetipsosullaindesitqua3Stio.Eju8- 
dem  natur»  dicimus  esse  Trinitatem,  non  aliquam 
ibi  personam  partem  cujuspiam  nuncupamiis.  Sed 
quod  ita  negant  partem  Patris  esse  Pilium,  ut  ta- 
men  dicant  proprium  et  dilectissimum,  perfectum 
et  plenum  unigenitum  Filium  :  quaBrendum  est  ab 
eis,  quos  filios  suos  facit  Deus  voluntarie,  gignens 
eos  verbo  veritatis,  cum  ad  eam  perfectionem  per- 
venerint,  ut  perfectiores  esse  non  possint,  utrum 
sint  etiam  ipsi  proprii  et  dilectissimi,  perfecti  et 
pleni  niii  Dei.  Quod  si  erunt,  nec  unigenitus  ille 
erit,quia  aequales  multos  habebat ;  sed  tantummo- 
do  primogenitus.Si  autem  non  erunt,quomodo  ac- 
cipienda  est  illius  plenitudo  atquc  perfectio,nisi  ut 
slt  prorsus  gignenti  aequalis,et  in  nulloomnino  dis- 
similis  ;  atque  ut  id  brevius  planiusque^  dicamus, 
sint  isti  filii  gratia,  ille  natura  :  quia  in  istis  est 
participatio  divinitatis,  in  illo  plenitudo  ?  Quamvis 
et  ille  quod  suscepit  hominem,  et  Verbum  caro  fac^ 
ium  est  (/oan. i,14),non  sit  natura,sed  gratia:  Verbi 
tamen,  quod  Patri  sequale  est,  permanente  natura. 
Deinde  respondeant,  quia  non  fllium,  sed  primum 
et  praecipuum  opus  Filii  prae  cffiteris  universis  di- 
cunt  esse  Spiritum  sanctum,  utrum  illi  filii  melio- 
res  futuri  sint  Spiritu  8ancto,quos vo/un/ane^^nui^ 
Pater  verbo  veritatis  {Jacobi  i,  18)  ?  Quomodo  enim 
non  coguntur  hoc  dicere,  cum  procul  dubio  melins 
sit  filios  esse  Patris,  quam  opus  Filii  ?  Haec  cogi- 
teni,  et  emendent  vanas  impiasque  blasphemias, 
atque  fateautur  in  illa  Trinitale  nullam  personam, 
prseter  quod  Filius  manens  Deus,  homo  factus  eist, 
omnino  esse  creaturam,  aut  aliquid  a  Deo  faclum  : 
sed  totum  quidquid  illud  est.summum,  verum,im- 
routabilem  Deum. 

24.  Absit  enim  ut,quemadmodum  sapiunt,  Pater 
major  sit  Filio  suo,secundum  id  quod  unigenitum 
Verbum  ejusest:sedsecundum  id  quod  Verbumcaro 
factum  est.Sed  quid  mirum,quando  in  eadem  carne 
factus  estetiam  Angelis  minor?  Absit  ut,  quemad- 
modum  blasphemant,incomparabiIiter  major  ctme- 
lior  sit  Filius  Spiritu  sancto  :  et  quod  insanissiraum 
est  credere,  templum  minoris  sint  membra  majoris. 

GAPUT  XXVIII.  —  25.  Pater  quidem,D««  et  Do- 
minus  est  Filio  suo :  quia  inest  in  eo  forma  servilis, 
quae  prophetabatur,  cum  diceretur,  Dominus  dixit 
ad  mCj  Filius  meus  es  tu  {Psal  n,  7).  Gui  etiam  in 
eadem  prophetia  dicit  idem  Filius,De  venfre  matris 
mese  Deus  meus  es  tu  {Psat.  xxi,  1 1).  De  ventre  quippe 
matris  ejus;ubi  hominem  assumpsit,Deus  ejusest. 
Qui  propter  quod  eum  non  solum  ante  ventrem  ma- 
tris,sed  ante  omnia  sscula  cofieternum  gesuit,  Pater 
ejus  est.  Ubi  autem  vel  in  somnis  audierunt  Scriptu- 
ram  sanctam  dixisse  Filium  Deum  et  Dominum  esse 
Spiritus  sancti  ? 

26.  Pater,  inquiunt,  immobiliter  et  impassibiliter 
volens  Filium  genuit:Filius  sine  labore  et  fatigatione 
sola  virtute  sua  Spiritum  fecit.O  praecipuam  laudem 
Filii  et  Spiritus  sancti  I  Quasi  nos  Pater  mobiliter  et 

^  Germaneniis  codex,  pleniusque. 


703 


CONTRA  SERMONEM  ARIANORDM,  S.  ADGUSTINI 


704 


paBBibiliter  iavitus  genuerit,qui  nos  voluntarie  ge- 
nuit  verbo  veritatis  :  aut  Filius  cum  labore  et  fatiga« 
tione  ccelum  etterram  creaveril?iEquentur  ergoista 
opera  secundum  istos.vel  Fiiio  vel  Spiritui  sancto : 
aut  si  nullo  modo  aequantur,quid  profuit  hoc  dicere, 
onde  nuUa  fltquaestio^quod  scilicet  sine  ullolabore 
et  fatigatione  vel  gignat  Pater,vel  faciat  Filius  ?Vi- 
deant  sane  quomodo  dicant,  quod  sola  virtute  sua 
FiliuB  fecerit  Spirjtum  sanctum.Istoenim  modo  co- 
guntur  fateri,aliquid  fecisse  Filium  quod  nonvide- 
rit  Patrem  facientem.  An  placet  eis  dicere,  quod 
etiam  Pater  fecerit  Spiritum  sanctumPNon  ergo  eum 
aola  virtutesua  fecerit  Filius^An  alterum  fecitprior 
Pater,  ut  posset  Filius  facere  quem  fecit,  qui  non 
potestfacere  nisi  quod  viderit  Patrem  facientem?Et 
quid  est,  quod  non  alia  similia,sed  quxcumque  Pa' 
ter  facUyhasc  eadem  Filius  /acit  simititer?  Si  haecco- 
gitare  conentur,  procul  dubio  turbabuntur  eis  om- 
nia,  qu®  sibi  carnali  cogitatione  componunt. 

CAPUT  XXIX.  —    27.  Verum   est   autem   quod 

Pater  omnibtu  quss  tunt^dedU  ut  essent ;  et  ipse  quod 

est^  a  nemine  accepit :  sed  ffiqualitatem  suam  nulli 

dedit,  nisi  Filio  qui  natus  est  de  illo,  et  Spiritui 

Bancto  qui  procedit  de  illo.  Qu»  cum  ita  sint,  non 

est  ista,  quam  volunt  isti,  difTerentia  Trinitatis  ; 

quia  indifferens  in  Trinitate  natura,  indifferens  in 

Trinitate  potentia  est:  ut  omnes  konorificent  Filium^ 

iicut  honorificant  Patrem^  quod  ipse  ait  (Joan,  v,19, 

23} ;  et  qui  volunt  pie  vivere,  Dominum   Deum 

Buum  adorent,et  illi  soli  serviant,  quod  et  antiquis 

patribus  Del  lege  preceptum  est,  nec  ullo  modo 

aliler  flere  potest,  ut  soli  Domino  Deo  nostro  ea 

quse  Deo  debetur  servitute  serviamus.Ipsa  estenim 

qusB  grsce  appellatur  XaxpeCa.   Quod  verbum  ibi 

positum  est,  cum  diceretur,  Itli  soli  servies  (Deut, 

VI,  13).  Nullo  modo,  inquam,  hoc  fleri  potest,  nisi 

ipse  DominuB  Deus  noster  universa  sit  Trinitas. 

Alioquin  istam  servituteTn,qu8B  latria  dicitur,quam 

Don  debent  servi  eis  quossecundum  carnem  domi- 

nos  habent,  sed  omnes  homines  soli  Domino  Deo 

Buo  :  hanc  ergo  servitutem  non  exbibebimus  Fiiio, 

bI  de  Patre  dictum  eat,  Et  illi  soli  servies ;  aut  non 

exbibebimuB  Patri,  si  de  Filio  dictum  est,  Et  itli 

soti  servies.  Jam  vero  si  aliquibus  terrffi  molibus 

Spiritui  sancto  templum  fabricaremus,quis  dubita- 

ret  ei  nos  lairia,  id  est,  ista  de  qua  nunc  loquor 

servitute  servire?Quomodoergo  non  ei  servitutem, 

qus  latria  dicitur,  ezhibemuB,  cui  templum  non 

facimuB,  sed  nos  ipsi  sumus  ?  Aut  quomodo  non 

et  ipse  Deus  noster  est,  de  quo  dicit  Apostolus, 

Nescitis  quia  temptum  Dei  estis,  et  Spiritus  Dei  ha- 

bitat  in  vobis  f  Et  paulo  post  :  Glori/icate  ergo  Deum 

in  corpore  vestro  (I  Cor.  vi,  19,  20).  Corpora  autem 

nostra,  templum  in  nobis  dicit  esse  Spiritus  sanc- 

ti.  Cum  igitur  et  Patri  et  Filio  et  Spiritui  Bancto 

ista,  qns  latria  vocatur,  servitute  serviamus,  au- 

diamusque  legem  Dei  praecipientem,ut  nulli  alteri, 

Bed  Boli  Domino  Deo  nostro  hanc  exhibeamus  ;  pro- 

oul  dubio  unus  et  solusDominusDeus  noster  estipBa 

1  Er.  Lugd.  Veo.  Uv.,  pseU  MiUut.     M. 


Trinitaa,  cui  uni  et  soli  talem  servitutem  pietatia 
jore  debemus. 

GAPUT  XXX.  —  28.  Sicuti  nemo  potest,  inqoiunt, 
sine  Pitio  ad  Patrem  transire;  ita  et  nemo  potestsine 
Spiritu  saneto  Filium  in  veritate  adorare  :  quasi  et 
ad  Filium  sine  Patre  quisquam  poBsit  venire,  cum 
ipse  dicat,  Nemo  cenit  ad  me^  nisi  Pater^  qui  mutl 
me,  traxerit  iltum  {Joan.  vi,  44) ;  aut  ad  Spiritum 
sanctum  sine  Patre  et  Filio  pervenire  posBemoa, 
qui  eum  nobis  sua  conferunt  gratia.Quid  est  enim 
aliud  ad  eos  venire,nisi  eos  habitantes  in  nobis  ha- 
bere?  Hoc  enim  modo  et  ipsi  ad  noB  veniunt,  com 
Deus  ubique  sit,  et  nulio  corporali  contineatur  lo- 
co.  Ipse  8alvator  dicit  de  se  et  de  Patre,  Veniemus 
ad  eum,  et  mansionem  apud  eum  faciemus  {Id.  ziv, 
23) :  et  de  Spiritu  sancto  dicit,  Nisi  ego  abiero,  ad" 
vocatus  non  veniet  ad  vos  {Id.  xvi,  7).  Quid  est  ergo 
quod  dicunt,5tcu/i  nemo  potest  sine  Filio  ad  Patrem 
transire,  ita  et  nemo  potest  sine  Spiritu  sancto  Fitium 
in  veritate  adorare  ;  et  deinde  Bubjungunt,  Ergo  in 
Spiritu  sancto  adoratur  Fitius  ^  Numquidnam  hso 
indicant  differentiam  naturarum,  de  qua  inter  dob 
et  illoB  vertitur  qucestio  7  Nam  si  nemo  potest  sine 
Spiritu  sancto  Filium  in  veritate  adorare,et  io  Spi- 
ritu  sancto  adoratur  Filius,  profecto  veritas  eai 
etiam  Spiritus  sanctus  :  quia  cum  in  illo  adoratur 
Filius,sicut  ab  eis  dictum  est,  in  veritate  adoratur. 
At  ipse  FiliuB  ait  :  tgo  sum  veritas  {Id.  xiv,6).Ergo 
et  in  se  ipso  adoratur,  cum  in  veritate  adorator. 
Ac  per  hoc  et  in  se  et  in  Spiritu  Banoto  adoratur 
FiliuB.  QoiB  autem  ita  sit  impius,  ut  inde  aeparet 
PatremY  Quomodo  enim  non  et  io  illo  adoramoBS 
io  quo  vivimuB,  movemur  et  sumus  {Act.  xvii,  28)? 
Proinde  adorari  Filium  in  Spiritu  Bancto,etiam  noB 
dicimus  :  adorari  autem  Filium  ab  Spiritu  BanctOy 
legant  si  possunt. 

CAPUT  XXXI.  —  29.  Nam  per  Filtum  glorifican 
Patrem^quiB  negat?Sed  etFiliumgloriticari  perPa- 
trem,negare  quis  audeat :  cui  dicit  ipse  Filius,  0({^ 
rifica  me;  cui  etiam  dicit,  Ego  te  gtorificavi  (Joan, 
XII,  28,  et  XVII,  5,  4)  ?  Glorificare  autem,  et  bono- 
rificare,  et  clarificare,  tria  quidem  verba,  sed  res 
una  est,  quod  groece  dicitur  8o(d![eiv  :  interpretum 
autem  varietate,  aliter  atque  aliter  positum  est  in 
latino. 

QAPmXXm.—3^.SpirUussancUopuseidiligenUa 
est,\u({m\ini,sanciificarey  et  sanctos  custodire;et  non 
solum  ralionabitiafUt  quidam  putant,sed  et  irrationa- 
bilia  plura  sancHficare :  et  eos  qui  ceciderunt  propter 
stuim  negtigentiam^adpristinum  statumrevocare;ignO' 
rantes  docere^  obliviscentes  admonere,  peccanles  ar» 
guere,pigros  hortari  de  salute  sua  cogitare  et  sollicite 
agere^  errantes  ad  viam  veritatis  deducere,  infirmos 
curare,et  fragtlitalem  corporis  per  alacritatem  animee 
continere^etadamorempietatis  et  castUati*  confirmare, 
et  omnes  iltuminare;super  omnia  fidem  et  charitatem 
prsebefe  singtUiSf  pro  studio  qtioque  et  diUgentiat  pre 
simpticitate  et  sinceritate  mentis^pro  mensura  fidei  et 

t  8ic  Am.  Er.  et  meliores  oostri  MB8.At  LoT.eaoi  ali- 
qoot  Mbs.,  et  Uhm  ad9rQmu$.W3mlm^ 


705 


LIBER  UNDS. 


706 


merito  conversationis.gratiam  *  ad  utilittUem  dividere 
et  unusquisque  in  quo  opere  et  proposife  fuerit  habilis. 
in  tpso  ordtnar^.Facitb^cquidem  SpiritussaQctus: 
sed  absit  ut  sine  Filio  faciat.  Quis  enim  sicdeviet  a 
via  veritatis,  ut  neget   a  Cbristo  custodiri  sanctos, 
lapsosautem  instatum  pristinum  reparari,ignoran- 
teBdoceri,  obliviscentesadmoneri,  peccantes  argui, 
pigros  hortari,errante8  ad  viam  veritatis  adduci,  in- 
flrmos  sanari,  cecos  illuminariy  et  oelera  qu®  isti 
Spiritui  sanoto,  tanquam  solus  ea  faciat,  tribuenda 
putaverant  ?  Ut  enim  de  csteris^ue  longum  sit,  ta- 
ceam  :  quomodo  negabunta  Gbristo  doceri  sanctos, 
quibus  idem  dicit,  Noliie  vocari  ab  hominibus  rabbi  • 
unu$  est  enim  magistervesterChristus(Matth,  xxiii,8)? 
quomodo  negabunt  a  Gbristo  illumi  nari  c«cos,de  quo 
scriptum  legunt,  Brat  lumen  verum,  q  od  illuminai 
omnem  hominem  (Joan,  i,  9)?  Spiritus  ergo  sanotus, 
aicut  sine   Cbristo   non  dooet  aut  illuminat  quem- 
quam,ita8ineGbristo  nonsanctificat  quidquam.Illud 
aotem  quod  per  propbetam  Deus  dicit,£7^  sciant  quia 
ego  sum  qui  sanctifico  eos  {Exod,  xxzi,  13) ;  eligant  a 
quo  dictum  velint  credere.Si  a  Patre,  cur  ab  eo  se- 
parant  opera  Spiritus  sancti  ',cum  sanctiHcari  sanc- 
to8  ab  Spiritu  sancto  tanquam  proprie  ac  separabi- 
literputant?  Si  a  Fiiio,8altem  ab  ipso  non  separent 
opera  sanctificatoris  Spiritus  sancti.  Si  ab  Spiritu 
sancto,  Deus  est  etiam  Spiritus  sanctus,  quod  ilii 
nolunt,  qui  per  Propbetam  dixit,  Ut  sciant  quia  ego 
sum  qui  sancti/ico  eos.  Si  autem,  quod  melius  intelli- 
gitur,  vox  illa  ipsius  Trinitatis  est  per  Propbetam, 
nullo  dubitante,  unus  est  Oeus  Pater  et   Filius  et 
Spiritos  sanctos,  ex  quo  omnia,  per  quem  omnia, 
in  quo  omnia;ip8i  gloriain  saeculassculorum.Amen 
(Bam.  XI,  36). 

CAPUT  XXXIII.  —  31.  Cum  itaque  fateamur  fleri 
ab  Spiritu  sancto.quae  ab  illo  fieri  commemoraverunt. 
non  est  ex  eo  consequens  quod  adjungunt :  Alium 
esse  a  Filio  Spiritum  sandum  natura  et  ordine^gradu 
et  affectUf  dignitate  et  potestate^  virtute  et  operations^ 
Qoandoquidem  neo  bominnm  diversa  naturaest. 
quorum  separabilia  opera  esse  possunt,  quod  Trini- 
tatis  esse  nonpossunt.  Ordoautem,gradu8,atfectu8, 
qai  invenitur  in  creaturffi  disparilitateetinfirmitate, 
niillus  est  in  illa  co»terna  et  equali  et  impassibili 
Trinitate.  Oignitas  vero,  potestas,  virtus,  quomodo 
Qon  eqQalis  est  omnibus,  qui  et  eadem  et  similiter 
operantur?  Quod  enim  dicunt  eos  operatione  diver- 
808,  boc  omnino  falsum  esse  convicimus. 

GAPUT  XXXIV.  —  32.  Quod   autem  in  isto  ser- 

iXione  subneclunt,  Impossibile  esse  ut  unus  idemque 

*i£  Pater  et  Filius,  generans  ei  nascens  ;  cui  testimo' 

^€um  perhibetur,ei  qui  testimonium  perhibei  ;major,et 

qui  majorem  confitetur ;  is  qui  ad  dexteram  sedet  aut 

^tfiCy  et  is  qui  sedis  dat  honorem ;  qui  missus  est,  et  is 

imisit;  nec  disdputus  et  doctor,  ut  ipse  docuit  dt- 

,  a  Sieuti  docuit  me  Pater^sic  loquor  »  (Joan.  vin, 

} ;  simitis  et  imitator,  et  is  cujus  est  simitis  et  quem 


«EdiU 
•  Hic  LoT( 


adduDt,  donationis ;  quod  abest  a  Mss. 
lOT.,  sanctificatorii  Spvitus  sancti. 


imitatur ;  is  qui  orat^el  is  qui  exaudit ;  is  qui  gratias 
agit,  et  is  qui  benedicit ;  is  gui  suscipit  mandatum,  et 
is  qui  dedit  mandatum;  minister^et  prsecipiens;  sup- 
plex,et  eminens  ;  subditus,  et  superior ;  unigenitus,et 
ingenitus;  sacerdos,  et  Deus:  ex  parte  aliqua  veris- 
sime  dicunt,  sed  ea  contra  Sabellianos,  non  contra 
CatbolicoB  dioant.IIli  enim  unum  eteumdemdicunt 
Filium  esse  qui  Pater  est :  nos  autem  Patrem  gig- 
nentem  et  Filium  genitum  duas  dicimus  esse  perso- 
nas,8ed  non  dueis  diversasque  naturas.   Non  ergo 
unus  et  idem  est  Pater  et  Pilius,  sed  unum  sunt 
Pater  et  Filius.  Quod  vero  megor  est  Pater,  non  per- 
tinet  ad  naturam  gignentis  et  geniti,  sedhominiset 
Dei :  secundum  quam  formam  suscepti  bominis,  et 
ad  dexteram  Patris  sedet  vel  stat,  et  orat,  et  gratia 
agit,et  sacerdos  est^et  minister  e8t,et  supplex  est,  ei 
subditus  est :  secundum  autem  formam  Dei,  in  qua 
»quali8estPatri,unigenituB  est  et  gignenti  coster- 
nus.  Et  licet  sit  primogeniius  omni  ereaturx,  quia  m 
xllocondita  5un^  cmima,priusque  ille  est  genitus  quam 
baec  condita;  tamen  sempiternus  est  sicut  Pater, 
nec  OGBpit  ex  tempore.Nam  et  Patrem  rectissime  di- 
cimus  priorem  esse  quam  universa  qua  condidii» 
quamvis  genitus  non  sit.  Nibil  enim  tam  primum, 
quam  id  ante  quod  nibil  est.Sed  sicuti  nihil  est  ante 
Patrem  ;  ita  nibil  est  ante  unigenitum  Filium,  Patri 
utique  conternum.Neque  enim  quia  ille  genuit,  ille 
genitus  est,  ideo  est  Pater  temporeanterior.  Nam  si 
inter  Patrem  gignentem  et  genitum  Filius  aliquod 
tempus  est,  profecto  tempus  est  ante  Filium,  et  non 
est  jam  Filius  prtmo^^m/u^  omnis  creaturae^  quiaei 
tempus  utique  creatura  est :  nec  omnia  per  ipsum, 
si  tempus  ante  ipsum  ;  ^ed  omnia  per  ipsum  (Coloss, 
1, 15, 16).  nullum  ergotempus  anteipsum.Acper  boc, 
qusmadmodum  ignis  et  splendor  qui  ex  igne  gigni- 
tur  et  circumquaque  difFunditur,   simul  esse  inci* 
piunt,necgenitusagignente  prsBceditur:  sicDeusPa* 
ter  et  Deus  de  Deo  Filius  esse  simul  incipiunt,  quia 
pariter  sineullo  initio  temporis  sunt,  nec  genitus  a 
gignente  prsceditur.  Et  sicut  ignis  gignens  et  splen- 
dor  genitus  cosvi  sunt ;  ita  Deue  Pater  gignens  ei 
Deu8  Filius  genitus  ooaeterni  sunt.  Sed  quia  iste  esi 
de  illo,  non  ille  de  isto,  ideo  et  mandatum  accipit  a 
Patre,  oum  mandatumipse  sitPatris;  et  doceteam 
Pater,  cum  ipse  sit  paterna  doctrina.  Sicenimacoi- 
pit  a  Patre  vitam,  cum  sicut  Pater  ipse  sit  vita :  ita 
estetPatri  8imilis,utin  nulIositomninodissimiliB. 
Testimonium  vero  cum  invicem  sibi  perbibeant  Pa- 
ter  et  Filius,  quomodo  isti  alterum  eorum  faoiant 
testimonium  perbibentem,et  alterum  cui  testimoni- 
um  perhibeatur,  ignoro.  Nonne  Pater  dicit,  Hic  est 
Filius  meus  dilectus  (^atth,  ni,  1*7)  ?  Nonne  dioit, 
Testimonium  perhibetdeme,  quimisitme^Pater  (Joan. 
VIII,  48)  ?  Cur  ergo   eos  ita  distinguunt,  ut  Patrem 
dicant  cui  testimonium  perhibetur,   et  Filium  qui 
perbibet?Cur  usque  ad  istasunt  vani,u8que  ad  ista 
Burdi,  usque  ad  ista  caeci  f  De  Patre  autem  mittente 
et  misBO  Filio,  jam  in  superioribus  bujus  disputa- 
tionis  partibus  satis  abundeque  tractatum  est. 
GAPUT  XXXV.  —  33.  Nunquam  sane,  ut  impie* 


707         ADMONITIO  IN  COLLATIONEM  ET  LIBROS  DUOS  CONTRA  MAXIMINDM.         708 


tas  ista  delirat,  Pater  praescius  erat  se  unigenili  Dei 
Patrem  futurum ;  quia  nunquam  non  Pater  erat,  ha- 
bens  Filium  coaBternum,  et  generans  sine  tempore 
per  quem  condidittempora.  Et  sicut  Deum  se  non 
prffiscivit  futurum  quod  semper  erat ;  sic  nec  Pa- 
trem,  quia  cum  Filio  semper  erat :  nec  magno  Filio 
major^necbonomelior]qmQ,  non  Patri  tantum,  sed 
universaB  Trinitati  dictum  est,  Tu  es  Deus  solus  ma- 
gnus{PsaL  Lixxv.Nec  de  Patre  tantum,  sed  deuni- 
versa  Trinitate  recte  intelligitur  dixisse  idem  Filius, 
Nemo  bonus,  nisi  unus  Deus  (Marc,  x,  18) ;  quando 
eum  appellavit  magistrumbonum^qui  eum  nondum 
intelligebatDeum :  tanquam  diceret,  Si  voca  bonum, 
intellige  Deum ;  nemo  enim  bonus,ni8i  unusDeus. 
Trinitasergo  unus  Deus  solus  magnus  et  bonuSy 
cui  uni  et  soli,  sicul  praecipit  lex  ejus,  illa  qu»  la- 
tria  dicitur  servitute  servimus. 

CAPUT  XXXVI.  —  34.  Absit  autem  ut  dicamua, 
humilitatis,  non  veritatis  gratia  Filium  aliquando 
sic  loqui,  ut  se  Patri  subjiciateumque  majorem  es- 
se  testetur.  Novimus  quippe  in  Filio  formam  servi, 
non  fictam  simulatamque,8edveram  ipropterquem 
scilicet  humanum  habitum,et  propter  quod  ipse  de 
Patre,non  Paterde  illo  Deus  est,dicit  illa  omnia,de 
quibus  isti  occasionemaccipiunt,  diversas  Patriset 
Filii  credere  ac  praedicare  naturas.  Et  cum  setanta 
ista  voragine  impietatis  immerganl,  nos  tanquam 
opprobrio  novi  nominis  Homousianos  vocant.  Ita 
enim  esse  habet  catholics  veritatis  antiquitas,  ut 
eiomnes  haeretici  diversaomnia  imponant,cumipBi 
8ua  singula,  sicut  ab  omnibus  appellantur,obtine- 
ant.  Ariani  quippe  et  Eunomiani,  non  alii  hsretici, 
noB  vocitant  Homousianos,  quia  contra  eorum  erro- 
rem  grsco  vocabulo  dfjiootSdiov  defendimus  Patrem 
et  Filium  et  Spiritum  sanctum,  id  est,  unius  ejus- 
demque  substantiae,  vel,  ut  expressius  dicatur,  es« 
sentiffi,  quas  oua(a  grsece  appellatur  :  quod  planius 
dicitur,  unius  ejusdemque  naturae.Et  tamen  si  quis 
istorum  qui  nos  Homousianos  vocant,  filium  suum 
non  cujus  ipse  esset,  sed  diversae  diceret  esset  na- 
turse,  exhsredari  se  ab  eo  mallel  filius  quam  hoo 
putari.  Quanta  itaque  impietate  isti  Cfficantur, 
qui  cum  confiteantur  unigenitum  Dei  Filium,  no- 
Innt  ejusdem  natur»  cujus  Pater  est  confiteri^ 
sed  diversffi  atque  imparis  et  multis  modis  re. 
busque  dissimilis,  tanquam  non  de  Deo  natus, 
sed  ab  illo  de  nihilo  sit  creatus  ;  ac  per  hoc  et 
ipse  creatura  sit,  gratia  filius,  non  natura  ?  Ecce 
qni  nos  quasi  macula  novi  '  nominis  vocant  Ho- 

'  Abest,  novt,  a  Mss. 


mousianos,  nec  se  ipsos,  cum  ista  sentiunt,  intuen- 
tur  insanos. 

CAPUT  XXXVII.  —  Quod  autem  ante  omnia  8«- 
oulanatum  fatentur  Filium,  quomodo  non  sibi  ipsi 
contrarii  sunt,eum  natum  dicere  anteomnia  saecula, 
cujus  nativitati  anteponunt  aliquid  temporis  ;  qoa- 
si  non  aut  sfficula  aut  sfficulorum  partes  qufficomqae 
sint  tempora  ? 

Quod  vero  dicit  Apostolus.  etiam  in  futurosfleculo 
Patri  Filium  subjeotum  futuram,ubi  ait,  Ttmc  et  ipse 
subjectus  erit  ei  qui  illi  subjecit  omnia  (I  Cor.  xv,28) ; 
quid  mirum,  quandoquidem  illa  in  Filio  forma  ha- 
mana  mansura  est,  qua  semper  mi^jor  est  Pater? 
Quamvis  non  defuerint,  qui  illam  tunc  Filii  subjec- 
tionem,  ipsius  hnmanffi  forms  in  divinam  substao- 
tiam  commutationem  intelligendam  putaverint,taxi- 
quam  hoc  cuique  rei  subjiciatur,  quod  in  eam  verti- 
turet  mutatur.  Sed  nos  quid  hinc  sentiamus  osten- 
dimus,  magis  ideo  dixisse  Apostolum  etiam  tunc 
Patri  Filium  subjectum  futurum,  ne  quis  in  eo  puta- 
ret  spiritum  et  corpus  humanum  aliqua  conversio- 
ne  periturum  :  ut  sit  Deus  omnia,  non  tantum  in  iU 
lius  forma  hominis,  sed,  in  omnibus,  ut  ad  haben- 
dam  vitam,  et  satiandum  in  bonis  desiderium  nos- 
trum,  natura  divina  sufGciat.  Tunc  enim  Oeus  om- 
nia  eritin  omnibus,  cum  prster  ipsum  nihilomni- 
no  habere  velle  cceperimus.Omnia  quippe  ipse  nobis 
erit,  quando  ipso  sufficiente  nihil  deerit. 

GAPUT  XXXVIII.  —  Jussum  vero  obaudUse  Filium 
aniequam  acciperet  camem^  unde  isti  existiment  ne- 
scio.  An  accipere  carnem  jussus  e8t,ut  hoc  videatur 
fecisse  jusBU8,quod  fecitmissus?  Iterum  ergo  ad  illa 
redeant,  qu»  superius  disputata  sunt,  et  quserant 
atque  inveniant,  si  possunt,  Pater  unico  Verboquo 
aiio  jusserit  verbo ;  et  utrum  dignum  fuerit  ut  tem- 
porali  jubentis  verboVerbum  subdereturffitemum: 
atque  binc  intelligant  quia  non  eum  Patris  jussio, 
tanquam  su»  non  fuerit  potestatis,  sed  semetipsum 
exinanivit,  lormam  servi  acripiens,  Quod  autem  hu^ 
miliavit  semetipsumjactus  obediens  usque  ad  mortem 
(Philipp,  II,  7,  8),  jam  utique  acceperat  carnem. 

CaPUT  XXXIX.  —  Arbitror  me  ad  omnia  respon- 
disse  quffi  continet  Arianorum  sermo,  qui  nobis  ut 
eiresponderemus.aquibusdam  fratribus  miBSUS  est* 
Qui  ut  posset  inspici  abiisqui  hfficlegunt,etutrum 
ad  omnia  responsura  fuerit  explorare  desiderant, 
huic  eum  nostrae  disputationi  prffiscribendum  pata- 
vimus ;  ut  prius  legatur  ipse,  ac  deinde  nostra  res- 
ponsio.Quoniam  non  ubique  textum  verborom  cjua 
interposuimus ;  ne  nimis  longum  faceremua  hoc 
opus  nostrum,  quod  tandem  isto  fine  concludimua. 


ADMONITIO 

IN  COLLATIONEM  ET  LIBROS  DUOS  CONTRA  MAXIMINUM. 

Hfficopuscula  in  Retractationibus  Augustini  frustra  quffiras,  cum  sint  poaterius  confeota,  anno  Ghriati 
videlicet  aut  427,  aut  428.  Nam  Segisvultum  comitem,  a  quo  se  missum  Hipponem  Maximinua  in  GoUationii 
aubsequentis  exordio  profitetur,venisae  in  Africam  contra  Bonifacium  Hierio  et  Ardubere  Goaa.ihoc  eat  anno 


709 


COLLATIO  CUM  MAXIMINO  ARIANORUM  EPISCOPO. 


740 


Cbristi  427,  scribit  Prosper  in  Chronico.  Iluic  spectat  Scrmonis  140  (qui  olim  inter  Sirmondiancs  16)  ti- 
tulus  in  hunc  modum  :  Contra  quoddam  dictum  Maximini  Arianorum  episcopi,  qui  cum  Segisvulto  comite 
constitutus  in  Afriea  blasphemabat. Qno  inSermone  idab  Augustinoreprehenditur,  quod  Maximinus,  domi- 
nicam  sententiam  Joannis,  cap,  10,  f  30,  Ego  et  Pater  unum  sumuSj  de  voluntatum  concordia  maligne 
interpretans,  respondehat  ipsos  etiam  Apostolos  unum  esse  cum  Patre  et  Fllio,  quia  voluntati  Patris  et 
Filii  obsequantur.  Sic  ille  blasphemat  in  hac  Coliatione,  disputatione  sua  postrema,  ii,  22. 

De  eadem  CoUatione  Possidius  in  Augustini  Vita,  cap.  17  :  Cum  ipsorum  quoque  Arianorum  episcopo 
quodam  Maximino  cum  Gothis  ad  Africam  venienteyapud  Hipponem  quam  plurimis  volentibus  aique  petentibuSf 
et  prxctaris  interposiHs  viris  contulit;  et  quid  singutae  assuerint  partes,  scriptum  est,  Quse  si  studiosiditigen^ 
ter  tegere  curaverint,  procul  dubio  indagabunt,  vel  quid  caltida  et  irationabitis  haeresis  ad  seducendum  et  de" 
cipiendum  profiteatur^  vel  quid  Ecclesia  cathotica  de  divina  teneat  et  prsedicet  Trinitate.  Sed  quoniam  ille  hx^ 
recticus  de  Hippane  rediens  adCarthaginem,  desuamuUaincollationeloquacitatevictoremdese  ipsa  Collatione 
recessisse  jactavity  et  mentitus  est;  quas  utique  non  facile  a  divinse  legis  ignaris  examinariet  dijudicaripossent ; 
a  venerabiti  viro  Augustino  sequentis  temporis  stilo,  et  illius  totius  Coltationis  de  singulis  objectis  et  respon^ 
sis  facta  est  recapitulatto,  et  quam  nihit  ille  objectis  referre  potuerity  nihilominus  demonstratum  est,  additis 
supplementis,  quas  in  tempore  Collationis  angusto  cuncta  infem  et  scribi  minime  potuerimt.  In  enim  egerat 
nequitia  hominis,  ut  sua  novissima  prosecutione  multo  longissima  totum  quod  remanserat  diei  spatium  occu" 
paret,  Et  in  Indiculo,  cap.  5,  resensetur,  Coltatio  cum  Maximo  Arianorum  episcopo  :  et  continuo,  Ad  quem 
supralibri  duo.  Ubi  Possidius  a  Coliaiione  sejungit  libros,  qui  in  ante  editis  sic  eidem  cohffirebant  CoU 
lationi,  ut  haec  primus  liber,  alit  duo  libri  secundus  ac  tertius  inscripti  legerentur  :  quo  errore  carebant 
veteres  oodices,  tum  nostri,  tum  illi  quos  vidit  Beda  seu  Florus ;  Collationem  quippe  aperte  distinguit  a 
libria  contra  Maximinum,  ad  Rom.  cap.  8,  Posteriorem  iibrum  cum  Augustini  iaude  citat  etiam  Agatho 
papa  in  synodo  6,  act.  4. 


S.  AURELII  AUGUSTIN I 

HIPPONENSIS  EPISCOPI 

COLLATIO  CUM  MAXIMINO 

ARIANORUM  EPISCOPO '^"^. 


1.  Gum  Augustinus  et  Maximinus  Hippone-regio 

unum  in  locum  covenissent,  prffisentibus  multis, 

tam  clericis  quam  laicis,  Maximincs  dixit :  Ego  non 

ob  istam  causam  in  hanc  civitatem  adveni^  ut  alter- 

cationem  proponam  cum  Reiigione  tua,sed  missus  a 

comite  Segisvulto^  contemplatione  pacis  adveni.  Re- 

vera  enlm  Eraclio  presbjrtero  amicali  pactione  me- 

cum  (ractanti,  responsum  dedi  ut  valui,  ita  tamen 

ab  ipso  provocatus ;  quippe  in  tantom  ezarsit,  ut 

etiam  adventum  tuum  contra  me  provocaret.  Et 

quia  dignata  est  Religio  tua  sibi  facere  injuriam ', 

si  interrogas,  in  quibus  valeo  responsum  dabo.  81 

aiiquid  rationalibile  dixeris,  necesse  est  ut  sequar. 

Si  quid  enim  de  divinis  Scripturis  protuieris,  quod 

commune  est  cum  omnibus,  necesse  est  ut  audia- 

Qia8 :  e«  vero  voces  quae  extra  Scripturam   sunt, 

nullo  casu  a  nobis  suscipiuntur^prseterea  cumipae 

I^ominuB  moneat  nos  et  dicat,  Sine  causa  coiunt 


me,  docentcs  mandata  et  praecepta  hominum  {MattK 
XV,  9). 

2.  AuGUSTiNus  dixit :  Si  ad  ista  omnia  respon- 
dere  voluero,  id  etiam  ego  agere  videbor,  ne  venia- 
tur  ad  causam.  Proinde  ut  cito  agamus  quod  ins- 
tat,  dic  mihi  fidem  tuam  de  Palre  el  Fiiio  etSpiritu 
sancto. 

Max.  respondit :  Si  fidemmeam  poBtulasegoiiiam 
teneo  fldem  qu»  Arimini^  a  trecentis  et  triginta 
episcopis,  non  solum  exposita,  sed  etiam  subscri- 
ptionibua  firmata  est. 

3.  Auo.  dixit :  Jam  dixi,  et  hoc  ipsum  repeto,  quia 
respondere  noluisti :  Dic  fidem  tuam  de  Patre  et  Fi« 
iio  et  Spiritu  sancto. 

Max.  respondit :  Cum  enim  non  defecerim  a  Fes- 
ponsione,  cur  accusor  a  tua  Religione,  quasi  res- 
ponsum  non  dederim? 

4.  Auo.  dixit :  Proptera  dixi  te  respondere  noluis- 


ADMOmTIO  PP.    BKNEDICTUIORUX. 

Collationem  cum  Maximino  et  libroB  contra  ipsum  duos  castigayimus  Msi.  duobus  Vaticanis  et  undecim  Galli- 
Qis,  Sorbooioo,  Fossatensi,  AroulpheQsi,  Michaelino,  Cisterciensi,  Remi^iano,  CorbeieaBi,  LauduneoBi  majoris 
^esie^PariBienBi  S.  Martini  de  Campis,  altero  PadBiensi  coUegii  Bernardmoram,  et  Tholosano  domini  de  Maran. 

Comparavimus  praeterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Coufess,,  1. 1,  memoratas.        M. 

^^^  1  In  anis  editis,  Comiteregis  multa.  In  Mbb.  quibusdam, 
^^mmite  Fegisvutio.  In  aliis  veriaB,  Comite  Segisvulto, 

*  8ic  Mbs.  Editi  ver»,  mihi  facere  i^juriam,  t  Mbb.,  Arimino, 

(a)  Habita  anno  Ghristi  4S7  aat  428.  Alias,  Contra  Maziminum  Arianorom  episcopom  liber  primus. 


7« 


S.  ADGUSTINI  EPISCOPI 


71S 


se,  quia  dum  ego  quaererem  ut  diccres  mihi  fldem 

tuam  de  Patre  et  Filio  et  Spiritu  sancto,  quod  et 

nunc  posco,  tu  mihi  non  dixisti  fidem  tuam,  sed 

nominasti  Ariminense  concilium.Fidem  tuam  volo 

no6se,quid  credas,  quid  sentiasde  Patre  etFilio  et 

Spiritu  sancto.  Si  dignaris,  ore  luoaudiam.  Noii  me 

mittere  ad  ea  scripta,  quas  modo  aut  prae  manu 

non  sunt,  aut  eorum  auctoritate  non  teneor.  Dio 

quid  credas  de  Patre  et  Filio  et  Spiritu  sancto. 

Max,  respondit :  Non  ad  excusandum  me  Arimi- 

nensis  concilii  decretum  interesse  volui,  sed  ut  os- 

tendam  auctoritatem  Patrum,  qui  secundum  divi- 

nas  Scripluras  fidem  nobis  tradiderunt  illam  quam 

a  divinis  Scripturis  didicerunt.Sin  veropiacet;qaia 

corde  creditur  ad  justitiam^  ore  autem  confessio  fit  ad 

salutem  {Rom.  x,  10) ;  instructi  etenim  sumus  et  pa« 

rati  ad  respondendum  omni  exposcenti  de  nobisra- 

tionem  de  fide  et  spe  qu»  in  nobis  est  (I  Petr,  iii, 

15) :  et  praetcrea  cum  Dominus  ipse  Jesus  dicat, 

Qui  me  confessus  fuerit  coram  homnibus,  con/itebor 

et  ego  eum  coram  Patre  meo  qui  est  in  calis;  etqui  ne* 

gaverit  me  coram  homnibus,  negabo  et  ego  eum  coram 

Patre  meo  qui  in  coslis  est  (Matth,  x.  32,  ^3) :  istud 

periculum  timens,  quamvis  leges  imperiales  non 

ignoro,  tamen  prscepto  Salvatoris   edoctus,  qui 

monuit  nos  et  dixit,  Nolite  timere  eos  gui  occidunt 

eorpus^  animamautem  nonpossunt  oceidere  {[bid.  28); 

respondeo  evidenter  :  Gredo  quod   unus  est  Deus 

Pater,  qui  a  nullo  vitam  accepit ;  et  quia  unus  est 

Fiiius,  qui  quod  est   el  quod  vivit,  a  Patre  accepit 

utesset;  et  quia  unus  est  Spiritus  sanctus  para- 

cletus,  qui  est  illuminator  et  sanctificator  anima- 

rum  nostrarum.  Et  hoc  de  divinis  Sccipuris  assero. 

Si  jubes,  prosequor  testimonia  :  si  in  aliquo  re- 

prehenderit  Religio  tua,  dabo  responsum  in  his  in 

quibus  reprehendi  videor. 
5.  AuG.  dixit :  Movet  me,  quod  ita  posuisti  pro- 

prie  iliuminatorem   nostrum   Spiritum  sanctum ; 

quasi  Ghristus  non   sit   illuminator   noster.  Hino 

primo  abs  te  volo  audire  quid  sentias. 

,      Max.  respondit :  Nosenim  unum  auctorem  Deum 

Patrem  cognoscimus,  a  quo  illuminatio  omnis  per 

gradus  descendit.  Nam  denique  et  apostolus  Pau- 

]us  profert  dese  testimonium  in  Actibus  Apostolo- 

rum,  dicens.  Sic  enim  mandavit  nobis  Deus;  et  iu- 

ter  cfletera,  Posui  te  in  lumen gentium  {Act,xm,  47).. 

Si  Apostolus  in  luminegentium  posituseet  ut  doc- 

tor,  quanto  magis  Spiritus  sanctus,qui  illuminator 

e8tApostoli;in  quoApostoluslocutus  est,secundum 

ipsius  Apostoli  dicta,  quia  nemo  potest  dicere  Domi- 

num  Jesum,  nisi  in  Spiritu  sancto  (1  Gor.xii,3).^  Utique 

illuminator  est  Spiritus  sanctus,  illuminavit  Apos- 

tolum.  Sed  Spiritus  sanctus  a  Gbristo  acoepit,  se- 

cundum  ipsius  Gbristi  testimoaium,  sicut   ait  in 

Evangeiio  Ghristus  :  Multa  habeovobis  dicere^  sed  non 

potestii  portare  modo :  cum  autem  venerit  itle  Spiritus 

veritaliSy  diriget  vos  in  omnem  verilatem.  Non  enim  lO' 

quetur  a  se^sed  quxcumqucaudierit  toquetur,et  ventura 

annuntiabit  vobis.  llle  me  ciarificabit^  quiademeoaC' 

cipiel,  et  annuntiabit  vobis  {Joan.  xvi,  42-14).  Ergo 

Bpuitua  «anctus  accepit  a  GhristOi  eeoundum  testi» 


monium  Ghristi.  Sine  dubio  autem  Ghristusipse  con- 
fitetur  quod,  Doctrina  mea  non  estmea.sed  ejusqui 
me  misii  Palris  iJoan.  vii,  <6) :  et,  Quod  vidi  et  audivi 
apud  Pairem  meum,  toquor  (Id.  viii,  38).  Sive  ergo 
Ghristus  docens  nosilluminat.  Pater  illuminat  qui 
eum  destinavit;  sive  Spiritus  sanctus  illuminat, 
illuminatio  ad  auctorem  recurrit,  qui  est  fons  bo- 
nitatis  :  a  quo  consecutus,  sive  beatus  Apostolus, 
sive  etiam  omnes  sancti,  illuminant  quidem  cre- 
dentes,  sed  hsec  illuminatio  ad  unum  auctorem 
recurrit.  Et  ea  de  causa  dicebat  propheta  :  Dominus 
illuminatio  mea,  et  salus  mea ;  quem  timebo  {Psal. 

XXVI,  i)f 

6.  AuG.  dixit :  Ego  non  nego  illuminare  Spiritum 
sanctum  :  sed  utrum  et  Ghristus  illuminetper  86 
ipsum,  et  Pater  illuminet  per  se  ipsum,  an  non  il- 
luminent  isti  nisi  per  Spiritum  sanctum  :  boc  re- 
quisivi  breviter,  hoc  requiro. 

Max.  respondit :  Gredo  non   latere  Religlonem 
tuam  beaturn  dixisse  apostolum  Paulum,  Cum  au- 
tem  benignitas  et  humanitas  apparuit  Satvatoris  nos" 
tri  Dei  non  ex  operibus  justitiae  qum  fetimus  nos^  sed 
secundum  suam  misericordiam  satvos  nos  fecit,  per  la- 
vacrum  regenerationU  et  renovationis  Spiritus  sancti^ 
quem  effudit  in  nos  abunde,  per  Jesum  Christum  Sal- 
vatorem  nostrum{Tit.  iii,  4-6).  Secundum  hanc  re- 
gulam  dico  Spiritum  sanctum  et  profiteor  illumi- 
natorem  per  Filium  :  ut  ante  dictum  est,  Quem  ef- 
fudit  in  nos  abunde,  per  Jesum  Christum  Saivatorem 
nostrum.  Jam  dedi  responsum  :  quoniam  sive  Pau- 
lus  iiluminat,  ad  auctorem  Deum  Patrem  recurrit 
haec  illuminatio;  sive  Spiritus  sanctus  illuminat, 
ad   auctorem   recurrit  illuminatio  :  sive  Ghristus 
illuminat,  ad  auctorem  recurrit  illuminatio.  Ethoc 
magisterio  Ghristi  edoctus,  prosequor,  sicutaitipse 
Ghristus:Ot;^«  meae  vocemmeam  audiunt,  et  sequun- 
tur  me ;  et  ego  vitam  cetemam  do  eis,  et  non  peribunt 
in  astemum,  et  non  rapiet  eas  quisquam  de  manu 
mea,  Pater  meus  quod  dedit  mihi,  majus  omnibus  est^ 
ei  nemo  potest  rapere  illud  de  manu  Patris  mei.  Et 
iterum  alc  ait :  Ego  et  Pater  unum  sumus  {Joan.  x. 
27-30).  Krgo  addefendendasoves,  ad  iiluminaodas, 
Pater  et  Filius  unum  sunt  concordes  atque  unani- 
mes  secundum  hanc  rationem  quam  audisti,  Quo* 
niam  nemo  potest  rapere  de  manu  mea  oves  quas 
mihi  dedit  Pater :  simili  modo  nec  de  manu  Patris. 
7.  AuG.  dixit :  Res  ioqueris  necessarias  quidem, 
8ed  non  ad  causam.  Ad  interrogationem  meam  non 
respondisti,  et  tamen   multa  dixisti.  Si  velis,  relic- 
ta  quaestione  quae  inter  uos  vertitur,  reddere  totum 
Evangdlium,  qui  dies  sufflciunt,  quantum  tempo- 
ris  spatium  necessarium  est?  Breviter  mihi  dic, 
quoniam  interrogavi   te,   utrum   illuminet  per  se 
ipsum  Ghristus,  an  non  illuminetnisi  per  Spiritum 
sanctum.  Non  soium  ad  hoo  respondere  noluistiy 
sed  8i  me  non  fallit  quod  audivi,  magis  Spiritum 
sanctum  per  Gbristum  illuminare  dixisti. 

Max.  respondit :  Non  decet  in  religione,  praeterea 
cum  de  Deo  Ioquamur,calumniam  inferre.  Egoet  re- 
sponsum  dedi,et  ai  non  sufBciunt  qun  diximQa»addi- 
mu8  testimonia,  quia  per  Jesum  Ghristam  Spiritae 


• .  -  J.  .'V»r 


T13 


COLLATIO  CUM  MAXIMINO  ARIANORUM  EPISGOPO. 


7f4 


l 


Banotus  effdsus  est  in  omDes  credeotes.  Sic  enim 
legimus  beatum  Petrum  dixisse :  Hunc  Jesum  suS' 
ciiavU  DeuSf  cujus  nos  omnes  testes  sumus.  Dextera 
iiaque  Dei  exaUatus^  et  pramiuione  Spiritus  sancti 
accepta  a  Patre^  effudit  hoc  donum  quod  nunc  vos  et 
tidelis  et  audiiis  {Act.  11,  32,  33).  Dixi  enim  quod 
oronia  quecumque  suggerit  nobis  Spiritus  sanctus 
a  Christo  oonsecutus  sit.  Recurre  ad  tesiimonia 
ante  lata,  et  invenies  ita. 

8.  Auo.  dixit :  Gum  vis  conari  probare  quod  ipse 
non  nego,  in  rebaa  superfluis  necessarium  tempua 
abaumis.Ego  non  nego  per  Ghristum  diffbsum  hiis- 
06  super  credentes  Spiritum  sanotum.  Sine  causa 
hoe  per  tantas  moras  testimoniis  probare  voluisti, 
quod  ipse  confiteor.  Ego  hoc  dizi,  hoc  quaesivi,hoc 
iterum  dico  :  utrum  Ghristus  per  Spiritum  sanctum 
Uluminet,  an  Spiritus  sanctus  per  Christum  illu- 
ininet;-quia  dizisti  superius  per  Ghristum  illumi- 
nare  Spiritum  sanctum.  Si  autem  non  recolis,  re- 
citentur  verba  tua  in  Gestis,  ut  appareat  ea  nos  jus- 
Bisse  recilari,  et  probabote  dixisse  quod  quffiro. 

Max.  respondit:  Probatio  erat  necessaria,  si  non 
ipse  temetipsum  placasses.  Jam  enim  prosecutus 
es  in  testimoniis  qune  protuli  vel  in  ratione  quam 
dediy  quod  et  ipse  sic  habeas.  Gum  finita  sil  ergo 
iata  questio,  propone  aliam  ad  quam  tibi  respon- 
deam.  Nam  professus  esjam  in  qusstione  istasa- 
tiBfactum  tibi  fuisse. 

0.  Auo.  dixit :  Dixisti  Spiritum  sanctum  per 
ChriBtum  illuminare,  an  non  dixisti  ?  Rogo  te  ut 
onum  de  duobus  breviter  mihi  respondere  digne- 
ris.  Dizistiy  an  non  dixisti  ? 

Maz.  respondit:  Ego  Spiritum  sanctum  profes- 
BUB  Bum  secundum  Salvatoris  magisterium,  quia 
sive  illuminat,  a  Ghristo  accepit;  sive  docet,  a 
ChriBto  accepit;  omnia  quscumque  gerit  Spiritus 
sanctus,  ab  unigenito  Deo  consecutus  est :  et  si 
parva  sunt  testimonia,  addo. 

10.  AuQ.  dixit :  Ne  dicat  nos  calumniari,  legan- 
tur  verba  ipsius  paulo  superius. 

Antonius  notarius  ad  locum  recitavit:  Dico  Spi- 
ritum  Banctum  et  proQteor  illuminatoreni  per  Fi- 
lium,  ut  ante  dictum  est,  quem  effudit  abunde  in 
nos^  per  Jesum  Christum  Salvalorem  nostrum.  Cum- 
qoe  recitatum  est : 

BIaz.  respondit:  Ut  videtur,  ipse  potiusdilationi 
BtodeByUt  non  ad  principalem  causam  recurramus, 
led  per  totum  diem  vis  argumentis  nos  in  unadeti- 
aere  questione.  Nos  enim  recitanius^  quod  per  Fi- 
lium  Spiritus  sanctus  sit  effusus,et  non  tantum  bea- 
tnm  Paulum  testem  produximus,verum  etiam  et  Pe- 
trumpriorem  Apostolorum.  Habet  enim  prosecutio 
postra,  quod  Spiritus  sanctus  a  Ghristo  accepit,8e- 
coQdum  praecedens  te8timonium:///^mec^rt^ca6t^, 
fvia  de  meo  accipiet  et  annuntiabit  t;o6».Idem  itidem 
compolsuB  iterum  dico,quia  sive  illuminatSpiritus 
■inctuB^ivedocetySive  instruit^omniaaChristo  con- 
•eeotaB  est :  quia  per  Ghristum  facta  sunt  omnia^  et 
i^  Uh  factum  esi  nihit  [Joan.  i,  3).  GhriBtuB  dioit 

Patroi.  XLII. 


quia  agenitore  suo  omnia  hsc  consecutus  est,  et 
vivit  propter  Patrem,  et  omnis  lingua  confitetur 
quia  Dominus  Jesus  Ghristus  in  gloria  est  Dei  Pa- 
tris  (Phitipp.  ii,ll).Et  quia'  omnis  viri  caput  Chris^ 
tus  est ;  caput  autem  mutieris^vir ;  caputautem  ChriS' 
it,  Deus  (I  Cor.  zi,  3}.  Et  quia  Filio  SpirituB  sanotuB 
est  BubjectuB :  et  quia  Filius  Patri  est  subjectus,ut 
charissimus,ut  obediens,  ut  bonus  a  bono  genitus. 
Nec  enim  Pater  contrarium  sibi  genuit :  sed  talem 
genuit,  qui  etiam  clamat  et  dicit,  Ego  qux  plactta 
sunt  Patrif  facio  semper  [Joan.  viii,  29). 

M.  AuG.dizit :  Si  et  Ghristus  illuminat  per  Spiri- 
tum  sanctum,et  Spiritus  sanctuBilluminatperGhri- 
Btum,par  potestas  eBt.Lege  autem  tu  mihi  subjectum 
Ghristo  Spiritum  sanctum,  quod  paulo  ante  diziati. 
QuodautemdicisDominumdizissedeSpiritusanotOy 
De  meo  acnptW/ideodictumest,  quiadePatreacce- 
pit,etomniaquffisunt  Patris,sine  dubio  et  Fiiii  sunt. 
Nam  ipsecumhoc  dizisset,  adjecitJ((^o  dixi^  De  meo 
accipiet ;  quia  omnia  quae  habet  Pater^mea  sunt  [Id. 
zvi,H,15).  Dic  ergo  quod  interrogavi,et  testimoniis 
proba,subjectumGhristoSpiritumsanctum:cumpo- 
tius  legamus  ipsum  dxc^ni^m^Spiritus  Domini  super 
mCy  propter  quod  unxit  me  evangelizare  pauperibus* 
(Lti^;.iv,18).  Si  super  se  ipse  dixit  Spiritum  sanctum, 
quomodo  tu  dicis  Spiritum  sanctum  Ghristo  esse  sub- 
jectum?Dixitautem  ChriBtus,super  se  Spiritum  san- 
ctum  :  non  quia  super  VerbumDeiest^quod  estDeuB 
sed  quia  Buper  hominem,quod  Verbum  caro  factum 
est.  Ubi  enim  scriptum  est,  Verbum  caro  factum  est 
(/oan.1,14);  nihil  aliud  est  quam,Verbum  homo  fa- 
ctum  est.Quia,  Videbit  omniscafo  salutareDei  [Isai. 
ZL,5) ;  nihil  est  aliud  quam,0mni8  homo.Et,  In  lege 
non  justificabitur  omnis  caro  (Rom.  iii,  20) ;  nihil  est 
aliud  quam,0mni8homo.Propterquodergo  Verbum 
caro  factum  est^ti  ille  semetipsum  exinanivitjormam 
servi  accipiens  [Philipp.  11,  7),  ez  ipsa  forina  servi 
diiiif  SpiritusDomini  superme. l^Sim  par  potestas  est, 
unasubstantiaest.eademdivinitaB.ideoquamvisTri- 
nitatem  colamus,  quia  Pater  non  est  Filius^nec  Fi- 
lius  est  Pater,  nec  Spiritus  sanctus  aut  Pater  aut  Fi- 
lius:  tamen  unum  Oeum  coiimus,  quia  ipse  Trinita- 
tis'  ineffabilis  et  ezcelsa  oonjunctio  unum  Deomos- 
tendit,  unum  Dominum.Ideoquedictum  est :  Audi^ 
Israet ;  Dominus  Deus  tuus,  Dominus  unus  est  [Deut. 
VI,  4).  Quid  nobis  vultis  facere  duos  deosetduoB 
dominos  ?  Dicitis  Dominum  Patrem  et  Deum  Pa- 
trem,diciti8  Dominum  Ghristumet  DeumChristum: 
interrogo,utrum  ambo  simul  unus  sit.  RespondetiB» 
Duo  dii.Superest  ut  eis  et  templa  et  idola  faciatis. 
MAX.respondit:Religioni8auctores  nunquam  in  ca- 
lumniam  vertuntur.  Interrogasti  testimonia,  ut  ea 
que  professus  sum  testimoniis  docerem:  etipse  pa- 
res  atque  ffiquales  proflteris  treki,Patrem  etFilium  et 
Spiritum  sanotum.Et  pretereacumtresffiqualespro- 

>  Mm.  :  Quid  est  et  quia,  etc. 

*  In  editis  additar,  mitit  me.  Abest  a  Msa.  hoc  loco 
abest  ab  ipsis  quoque  editis  in  superiore  iibro,  contra 
SermoDem  Ariaoorum,  cap.  B2. 

s  Aliquot  Mas.,  Trinitas 


715 


S.  AUGDSTINI  EPISGOPI 


716 


fessus  sis  iterum  conversusprotulisti  quidem  testi- 
monium  divinarum  Scripturarum,  non  ad  squalita- 
tem  pertinens,  Hed  ad  singularitatem  omnipotentis 
Dei,quod  unus  sit  omnium  auctor.Ergo  quia  et  eta- 
tepraecedis,  etauctoritate  majores,  profer,  instrue 
prius  testimoniis,quod  tres  sint  «equales,  tres  omni- 
potente8,tresiiinati,tresinvi8ibiles,tre8  inoapabiles : 
et  tunc  demum  necesse  est  testimoniis  ut  acquies- 
camus.  Si  quo  minus  reddere  rationem  de  divinis 
Scripturis  non  valueris,  necesse  me  est,  ut  ad  om)iia 
quas  in  prasced^ti  dizi :  sive  enim  Patrem  solum 
qui  quod  vivil  a  nemine  accipiens,  sive  FiliumS 
quod  sum  professus,  quia  quod  vivit  a  Patre  acce- 
pit,  sive  de  Spirilu  sanclo  qu»  dixi :  etiam  quanta 
desideras  testimonia  proferam. 

12.  AuG.  dixit :  Ego  quod  qussivi  ut  dicere  digna- 
reris,nondixisti,quotestimonio  probares  subjectum 
Cbristo  Spiritum  sanctum :  respondeo  tamen  ad  ea 
qus  proposuisti.Sic  non  dicimus  tres  omnipotentes, 
quomodo  non  dicimne  tres  deos.  Si  enim  de  singulis 
interrogemur,  utrum  Deus  sit  Pater ;  respondemus, 
Deus  :  utrum  Deus  sitFiiius  ;  respondemus,  Deus : 
utrum  Deus  sitSpiritussanctus;respondemu8,Deu8. 
Cum  autem  de  omnibusinterrogatifuerimus,utrnm 
tressint;referimu8  nos  ad  divinam  Scriptnram  di- 
ceniem  fAudifhrael;  Dominus  Deus  tuuSfDaminus  unus 
esL  Et  in  '  bac  divina  prsscriptione  condiscimus, 
eamdem  ipsam  Trinitatem  unum  esse  Deum.Sicet 
desingulissiqusratur,  utrumPater  omnipotenssit ; 
respondemus.Omnipotens  :  si  Filius ;  hoc  idem  re- 
spondemus:8iSpiritus  sanctus;  necipsum  Qegamus 
omnipotentem.Nectamendioimustresomnipotentes 
quomodo  non  dicimus  tresdeos  :sed  sicut  simul  illi 
tres  unus  Deus,8ic  simul  ilii  tres  unus  omnipotens 
est«et  invisibllis  unus  Deus  PateretFiliusetSpiritus 
sanctus  est.Sine  causaergo  putas  nos  numerocoar- 
ctari,cum  divinitatis  potentiaetiam  rationem  numeri 
excedat.Si  enim  animae  multorum  hominumaocepto 
Spiritu  sancto  et  quodam  modoconflataB  ignechari- 
tatis  unam  animam  fecerunt,de  qua  dicit  apostolus, 
Erai  enim  eis  anima  et  cor  unum  (Act,  iv,  32) :  tot 
corda,  tot  miliia  cordiuni,  unum  cor  fecit  charitas 
Spiritus  sancti ;  tot  millia  animarum  unam  animam 
dixit  Spiritus  sanctus,  quam  ipse  unam  animamfe- 
cit :  quanto  magis  nos  unum  Deum  dicimus,semper 
sibi  invicem  et  inseparabiiiter  etineffabili  charitate 
cohaBrentes  Patrem  et  Fiiium  et  Spiritum  sanctum  ? 

Max.  respondit :  Ac  per  hoc  pares  atque  squales 
dixisti,quod  quidem  testimoniisdocerenonvaluisti, 
elob  istam  rem  adaliam  causam  divertisti.Noseoim 
nondifQdimuSySedcerta  cognoscentes  fide,quoderat 
oor  etanima  una  omnium  credentium.Neoenim  hoo 
praejudicat  religioni  nostrae,  sed  magis  concordat. 
Sine  dubio  enim  si  omnium  credentium  erat  cor  et 
anima  una,  quare  autem  non  Pater  et  Filius  et  Spi- 
ritus  sanctus  in  consensu,  in  convenientia,  in  cha- 
ritate,  in  unanimitate,  unum  esse  dicantur  ?  Quid 

>  In  Mbs.,  mt  FiUui. 

>  Veteres  libri^  et  ex. 


enim  fecit  Filius,quod  non  placuit  Patri  ?  Qutd  pras- 
cepit  Pater,  in  quibus  non  obtemperavit  Filius  ? 
Quando  enim  Spiritus  sanctus  contraria  Chrieto  aut 
Patritradiditmandata?EtconstatsecundumSalvato- 
ris  sententiam,  quod  ait,  Ego  et  Pater  unum  sumus 
(Joan,  X,  30) ;  esse  illos  in  concordia  et  in  consensa 
unum.Sicut  autem  ipseprofessus  e8,Pater  Pater  est, 
qui  nunquam  fuit  Filius ;  Filius  Filius  est^qui  sem- 
per  Filius  manet;  et  Spiritus  sanctus  Spiritus  san- 
ctus  est,  quod  est  et  quod  legimus,  proQtemur  de 
Spiritu  sancto,in  hunc  Spiritum  8anctum,quitantu8 
ac  talis  est,  ut  etiam  Angeli  ipsi  concupiscant  in 
eum  prospicero  (Petr.  i,  12),  Tantus  est  iste  Spi- 
ritus8anctu8,utsufficiat  ubique  omnium  postulatio- 
nes  susciperi,  et  advocatione  fungi^  Et  in  hoc  te- 
stem  profero  beatum  Paulum,qui  dM,Nam  quid  ore- 
muSfSicut  oportetynescimus ;  sed  ipse  Spiritus  poslulat 
pro  nobis  gemiiibus  inenarrabilibus  (Rom,  viii,  26) 
Quod  lego  credo^qmaLgemitibusinenarrabilibuspostU" 
lat  Spiriius  sanctus.  Et  ideo  isto  eruditus  magisterio 
in  tantum  dico  subjectum  esse  Spiritum8anctum,at 
gemitibus  postulet  pronobis.Unum  autem  profiteor 
Deum,  non  ut  tres  unus  sit ;  sed  unus  Deus  est,  in- 
comparabilis,  immensu8,infinitus,innatu8,invi8ibi- 
lis,  quem  et  Filius  ipse  et  oravit  et  orat,  apud  quem 
et  Spiritus  sanctus  advocatione  fungitur.  Nam  quia 
orat  Filius  Patrem;quamvis  enim  soleatis  omniailla 
testimonia  quae  in  sancto  legimus  Evangelio,corpori 
appiicare  ;  attamen  nostrum  est  perscrutatis  divinis 
Scripturis  ostendere,quia  et  nunc  sedens  ad  dezte- 
ram  Patris  interpellat  pro  nobis.  Ra  enim  de  causa 
dixi,  et  oravit  et  orat ;  quia  nunc  utique  interpellat 
pro  nobis,sicut  ait  Apostolus :  Quis  accusabit  adver- 
sus  electos  Dei  ?  Deus  qui  justificat  f  Quis  est  qui  con- 
demnet  ?  Chrisius  qui  mortuus  estyimo  magis  qui  et  re 
surrexity  qui  et  est  in  dextera  Dei,  qui  et  intepeliat  pro 
nobis  (Ibid.  33,  34)?  iEque  cum  discipulis  positns 
Ghristus^sic  se  rogaturum  promi8it,dicen8 :  Si  diU' 
gitis  me^mandaia  mea  servaie ;  et  ego  rogabo  Patrem 
et alium  advocaium  dabit  vobis.ui  vobiscum  sit  in  aster» 
num.Spiriium  veriiatis,quem  hic  mundus  aecipere  ntm 
potest.quoniam  non  videt  eum^nec  novit  eum :  vas  au- 
tem  vidistis  eum,  et  cognoscicis '  eum^  quia  apud  vos 
manet,  et  in  vobis  tst  (Joan,  xiv,  15-17).Si  Tsuffioiunt 
hffic,  bene  est :  si  quominus^,  addam  quanta  jubes 
testimonia. 

13.  AuG.dixit :  Ea  quae  nos  confitemur,  nobis  pro- 
bare  non  debes.  Hoc  enim  faciendo  nihil  aJiud,  sic- 
ut8uperiusdixi,quamnecessariumtempu8a)isumi8. 
Scimus  Filium  Dei  Filium  esse  Dei :  soimus  a  se  ipso 
non  esse,  sed  genitum  esse  a  Patre.  Patrem  vero 
ipsumingenitum  e8se,a  nuUo  es8e,a  nullo  vitam  ac- 
cepisse  :  Filium  vero  a  Patre  acoepisse  vitam,  sed 
non  ita  tanquam  fuerit  aliquando  sine  vita,  ut  acci- 
peret  vitam.  Deditenimei  vitam,  gignendo  vitam : 

<  In  Mss.,  et  advocattimem  fUngere,  Itemque  infr%,  cf 
Spiritus  sanctui  advocationem  fimgit. 

*  Sola  editio  Lov.j  cognoscetis,^ 

<  Am.  Er.  et  Mss. :  Si  suffidmt  f  si  auo  rnn  ;  omif- 
sis  hme,  hene  est. 


■li* 


717 


COLLATIO  CUM  MAXIMINO  ARIANORUM  EPISGOPO. 


718 


^gnendo  eum  vitam,dedit ei  vitam.iEqualitatem  au- 
temostendit  dicendo :  Sicut  habetPaiervitaminseme' 
UpsojicdsditetFiliovitamhabere  in  semetipso  (Joan, 
V,  26).  Vitam  in  semetipso  habet  Pater ;  «qualem 
vit»  Patris  vitam  in  se  habet  Filius :  sed  tamen  Fi- 
lius  a  se  ipso  vitam  non  accepit,  quianon  a  se  ipso 
natum  est,  a  Patre  natus  est.  Gignendo  dedit,  non 
qaia  jam  erat  Filius  sine  vita,  et  dedit  ei  vitam ,  quo- 
modo  nos  peccatores  tacti  sumus  sine  vita,  etper  in- 
dulgentiam  et  gratiam  accepimus  vitam :  ille  vitam 
accepit  a  Patre,  quia  vita  natus  est  a  Patre.  Ac  per 
hoc  tu  Don  potuisti  dicere  subjectum  esse  Filio  8t>i- 
ritum  sanctum,  nisi  quia  gemitibus  interpellat  pro 
nobis.  Videtur  enim  tibiilla  perfectio  sanctitatis  in 
gemitibussemperesse,  nec  respirare  a  gemendo.  0 
Bterna  miseria  llntellige  locutionem,etblasphemiam 
devitabis.Sio  enim  dictum  cst,  Gemitibus  interpeltat ; 
ut  inielligeremus,  Gemitibus  interpellare  nos  facit. 
Adest  enim  nobis,  et  infuadendocbaritatemnobis, 
facit  nos  interpellare  gemitibus.  Denique  alio  loco 
eamdicit  Apostolus,  Clamaiitem,  Abbaf  Pater  (Gatat. 
IV,  6) ;  alio  loco  dicit,  In  quo  clamamuSt  Abbaf  Pa^ 
ter{Bom.  viii,  15):  exposuit  quid  sit,   Clamantem, 
Abba^  Pater;  dicendo,  /n  quo  clamamus,  Ac  per  hoc 
quid  est,  Clamantem^  nisi,  clamare  facientem  ?  Do 
exemplum  locutionis  hujus.Nonne  Deus  estomnium 
proBcius  futurorum  ?Quis  hoc  negabitinsanus?  Ta- 
men  ail  Apostolus,  iYiinc  autem  cognoscentes  Deum^ 
imocogniti  aDeo  {Gatat,  iv,  9).  Si  nunc  eos  cognovit 
Dens,  non  eos  noverat,  non  clegerat,  non  praedesti- 
naverat  ante  mundi  coustitutionem.  Sed  sic   dixit, 
Nune  autem  cognoscentes  Deum^  imo  cogniti  a  Deo  ;  ot 
intelligerent  Deum  fecisseineiscognitionem  suam, 
Ccgnoseentes  Deum.  Quid  est,  Cognoscemes  Deum  ? 
Nolite  vobis  arrogare,  nolitesupcrbire  :  Cognitiestis 
a  Deo.  Quid  est,  cogniti  estis  a  Deo  ?  Cognitores  suos 
Densvos  fecit :  Deus  vobisdedit  ut  cognoscatis.  Quo- 
xnodo  est  illud  Domini :  fiunc  cognovi,  dicit  Abrabe 
Dominus,  Nunc  cognovi  quoniam  timeas  Dominum 
[Gen,  XXII,  12).  Quando  attulitniiumsuumadbolo- 
eanstum  Abraham,  dicit  ei  Deus,  Nunc  cognovi  f  Ipsa 
eet  tota  Dei  proscicntia?tunc  cognovit.quandodixit, 
ifuii^  cognovit  Sed  quid  est,  Nunc  cognovi?  Id  est, 
Nanc  cognoscere  te  feci.  8i  ergo  haslocutiones  sicut 
Libris  divinis  eruditus  agnosceres,  de  gemitibus  il- 
lis  qoibufl  dictum  est  gemitibus  interpellare  Spiri- 
Banctnm,  noneum  faceres  miserum,  Quid  enim  est 
ilitid,semper  gemen8,quam  semper  miser  ?  Ideo  nos 
geminus,  quia  miseri  sumus.  Et  gratias  Spiritui 
8incto,qaia  charitate  aeterni  sasculi  facit  nos  gemere, 
propter  quod  dictus  est  gemens.  Facil  nos  clamare 
propter  quod  dictus  est  clamans.  Facit  nos  cognos- 
cere  Deum,  propter  quod  dictum  est,  Imo  cogniti  a 
^o,  Facit  Abraham  Deus   cognoscentem,   propter 
^Qod  et  dixit,  Nunc  cognovi. 

Kax.  respondit:  In  quibus  nos   reprehendis,  in 
ipsis  ipse  detegeris.  Gertum  est  enim,  et  divina  nos 

toionet  Soriptara,  qubd  ex  multiloquio  non  efTugies 
peocatom^paroensaatemlabiiB,  sapiens  evlB^Prov. 


X,  19).Quamvis  etiam  etsi  per  totumdiem  quisque 
de  divinis  Scripturis  proferattestimonia,non  in  ver- 
bositateilliimputabiturrevera^:  quodsiaut  littera- 
riaarteusus,  aut  expressione' spiritus  sui  quisque 
concinnet  verba  quse  non  continentsanctsBScripturffi; 
etotiosasuntetsuperflua.Sufncitmihi,  quiadistam 
regulam  te  adduxi,  ut  proGtearis  quod  Pater  Pater 
est,  quia  innatus  est,quia  a  nemine  accepit  vitam  ;  et 
quia  Filius  a  Patre  consecutus  est  vitam ;  et  quia 
Spiritussanctus  Spiritussanctusest.  Dicendoautem 
onum  Deum,  bene  quidem  faceres,   si   confitendo 
onum  Deum,  non  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  san- 
ctum  onum  dioeres  Deum:  contra  luam  sententiam 
veniens.  A  nobis  unus  colitur  Deus,  innatus,  infe- 
ctus,  invisibilis,  qui  ad  humana  contagia  et  ad  hu- 
manam  oarnem  non  descendit.  Est   autem   et  Fi- 
lius  secundum  Apostolum,non  pusillus,  sed  magnus 
Deus:  sicutait  beatus  Paulus,  Exspectantes  beatam 
spem  et  adventum  glorise  magni  Dei  et  Satvaforis  nd- 
siri  Jesu  Christi  {Tit.  ii,  13).  Iste  enim  magnus  Deus 
Christus  dicit,  quod  ascendo  ad  Patrem  meum  et  Pa^ 
trem  vestrum^  Deum  meum  et  Deum  vestrum  {Joan. 
XX,  17).  De  sua  enim   subjectione   unura   statuit 
Deum.  Iste  est  ergo  unus  Deus,   ut  jara   recitavi- 
mus  testimoniis,  quem  GhristusetSpiritussanctus 
adorant,  et  omnis  creatura  veneratur  et  colit :  hac 
ratione  unum  profitemur.  Non  tamen  quod   copu- 
latio  vel  permistio  Filii  cum  Patre,  aut    vel   certe 
Spiritus  sancti  cum  Filio  vel   cum  Patre,   faciant 
unum  Deum.  Sed  quia  ille  solus  unus  perfectus  est 
Deus,  qui,  ut  ipse  prosecntus  es,  vitam  a  nemine  ac- 
cepit,  qui  Filio  dedit  suo  exemplo  babere  vitam  in 
semetipso;  copulatos  quidemdicimusin  charitate  et 
in  concordia.Jam  utsuperiusreddidimusrationem, 
alterum  esse  Patrem,  etnon  ipsum  Filium,  ipse  non 
instruit  Sal? ator,  dicendo :  Siego  testimonium  dico  de 
me,  test*'monium  meum  non  est  verum ;  alius  est  qui  te- 
stificatur  de  me.  Et  ne  prssumptorio  spiritu  quidam 
putarent,quodaut  de  Joanne  Baptista  dixeritalium, 
aut  forte  de  Petro  apostolo  vel  Paulo ;  ipse  proseco- 
tus  est :  yos  misistis  ad  Joannem,  et  testimonium 
reddidit  veritatuEgo  autemtestimoniumab  hominenon 
accipio:  sed  hxc  dico,  ut  vos  salvemini.  Ule,  inquil, 
lucema  fuit  ardens  et  lucens ;  vos  autem  voluistis  ad 
horam  exsultare  in  tumine  ejus.Ego  autem  habeo  testi» 
monium  majus  Joanne.  Opera  quse  dedit  mihi  Pater  ut 
perficiam  ea,  ipsa  opera  quse  ego  facio,  testificantur  de 
me,  quia  Pater  memisit.  Etqui  misitme  Pater^  ipse  te- 
stificatur  de  me  (Id.  v,  31  37).  Quis  tam  stultus  est 
ot  non  intelligat  quoniamaliusdealiotestimonium 
perhibuit,  Pater  de  Filio,  qui  utique  et  dicebat :  Hic 
est  Filins  meus  dilectus,  in  quo  bene  complacui  ;  ipsum 
audite  (Mafth.  xviii,  5)  ?  Dilectum  lego,et  credo  quod 
Paterest  qui  diligit,  etFilius  qui  diligitur.  Unigeni- 
tum  audio  Ghristum,  et  non  dubito  quia  unus   ab 
ano  est  genitus.  Primogenitum  Paulus  clamat,  di- 
cens:  Quid  estimagoDeiinvisibiliSfprimogenitusuni" 

i  NoQnulli  Mss.,  res  vera. 
>  Lov.,  expositioHe. 


719 


S.  AUGUSTINI  EPISCOPI 


790 


versae  creaiurae.  Et  proGteor  secundum  sententiam 
diviDarum  Scripturarum,  quod  est  Filius   primo- 
genituSy  et  non  ingenitus :  et  quia  m  illo  creata 
sunt  omnia  quae  sunt  in  coelis,  tt  qux  sunt  in  terra^ 
visibilia  et  invisibilia,' siveThroni, sive DominaiioneSf 
sive  Principaius,  sive  Potestates ;  omnia  per  ipsum 
facta  sunty  et  in  ipso  creata  sunt;  et  ipse  est  ante 
omnes^  ct  omnia  in  ipso  constant  {Coloss.  i,  15-17} : 
et  iste  Filius  Dei,  Deus  unigenitus,  cum   sit  ante 
omnes.  Ipse  enim  dicit :   Quod  vidi  apud  Patrem 
meum,  loquor{Joan.  viii,38).  Iste  Filius  etiam,  quod 
vos  carni  ascribitis,  in  sancto  ait  Evangelio :  Si  dt- 
ligerelis  me^  gauderetis  utique,  quoniam  vado  ad  Pa- 
trem ;  quoniam  Pater  major  me  est  (Joan,  ziv,   28). 
Istaenimlegentescredimus,etprofitemursecundum 
Apostolum,  quod  ei  omuia  subjecta  sint  ut  magDO 
Deo  (I  Cor,  xv,  25).  Iste  enim  magnus  Deus,  quem 
talem  genuit  Pater,  ut  ipse  prosecutus  es,   utique 
majoremPatremconfessusestyUtstatuatillumunum 
Deum,  in  cujus  et  sinu  describitur  a Joanne  evange- 
lista.  Audi  utique'  ipsum  clamantem  et  dicentem  de 
invisibilitate  omnipotentis  Dei,  quod  Deumnemo  vi~ 
dit  unquam;  unigenitus  Filiu%  qui  est  in  sinu  Pairis 
ipse  narravit  {Joan,  i,  18).  Hinc  instructus  Paulus 
clamat,  et  dici t :  Beatus  ei  solus  potens,  Rex  regum  et 
Dominusdominantium;quisolus  habel  immortalitatem, 
et  lucem  habitat  inaccessibilem ;  quem  vidiihominum 
nemo,  neque  videre  poiest ;  cui  honor  ei  poieslas  in  sae- 
cula,  Amen  {liTim,  vi,  <5.  16).  De  boc  iterum  dicit : 
Soli  sapienti  Deo,  per  Jesum  Chrislum,  cui  gloria  in 
saecula,  Amen  {Rom.  xvi,  27).  Et  ideo  unus  Deus  a 
nobis  pronuntiatur,  quia  unusest  super  omnia  Deus 
innatus,  infectus,  ut  prosecuti  sumus.  Filiumautem 
natum  si  Paulo  non  credis  dicenti,   primogenitum 
universs  creaturs :  vel  ipsi  Filio  credo  dicenti   ad 
Pilatum,  cum  ei  diceret,  Brgo  tu  rex  esl  Ait  Cbri- 
stus,  Ego  in  hoc  natus  sum  {Joan.  xviii,  37).  Natum 
lego  profiteor  quod  lego:  primogenitum  lego,  non 
discredo':  unigenitum  lego,  etiamsi  ad  equuleum 
suspendar,  aliter  non  sum  dicturus :  quod  docent nos 
sanctse  Scripturs»  profiteor.  Tuenimqui  dicis  quod 
unussitPateretFiiius,  dicPatrem  unigenitum,  dic 
primogenitum  :  dic  qus  sunt  Patris  in  Filio,  dic  Fi- 
lium  unigenitum,  dic  innatum,  dic  quianemoeum 
vidit  unquam,  neque  videre  potest.  Prosequere  de 
Spiritu  sancto  taliaquaIiadePatreIegimus,ut®qua- 
lem  ostendasSpiritum  sanctum  Patri.Dic,rogo,babe 
me  discipulum.  Prosequere  de  Filio,  quod  Filius  sit 
mnatus,  quod  sitsineorigine.Sisqnalis,utiqueta- 
lis  ;  si  talis,  utique  innatus :  si  innatus,  utique  nec 
vidit  eum  quisquam  bominum.   Da  testimonia,  et 
instrue,  et  doce,  ct  babebis  me  discipulum. 

14.  Auo.  dixit:  A  vobis  unum  Deum  coli  dixisti, 
sicut  te  loquente  adverterepotui^consequens  estut 
aut  non  colatis  Cbristum,  aut  non  unum  Deum  cola- 
tis,  sed  duos.  Dixisti  etiam  de  Patre,  quod  ad  bu- 
mana  contagia  et  ad  bumanam  carnem  non  descen- 

^  In  Ms8«;  Audivi  utique, 

>  Sic  Am.  £r.  et  Mat.  At  Lot.  habet,  dUerepo. 


derit.  Si  lorte  nescis.  oontagia  ubi  dicuntur,aliqaam 
contaminationemsignificant:  voluisti  ergo  Ghri&tum 
intelligi  venisse  ad  humana  contagia :  ergo  humana 
carne  inquinatum  professus  es  Cbristum.  Ggo  aatem 
dico,  imo  catbolioa  fides,  quam  eom  Ecclesia  Ghrlati 
teneo,Dominum  nostrumJesumChristum  sic  factam 
esse  Verbum  carnem,  utnullade  humano  genere  et 
de  humana  carne  contagia  pateretur.  Veoit  enim 
mundare,  non  coinquinari.  Suscepit  ergo  aoimam 
humanam,  et  carnem  humanam  sine  alla  peste  con* 
tagii:  et  utrumque,  id  est  et  animam  humanam  eL 
c&rnem  humanam,in  seipsosalvaredignatuaest.SeA 
quiade  ejus  invisibilitate  veritati,  quantum  video^ 
non  vis  acquiescere,  rogo  ut  cogitesseoundumcar^ 
nemetsecundum  bominem  fuissevisibilemChristom 
Nam  secundum  id  quod  Verbum  est   Deos  apad 
Deum,  et  ipse  invisibilis  est.  Sapientia  Dei  est  Ghri* 
Btus :  humana  sapientia  invisibilis  est ;  et  Dei  sapien* 
tia  visibilis  erit?  Quantum  ergo  attinet  ad  illam  nata- 
ram  in  qua  ffiqualis  est  Patri,  pariterest  Deos,  pari* 
teromnipotens,  pariterinvisibilis,  pariter  immorti- 
lis.Dixistietiam,  qoanlum  adverti,  sic  accipiendam 
esse  quod  ait  Apostolus,  Qui  solus  habet  inmortaliiti' 
iem{\  (fim. vi,16);ut  in  hacsententiasoIusPateraccipi 
debeat.  Ergo  Verbum  Dei  mortalevisessefSapien- 
tia  Dei  non  estimmortcdis  secundum  te.  Non  intelli- 
gis  quia  non  potuisset  ullo  modo  mori  Filius,  niii 
carnem  mortalem  sussepisseta  nobis?Deniqoecaro 
in  illo  mortua  est,  non  ipse  mortuus  est  quaotumad 
Deum,  pertinet,  quantumad  divinitatemattinet;qaa 
sequalis  est  Patri.  Sic  enim  hominibus  ait,  NoliU 
timere  eos  qui  corptu  occiduntt  etpostea  non  hakeiU 
quid  faciant  {Luc,  xii,  4) :  quia  anima  mori  non  po- 
test;  Verbum  Dei  mori  potest?  Sapientia  Dei  mori 
potest?  Unigenitus  ille  nonassumpta  came  moripo- 
tuit?  Assumpta  autem  carne  qua  factus  est  homo, 
sicut  «qualem  se  novit  quando  dicit,  Ego  ei  PaUr 
unum  5umu8  {Joan.  x,  30) ;  sic  se   novit  minorem, 
quia  Verbum  caro  Factum  est,  ethabitavit  in  nob{s(li, 
I,  14).  Non  rapinam  arbiircUus  est  esse  sequalis  Deo. 
Natura  enim  erat,  non  rapina :  non  enim  osurpavit 
hoc,sed  natusest  hoc.  Verumtamen  semelipiumexmr 
amVt/./brmamstfrvi  a^ciptfnj/agnovistieqoalemjam 
incipe  agnoscere  minorem  :/brmam  servi  acdpieni^iia 
similitudinem  hominum  factuSy  et  habitu  inventut  ui 
homo{Philipp,  ii^  6,  7).  Ecce  qua  forma  major  eet 
Pater:  discerne  dispensationem  suBoeptihominiaa 
manente  immortaliter  divioitate,  et  non  erras  in 
verbis,qu8BmuItum  amasdicere.eteanon  dignarii 
sapere.  Profiteorautem,  sicut  dicisPatrem  innatom, 
Filium  natum.  Sed  non  ideo  sunt  divers»  naturs  at- 
que  substantise,  quia  ille  non  natusest,  ille  nalus  est. 
Etenim  si  natusest,  Filius  est:  si  Filius  est,  veroa 
Filius  e8t,quia  unigenitusest.Nametnosdicti  somoa 
filii :  sed  numquid  unigenitisamustotfilii?  Aliterilie 
Filius  unigenitus:  illo  natura  Filius,  noa  gratiafllii: 
ille  unigenitum  de  Patre  natas^  bocest  qaod  Pater 
aecundum  naturam,&ecandam  aabatantiam.Qtti  tti* 
temdiciteamproptereaqoianatas  ett,  ideoillertai 


GOLLATIO  CDM  MAXIMINO  ARIANORUM  EPISCOPO. 


722 


itors,  negat  verum  filium.  Habemus  autem 
*am :  Vt  simus  in  vero  Filio  ejus  Jesu  Christo ; 
Deus  verus  et  vita  sstema  (I  Joan,  v,  20).  Quare 
ms?  Quia  verus Dei  Filius.Si  enim  animalibus 
b  non  generentnisiquodsunt^homo  bominen 
;,  canis  canem,et  Oeus  Deum  non  generat?  Si 
Qsdem  substantia  est,  quare  dicis  minorem? 
6,  quiahomo  pater  quando  generat  filium, 
no  bominem  generat,  tamen  major  minorem 
?Ex8pectemus  ergo  ut  crescat  Cbristus,  quo* 
reacunt  homines  quos  generant  homines.  Sl 
jhristus  ex  quo  natus  est^quod  non  est  a  tem- 
)d  ab  cternitate,  quod  est  boc  est,  et  tamen 
ist ;  melior  est  bumana  conditio  :  quia  homo 
acere  potest,  et  aliquando  venire  habet  ad 
patris  8ui,  ad  robur  patris  sui ;  ille,  nun- 
[uomodo  verus  filius  (a)  ?Usque  adeo  autem 
agnoscimus  Deum  magnum,  ut  Patri  dica- 
fnalem.  Itaquesine  causa  nobis,  quod  valde 
nur,  testimoniis  et  multiloquio  probare  vo- 
Dicit  autem,  Deum  meum  et  Deum  vestrum 
:Xy  17);  attendens  formam  honinis  in  qua 
Bterum  quantum  attinet  ad  illud  quod  dixit 
5,  In  principio  erat  Verbum^  et  Verbum  erat 
iumf  et  Deus  erat  Ferbum  (Id,  i,  1);  non  est 
ei  Deus,  sed  Deus  est  Gbristiy  quiaChristus 
mi  homo.  Unde  et  ipse  dicit  in  Psalmis,cur 
Pater  Deus :  De  ventre  matris  meae  Deus 
iu{Psat,  XXI,  11).  Quando  dicit  de  ventre 
sibi  illum  esse  Deum  ostendit  propter  boc 
)um  Patrem  filio,  quia  bomo  est  Filius, 
im  quod  Pater  major  est  Filio .  Unde 
)euim  meum  et  Deum  vestrum,  Inde  est  et 
bjectio  quam  non  debemus  mirari  se- 
I  hominem  redditam  Patri ,  quando,  si- 
[ptum  est^  etiam  parentibus  sudditus  erat 
51)  :  et  de  illo  scriptum  est,  Minorasti  eum 
inus  obAngelis  {Psal,  viii,6).  Vellem  autem 
iim  aliquibus  Sripturarum  testimoniis  do- 
08,  ubi  legatur  adorari  Patrem  a  Spiritu 
A  Filio  autem  accipio^  etiamsi  non  proferas 
nia,  quoniam  bomo  adorat  Deum  *  :  admit- 
nle  secundum  bominem  dictum,  quamvis 
legas.  Tamen  specialiter  de  te  exigo,  ut 
m  Patrem  a  Spiritu  sancto  legas  nobis,  aut 
sores  testimonium  divinum  :  ut  si  invene- 
[>ondeam  quomodo  id  accipi  debeat,  sicut 
itibuB  Scripturarum  solemni  locutione  res- 
}uod  autem  dicis,  quod  per  illam  copula- 
ineffabilem  non  sit  unus  Deus  Pater  et  Fi- 
^pirilos  sanctus ;  vis  nosse  quamtum  valeat 
tulatio  ?  Non  ex  locutionibus  nostris,  sed  cx 
eloqoiis  certe  manifestum  est  aliud  csse 
Q  hominis,  aliud  esse  spiritum  Dominum ; 
citor,  Dominus  spiriius  est^  (II  Cor.  iii,  17), 
luia  corpus  non  est :  et  tamen  ait  Aposto- 

if M.  At  editi,  qumiam  hic  adorai  Deum, 
Spirttum  Dei :  unde  dicitur  Deus  Spirttu9  ett,  At 
rUum  Daminum  ;  ac  Bubinde,  unde  dicitur  (sci- 
Une.  eap.  3.)  Dominus  Spiritus  est. 
m»  ll9i  D*  3i  tom.  S. 


lus,  Qui  adhaeret  merelrici,  unumcorpus  est;  quiau- 
tem  adh3Bre  Domino  untu  spiritw  est  (I  Cor,  vi,  16, 
17).  Si  ergo  ista  adbaesio  diversarum  naturarum 
spiritua  (qoia  aliud  est  bominis,  aliud  Dei)  fecit 
unum  spiritum ;  non  vis  ut  tantum  adbs&reat  Patri 
Filius,  ut  sit  unus  Deus?  Hoc  accipe  etiam  de  8pi- 
ritu  sancto,  qni  Deus  est.  Casterum  si  Deus  Spiri- 
tus  sanctus  non  es8et,templum  utique  non  ipso  non 
baberet.  Scriptum  est  quippe  in  Apostolo,  Nescitis 
quia  iemplum  Dei  estis,  et  Spiritus  Dei  habitat  in  VO" 
bis  (I  Cor.  iii,  16) .^Et  iterum  Nescitis  quia  corpora 
vestra  iemplum  in  vobis  est  Spiritus  sanctif  quem  ha- 
betis  a  Deo  {Id,  vi,  19)  ?  Nonne  si  templum  alicni 
sancto  angelo  excellentissimo  de  lignisetlapidibus 
faceremus,  anatbemaremur  a  veritate  Cbristi  et  ab 
Ecclesia  Dei ;  quoniam  creatur»  exhiberemus  eam 
servitutem,  quae  uni  tantum  debetur  Deo  ?  si  ergo 
sacrilegi   essemos  faciendo  templom    cuicumque 
creaturae,  quomodo  non  est  Deus  verus  cui  non 
templum  facimns,  sed  nos  ipsi  templum  sumus  ? 
Quomodo  autem  dixerit  Cbristus,  Sicui  habet  Pater 
vitam  in  semetipso  sic  dedit  Filio  habere  vitam  in  se* 
metipso  {Joan,  v,  26),  superius  respondi.  Concor- 
dia  autem  et  cbaritate,  quia  dicis*  factum  fuisse  ut 
onom  sint  Pater  et  Filius;  quando  mibi  protuleris 
dictum  esse  quod  unum  sint  quae  sint  divers®  subs- 
tanti»,  tunc  cogilabo  quid  debeam  responderrf.  Legi- 
musenim,  Quiplantatetguirigatunumsint. {lCorjn^ 
8):sed  ambos  bomineserantejusdemsobstantiffifo- 
erant,  non  diversae.  Item  legimos  ipso  Christo  di- 
cente,  Ut  sint  unum,  sicut  et  nos  unum  sumus  {Joan. 
XVII,  11).  Non  dixit,  Ut  ipsi  et  nos  :  sed  Ut  ipsi  sint 
unum,  in  natura  sua  et  substantia  sua,  concordi 
sequalitate  quodam  modo  uniti  atque  conflati ;  si- 
cut  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus  unum,  pro- 
pter  individuam  eamdemque  naturam.  Aliod  est 
enim,  onum  sunt';  alius,  unus  est.  Quando  dici- 
tur,  Unum  sunt ;  etsi  non  dicatur  quid  unum,  in- 
telligetur  una  substantia.  Quando  dicitur,  Unus  est 
de  duabus  diversisque  substantiis,  necesse  est  ut 
qucratur  quidunus.  Verbi,gratia,diversasubstantia 
est  anima  et  corpus,  tamen  unus  homo :  diversa 
substantia  est  spiritus  bominis  et  spiritos  Dei, 
tamen  com  Domino  adhaeret,  unus  spiritus est {lCor. 
VI,  17)  :  addidit,  spiritus;  nondixit,  Unum  sunt.  Ubi 
autem  dicitur,  Unum  sunt,  una  substantia  significa- 
tur,  quod  vos  non  vultis,  et  audetis  dicere  verum 
Cbristum  Dei  Filium  vos  conilteri.  Non  autem  ideo 
majore6tPater,quia  testimonium  dicitdeFilio.Nam 
et  Propbeto  perhibuerunt  Filio  testimonium.  Alius 
est  quidem  qui  perbibet  testimonium,aIiuscui  per- 
hibetur :  qoia  Pater  Pater  est,  Filios  Filios  est«  Non 
quia  unu  m  non  sunt,aut  unus  Deus  non  sunt,  quando 
cobserentesatque  conjuncti  sunt,  quod  semper  sunt. 
8ic  autem  dicis  hinc  inter  patrem  et  Filiumessedi- 
versitatem^quiaPaterdiligit  et  Filius  diligitur;quasi 
negare  possitis  quod  Filius  diligat  Patrem.  8i  ambo 
se  invincem  diiigunt;  cur  negatis  eos  unius  esse  na- 
tur»?  Quod  dixi  de  Patre  unde  dictus  sit  migor,qoia 

i  Sola  edito  Lov.,  qua  dicit. 

*  Hic  M0S.  addont,  ei  aliud  unum  sumw. 


.di 


723 


S.  AUGUSTINI  EPISCOPI 


724 


propter  formam  servi  dictum  est;  hoc  dico  et  de 
invisibiIitate,quoniam  visibilis  Filius  propter  eam- 
dem  formam  servi  dictus  est.Caeterum,  quantum  at- 
tinet  ad  ipsam  divinam  substantiam,  vel  Pstris,  vei 
Pilii,  vel  Spiritus  sancti  omnimo  est  invisibilis.Nam 
quando  se  patribus  divinitas  ostendebat»  per  subje- 
ctam  creaturam  se  invisibilem  demonstrabat.  Nam 
per  ipsam  suaranaturamusqueadeoinvisibilisest, 
ut  ipseMoysesei  cumquo  facie  ad  faciem  loqueba- 
tur,  diceret :  Si  inveni  gratiam  ante  te,  ostende  mihi 
temetipsum  manifeste  {Exod,  xxxiii,  11, 13).  Volebat 
enim  eum  videre,  sicut  videtur  Deus  oculis  cordis. 
Bea^{  enim  mundocorde^quia  ipsiDeumvidebunt(Matlh, 
V,  8).  8ic  volebat  videre  Moyses  eum  cui  dicebat, 
Ostendemihi  temetipsum  manijeste  :  sicut  et  invisibi- 
lia  Dei,  per  ea  quse  facta  sunt,  conspiciuntur.  Sic 
enim  ait  Apostolus  :  Invisibilia  enim  ejus,  per  ea  quse 
facta  sunt,  intellecta  conspiciuntur,  sempitema  quoque 
virtus  ejus  ac  divinitas  {Rom,  i,20).  Ecce  intelligendo 
conspiciuntur  invisibilia  Dei,ettamen  invisibiliadi- 
cuntur.  Et  omnia  per  ipsum  facta  sunt  Gbristum 
{Joan,  1, 3),  et  visibilia  et  invisibilia,  et  ipse  a  nobis 
credi  visibilis  potest?  Hinc  etiam  dicis  de  Patre  tan- 
tum  intelligi  debere  quod  ait  Apostolus,  Solisapienti 
Deo  {Rom,  xvi  27).  Ergo  solus  est  PaterDeus  sapiens, 
et  non  est  sapiens  ipsa  DeiSapientia,quodest  Ghri- 
stus ;  de  quo  ait  Apostolus  :  Christum  Dei  Virtutem 
et  Dei  Sapientiam  (I  Cor,  i,  24)/  Superest  ut  dicatis 
(quid  enim  non  audetis.^)  insipientem  esse  Sapien- 
tiam  Dei.Sic  autem  dicis  Patrem  infectum,  quasiFi- 
lius  factus  sit,  per  quem  facta  sant  omnia.  Scito 
factum  esse  Filium,  sed  in  forma  servi.  Nam  in 
forma  Dei  usque  adeo  non  est  factus,  ut  per  illum 
facta  sint  omnia.  Si  enim  ipse  factus  est,  non  per 
illum  sint  omnia  facta.  sed  cstera.  Non  itaque  dico 
Filium  ingenitum ;  sed  Patrem  genitorem,  Filium 
genitum.Hoc  tamen  genuitPater  quod  est :  alioquin 
non  est  verus  Filius,  si  qubd  est  Pater,  non  cst  Fi- 
lius  ;  sicut  de  partubus  animalium  supra  diximus : 
quia  veri  fllii  hocsuntpersubstantiam  quod  paren- 
tes.  Quid  est  autem  quod  poscis,  ut  ostendam  tibi 
aequalem  Patri  Spiritum  sanctum  esse,  quasi  tu  os- 
tenderis  Patrem  majorem  esse  Spiritu  sancto ;  si- 
cut  potuisti  ostendere  de  Filio,  propter  formam  ser- 
vi?  Scimus  enim  dictumessePatrem  Filio  majorem 
esse  quia  in  forma  servi  erat  et  Filius;  et  adhuc  in 
forma  est  humana  Filius,  quam  levavit  in  CGelum  : 
propterea  dictum  est  de  illo  quod  et  nunc  interpelr 
tat  pro  nobis  {Rom,  viii,  34).  Et  sempiterna  erit  in 
regno  haec  eadem  forma  immortalis  :  propter  quod 
dictum  est»  Tunc  et  ipse  Fitius  subjectus  erit  ei  qui 
illi  subjecit  omnia  (I  Cor,  zv,  28).  Nam  de  Spiritu 
sancto  qui  nullam  suscepit  creaturam  ad  unitalem 
persons  suo,  quamvis  se  per  oubjeclam  creaturam 
visibililer  et  ipse,  sive  per  columbs  speciem,  sive 
per  linguas  igneas  sit  demontraredignatus  {Matfh. 
111,  16,  et  Act,  n,  3),  nunquam  dictus  est  eo  major 
Pater;  nunquam  dictua  est  Spiritus  sanctus  ado- 
rasBe  Patrem  nunquam  dictus  est  minor  Patre.  Sed 
dicis  de  Filio,  Si  aequelis  eiid,  uHque  talis  :  id  est, 


ut  quia  non  est  ingenitus,  non  videatur  talis.  Pos- 
ses  dicere  non  esse  hominem  quem  genuit  Adam, 
quia  ipse  Adam  non  est  genitus,  sed  factus  a  Deo. 
Si  autem  potuit  Adam  esseS  et  non  esse  genitus, 
et  tamen  hoc  generare  quod  erat  ipse,  non  vis  ut 
potuerit  Deus  Deum  squalem  sibi?  Puto  me  tibi 
ad  omnia  respondisse.  Sed  si  non  vis  esse  discipu- 
ius,  noli  esse  multiloquus. 

1.  Max.  dixit :  Loqueris  quasi  auxilio  principum 
munitus,  nihil  secnndum  timorem  Dei.Longas  horask. 
suistinui,  exposuisti  ut  tibi  visum  est.  Responde- 
mus  Deo  auxilianle  ad  omnia.  Nec  enim  nudo  eer  — , 

monCy  sedtestimoniis  divinarum  Scripturarum  mu     

niti.  Tantum  sicut  nos  patientes  fuimus  exponent^^ 
tua  Religione,  et  ipse  cum  tuis  patientiam  acconr^^ 
moda,  ut  ad  singulos  tuos  sermones  demus  re^  ^ 
ponsum,  sicut  et  ipse  ad  nostros  respondisti  qu(^^ 
tibi  placuit. 

2.  Nos  Christum  colimuBUlDeum  omnis  creatu- 
re.  Nam  qui  adoratur  et  colitur,  non  tantum   ub 
hominum  natura  verum  etiam  et  ab  omnibus  Vir' 
lutibus  coelestibus,  audi  clamantem  beatum  Pau- 
lum :  Hoc  enim  senUte  in  vobis  quod  et  in  Christo 
Jesu  :  qui  cum  in  forma  Dei  esset,  non  rapinam  arbi^ 
tratus  est  esse  se  parem  Deo  ;  sed  semetipsum  exinani" 
vitj  formam  servi  accipiens,  in  similitudinem  homi^ 
num  factus,  et  habitu  inventus  ut  homo  :  humiliamC 
semetipsum,  factus  obediens  usque  ad  mortem,  mf'^ 
tem  autem  crucis,  Propter  quod  et  Deus  eum  supere — 
xaliavtt,  et  donavit  ei  nomem  quod  est  super 
nomen,  lllud  utique  quod  tu  in  tuis  prosecutioDi- 
b«s,  sciens  quod  professioni  tuae  erat  contrariom. 
subducendum  putasti,  sciens  quia  lectio  te  argue- 
ret.  Nam  quod  omne  genu  flectatur  Cbristo,  utiquc 
sic  prosequitur  ipse  Paulus,  cum  dixisset,  Don<wc=r  t 
illi  nomen  quod  est  super  omne  nomsn  :  sequituf,  l^^t 
in  nomine  Jesu  omne  genu  flectatur,  caslehtium,  ierre^     - 
triumy  et  infemorum;  et  omnis  linga  conttteatur  quf    "^ 
Dominus  Jesus  Christus  in  gloria  est  Dei  Patris  {Pl 
lipp,  II,  5-11).   Dicendo  enim,   Ut  in  nomine  Jes 
omne  genu  flectatury  ccelestium,  terrestrium^  et  infe 
norum;  universa  conclusit.  Nihil  est  in  ccelo  quc^ 
non  genu  flectat  Christo  :  nihil  remansit  in 
quod  non  genu  flectat  Christo:  nihil  in  inferis  quo^^  ^ 
non  genu  flectat  Christo.  Et  hoc  Pater  ei  donavi    '^* 
Possunt  enim  probare  qui  legunt,  si  ex  mea  aui 
toritate  vel  ex  multiloquio,  ut  accusas,  hanc  proi 
cutionem  feci,  aut  certe  de  auctoritate  divinaru^^^ 
Scripturarum  respondeo. 

3.  Dicis  Spiritum  sanctum  quod  squah*8  sit  Filit 
Da  testimonia,  ubi  adoratur  Spiritus  sanotus,  obi 
coelestia  et  terrestria  et  inferna  genu  flectant  Nc^^ 
enim,  quod  adorandus  sit  Deus  Pater,  beatoPau! 
apostolo  clamante  didicimus :  Propterea  flecto  gent 
mea  ad  Patrem  Domini  nostri  Jesu  ChrisUf  ex  qt 
omnis  palemitas  in  cosliselin  terra  nominatMir[Ephe::^^^ 
III,  14,  15).  Auctoritate  sanctorum  Scripturaroi 
adoremus  Patrem :  aeque  ab  ipsis  divinis  boripturi 
instructi,  colimus  et  adoramai  Deum  GhriatiiiD* 

1  Abest,  estef  ab  Br.     M. 


COLLATIO  CUM  MAXIMINO  ARIANORUM  EPISCOPO. 


726 


)i  adorandus  sitSpiritus  sanctus  :  si  Pater  ei 
rhibuit  testimonium,  si  Filius,  si  ipse  de  se 
mplexus  est,  lege  praeter  quam  diximus  ezdi- 
Scripturis. 

)uod  Christus  est  in  dextera  Dei,  quod  inter- 
.  pro  nobis  [Rom,  viii,  34),  sic  etiam  in  alio 
pse  prosequitur  Paulus  dicens :  QutS  sursum 
qu3srite^  ubi  Christus  est  in  dextera  Dei  sedens 
s,  III,  1).  Sic  ad  Hebreeos  ipse  scribens  ait : 
catione  peccatorum  facta,  consedit  ad  dexteram 
\tudinis  in  excelsis  (Hebr,  i,  3).  Sic  utique  et 
U8  sanctus  jam  ante  per  prophetam  prscinue- 
icens  :  Dixit  Dominus  Domino  meo^  Sede  a  dex- 
eit.  8ic  et  ipse  Fiiius  in  Evangelio  professus 
sal.  cix,  1 ;  Matth.  xxii,  44).  Praeterea  ad  illum 
pem  qui  eum  adjurans  dicebat :  Dic  nobissi  tu 
'istus  Filius  Deibenedicti :  ait  ipse,  Ego  sum  ; 
rte,  Tu  dicis:  et,  Amodo  videbitis  Filium  homi- 
ientem  ad  dexteram  virtutis  Dei  {Marc.  xiv,  61, 
Hatt^.xwi,  63,  64). 

^08  enim  Spiritum  sanctum  competenter  ho- 
1U8  ut  doctorem,  utducatorem',ut  illumina- 
,  ut  sanctificatorem :  Christum  colimus  ut 
rem  :Patremcum  sincera  devotioneadoramus 
itorem,quem  et  unumaucloremubiqueomni- 
*onuntiamus.Ists  enim  calumniae  de  philoso- 
artis  instructioneveniunt.Non  putot  te  minus 
s  ^quodaitApostolus  iQuoniamChristusutique 
on  esset  peccator,  pro  nobis  peccatum  fecitj  ul 
ficeremurjustitiaDei  in  ipso  (II  Cor.  v,  21). 
oc  sane  ad  te  forte  pervenit,quod  dixerit  Scri- 
',  Maledicius  omnis  gui  pendet  in  ligno :  quod 
retans  beatus  apostolus  Paulus  dicit,  Factus 
bis  maledictumf  ut  benedictio  in  gentibus  adim- 
ir(Deut.  XXI,  23  ;  Galat,  iii,  13).  Nec  hoc  sane 
litad  te,  quod  ait  ipse  Paulus:  Primus  homo 
de  terra  terrenuSfSecundushomoDominus  decoelo 
ii  advenit  (I  Cor.  xv,  47).  Ergo  et  Christus 
3it  hominem,ut  ipseexposuisti.  Eteadecausa 
U8  quod  ad  terrena  contagia  descendit.  Nod 
ignoramus  illum  ^  secundum  quod  legimus, 
ceatum  non  feciiy  nec  inventus  est  dolus  in  ore 
:  qui  cummaledicereiur^nonremaledicebat  :cum 
tur^noncomminabatur :  commendabat  autemse 
nti  juste  » (I  Peir,  ii.  22,  23),  Nec  hoc  ignora- 
[uod  aitBaptista  Joannes  :  Ecce Agnus Dei,  ecce 
iit  peccatummundi(Joan.  i,  29).  Gonstat,utet 
irosecutus  es.  Nec  enim  ad  omnia  obstinali  esse 
iQS,  ut  non  qusB  bene  dicis  laudemus.  Yalde 
justa  est  prosecutio  tua,  quia  ob  hoc  venit 
;u8,  ut  nospotius  a  peccatiset  ab  iniquitalibus 
aret ;  non  tamen  ut  ipse  contaminaretur,  sicut 
e  proeecutus  es.Certum  estenim,quod  secun- 
livinitatis  su»  substantiam  illam  beatam,quam 

la  editio  Loy.,  ductorem. 

,  Lu^d.  et  Ven. :  Non  puto   te  iegisse,  Loy,  iNam 

t  legtise.  M. 

.  Lugd.  etVen,  Lov.,  dixerat  Scriptura,      M. 

z  M88.  Ediii  vero,  Hiud. 

!•  et  LoT.,  sejudicanti  injuste,  At  Er.  et  poiiores 

uete* 


habuit  ante  mundiconstitutione!n,antesaecula,ante 
tempora,  ante  dies,  ante  menses,  anteannos,  ante- 
quani  quidquam  esset  ^  ante  aliquam  excogitatio- 
nem.in  illa  beata  natuia  Deus  natus  a  Patre  est '. 

6.  In  Deo  enim  comparatione  digna  uti  decet. 
Hoc  sane  mihi  displicet,et  valde  animo  dolui  in  tua 
prosecutione  :  utenimdiceres  quod  homo  hominem 
generat,  et  carnis  carnem  ;tam  fceda  comparatio  in 
illam  tantam  immensitatem  produci  non  debuit. 

7.  Quis  aulem  ignorat  quod  Deus  Deum  genuit, 
quod  Dominus  Dominum  genuit,  quod  Rex  Regem 
genuit^quod  Creator  Creatorem  genuit,quod  bonus 
bonumgenuit,  quod  sapiens  sapientemgenuit,quod 
clemens  clementem  genuit,potens  potentem  ?  Nihil 
subtraxit  Paterin  generando  Filium.Nec  enim  invi- 
dus,sed  ut  fonsbonitatistantumbonumgenuit  :cu- 
jus  bonitatis  testis  est  omnis  creatura,  secundum 
tuam  ipsius  prosecutionem,  quam  valde  laudo,  ubi 
dedivinis  Scripturis  protulisti,  dicendo  ilnvisibitia 
enim  ejus^  a  crealura  mundi^  per  ea  qux  facta  sunt, 
intellecta  conspiciuntur ;  sempitemaquoquevirtuseius 
ac  divinitas  (Rom,  i,  20). 

8.  Adhuc  autem  adjicio,  non  contraria  his  qu» 
benesunt  dicta  dicens,  sed  consensum  accommo- 
dans  :  quoniam  ex  magnitudine  pulchritudiniscon- 
digne  Creator  eorum  cognoscitur  atque  colitur.  Ut 
puto  dedimus  ad  ista  responsum  ;  quoniam  hoc  et 
beatus  Paulus  iterum  prosequitur  :  Quoniam  chirO" 
graphum  guod  erat  contrarium  nobis,ipsum  tutit  Chri' 
stus  de  mediftfOffigens  illudcruci ;  etexuens  se  camemf 
potestates  et  principatus  transduxit  fiducialiterytrium- 
phans  eosin  semetipso  (Coloss,  ii,  14,  15  .  Attamen 
et  sicut  homo  qui  exercitationem  liberalium  littera- 
rum  vel  rhetoricae  artis  non  feci,  si  quod  vitium  fe- 
cissem  in  sermone,  ad  sensum  respicere  debuisseSf 
et  non  vitium  sermonis  intendens,  in  crimen  nos 
inducere.Absit,  absit :  Unigenitus  Deus,  Deus  est 
univer8e9creatur8e,mundus,incoinquinatus,sanctu8y 
securus,  nullam  in  se  habens  immunditiam.  Nam 
qui  non  honorificat  Filium^non  honorificat  Patrem  qui 
misit  illum  (Joan.  v,  23).  Quod  enim  Verbum  caro 
factum  est,  et  habitavit  in  no6u,evangeli8ta  testatur: 
Et  vidimuSf  ait^  gloriam  ejuSj  gioriam  tanquam  uni' 
geniti  a  Patre,  pienum  gratix  et  veritatis  (Id.  i,  14). 
De  boc  ipso  et  ante  jam  Vetus  Testamentum  praeci- 
nuerat  *,  dicens,  Lavabit  in  vino  stotamsuam^  et  in 
sanguine  uvae  opertorium  suum  (Gen.  xlix,  11), 
Quod  lego,  credo:  quoniam  Verbum  caro  factumest, 
et  habitavit  in  nobis.  Iterum  lego  beatum  Paulum 
dixisse :  Qui  transfigurabit  corpus  humilitaiisnostrae. 
conforme  fieri  imagini  corporis  glorise  suae  (Philipp. 
111,  21.  Credo  enim  quod  Ghristus  Deus  a  Patre  ge* 
nituSyante  omnia  ssecula,  ipse  sibi  secundum  Salo- 
monem  perfectam  ^  aediiicasset  domum,  secundum 

1  In  Mbs..   ante  ut  quidquid  estet, 

spieriqoe  Mss.^  tantus  a  Fatre  est.  CorbeienBiB  cor- 
rectus,  tantum, 

)  Veteres  codiceshic  et  supra,  col.  725,  n.  4.  prmeanue* 
rat. 

^  Am.  Er.  %i  Mbb.,  prophetam. 


j\ 


S.  AUGUSTINI  EPISCOPI 


127 

quod  legimus,  Sapientia  ipsa  sibi  xdificavii  do- 
mum  (Prov.  xx,  1)  :  quam  domum  vice  templi  ac- 
cepit. 

9.  Nam  et  ipse  dedisti  rationem,  secundum  quid 
sit  vi9ibilis,secundum  quid  invisibilis  :  utputonon 
pecens  hfleo  auditiopervenit  adaurestufle  Religionis. 
Nam  et  in  prosecutione  quam  pro8ecutuBC8,compa- 
rationem  accipiensanimaB^ostendisti  piam  et  justam 
rationem  csse  ut  credamus  et  cognoscamu8,quia  si 
anima  humana  in  corpore  posiU.oculiscorporalibus 
videri  non  potest ;  quanto  magis  Creatoranim»  cor- 
poralibus  oculis  videri  non  potest?  Nam  si  Angeh 
BeoundumnaturffisuaB  substantiam  invisibUes  ha- 
bentur ;  q u an to  magis  Creator  Angeloru  m ,  qui  tanU 
ao  talia  fecit,  Angelo8,Archangelos,  Sedes^Domina- 
tiones,  Principatus,   Potestates,  Cherubim,  Sera- 
phim  ?  Ad  quorum  *  multitudinem,  ut  legimus  m 
Evangelio,  omnegenus  humanum  adunamcompa- 
ravit  ovem,  dicens  :  Relidisnonagintanoveminmon- 
tibus,  venii  quaerere  unam  errantem.  Nam  denique, 
Sic  erit  gaudium,  ait,  m  ccelosuperunopeccatorepce' 
nitentiam  agenie,  quam  in  nonagintanovemjustisqui 
non  indigentpamitentia  (Lttc.xv,  4,  7).  Namquinon 
indigent  poeniUntia  qui  sunt,ni8i  utique  illae  ocBlestes 
virlute8,quibus  nihil  estcumhumana  natura  com- 
mune  ?  Consideranda  est  virtus  Unigeniti  Dei,  et  in 
ipso  admiranda  est  magnitudo  omnipotentiflB  «  Dei 
Patri8,qui  tantum  ac  talem  genuit  Filium.tam  po- 
tentem,  Um  sapientem,  sic  plenum,  quitantasao 
tales  coelestes  virtutes  fecit.  Et  ne  verbosi  invenia- 
mus,  sicuti  jam  et  denotare  nos  dignatus  ee  ;  quod 
quidem  atque  utinam  contingat,  ut  et  nos  possimus 
dicere  •,  Nos  stulti  propter  ChHstum ;   et,  Tanquam 
purgamenia  mundi  kujus  facti  sumus  (I  Cor.  iv,  10, 
13),et  si  quidaliud  tua  Religio  denobisvolueritju- 
dioare.  Scimus  illum  qui  dixit :  Quoniam  propUr  ie 
improperium  sustinui  tota  die  {Psat,  lxviii,  8).  Ad 
quod  exemplum  nos  ppovocans  Paulus,  dicebat :  iwt- 
taloresmei  estote.ncutetego  Christi  (I  Cor.  iv,  16). 
Nam  etPetrus  ait:  Christus  passus  estprovobis.re' 
Hnquens  vobis  exemptum,  ut  sequamini  vesiigia  ejus 
(I  Petr.  II,  21).  Secundum  divinitatis  suflB  substan- 
tiam,  non  solum  ab  hominibus  non  videtup  Filius, 
Bed  etiam  neo  a  coBlestibus  virtutibus.  Potestenim 
archangelus  angelum  *  videre,  angelus  animas  no- 
stras  spirituales  etvidereet  penetrare:  hooest  uti- 
que,  majorem  inferiores  et  videre  et  penetrare.  Et 
aecnndum  Salvatoris  8ententiam,ut  dicebat  tuno  ad 
illum  qui  se  divitem  jactabat,  Stu/ie  hac  nocte  expo- 
ttuiatur  anima  tuaate*  {Luc.  xii,  20) ;  est  officium 
angeliyUtanimamrestituatanteconspectumDomini. 


i  Editi  iidem  Am.  Er.  et  Mss.,  quarum. 

s  Qnidam  Mbs,  omittunt,  omn^)otentia.  Alii  oum  Am. 
et  Er.  ejus  loco  habent,  omnipotentis. 

» In  B.,  possumus  dHcere.  Er.Lugd.  Yen  LoT.,pM«mtw 
dieere.  M. 
^  In  Ms8.,  arehangelum» 

•  Am.  Er.  et  Mss.,  omittunt,  a  te. 


Non  tamen  anima  potest  angelum  videre,  aut< 

bere.Isto  enim  ordineascendesuperius;  etinv^ 

quemadmodum  est  unus  invisibilis  Deus  Pater 

superiorem  non  habeta  quocircuminspiciatur 

quantus  est,infinitu8  est ;  qui  nec  finiri  verbi« 

mente  concipi  potest;  de  cujus  magnitudine 

solum  humana  lingua,8ed  etiam  et  omnescGel 

virtutes  pariter  coadunataB  dicunt  ut  valent,a< 

mens  explicant  ut  est.Plenus  est  abomni  quod 

tur.  Hunc  enim  solus  Filius  condigne  hono 

laudat,  quantoplusa  suogenitoreanteomnem 

gitationem  est  consecutus.  Nam  quia  et  hono 

coUaudat  etglorificat  suum  genitorem,quamvi 

tuor  Evangelia  testantur,  attamen  in  compeE 

referens,ei8  quae  oarni  soletis  applicare  postp< 

jam  nuno  proferam  testimonia,  ubi  in  cobHs 

Patrem  adorat.  Dicit  enim  sic  Paulus  ad  Heh 

Non  enim  in  manufaciis    templis  intravU  Q 

exemplarium  veriiatis;  sedin  ipsocxtomodo  a 

personx  Dei  pro  nobis  {Hebr.  ix,  24)  ?  Hoc 

post  Ghristi  regressum  in  ccelis.  Posteaquan 

de  ccbIo  locutus  est,  dicens,  Saule,  Saule 

me  persequeris  {Act.  ix,  4)  ?  Posteaquam   S) 

BanctuB  ait,  Segregate  mihi  Bamabam  et  Paui 

opus  ministerii  quo  vocavi  eos  {Id.  xiii,  2) :  v 

Paulus  dicit,  Non  in  manufactis  temptis  intrav 

exemplarium  xferitatis,  sed  in  ipso  ccslo  modo  c 

personx  Dei  pro  nobis.  Et  quia  suggessit  Relig 

ut  ad  hocdemusrespon8um,8iFiliusvideatP 

legimus  in  Evangelio :  Non  quiavidii  Patrem  qui 

nisi  qui  est  a  Deo,  hic  vidit  Patrem   {Joan.  \ 

Viditergo  Patrem,  sed  vidit  incapabilem.Pal 

tem  sio  videtFilium,uttenensin  sinusuoeth 

secundum  autelatum  testimonium,quod  Deui 

viditjmquam;  unigenitusFiliusquiest  insinu 

ipse  narravii  (Id.  i,  18).  Videt  enim  Pater  Fiii 

Filium :  Filius  videt  Patrem  ut  Patrem  immc 

Humanam  sapientiam  invisibilem  pronuntiat 

ligiositas:  ut  puto  sufficit  IsaisB  dictum  di 

Numquid  modicum  esivobis  certamen  prxstan 

nihus  ?Et  quomodo  Domino  prxstabitis  certame 

VII,  13)  ?  Certum  est  autem  quia  non  est  m( 

hominibuscertamen  praestare,  cum  quando  qi 

sit  illequi8queBapiens,habeat  sapientiorem  q 

videat.  Deinde  hujus  enim  sapientia  non  ii 

ejus  perspicitur  ?  non  in  discipulis  probatui 

ergo  inviBibilis  est  humana  8apientia,quec( 

hendi  potest^quaa  videtur.quaB  et  reprehendi 

caeteroautem  decet  etordinis  est^dignis  te  u 

parationibuB ;  quia  de  Deo  loqueri8,de  illai 

Bitate ;  cui  etBi  comparatio  detur.quantum  ( 

test  Becundum  excogitatum  humanum,aute 

cundum  auctoritatemdivinarumScripturan 

per  omnia  comparatioulladignainveniturai 

qui  est  incomparabilis. 

10.  Ego  Patrem  solum  secundum  antelata  t 
nia,non  cumaltero  et  tertio  dico  quod  unus 
quod  solus  unus  est Deus.  Si  vero  solus  unusi 
par8e8t.Nec  enim  ex  partibus  compoBitumo] 


729 


COLLATIO  CUM  MAXIMINO  ARIANORUM  BPISCOPO. 


730 


00  Deum  :  sed  ille  quodestyvirtusestingenitasim- 
plez  :  Filius  ante  omnia  saecula  et  ipse  virtus  est  ge- 
nitus*.  Ne  bac  sane  virtuteFilii  beatusApostoIus  di- 
cebat :  Congregatis  vobis  ei  meo  spiritUf  cum  virttUe 
Domini  Jesu  (I  Cor.  v,  4).  Dico  enim  et  profiteor 
quod  nos  sanota  docent  Evangelia.  Et  quia  Spiritus 
sanctus  et  ipse  sit  virtus  in  sua  proprietate :  de  quo 
Dominos  testimonium  perhibetydicendOyFo5  autem 
sedeie  (ad  suos  discipulos)  in  civitate  Jerusalem,quO' 
(idusque  induamini  virlute  ab  alto  {Luc,  xxxx,  49). 

tt.  Si  ob  boc  invisibilis  Fiiius  ate  pronuntiatory 
eo  qood  oculis  humanis  contempiari  non  possit:  cur 
noo  et  coelestes  virtutes  pariter  invisibiles  pronun- 
tiaSyquando  nec  ipse  obtutibus  humanis  vidnri  pos- 
siot?  figo  quidem  testimonium  protuli  sine  aliqua 
interpretatione  verborum  meorum,  dicens  :  Beatus 
et  solui  potens,  Rex  regum,  et  Dominus  dominantium 
(I  Tim>  VI,  15).  Si  Scripturam  recitavi,  reprebendi 
noo  debui :  sin  vero  perserutaris  sensum  ScripturaB, 
reddo  rationem. 

12.  Ait  enim  ApostoIus,B«afu<  et  sotus  potens^  Rex 

reyum.  Solom  dicit  potentem  Patrem  non  quia  Fi- 

liuB  non  ait  potens.  Audi  igitor  testimonium  de  Fi- 

lio,  ipsum  Spiritum  sanctum  clamanlem  et  dicen- 

iem^Tolliie  portas,  principes  vestri* ;  et  elevaminipor- 

tae  eetemales,  et  introibit  rex  gloriae.Ei  seqoitur :  Quis 

est  tete  rex  gtorise  f  Bt  responsum  iotellige  :  Domi- 

nus  forUs  ei  potens  {Psal.  xxiii,  8).  Quomodo  noo 

tpotansy  cojus  potentiam  omnis  predicat  creatura? 

i3.Qoomodo  oon  sapiens.de  quo  Spiritus  sanctos 

coUaodans  ejos  sapientiam  clamat  et  dicit :  Quam 

magnifieata suni  opera  tua^Domine !  Omnia in sapien- 

Ha  fecisii  {Psat.  ciii.  24).  Nam  cum  omnia  per  Ghri- 

Btom  sint  facta,  sine  dubio  illum  Spiritum  sanctus 

laadans  dicebat,Omma  in  sapientia  fecisti.Ei  com  ita 

habeator,  requirendum  est  nrgo  quomodo  beatos 

Paoloa  dicil,  Beatus  etsotuspotens?  Ut  puto,  ideo  so- 

lam  potentem  dicit,  quia  solus  est  incomparabilis 

in  Boa  potentia.De  cujus  incomparabilitate  propheta 

cuimirana  dicebant :  Deus^quis  simitis  erit  tibi  {Psat. 

i,  2)  ?  Vis  nosse  quod  solus  est  potens  ?  Intue- 

Piliom,admirans  potentiam  Filii.ln  ipsoenim  ad- 

"v^erte,  qoia  solos  est  potens,qui  tam  potentem  ge- 

nnit.Paterenim  io  illa  immensa  potentia  potentem 

OTeatorem  *  genoit.  Filios  in  soa  illa  a  Patre  accepta 

I^otentia,  ot  ipse  ait,Omnta  mihi  tradita  sunt  a  Patre 

{Maith.  Ki,  27),  non  creatorem  creavit,  sed  crea- 

iram  oonstitoit.  Istam  enim  potentiam  admirana 

»i  Patria,  dioebat  Paolov,  Beaius  et  sotus  potens. 

am  si  et  homo  polens  et  veros^secondom  qood  de 

^  ob  Iegimos,£ra<  homo  illeverus  etjustus  Dei  cultor; 

«Ldbacet  regionem  illius  describensdicit.quod  esset 

t^otern  et  magnus  inter  emnes  ex  parte  Orientis  {Job. 

i»  1),  3) :  qoomodo  ergo  solos  potens  Paler  ?  Sed  so- 

lom  dioit  ob  hoo,qoia  oollos  ei  comparator,qoia  so- 

^ns  eat  taot»  magnitudinis,  tanta  potestatis,  tanta 

<  AUai,  §enita. 

'Kditi  vestras.  At  Mss.,  vesiri.   Et  sie  Aogastinos, 
lntr.  In  eomdem  psalmom  23* 
>  8ola  oditio  Lov.  omittit,  ^remcrem. 


potentiae.  Pari  modo  et  sapientem  solum  Patrem 
prsdicat  beatus  Paulus  apostolus  dicens  sic,  SoU 
sapienti  Deo  {Rom.  xvi,  27).  Sed  requirenda  est  ra- 
tio,  quemadmodum  solus  sapiens :  non  quod  Gbri- 
stus  non  sit  sapiens.  Jam  protulisti  Ghristum  Dei 
Virtutem  et  Dei  Sapientiam  (I  Cor.  i,  24)  :  dedimus 
et  nos  testimonia,quod  omniain  sapientiacondidit. 
Sed  vere  solus  sapiens  Pater.  Gredimus  Scripturis, 
et  veneramur  ipsas  Scripturas  divinas  :  et  neque 
apicem  unum  prajterire  optamus,  timentes  pericu- 
lum  quod  in  ipsis  divinis  Scripturis  est  positum  : 
Vx  detrakentibus  aut  addentibus  {Deut.  iv,  2)  I  Vis 
scire  quanta  est  sapientia  Patris?  Intuere  Filium, 
et  videbis  sapientiam  Patris.  Et  ea  de  causa  ipse 
Ghristus  dicebat,  Qui  me  vidit^vtdit  et  Patrem{Joan. 
XIV,  9) :  hoc  est,  in  me  ejus  videt  sapientiam,  ejus 
laudat  virtutem  ;  illum  glorifioat,  qui  me  tantum 
ac  talem  genuit  ante  omnia  sscnla,  unus  unum, 
solus  solum.  Non  querens  materiam  unde  facerel, 
non  in  auxilio  aliquem  accipiensy  sed  ut  novit  ipse 
sua  virtute  et  sapientia  genuit  Filium.  Non,  ot  ca- 
lumniam  facientes  dicitis,quoniam  siouti  alia  crea- 
tura  ex  nihilo  facta  est,  ita  et  profitemur  quod  ex 
nihilo  qoasi  onos  de  creatoris  sit  factus.Quod  qui- 
dem  audi  auctoritatem  synodics  lectionis,  quia  in 
Arimino  patres  nostri  inter  ceteraet  bocdixerunt: 
Si  quis  ex  nihito  Filium  dicit,  et  non  ex  Deo  Patre^ 
anathema  sit.  Si  vis,  sane  testimonia  profero.  Ait 
enim  sic  boatus  apostolus  Joannes  :  Qui  diligit  ge- 
nitorem^itigit  et  eum  qui  ex  eo  natus  esi{l  Joan.v^i). 
14.  Miror  namque,oharissime.  Gum  enim  etSpi- 
ritom  sanctumde  substantiaPatrisesse  dicati6,si  Fi- 
liuB  ex  sobstantia  Dei  Patris  est,de  sobstantia  Patris 
etSpiritus  sanctus,  cur  unus  Filius  est,  et  alius  non 
est  fiIius?Quid  vobis  deliquit.com  ex  eadem  sit  sub- 
stantia.cum  aBqualis  sit  Filio,  ut  dicis ;  quareenim 
non  etipse  haeres  omniumconstitutus  ;qaare  non  et 
ipse  fiiius  ?  quare  non  et  ipse  eo  vocabulo  vocatur 
quo  etGhristus,  Primageninitus  omnis  creaturai{Coloss. 
1,15)  ?  Aut  si  sequalisjam  non  unus  unigenitus,ha- 
bens  et  alterum  secum  genitum,et  praeterea  ex  ea- 
dem  substantia  Patris,  onde  et  Filiom  dicitis  esse. 
Qood  quidem  et  doloris  est  audire.Non  enim  ad  ani- 
m»  iugenuitatem  oomparatis  illam  tantam  magni- 
ficentiam,  sed  ad  fragilitatem  oorporis.  De  corpore 
utiqoe  nascitur  caro,  corporalis  filius  :  non  tamen 
anima  de  anima  nascitur.Si  ergo  nostra  anima  in- 
corruptibiliter  generat  et  impas8ibiiiter,nullam  sen- 
tiens  diminutionem,  non  iniquinationem  aliquam  ; 
sed  legitime  secondom  jora  divina  generat  filiom; 
sapientia  consensom '  accommodans  corporiipsain- 
tegra  manet:quanto  magis  omnipotens  Deus?jam  et 
paulo  ante  dixi,  ad  qoem  omnis  comparatio  homana 
sileatftamen  otvalemosdicere  oonamor,qoanto  ma- 
gisDeosPaterincorroptibilisinoorraptibilitergeooit 
Fiiiom  ?  Qenoit  autem :  cautionem  meam  teoe,  oti* 
que  habens  testimonia  sanctaromScriptorarom  :6e- 

>  Am.  JHtumiapientiam.^Lor.t€t  tapientia.yid9  Hbmm 
McuDdum  contraMaximinum,  cap.ii.  £r.,  generatum  fi» 

iiwn,st^rientiumconiemu.Lu^.Veu.,generatiiihmimieiS   , 
Hum  cememu.  Aliai,  et  iapleniiam  contemum,   WL 


731 


S.  AUGUSTINI  BPISCOPI 


732 


neratianem  ejns  quis  enarrabit  (Isai,  liii,  8)  ?  6e- 
nuit  ut  voluit,  ut  potens  ^,  nihil  subtrahens,  nuUa 
invidia  intercipiente  potentem  genuit.  Dixi,  religio- 
sis  non  decet  calumniam  facere  :  ego  Verbum  Dei, 
Verbum  Dei  proflteor,  non  mortale,  non  corrupti- 
bile.  Siquidem  corpus  quod  suscepit  pro  salute 
nostra,  clamat  de  illo  Scriptura,  Requiescet  caro 
mea  in  spe ;  boc  est,  resurrectionis  spe  :  quoniam 
non  derelinques  animam  meam  in  infemo^  neque  da- 
bis  sanctum  tuum  videre  corruptianem  {Psal  xv,  9). 
61  enim  illud  quod  sanctum  vocatum  est  Filius 
Dei,  corruptionem  non  vidit,  quia  tertio  ntique  die 
resurrexit  a  mortuis  ;  quanto  magis  divinitas,  que 
suBcepit  corpus  incorruptibilis  manet?Gur  dicis 
quod  non  intelIigis?SiDontibiad  omnia  responsum 
dedero.  merito  sine  intellectu  esse  judicabor  :  si 
quominus  tamen  non  est  religionis  injuriis  appe- 
tere.  Ego  enim  non  solum  Pilii  Dei  sapientiam  im- 
mortalem  esse  assero,  sed  etiam  comprobabo  quod 
sanctorum  Dei  sapientia  immortalis  sit.  Nam  si  et 
ipsi,hoc  est,  eorum  corpora  ad  immortalitatem  re- 
vocantur ;  quanto  magis  eorum  viva  ilia  sapientia, 
qu»  usque  ad  consummationem  sfficuli  in  omni- 
bu8  credentibus  floret,  utique  immortalis  manet? 
Licet  in  prolixitate  sermonis  prstermiserim  de  im- 
mortalitate    omnipotentis  Dei,  de  eo   quod  dixit 
beatas  apostolus  Paulus,  Qui  sotus  habet  immorta^ 
titatem  (1  Tim.  vi,  16)  :  attamen  repiicabo  textum; 
subsequar  autem  et  interpretationem  Deo  favente 
et  donante  gratiam.Sic  enim  solus  immortalitatem 
habere  desoribitur,  sicut  et  solus  potens,  sicuti  et 
Bolus  sapiens.  Quis  autem  spiritualium  hominum 
ignorat,  quia  anima  humana  immortalis  est?  Pre- 
terea  cum  Salvatoris  sit  sententia,  dicentis,  Notite 
timere  eos  qui  occidunt  corpus^  animam  autem  non 
possunt  occidere  (MaUh.  x,  28),ut  immortalem.  Gum 
ergo  anima  sit  immortalis,  multo  magis  omnes 
coBlestes  virtutesimmortaiesesse  conspicimus.Nam 
cu  m  d  icat  Sal vator,  Qui  verbum  meum  eustodit,mortem 
non  videbit  in  setemum  (Joan.  viii,51).Et  si  qui  ver- 
bum  Christi  cu^iodL\i,mortemnonvidebit  inaetemum; 
quanto  magis  ille  secundum  divinitatis  su»  poten- 
tiamimmortalisestycujustantamvimhabetverbum? 
In  eo  autem  quod  dicit,  Qui  solus  habet  immortati' 
tatem ;i9im   reddidimus  rationem.  Habet  quidem 
Filius  immortalitatem,sed  accipiens  a  Patre.Habent 
et  omnes  virtutes  ccelestes  immortalitatem,sed  ac- 
cipientes  per  Filium,quiaomnia  per  illum  sunt.Pa- 
ter  autem  veresolus  babetimmortaIitatem,quiip8am 
immortalitatemaliunde  nonestconsecutu8,quigeni- 
torem  non  habet,qui  originem  non  habet.Filius  au- 
tem,ut  ipse  prosecutus  es,  quod  ex  Patre  sit  genitus. 
S«pius  squalem  Filium  asseris  Patri :  cum  ipseuni* 
genltus  Deus  semper  et  in  omnibus  aoctorem  suum 
pr»dicetPatrem,aquo,utpaulo  antedixi,etvitam  86 
consecutum  hoc  modo  professus  est,  dicens,  Sicul 
Pater  habet  vitam  in  semetipso,  sic  dedU  et  Pitio  vitam 
habere  in  semeiipso  (Id.  v,  26).  Intuere  igitur,  quo- 

>  Plares  Mbb.,  voiuit  ut  potens:  geminato  sdlicet  ver- 
bo^  votuit. 


niam  et  immortalitatem  et  incorruptibilitatem  et 

inaccessibilitatem  utique  a  Patre  cum  vita  accepit- 

Pater  autem  habet  in  se  vitam,  non  ab  aliquo  acci- 

piens:  etideo  vere  beatus  et  solus  potens.Quia  seme- 

tipsum  exinanivit  (Philipp.  n,7)?  Pater  autFiliue? 

Quis  cui  per  obedientiam  festinavit  placere,  quam 

qui  dicebat :  Ego  qucB  ptacita  sunt  ei  facio  semper 

(Joan.  viii,  29)  ?  Quis  est  iste  qui  ad  monumentum 

Lazari  veniens  dicebat :  Paterj  gratias  ago  tibiyquo- 

niam  audisti  me ;  et  ego  sciebam  quia  semper  me  au- 

dis,  sed  propter  eos  qui  circumstant,  dixi,  ut  credant 

quia  tu  me  misisti  (/d.xi,41,42);  Quis  utfque  iste  est, 

qui  cum  csci  nati  oculos  flguraret,  dicentibus  dis- 

cipulis,  Quis  peccavit^  hic  aut  parentes  ejus^ut  caecus 

nasceretur?  respondit,  Neque  hic  peccavit^  neque  pa- 

rentes  ejus ;  sed  ut  manifestentur  opera  Dei  in  illo  : 

me  opartet  operari  opera  ejus  qui  me  misit[Id.ix,Z-k)*t 

Iste  est  utique  Filius  charissimus  Patri,  qui  et  ac- 

cipiens  panes,non  prius  fregit,  sed  prius  in  coelum 

respexit,et  gratias  egit  suo  genitori,  et  sic  fregit  et 

distribuit.Sic  utique  et  in  ipsa  pas8ione,imo  magis 

proximus  pa8sioni,ut  refert  evangeli8ta(Afatt/i.xxviy 

26)  :  Etenim  DonUnus  Jesus  in  ea  nocte  qua  tradeba- 

ftir,  accepit  panem^  et  gratias  agens  fregit  (I  Cor.  xi, 

23,  24).  Hic  est  Filius,  ut  jam  non  obtundam  elo- 

quentia  sermonis  vel  copia  testimoniornm  profe- 

rens  plurima  ^,sed  per  compendium  finiam,qui  us* 

que  ad  passeris  mortem  sine  permissione  Patris 

nihil  fieri,hoc  modo  praedicavit,  dicens  :  Nonne  duo 

passeres  asse  veneunt ;  et  unus  ex  illis  non  cadet  in 

terram  sine  votuntate  Patris  (Matth.  x,29)?  Hic  sane 

et  de  sua  potestate,  quam  accepit  a  Patre,dicebat : 

Potestatem  habeo  ponendi  animam  meam,  et  potesta" 

tem  habeo  iterum  sumendi  eam.  Hoc  enim  praeceptum 

accepi  a  Patre  meo  (Joan.  x,  \S).  Si  ita  referunt 

Evangelia,  teneatur  quod  legimus  :  si  quominus 

aliud  aliquid  forte,  aut  ut  obliviosus  minus  dixi, 

reprehendar.Nec  enim  talis  sum,  ut  emendationem 

non  accipiam.  PrsBterea  cum  episcopum  prscipiat 

beatus  apostolus  Paulus  docibilem  esse  (I  Tim.  iii, 

2) ;  ille  est  autem  docibili8,qui  quotidie  et  discil  et 

proficit  docendo  meliora  :  non  respuimus,  si  quid 

melius  dictum  fuerit;ad  omnia  sumus  parati,quam- 

vis  injuriis  afficiamur.Verumtamen  ut  non  obstre- 

patur  veritati,non  nostram  querimur  i^juriam,  sed 

Dei  gloriam  prasdicamus. 

15.  Gertum  est  quod  ait  Apostolus,  Qui  eum  in 

formaDei esset.Quis  enim  negat  Filium  esse  informa 

Dei  ?  Quod  enim  sit  Deu8,quod  sit  Dominus^quod  ait 

Rexjam  puto  latius  exposuimus.  Et  quia  non  rapi" 

nam  arbitratusestessesexqualemDeo^  hoc  nos  beatua 

apostolue  Paulus  in8truit,quod  ille  non  rapuit,  neo 

nos  dicimuB ;  sed  quia  exinanivit  semetipsum^factu» 

obediensPeXti  usque  ad  mortem,mortem  autemerucis 

(Phitipp.ii,  6-8),  totis  viribus  prodicamus.  Nos  dicti 

sumus  filii  gratia,  non  naturahoc  nati :  ideo  unigeni- 

i  8ic  aliquot  Mm.  Alii  vero  qiiidam,u/  stmeH  non  ob* 
tundam...  proferms  piurima.EditioutB  Am.etEr.,iil  Mn- 
etum  non  obtundsm  eioquentia...profsrens  ptwrima.hoj,^ 
ut  jam  non  ob  taniam  etoquentiam  smrmonis^  vei  eopiam 
iestimoniarum  prcf&am  pturima. 


133 


COLLATIO  CDM  MAXIMINO  ARIANORDM  EPISCOPO. 


734 


tuB  est  Filio8,quiaquodestsecundumdivinitatissue9 
naturam,  hoc  est  natus  Filius.Cui  forle  si  ipse  fra- 
trem  applicas,quia  spiritum  sanctum  parem  atque 
squalem  asseris  Filio ;  aeque  et  desubstantia  Patris 
eum  esse  profiteris:si  ita  est,ergojam  non  estuni- 
genitus  Filius,cum  et  aliter  sit  ez  eadem  substantia. 
Nosia  PatremDeum  innatum,naturam  non  accepi- 
mus  ^'credimus  quod  ait  Christu8,5ptn7u«  est  Deus 
(Joan.  IV,  24).  Filius  natus  est,  ut  diximus  :  nos  et 
verumFilium  profitemur,etsimilemPatri  non  dene- 
gamus  :praeterea  dedivinisScripturis  instructi.Nam 
quia  diversas  accusamur  dicere  naturas,  hoc  cito, 
qnod  nos  dicimus,quod  Pater  spiritus  spiritum  ge- 
noit  ^anteomnia  saecula^Deus  Deum  genuit :  et  c»- 
tera  quae  jam  superius  dicta  sunt  verus  innatus  pa- 
ter  verum  genuit  Filium.Sed  cumdicit  Dominusin 
Evangelio,  Ut  cognoscant  te  solum  Deum  verum,  et 
quem  misisti  Jesum  Christum  (/d.xvii,3) ;  sic  solum 
verum  dicit  Patrem,  quomodo  et  solum  bonum,  et 
aolum  potentem,  quomodo  et  solum  sapientem.  Ut 
puto  oeo  ipse  diabolus  ausus  est  dicere  quod  Pater 
non  perfectumgenuitanteomuiaFilium'.Non  enim 
proflcientem  genuit.  Bomo  enim,cuju8  et  accepisti 
coroparationem,sit  poterat  perfectum  mox  generare 
fiiium,  non  parvulum  generaret,  qui  coagmentatis 
annistandem  aliquando  compleat  sui  genitoris  vo- 
luntatem,  Pater  autem  qui  vere  beatus  est  et  solua 
potens,talem  genuit  Filium  qualis  et  nonc  est,qua- 
lis  et  permanet  sine  fine,non  proficientem,sed  per- 
fectum:quippe  et  perfeclionem  a  suogenitoreacce- 
pit,  a  quo  et  vitam  consecutus  esl.  Salvatoris  est 
sententia,  In  ore  duorum  aut  trium  testium  constabit 
omne  verbum  {Matth.  xviii,  16).  Protulisti  apostoli- 
cam  lestimonium,  Qui  cum  in  forrna  Dei  essety  non 
rapinam  arbitratus  est ;  quod  tuo  arbitrio  interpreta- 
tus  es  ;  aeque  et  nos,  ut  sensimus,  respondimus.In 
auditorum  sane  erit  arbitrio,  quid  eligant  alterum 
de  duobus :  aut  certe  secundum  sequentiam  loctio- 
nis  Pilium  obedientem  Patri  approbent,  qni  se  exi- 
nanivityformam  accipiens  servi ;  cui  et  Pater  donavit 
ut  diximus,  nomen  quod  est  super  omne  nomen  :  an 
tuam  quisque  intelligat  interpretationem. 

iQ.Ascendo  ad  -Deum  meum  et  id  Deum  vestrum 
{Joan,  XX,  17),  Dominum  propter  formam  servi  di- 
xisse,  quam  suscepit,  asseris,  ut  puto,  ut  dicis  :  si 
ipse  hamilians  se  in  corpore  dum  esset  humano, 
quamvis  devicta  mortetriumphato  diabolo  post  re- 
surrectionem  suam,  isto  utitur  sermone  ^,  dicens, 
Ascendo  ad  Patrem  meum  et  ad  Patrem  vestrum  :  ubi 
Jam  humilitas  carnis  necessaria  non  erat,  ut  dicis, 
propter  Judaeos :  sed  integra  regula  fidei  tradebatur 
Sieuti  et  in  alio  loco  post  resurrectionem  suam,a8- 
sumptis  discipulis suis  in  montem  Oliveti.dicebat: 
Data  est  mihi  omnis  potestas  in  caslo  et  in  terra :  euntes 
dccete  omnes  gentes,bapti}Mntes  eos  in  nrmine  Patrit, 

*  Apod  Logd.  Ven.  Lov.,  accipimut,    M, 

*  Apud  Liov.,  SfHriium  filium  genuit» 

>  In  eadem  editione  Lov.,  ante  omnia  stecula  fiiium, 
^  lu  M88.,i«/os  uiitur  8er%nones,^\c  in  iisdem  codicibas 

sapra  coL  736,  n.  6.  et  col.  728,  n.  9,  ciica  fiaem»  uti 

eom  aecaiativo  jongit  Maximina». 


et  Filii,  et  Spiritus  sancli^  docentes  eos  servare  omnia 
qusecumque  mandavivobis  \Matlh.  xxviii.  18-20).  El 
si  Filius  humilitatis  gratia  et  non  veritatis  hocdixi 
cur  ausus  fuit  Apostolus  eadem  repetere  et  dicere, 
UtDeus  Domini  nostriJesu  Chrisii  Pater  gloriseiEphes, 
I,  17)  ?  Aut  certe,  Deus  et  Pater  Domini  nostri  Jesu 
Christi  scityqui  est  benedictus  in  sxcula  {II  Cor. xi,3i)  ? 
liecnoj),Utunanimesin  uno  ore  honorificelis  Deumet 
Patrem  Domini  nostri  Jesu  Christi  {Rom.  xv,  6)  ?  ad- 
huc  autem  aggregat  eid\c'\i,Benedictus  Deus  ei  Pater 
Domini  nostri  Jesu  Christi  (li  Cor.i,  3)  ?  Cur  sane  et 
anteincarnationemChristi  etiamSpiritus  sanctus  ad 
Kilium  dicebat  :  Propterea  unxit  te  Deus,  Deus  tuus 
{Psal.XLiyfi)^  Quamunctionem,quamvis  argumen- 
tari  vo1ueris,probare  non  poteris  incorpore  factam: 
siquidem  baptizatumlegimus  (ilfa///i.iii,!6),  unctum 
autem  non  legimus  in  corpore.Sed  exipsa  lectione 
cum  dicat, Prop^^r^o  oleo  Ixtitixunxitteprxconsor' 
tibus  tuis,  Deus  tuus  :  utique  ostenditur  quoniam 
Islitis  oleum  pro  vocabuloolei  illam  laititiam  desi- 
gnat,  de  qua  dicebat  per  Salomonem,  Ego  eram  ad 
quem  adgaudebat  quottdie ;  Ixtabar  autemantefadem 
ejus  in  omni  tempore,  cum  taetaretur  orbe  perfecto,et 
Ixtaretur  in  filiis  hominum  {Prov.  viii,  30,  3i)'In  eo 
autem  quod  d\cii,Ego  eram  adquem  adgaudebatquo- 
tidie  :  utique  legitur  in  libro  6eneseos,quoniam  ad 
omnia  opera  Filii  Pater,sicut  legimus,  Et  vidit  Deus 
et  ecce  orr.nia  bona  valde  (G^.i,31) ;  laudans  Filii  sui 
opus,  gaudebat  et  laetabatur  in  Filio ;  sque  et  Filius 
perfecta  voluntate  Patris  laeiabatur  in  conspectu  su- 
genitoris.Omnts  Scriptura  divtnitus  inspirata  utitis  est 
ad  docendum  (II  rtm.iii.iej^Obquam  rem  nontrans^ 
ibit  iota  unum  vel  unus  apex  {Matth.  v,  18).Dominus 
dixit,  Coelum  et  terra  transibunt^  verba  autem  mea 
nan  prseteribunt  {id.  xxiv,  35). 

-Al,  Gonstat  quod  in  principio  erat  Filius,et  apud 
Palrem  erat,  et  Deus  erat :  et  hic  erat  in  principio 
apud  Deum,  ut  primogenitus  omnis  creaturae  :  et 
omnia  per  ipsum  factasunt,  et  sine  ipso  factum  est 
nihil  (id.i,l-2)  quod  in  Spiritus  sancti  persona  sus- 
cipi  non  potest.Nec  enim  talia  iuvenies  referri  ex  di- 
vinis  Scripturis,  ut  eum  aequalem  asseras  FiIio.8i- 
quidem  etFiliusinprincipioerat  :  Pater  vero  ante 
principium  etsine  principioest^utingenitusetinna- 
tus.  Eratautemin  principio  ut  primogcnitus  omnis 
creaturae  {Coloss, i,ib),  Ante  omnem  creaturam  erat, 
antequam  quidquid  esset,  et  apud  Deum  erat,  et 
Deus  erat  et  hic  erat  in  principio  apud  Deum. 

18.  Quid,  si  audieris  Patrem  dicentem,  Tecum 
principium  in  die  virtutis  tude,  in  splendoribus  wm- 
ctorum^  ex  ulero  ante  tuciferum  genui  te  {Psal. 
cix,  3)  ?  Ex  ventre  matris,  quod  nec  Judaei  dif- 
fidunt,  natum  profiteris  secundum  carnem.  Et  our 
ista  testimonia  in  medium  non  proferantur,  quae  il- 
lam  nativitatem  derooustrant  in  principio,  sicut  et 
prsecedens  nos  in8truittestimonium?Si  proptercor- 
pu8  in  quo  exinanivit  semetipsum,9ut  cum  diveseer 
setf  propter  nos  pauper  fnctus  est^ui  ait  Apo8tolii0(U 
Cor,Yiii,%  debitorem  se  sentit  suo  genitori-; 


735 


S.  ADGDSTINI  EPISCOPI 


786 


magis  qui  illum  tantum  ac  talem  genuit,ei  debitam 
venerationemetdebitumobsequiumyUtcharissimuB 
Filius  necesse  est  utsemperofferalsuogenitori.Op- 
time  prosecutus  es  dicens,  quoniam  et  parentibus 
propter  formam  servi  esset  subjectus  {Luc,  ii,  51). 
Sienimparentibussubjectusinveniturquosipsecrea- 
vit  quia  omnia  per  ipsum  suntfacta;  nec  enim  post 
tempora,  sed  ante  tempora  novimus  Filium  genitum 
a  Patre :  si  parentibus  subditus,ut  divinarum  Scri- 
pturarum  auctoritas  luce  darius  pr»dicat ;  quanto 
magis  utique  illi  suo  genitori  est  iubditus,qui  tan- 
tum  ao  talem  genuit,  secundum  quod  ait  apostoluB 
Paulus,  Cum  omnia  fuerint  Filio  subjecta  tunc  et  ipse 
FiliusiubjectuserUilliqui  sibisubjedt  omnia  (I  Cor^ 
zv,  28)  ?  Uoo  vis  ut  et  a  nobis  dicatur,  quod  cor- 
pori,  imo  magis  dispenBationi,quam  pro  oostraBa- 
lute  8U8cepit,omnia  subjecta  proQteamur:reveraet 
corpuB  Patri  subjectum,non  Filiumipsum  unigeni- 
tum  Deum.NoB  enim  Bcimus  et  credimusijuod  Pater 
judicat  neminem,  sed  omne  judidum  dedit  Fitio,  nt 
omnes  honorificent  Filium^  sicut  honorificant  et  Pa^ 
trem  {Joan,  v,  22,  23).  Hoc  enim  profitemur,  quia 
et  in  resurreotione,  cum  omnia  fuerint  Filio  subje- 
cta,  cum  omnes  eum  honorant,  et  venerantur,  et 
adorant,  nee  tunc  sane  Filius  extolit  se  :  sed  etiam 
cum  omnibussibi  subjectis  subditus  Patri  hocmodo 
invenitur,  ut  diceiitVenite^benedictiPatris  f7t#t,pom'- 
dete  regnum  paratum  vobis  ab  arigine  mundi  (Matth. 
zxv,  34). 

19.  Jam  dictum  est  quod  et  ipse  pro  tuo  arbitrio 
Becundum  senBum  tuum  visus  es  alienare.Stat  tamen 
apostolicum,  dictum,  quia  sicui  oportet^orare  nesd- 
mus;  sed  ipseSpirituspostuiatpro  nobis  gemitibus  ine* 
narrabilibus.Et  quia  argumento  visus  es  obstrepere 
'  diceuByErgo  tam  miserabiliBeBt  SpirituB  BanctuB,ut 
gemat?No8  enim  non  miserabilem  Spiritum  sanctum 
dioimuB,  siquidem  ez  ipea  leclione  gloria  Spiritus 
sancti  ostenditur.quia  non  pro  se  gemit:Bed  audi  le- 
ctionem  S  quia  pro  sanctis  {Rom.  viii,  26,  27).  Si- 
quidem  nec  Filius  pro  se,  sed  pro  nobis  utique 
postulat  et  interpellat,  sicut  Jam  protuii  in  pr«ce- 
denti.  Qui  in  modico  fideUs  esttOt  in  majus  fideiis  in- 
venitur  {Lue.  zyi,  10). 

20.Necenim  aliter  aBseri  poteet  quod  Pater  et  Fi- 
lius  unum  8int,niBi  hoc  Bane  modo  quo  tu  ipee  et  nos 
probare  possumushiB  ipsisezempliBquibuBUBUB  ee 
Nam  81,  ut  dicis,et  Apostolus  confirmat,iJtii  adjun* 
git  se  DominOy  unus  spiritus  est  (I  Cor,  vi,  17) ;  est 
utique  unuBspiritusinconBensuimplens  voiuntatem 
Dei,  Becundum  SaivatoriB  magiBterium  :  qui  etiam 
hoc  modo  nos  orare  doouit,  ut  inter  cstera  precum 
noBtrarum  et  hoc  dicam uB,Fta^  voluntas  tua  sicut  in 
eoUo  et  in  terra  {MaUh.  vi,10)  Terra  utiquenos  bu- 
muB.  Sicut  ergo  in  cceleBtibus  Dei  fil  volunta8,Dtet 
in  nobiB  hoo  modo  compieatur  qui  hoc  oramuB,  et 
hoc  faotis  adimpleamus ;  ut  unus  Bpiritus  efficiamur 
cum  Deo,quando  hoc  volumus  quod  Deus  vult.Nam 

«  8ic  plerique  Mbs.  Alii  vero,  $ed  aui  di/lrdioiie.Editi, 
eedpro  ^"   - 


et  ipse  FiliuB  pasBioni  prozimuB,  hoc  ad  buudi  ge- 
nitorem  utique  clamabat  dicens  :  Abba^  Pater.tran' 
seat  a  me  calix  iste ;  verumiameti  non  sicut  ego  volo, 
sed  sicui  tu  vis  {Marcxiy).  Dicendo  autem,  Non  sicut 
ego  volo,sed  sicui  tu  uis ;  ostendit  vere  suam  volunta- 
tem  Bubjectam  suo  genitori^propter  cvguB  volunta- 
tem  faciendam  de  ccslo  deecendit,  ut  ait :  Descendi 
de  ccelo^  non  ut  faciam  voluntatem  meam^  sed  volun- 
tatem  ejus  qui  misit  me  (Joatt.vi,  38).  CSonsonanB  ego 
et  convenieuB  eet  Filii  voluntas  advoluatatemPatris 
In  quantum  major  eet  FiliuB  ut  Deus  ab  omni  crea- 
tura,  in  tantum  magis  conBonans  voluntati  Patris 
invenitur,  et  magia  adhoret  suo  genitori.Dico  enim 
adhaeret  buo  genitori  ut  chariBsimus  filius,in  amore 
et  dilectione,et  unaoimitate,et  consensu,  et  convc- 
nientia*  Omnia  quae  proferuntur  a  sanctis  Scriptu- 
ris,  plena  veneratione  Buscipere  debemus.Nec  enim 
in  nostrum  magisterium  devenit  divina  Scriptura» 
ut  a  nobis  emendationem  accipiat.Atque  utinam  et 
digniinfeniamur  Scripturarum  discipuliapprobari  1 

21.  SuBcipio  qu8B  protulisti,/V0ict(M  quia  templum 
Dei  estiSfCt  Spiritus  Dd  habitatin  vobis  (1  Cor.iii,16)f 
Nec  enim  Deus  inhabitat  in  homine,quem  non  ante 
SpirituBBanctuB  Banctificaverit  atquepurgaverit.De- 
nique  et  ad  Mariamillambeatamviginem  dicebatur 
Spiritus  sanctus  superveniet  in  ^:utique  ad  eanotifi- 
candum  et  ad  purgandum.  Deindesequitur,^^  vtrtus 
Altissimi  obumbrabit  tibi  (Ltu;.i,35).Alti8simi  autem 
virtuB  quod  GhriBtua  Bit,  jam  et  ipee  protuliBti.Ve- 
taa  non  ez  argumento  colligitur,  sed  certis  teeti- 
moniis  comprobatur.  Ob  quam  cauaam  toBtimonia 
proferre  debetiB,  quia  SpirituB  BanctuB  Deus  est, 
quia  OominuB  eet,  quia  Rez  est,  quia  Greator  est, 
quia  faotor  CBt,  quia  conBcdet  Patri  et  Filio,  quia 
adoratur,  ei  non  a  CGelestibus,vel  certe  a  terrestri- 
buB,  ut  dicam,  forte  enim  oBtensuruB  ee,  quia  vel 
ab  infemiB  adoratur.  Hoc  enim  dicimu8,non  dero- 
gantes  Spiritui  sancto.  Est  enim  Spiritus  Banotus, 
ul  jam  superius  prosecuti  sumus,  sine  quo  nemo 
potest  dicere,  Dominum  Jesum  (/  Cor.  zii,  3).  Iste  est 
SpirituB  BanctuB  in  quo  clamamus^Abba^  Pater  (Rom, 
VIII,  15).  iBte  est  Spiritus  sanctuB  tantuB  ao  talis, 
tn  quem  etiam  et  Angeli  prospicere  concupiscuni 
(/  Pdr.  I,  12).  TaliB  est,  tam  potene,  ut  ubique  in 
omni  creatura,  eive  in  oriente,  sive  in  occidente» 
quam  etiam  in  eeptentrione  et  meridiano,qui8qui8 
eum  adorat,non  possit  dicere,D(mttnt»m  Jesum^  niei 
in  Spiritu  sanctOf  Talis  eet  hujus  natura,qui  ubique 
prssens  sit  omnibuB  invocantibus  Denm  inveritate 
{Psat.  czLiv,  18).  TantuB  ao  talia  eat^ut^ibi  quisque 
ftieritbabptizatu8,in  eodem  momento,et8i  in  oriente 
baptizetur,  etsi  in  occidente,  et  ubi  et  ubi,  adsit 
SpirituB  BanctuB.  Intuere  quanta  est  potentia 
SpirituM  sancti.  Si  enim  quis  derogat  Spiri- 
tui  sanoto,  derogat  utique  unigenito  Deo,  per 
quem  omnia  facta  sunt^  etsine  quo  factum  est  nihU 
{Joan.  '•  3)  :  eicnt  et  qui  non  hmorificai  Filium^non 
hononficai  Pairem  qui  eum  misit  {Id.  y,  23). 

22.  DioiB  quodnondizeritSalvatornoBterCbriatuB 
Dt  ipti  et  noB  onom  ;  sed,(r^  ipsieisU  unum  in  nui* 


737 


COLLATIO  CDM  MAXIMINO  ARIANORDM  EPISCOPO. 


738 


tura  suaet  substantiasuaconcordi  squalitate^  quo- 
dam  modo  uaiti  atque  oonflati :  et  Pater  Filius  et 
SpiritussanotuSyUnumpropterindividuameamdem- 
que  naturam.  Recito  lectionem,  quam  legentes  poa- 
sunt  probare  quid  Christus  dizerit.  Sic  enim  ait  in 
Erangelio,  Patrem  suum  orans  pro  discipulis :  Paterf 
fae  iUo$  tmum,  sicut  el  nos  unum  sumus :  siaU  ego  in 
teel  iu  in  me^  «I  et  illi  in  nobis  unum  sint;  ut  eogno- 
seat  hic  mundus  quoniam  tu  me  miststi,  etdilexisti  illoi 
sicutmedilexistiiJoan.xyiifii-^S).  Quod  lego,  credo  : 
dilectionis  fecit  mentionem,  et  non  substantie.Cer- 
tum  est  autem  ipsum  Salvatorem  dizisse,  Qui  audit 
mandata  mea^et  custoditeaf  ille  est  qui  diligit  me.  Qui 
autem  diligit  me^  diiigetur  a  Patre  meo,  etego  diligam 
illum;  et  veniemus,  etmansionemapudcumfaciemus 
(Id.  ziv,  24-23).  Si  enim  tanta  illa  sublimitas  atque 
mijestas  Patris^necnon  etiam  Filii,  intra  unam  (edi- 
culam  mentis  nostr»  recipitur ;  quanto  magis  uti- 
que,  Filius  certum  est  et  sine  dubio  quod  erit  in  Pa- 
ire?  ItatamenutFilius,utaliusaPatre:qui  quidem, 
utipseezposuisti^yunum  sunt  Pater  et  Filius;  nonta- 
men  uous :  unum  ad  concordiam  pertibet,  unus  ad 
numerum  singularitatis.Nam  etPauIi  beati  testimo- 
nium  protulisti,quod  libentianimo  suscepimus :  si- 
quidem  firmum  genus  est  veritatis,  quod  ab  ipsis 
etiam  contradicentibus  promitur.  Recitasti  enim 
Paulum  dizisse,  Ego  plantavi,  ApoUo  rigavU;  sed 
Deus  incrementum  dedit.  Itaque  neque  qui  pl  mtat  ett 
oliquid^  neque  qui  rigat ;  sed  qui  incremerdum  dat 
Deus.  Qui  plantat  autem  et  qui  rigat  unum  sunt ; 
unusquisque  autemsuam  mercedemaccipiet  secundum 
suum  laborem  (I  Cor.iii,6-8^.Adverte  igitur,  quia  li- 
oet  unum  sintconcordia,  attamen  unusquisque suam 
mercedem  accipiet  secundum  suum  laborem.  Intuere 
ergo  et  illud  quod  Dominus  ait,  Ego  et  Pater  unum 
sumus  (Joan.  x,  30)  :  quod  cerla  flde  a  nobis  cre- 
dituret  suscipitur.  Qui  dicit,  Ego\  Filius  est :  qui 
didt,  et  Pater;  alterum  Patrem  ostendit.  f/ntimait; 
non,  unus.  Saepius  dictum  est  quia  unum  ad  oon- 
cordiam  pertinet.  Quomodo  non  unum  Pater  et  Fi- 
lius,  cum  quando  clamat  Filius,  Ego  qux  pladta 
suni  Pairi  facio  semper  {Id.  viii,  29)?  Tunc  demum 
non  esset  unum  cum  Patre,  si  contraria  Patri  face- 
ret  aliquando.  Sic  autem  et  Apostoli  unum  sunt 
cam  Patre  et  Filio,  in  eo  quod  in  omnibus  ad  vo- 
luntatem  Oei  Patris  respioientes,  ad  imitationem 
Fliii  subditi  uni  Deo  Patri  et  ipsi  inveniuntur  (a). 
St  non  tanlum  pro  Apostolis  l^mus  Salvatorem 
orasae,  ut  unum  sint,  sed  etiam  pro  credituris  per 
verbum  illorum,  dicens  :  Non  solum  pro  kis  rogo; 
sed  et  pro  credituris  per  verbum  tUorum  m  me:ut 
omnes  unum  sinty  sicut  tu  Pater  in  me,  et  ego  in  te^ 
ut  et  itli  in  nobis  unum  sint;  ut  cognoscat  hic  mttn- 
dus  quia  tu  memisisti,ei  dilexisii  illos  sicut  me  ditexi- 
sti.  Dilectionis  fecit,  ut  dizimus,  mentionem,  et 
non  divinitatis.  Quis  autem  ignorat  quod  Paulus, 

^  Aiiquot  MsB., coneordta)  MquaUtate.QMsm,  ooneet' 
dim  mquatUate. 

*  Er*  Lagd.  et  Lov.^  quod  quidem  es^^osuisti,  Ven.» 
quod  guid  exposuisti»     M. 

(4)  Yide  Augiiitliii  ierm.  140,  n.  4,  tom.  6. 


Paulns  est;  et  Apollo,  Apollo  est :  cum  quando  di- 
oat  ipse  Paulus,  Plus  omnibus  iUis  laboravi;  non 
ego  autem,  sed  gratia  Deimecum  (I  C7or,  zv,  10)? 
Nam  qui  plus  laborat,  plus  oonsequitur.  Verumta- 
men  unum  sunt,  in  consensu,  in  convenientia,  in 
dilectione  ;  quando  id  faciunt  quod  Deus  vult. 

23.  Dicis  quod  unus  est  Deus.  Astrue,  si  Pater 
et  Filius  Spiritus  sanctus  unus  est  Deus,  an  solus 
Pater  unus  Deus  dicendus  est,  cujus  Filius  Ghristus 
noster  est  Deus.  Judaico  moro  hortaris  nos  profi* 
teri  unum  Deum?  An  de  subjectione  Filii  f.otiuSy 
secundum  quod  habet  fides  Christiana,  ostenditur 
unus  esse  Deus,  cujus  filius  noster  est  Deu8,utdi- 
zimus?  Nam  quia  Pateret  Filius  non  est  unus,  vel 
Paulo  crede  dicenti,  quod  per  singulas  fero  Episto- 
las  pronuntiat,  dicens  :  Gratia  vobis  ex  pax  a  Deo 
Patre  nostro  et  Domino  Jesu  Christo  (Rom.  i,  7/ 1  Cor. 
1,3;  II  Cor.  i,  2;  Galat.  i,  3^  et  Ephes.  i,  2).  Adhuo 
autem  :  Unus  Deus  Pater,  ex  quo  omyim,  et  nos  in 
ipso;  et  unus  Dominus  Jesus  Christus.per  quem  omnui, 
etnos  in  ipso^  (I  Cor.  vin,  6).  Iste  est  qui  a  nobis 
Christianis  unus  Deus  praedicatur,  quem  Filius 
unum  pronuntiat  bonum,  dicens  :  Nemo  bontUf 
nisi  unus  Deus  {Marc.  z,  iS).  Non  quod  Ghristus  non 
sit  bonus  :  ipse  enim  ait,  Ego  sum  pastor  bonus 
(Joan.  z,  11).  Non  quod  Spiritus  sanctus  non  sit 
bonus  :  audi  prophetam  clamantem,  Spiritus  tutu 
bonus  deducet  me  in  viam  rectam  (Psal.  czlii,  10). 
Audi  autem  adhuc  Salvatoris  testimonium  dicen- 
tis,  Bonus  homo  de  thesauro  cordis  sui  profert  bona 
(Luc.  VI,  45).  Necnon  etiam  et  omnis  oreatura  Dei 
bona  valde.  Si  creatura  bona,  si  homo  bonus,  si 
Spiritus  sanctus  bonus,  si  Christus  bonus,  quema- 
dmodum  unus  bonus  requirendum  est.  Quia  uti- 
que  sic  ait  Salvator,  Nemo  bonus^  nisi  unus  Deiu : 
eo  quod  ipse  est  fons  bonitatis,  qui  quod  est  bonus, 
a  nemine  accepit.  Nam  et  Ghristus  quod  est  bonus, 
a  Buo  genitore  est  ut  sit  bonus;  et  omnis  creatura 
Dei  bona,  per  Ghristum  accepit  ut  esset  bona.  Sed 
sive  Filius,  sive  qui  per  illum  sunt  facti,  de  illo 
uno  fonte  bonitatis  unusquisque  secundum  men« 
suram  fidei  sue  assumpserunt  ut  essent  boni.  Pa- 
ter  autem  unus,  quod  est  bonus,  a  nemine  accepit. 
Et  ideo  ait  Ghristus,  Nemo  est  bonust  nisi  unus.  Sio 
ergo  unus  est  Deus,  quia  unus  est  incomparabilisi . 
qoia  unus  est  immensus,  ut  jam  sumus  prosecuU. 

24.  Non  denegamus  quod  Filius  diligat  Patrem, 
cum  quando  et  scriptum  legimus :  Ut  sciat  hic  mim- 
dus  quia  dUigo  Patrem,  et  sicut  mandatum  mihi  dedit 
Pater,  sicfacio  (Joan.  znr,  31).  Constat  Filium  et  di- 
ligi  et  diligere,et  mandatum  Patris,  ut  ipse  asserit, 
implere.  Et  ideo  unum  sunt,  secundum  quod  ait» 
Bgo  et  Paier  unum  sumtu  (Id.  z,  30).  Nam  in  eo  quod 
dicit,  Qui  me  vidit,  vidU  et  Patrem  (Id.  zvi,  9) ;  oerta 
fide  credendum  est  quia  qui  videt  Filium,  per  Fi- 
lium  videt  et  intelligit  Patrem. 

25.  Propterformam  servi^mi^jorem  Patremprofl»- 

1  Editi,  per  iptum.  At  Mss.»  in  ipso  :  et  bIc  locum  a 
Mazimino  minus  recte  prolatum  ootat  Aaguitiaas  in  li>* 
bro  2,  cap.  23,  n.  8. 


739 


S.  AUGUSTINI  EPISCOPI 


740 


sus  es  :  quod  mihi  nimiuai  stultum  esse  videtur. 
Scimus  .nim,  quod  etipse  prolulisti.informa  servi 
etiam  cum  Angelis  iniiioreni  factum.Necenim  satis 
in  gloriam  Oei  professus  esS  qui  ad  formam  servi 
majorem  Patrem  profiteris,  Ad  formam  servi  et 
Angeli  roajores  sunt.  Nec  enim  ad  hoc  venitChris- 
tu8y  ut  nos  instrueret  quod  ad  formam  servi  major 
est  Pater  :  Sed  ideo  Veritas  ad  nos  venit,  ut  utique 
doceret  nos,  atque  instrueret»  quod  Pater  Filio 
major  est,  et  hoc  Filio  qui  magnus  est  Oeus.  Nos 
enim  sic  gloriflcamus  Patrem,  ut  magno  Oeo  ma- 
jorem  ilium  profiteamur,  ut  alto  sublimiorem  an- 
nuntiemus.  An  vero  iste  est  debitus  honor  Oei,  ut 
forma  servili  major  sit  Pater,  tu  videris. 

26.  Oicis  quod  se  divinitas  patribus  ostendit :  et 
paulo  ante  prosecutus  es,  quod  utique  divinitassit 
invisibilis.  Oslendit  se  sane,  non  Pater,  qui  invisibi- 
lis  est :  ne  si  dicamus  Patrem  visum  fuisse.  Apos- 
tolum  reddamus  mendacem,  qui  ait,  Quem  vidU 
hominnm  nemo^  neque  videre  potesl  (I  Tim.  vi,  16). 
FJt  nonsolum  invenimur  Novo  resistereTestamento, 
verum  etiam  et  Veteri  pari  modo  contrarii  inveni- 
mur.  Oenique  sic   ait   Moyses :  Non  potest  quisque 
Deum  videre  et  viuere  (Exod.  xxxiii,  20).   Ipse  sane 
Moyses  descripsit  in  libro  Geneseos,  quod  ab  illo 
primo  homine  Adam  usque  ad   ipsam  incarnatio- 
nem  semper  Filius  visus  est.   Nam  si  testimonia 
qusris,  utique  habes  positum  Patrem  ad  Filium 
dicentem  :  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et  simi" 
litudinem  nostram,  Sequilur  :  Et  fecit  Deus  hominem 
(Gen,  I,  26,27).  Quis  utique  Deus,  nisi  Filius?  Iloo 
utique  et  tu  in  tuis  tractatibus  exposuisti.  Iste  er- 
go  Filius  qui  est  propheta  sui  genitoris,  qui  etdi- 
cebat,  Non  esl  bonum  solum  esse  hominem  faciamus 
ei  adjutorium  secundum  se  (Id,  ii,  18) :  iste  Filius 
Adffi  est  visus,  secundum  quod  legimus  Adam  di- 
centem,  Vocem  tuam  audivi  ambulantis  in  paradtso, 
et  abscondi  me  quia  nudus  eram,  Habes  ulique  quod 
Oeus  dixit  ei,  Et  quis  tibi  indicavit  quia  nudus  eras, 
nisi  de  ligno  de  quo  prxceperam  tibi  ne  manducares^ 
ex  eo  manducasti  (Id,  iii,  10,  ll)?  Hic  Oeus  et  Abra- 
he  visus  est  (Id.  xviii,  1)  :  et  quia  Filius  visus  est 
AbrahflB,  si  vis  credere,    utique   ipse   unigenitus 
Oeus  in  sancto  afOrmavit   Evangelio,  dicena  sio  : 
Abraham  pater  vester  exultavit  ut  videret  diem  meum, 
et  vidit,  et  gavisus  est  (Joan,  viii,  56).   Hic  etiam 
Filius  a  Jacob  visus  esl,  qui  in  figura  qua  erat  ven- 
turus,  id  est,  hominis,  ante  prsmeditatus  colluc- 
tasse  cum  Jacob  invenitur.  Undeet  Jacobdicebat: 
Vidi  Dominum  faeie  ad  faciem,  et  salva  facta  est  ani- 
ma  mea.  Et  loci  ipsius  vocabulum  nuncupatum  est, 
Visio  Dei.  Hoo  ipsum  affirmans  utique  Oeus,  qui 
in  prsBmeditatione  colluctabatur  cum  Jacob,  quod 
inpassione  Christi  impletum  videmus.  Ait  enim  ad 
ipsum  Jacob,  Jam  non  vobabitur  nomem  tuum  Ja- 
cob,  sed  Israet  erit  nomen  tuum  (Gen,  xxxii,  23-30), 
hoc  est,  Homo  videns  Oeum.  Hunc  et  in  Novo  Tes- 
tamento  visum  probamus.  Oe  boc  Apostoli  dioe- 

I  Apud  Er.  Lagd.  Ven.,  provectui  ts,     M. 


bant :  BtvidimusgloriamejuSy  gloriam  quasi  unigeniti 
a  Patre  (Joan,  i,  14).  Csterum  si,  ut  ipse  conaris, 
Pater  visus  esse  asseratur,  mandaces  sunt  apud  vos* 
omnes  Scripturss.  Nain  deniquc  invisibilem  Patrem 
Paulus  prffidicat  (I  Tim.  vi,  16),  et  Oominus  in  Evan- 
gelio  affirmat  (/oan.i,ld).Sdepiu8  nos  accusas,  quod 
audenter  atqueprssumenter  ea  qus  nonsuntdicen- 
da  a  nobis  dicantur,  quod  quidem  in  arbitrio  erit  le- 
gentium  probare.  Necenim  sic  loquimur^ut  alicu- 
jus  laudem  consequamur ' ;  sed  studio  colligends 
fraternitatis,  qusB  nobiscum  est' :  aut  ob  quam  forte 
et  ipse  provocare  nos  dignatus  es,  ut  responsum  de- 
mu8,ut  in  nobis  illi  denotati  sic  tuae  consentiant,  ut 
dixerim,  professioni,  necesse  fuit  me  propter  timo- 
rem  Oei  dare  tibi  responsum.Siquidem  non  tantum 
verbis  me  nudare  conatus  es  a  discipulatu  eorum ; 
verum  etiam  et  tractatum  tuum  dedisti,  ad  quod  ne- 
cesse  est  me  respondere  ea  quae   de  invisibilitate 
omnipotentis  Oei  proseoutus  sum.Etiametipse,  li- 
cet  alio  proposito^  attamen  tuis  verbis  afGrmasti, 
quod  Spiritus  sanctus  in  specie  columbs  sit  visus, 
necnon  in  specie  ignia  {Matth,  ni,  16,  et  Act,  u,  3) : 
Filius  sane,  in  formahominis  :  Pater  autem,neque 
in  specie  columbs,  necin  forma  hominis  ;  nec  ali- 
quando  vertit  se  in  formas,  sed  nec  aliquando  ver- 
tetur:  de  quo  scriptum  est,  Ego  sum  qui  sum,  et 
non  sum  mutatus  (Exod,  in,  14  etMalach,  iii,  6).  Fi- 
lius  sane  in  forma  Oel  constitus  jam,  ut  ipse  pro- 
tulisti,   formam  servi  accepit,    quod  non  Pater : 
Spiritus  sque  sanctus  suscepit  speciem  columbe. 
quam  non  suscepit  Pater.Scito  ergo,  quia  unus 
est  invisibilis,  unus  eliam   incapabiiis  atque  im- 
mensus.  Oro  et  opto   discipulus  esse   divinarum 
Scripturarum  :  nam  et  superius  credo  retinere  Re- 
ligionem  tuam,  quod  sic  dedi  responsum,  quia  si 
protuleris  quod  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus 
unam  habeant  virtutem,  unam  8ubstantiam,unam 
deitatem,  unam  majestatem,  unam  gloriam ;  si  af- 
Ormaferis  de  divinis  Scripturis,  si  alicubi  scriptam 
lectionem  protuleris,  nos  divinarum  Scripturarum 
optamus  inveniridiscipuli. 
Maximinus  episcopus  subscriptti  *. 
£t  post  collationem  preesentium  Augustinus  isla 
dictavit :  Auxilio  principummunitum  meloqui  dixi- 
8ti,  non  secundum  timorem  Oei :  sed  hominibus, 
quibua  donat  Oeus  intellectum,  satis  apparet  quis 
loquatur  secundum  timorem  Oei;utrum  qui  obe- 
dienter  audit  Oominum  dicentem,  Audi,  Israet;  Do* 
minus  Deus  tuus,  Dominus  unus  est  (Deut,  vi,  4) ; 
quod  nos  et  obtemperanter  audimus,  et  (ideliter 
pr£dicamu8:an  ille  qui  hoc  sic  audire  non  vult, 
ut  duos  dominos  duos  deos  esse  contendat;  atque 
ita  introduceodo  duos  deos  et  duos  dominos,  os- 
tendat  se  non  timere  unum   Oominum   Oeum    di- 
centem,   Audi,   Israet  :  Dominus  Deus  tuus,  Do» 

*  Editi,  apud  no$, 

>  Mm.,  u(  a  tuis  laudem  consequamur, 

)  Am.  et  Er.,  qwe  vobiscum  est, 

^  Apad  Lov.  hic  additom  erat,  oecups^tus* 

*  Sola  editio  Lot.i  suUcripsit, 


741 


COLLATIO  CDM  MAXIMINO  ARIANORUM^EPISCOPO. 


742 


minus   unus   esi .    Scis    autem   sermonem    tuum 
prolixissimun    occupasse    nobis  tempora   quibus 
respondero  possemus,  et  tantum   diei  remansisse, 
quantum  omnimo  non  sufliceret,  utea  qus  dixisti, 
saltem  nobis  relegerentur.  Noveris  tamen  omnia 
qus  protulisti,  ut  probares  Deum  esse  Filium  Dei, 
et  magQum  Deum,  et  natnm  esse   ex  Patre,  et 
aliam  esse  ipsum  et  alium  esse  Patrem,  quoniam 
non  est  Pater  ipse  qui  Filius,  ad  ingentes  moras 
pertinuisse,  quibus  necessarium  tempus  absume- 
res  :  quasi  nobis  abs  te  probandum  esset,  quod  et 
no8  esse  verum  fatemur.  Non  enim  dicimusipsum 
esse  Patrem  qui  est  Filius,  aut  ipsum  esse  Patrem 
vel  Filium  qui  est  in  ipsa  Trinitate  Spiritus  sanc- 
tus.  Prorsus  alius  est  ille,  alius  ille,  et  alius  ille  : 
sed  simul  omnes  unus  est  Dominus  Deus.  Si  enim 
dixerimus  duos  esse  dominos  deos ;  unum  magnum, 
altemm  migorem ;  unum  bonum,  alterum  melio- 
rem  ;   unum   sapientem,   alterum  sapientiorem  ; 
UQum  clementem,  alterum  clementiorem  ;  unum 
poteQtem,alterum  potentiorem  ;  unum  invisibilem, 
alterum  invisibiliorem  ;  unum  verum,  alterum  ve- 
riorem  ;  et  si  quid  aliud  isto  modo  te  sentire  moo- 
strastiyUt  duos  dominos  deos  nos  babere  suaderes: 
si  hoc  ergo  dixerimus«arguet  nos  ipse  Deu8,diceQ8, 
quod  jam  oommemoTByi, Audijsrael ;  Dominus  Dvus 
tuuSfDominus  unus  esl,  Tanquam  dicat  nobis  :  Filii 
kominum.usquequograves  cordel  utquid  dHigitisvani" 
ialem^  et  quaeritis  mendacium  (Psal.  iv,  3)  ?  Utquid 
vobis  facitis  duosdominos  deosYquare  lueclamaQ- 
tem,  Audi,  Israel,  non  vultis  audire,  Dominus  Deus 
tuus,Dominus  unus  est;  sed  contra  me  ciamatis,Do- 
mini  dii  nostri  domini  duo  suntPNumquid  hocfa- 
ceretis^si  Israel  esse  velletis?Cum  hoo  ergonomen 
interpretetur,  Homo  videns  Deum ;  rogo  le,  da  ve- 
niam,8i  tu  non  vis^ego  volo  esse  Israel.Volo  quippe 
in  eorum  consortio  computari,quibus  donatur  videre 
Denm.  Et  gratias  illi  agimus,  quia  facit  nos  videre 
nunc  per  speculum  in  senigmate,  tunc  autem  facie  ad 
/aci^m,8icutApostoluB  dicit(I  Cor.  xiii,12).Videmu8 
itaquedonante  ipso,  etsi  adhuc  per  speculum  inenig- 
mate,  tamen  videmus,  quumodo  inter  se  non  sint 
dao  ista  contraria,  ut  et  alius  Pater  8it,alius  Fiiios, 
aliu8Spiritu8  8anctu8,ettamenhi  tres  simulunuBBit 


Dominus  Deus.Egi,  sicut  potui,  ut  hoc  etiamtu  vi- 
deres:  sed  resistere  maluisti,quia  Israelessenolui- 
sti.  Sed  si  hoc  videre  adhuc  forsitan  non  potes, 
crede  et  videbis.  Intelligendo  enim  videntur  ista 
non  oculis  carnis  intuendo.  Et  scis  utique  dixisse 
prophetam,  Nisi  credideritis^  non  intelligetis  (Isai. 
vii,  9).  Gnm  ergo  audis,  Dominus  Deus  tuus^  Domi- 
nus  unus  est;  noii  duos  dominosdeosfacere,Patrem 
et  Filium.  Et  cum  audis,  Nescitis  quia  corpora  veS" 
tra  templum  in  vobis  est  Spiritus  sancti  quem  habetis 
a  Deo  ;  et  eodeoi  loco  *  :  NescUis  quia  corpora  vestra 
membra  sunt  Christi  (I  Cor.  vi,  11),  15)  :  cum  ergo 
haec  audis,  noli  negare  Deum  esse  Spiritum  sanc- 
tum,  ne  templum  creaturse  facias  nriembra  Greato- 
ris.Prius  crede  istos  tred,  et  in  suis  singulis  perso- 
nis  tres  esse^et  tamen  simulnontresdominosdeos, 
sed  unum  Dominum  Deum  esse  :  et  dabit  credenti 
et  oranti  ipseDominus  intellectum,ut  id  quod  cre- 
dis,  etiam  videre,  id  est,  inteliigere  merearis.  Nam 
considera  diligenter  omnia,  quse  prolixa  disputa- 
tione  dixisti,  et  videbis  ex  hoc  errore  descendere, 
quo  facitis  duos  dominos  deos,  contra  clarissimam 
vocem  Domini  Dei  dicentis,  Dominus  Deus  tuus^Do- 
minus  unus  est :  et  negatis  Deum  Spiritum  sanc- 
tum,  cujus  sanctum  negare  non  potestis  templum. 
HaBcinterim  post  Collationem  nostram,qua  prssen- 
tesalternatim  locutisumus,teadmonuissesu£recerit: 
si  autem  Dominus  voluerit,quoniam  longum  est.et 
tu  remeare  iestinaSfprosecutionesnostrasanteocu- 
los  eorum  qui  legere  voluerint,  quanto  potero  per- 
8picuitateconstituam,ette  veris  quidem  testimoniis 
diviniSjfalsa  tamen  vestra  dogmata  probare  voluiBsei 
velis  nolis,  ostendam. 

Et  alia  manu :  Augustinus  episcopus  subscripsi. 

Itemaliamanu,Max]minn8:GumexplicuerishuQ0 
Iibelium,et  ad  me  transmiseriSySi  non  ad  omnia  re- 
sponsum  dedero,  tunc  ero  culpabilis. 

Explicuere  Gesta.  Contuli  *. 

^  In  MsB.,  et  alio  loco. 

>  Lov.,  Antonius  vera  Gesta  contuli  Am.ei  Er.po8t,re- 
sponsum  dedero,  babeot  8ic,  culpa  explicaberts.  Antonius 
Gesta  eontuii.  At  veteres  codiceB,/unc  ero  ctUpabilis.Ba" 
plicuere  Gesta.  ContuH.  Aatiquissimus  CorbeienBiB,  Ea> 
plie.  vere  Gesta  contuli.  Et  Mss.  omneB  carent  nomlne^ 
Antonims. 


i 


S.  AURELII  AUGDSTINI 

HIPPONENSIS  EPISCUPl 
CONTRA 

MAXIMINUM  HiERETIGUM 

ARIANORUM  EPISCOPUM 

LIBRI  DUOr«). 


LIBER   PRIMUS'*^ 

OBiendit  AugaBtinus,  ea  quee  in  Cullatione  ipee  dixit,  Maximinum  non  potuisse  refellere. 


DiBputatione  Maximini  Arianorum  episcopi,  ciy os 
prolixitate  spatium  diei,  quo  prssenteB  confereba- 
muByabsumpsit^responsionem  debitam  reddens,  ad 
ipsum  loqui  utique  debeo  :  sive  adbuc  existimet 
contradiceadum  esse  cum  legerit,  sive  Domino  in 
ejus  corde  mirabiliter  operante  manifestat»  ^  con- 
sentiat  veritati.  Quid  tibi  visum  est,  bomo  ariane, 
tam  multa  dicere,  et  pro  causa  quas  inter  nos  agi- 
tur  nibil  dicere,  quasi  hoc  sit  respondere  posse, 
quod  est  tacere  non  posse  ?  Prius  itaque  ostendam 
refellere  te  non  potuisse  qu»  dixi :  deinde,quantum 
necessarium  videbitur,ego  refellam  quaeipse  dixisti. 

CAPUT  PRIMUM.  —  De  duobus  diis.  De  duobus 
diis  qusB  ipse  dixisti,  ego  certe  respondens  verbis 
tuiSyUbi  aiati  a  vobis  unum  Deum  coli :  Consequens 
est,  inquam,  ut  aut  non  colatis  Christum^  aut  non 
unum  Deum  colatis,  sed  duos,  Ad  boo  tu  respon- 
dere  conatus,  multum  quidem  locutus  es,  asserens 
quod  et  Christum  Deum  colatis  :  sed  duos  deos  a 
vobis  coli  quamvis  non  negaveris,tamen  non  ansns 
es  confiteri.  Sensisti  enim,duos  esse  deos  colendos, 
christianas  aures  ferre  non  posse.  0  quam  de  pro- 
ximo  te  corrigeres,  si  timeres  credere  quod  dicere 
timuisti  I  Cum  enim  clamet'  Apostolus,  Corde  cre' 
ditur  ad  justiliam,  ore  confessio  fit  ad  salutem  {Rom, 
z,  40) ;  si  ad  justitiam  putas  pertinere  quod  cre- 
dis,  cur  hoc  ad  salutem  etiam  ore  oon  confiteris  ? 
8i  autem  duos  deos  colendos  ad  salutem  non  per* 
tinet  confiteri,  sine  dubio  nec  ad  justitiam  pertinet 
credere.  Qui  ergo  non  vis  tali  confessione  reum 
teneri  os  tuum,  quare  mundas  a  tali  oredulitate 
cor  tuum  ?  Tene  cum  Catbolioa  fidem  rectam,  non 
te  pudeat  emendare  perversam.  Tene  cum  Gatho- 
lica,  Patrem  quidem  non  esse  qui  Pilius  est,  et  Fi- 
lium  non  esse  qui  Pater  est ;  et  Deum  esse  Pa- 
trem,Deum  esse  Filium:verumtamen  ambos  simul 
non  duos  deos  esse,  sed  unum.  Isto  modo  solo  fiet 
ut  et  Patrem  colas  et  Filium,  nec  tamen  duos  deos 
esse  colendos  dicas,  sed  unum,  ne  reatu  impie* 

^  Er.  Lugd.  Ven.  et  Lot.,  manifest*.      M. 
*  £r.  Lugd.  Ven.  Lov.  clttmai.      M. 


tatis  tua  consoientia  compungatur,  quando  sonue- 
rint  in  auribus  tuis  dicla  divina,  quia  Nullus  DeuSf 
nisi  unus  (I  Cor,  viii,  4] ;  et,  j^udi  Israel ;  Dominus 
Deus  tuus,  Domintu  unus  est :  et  quando  audis,  Do- 
minum  Deum  tuum  adorabis  et  ilU  soli  servies  {Ikut. 
VI,  4,  13) ;  securus  possis,non  soli  Patri,  sed  etiam 
Filio  ea  quas  uni  Deo  debetur  servitute  servire.Me- 
mento  ergo  te  non  respondisse  ad  illud  quod  ob- 
jeceram,  non  a  vobis  coli  unum  Deum,  sed  duos. 
GAPUT  II.  —  De  humanis  contagiis.  Secundo  loco 
egi  tecum  de  verbis  tuis,  ubi  dixeras,  Devm  Pa- 
trem  ad  humana  non  descendisse  contagia;  quasi 
Christus  illa  in  carne  perpessus  sit :  et  admonui, 
quomodo  contagium  intelligi  soIeat,non  utique  nisi 
in  aliquo  vitio,  a  quibus  omnibus  immunem  no- 
vimus  Christum.  Nec  ad  hoc  quidquam  respondere 
potuisti.Testimonia  quippe  divina,qus  abs  te  com- 
memorata  sunt,  nihil  te  adjuvare  poiuerunt :  non 
enim  eis  probare  potuisli  humano  Christum  atta* 
minstum  esse  contagio.  Quod  enim  Apostolum  di- 
xisse  oommemoras,  Quoniam  Christus  cum  pecaUor 
wm  esset^  peccatum  pro  nobis  fecit :  lege  diligentius, 
et  ne  forte  mendosum  incurreris  codicem,  aut  la- 
tinus  interpres  erraverit,  graecum  inspice  ;  et  in- 
venies  non  Christum  pro  nobis  fecisse  peocatum, 
sed  a  Patre  Deo  ipsum  Ghristum  faotum  esae 
peccatum,  id  est,saoriOcinm  pro  peccato.  Ait  eoim 
Apostolus  :  Obsecramus  pro  Christo,  reconcUiamini 
Deo  * :  eum  qui  non  noverat  peccaium,  pro  nobis  pec» 
catum  fecit  (II  Cor.  v,  20,  21).  Non  ergo  feoit  ipse 
peccatum,sed  eum  Deus  pro  nobis  peccatnm  feoit, 
hoc  est,  ut  dixi,  sacrificium  pro  pecoato.  Si  enim 
recolas  vel  relegas,  inveniens  in  libris  Veteris  Tes- 
tamenti  peccata  appellari  sacrificia  pro  peccatis. 
Similitudo  etiam  carnis  peccati,in  quavenitad  nos, 
dicta  est  et  ipsa  pecuatum :  Misii^inqmifieus  Fiiium 
suum  in  similitudine  camis  peccaii,  et  de  peccato  da- 
mnavit  peccatum  in  came  (Rom.  viii,3) :  hoo  est,  de 
similitudine  carnispeccati^quieipsius  erat^damnavit 

^  Am«  £r.  et  Mss..  reconeiUari  Deo. 


(a)  Seripti  circiter  annum  428« 
(6)  *'• 


Allas,  secttndttB. 


74S 


LIBBR  PRIMUS. 


74S 


peccatum  in  carne  peccati,  quflBnostra  est.  Propter 
hoc  etiazn  de  illodicitur:  Quodenim  mortuus  estpec- 
eato;mortuutestsemel ;  quodautem  vivit^vivit  Deo  [Rom, 
viy  10).  Peccatoenim  mortuusestsemelyquiasimili- 
tudini  ^  carnis  peccati  mortuus  est,  quando  moriendo 
exutus  est  carne :  utperhocmysterium  signficaret, 
eos  qui  in  morteipsius  baptizantur,mori  peccato,ut 
vivant  Deo.Sic  etiam  per  crucem  factus  est  pro  nobii 
maledicium  {Gatat.  iii,  13).  Pendens  quippein  ligno, 
mortem  qu»  de  maledictoDeiveneratySuspenditin 
ligno,atque  ita  vetus  homo  noster  simul  con/ixus  esi 
crud  (Rom.  vi,  6) :  ut  non  mendaciter  dictum  intelli« 
gatur  in  Lege,  Maledictus  omnis  qui  pendet  in  ligno 
[Deul.  XXI,  23).  Quid  est.  maledictus,  nisi,  Terra  es^ 
et  in  terram  ibis  (Gen.  iii,  19)  ?  Et  quid  est,  omnis ; 
nisi  quiaetipse  Ghristus,  qui  cum  esset  vita,  mor- 
taus  est  iamen  vera  morte,  non  licta  ?  Si  intelligas 
ista  mysteria,simul  intelliges  non  esse  conlagia.Sed 
qaid  ad  nos,  si  more  tuo  loquens,  contaclum  forte 
mortalinmvoluistiappellarecontagium  ;cum  tamen 
nobiseum  sentias^Dominum  Jesum,  nec  in  spiritu, 
neo  in  carne  ullum  habuisse  peccatum  ? 

CAPUT  III.  —  Be  invisibili  Deo.TerXio  loco  de  in- 

visibili  Deo  cum  agerem^admonui  ut  crederes  invisi- 

biIem,non  solum  Putrem^  sed  etiam  Filium  secun- 

dnm  divinliatem,non  secundumcarnem,inquaeum 

visibilem  mortalibus  apparuisse  quis  negat?  undeet 

alio  loco  posteadisputavi.Tuautem  credens  manife- 

stissimffi  veritati,consensistiesse  invisibilem  Filium: 

aoperhoodestruxisti  quod  dixeras,iinummt;/»'6f7em 

Pairem.  Sed  rursus  tua  consensione  conturbatus, 

quiainvisibilem  etiam  Filium  esse  consenseras,  au- 

saaes  dicere,minora  videri  amii^oribus,majoravero 

a  minoribus  non  posse  videri  ;  dicens  Aagelos  videri 

ab  Archangelis,  animas  ab  Angelis,  Augelos  vero  ab 

animabus  non  videri :  unde  etiam  Ghristum  secun* 

dam  divinitatis  suae  substantiam,non  solum  ab  ho- 

iQinibu8,c(bd  nec  aVirtutibuscoBlestibusvideriasse. 

nn8,ideo  Patremsoluminvisibilem  essedixisti,quia 

soperiorem  non  habet  a  quo  circuminspiciatur.  Dio 

nobi8,rogo  te^quando  tibi  indicaverunt  Archangeli, 

qaod  ipaivideant  AngeloSyUon  autemvideantur  ab 

A.ngeIiB?Quibus  narrantibus  Angelis  cognovi8ti,quod 

ipaivideant  animas,animae  illos  non  videant  ?  A  quo 

•baBcaudisti  ?  undedidicistiubi  legisti?Nonne  melius 

^iyinis  Libris  animum  intenderes,  ubi  legimuset 

ttl>  hominibus  Angelos  visos,  quando  voluerunt,  et 

^-^omodo  voluerunt    videri,  jubente  vel  sinente 

^•nminm  Greatore?  Verumtamen  qul  dixeras,  ideo 

^o  iwn  dioendum  invisibilem  Patremj  quia  nan  habet 

tjteriarem  a  quo  circuminspiciatur ;  confessus  es  po- 

Filio  esse  visibilem,  contra  te  ipsum  proferens 

angelioum  testimonium,ubi  dicit  ipse  Filius,  Non 

T  %^ta  Patrem  vidit  quisquamy  sed  qui  est  a  Deo^  hic  vi- 

^J^  Patrem  [Joan.  vi,  45].Ubi  te  quidem  veritas  aper- 

^^  ^ime  vicit :  sed  tu  nolens  ab  errore  liberari,nolui- 


*  Sola  edido  Lov.,  quia  m  simiUiudine.  Quidam  Mss.. 
9%»ta -"-""'  "- 


Patiol.  ZUI. 


sti  salubriter  vinci.  Gum  enim  contra  te  commemo- 
rasses  evangelicum  testimonium,quo  claruit  aFilio 
videri  Patrem,dicente  ipso  Filio.  Sed  qui  est  a  DeOj 
hic  vidit  Patrem ;  moxaddidisti  de  tuOfSed  vidit  in- 
capabilem.  Interim  quod  dixeras  perdidisti,  solum 
esse  invisibilemPatrem,quia  non  habet  superiorem : 
quandoquidem  veritate  victus,eum  videri  ab  inferiore 
confessus  es.  Vos  enim  dicitis  inferiorem  Filium  a 
quo  tamen  Patrem  videri,  teste  Filio  cogente  S  dixi- 
sti.  De  incapabili  posteavidebimus,utetiamte  illio 
veritas  vincat.  Non  enim  de  capabili  et  incapabili, 
sed  de  visibili  et  invisibili  inter  nos  quaBStio  versa- 
batur :  in  qua  quaestione  si  tibi  ipsi  tu  ipsi  visibilia 
es,  victum  te  esse  vides. 

GAPUT  IV.  —  De  immortali  Deo.  Quarto  loco  egi 
tecum  de  immortali  Deo  etiam  Filio.Quoniam  tu  il- 
lud  quodaitApostolus,  Qut  «o/t»  habet  immortalita' 
tem  (I  Ttm.  vi,  16) ;  sic  intelligi  voluisti,  tanquam 
de  solo  Patre  sit  dictum :  cum  ille  hoc  nondeJPatre 
dixerit,  sed  de  Deo,  quod  est  Pater  et  Filius  et  Spiri- 
tus  sanctus.Ostendi  ergoet  Filium  habere  immorta- 
litatemsecundum  substantiam  divinitatis  suaB.Nam 
secundum  carnem  quis  negateum  fuissemortalem? 
Tu  autem  cum  mihi  responderead  hunclocum  vel- 
le8,perspicua  veritate  conclusus,etiam  Deum  Filium 
immortalitatem  habereconfessus  es.Victus  esigitur 
in  eo  quoddicebas  de  Patre  tantum  dixisse  Aposto- 
lum,quod  solus  habeatimmortalitatem.Nequeenim 
propterea  vinculis  veritatis  elaberis,quoniam  dicis, 
Habet  quidem  Fiiius  immortalitatem,  sed  accipiens  a 
Patre.  Nonqu8eriturundehabeat,sedutrum  habeat. 
Tu  enim  de  Patre  solo  vis  intelligi  quod  scriptum  esty 
Solus  habet  imnwrtalitatem. ProvQus  a  nulla  acceptam 
Pater  habet  immortalitatem,etaPatre  acceptam  Fi- 
lius  habet  immortaiitatem  :  tamen  et  PateretFilius 
habet  immortalitatem.  Alioquin  si  eam  non  habet 
Filius  :  Pater  eam  nondeditFilio,aut&cceptamper- 
didit  Filius.Dedit  autem  Pater  Filio,nec  perdiditFi- 
lius  :necPaterdando  perdiditquod  generandodedit. 
Habet  ergo  immortalitatem  et  Pater  et  Filius,  non 
Patersolus.Gogeris  itaque  confiteri  non  de  solo  Patre 
dictum  eBBe^Quisoluskabet  immortalitaiem :  quia  jam 
coactus  es  conQteri  quod  et  Filius  habeat  immorta- 
Htatem.  Habet  autem  hanc  solus,  sed  Deus :  quod 
non  solus  est  Pater  ;  quia  hoc  est  et  Filius,et  uter- 
que  a4juncto  Spiritu  sanctounusestDeus.Sedquare 
solus  Deus  dictus  sithabereimmortalitatemcumel 
animapro  suo  modo  sit  immortalis,etaliaspiritua- 
liscoBlestisquecreatura,posteavidebimus :  nuncau- 
tem  sufQcit  nobis,quod  ad  ea  qu»  dixi,nihilrespon- 
dere  potuisti,  et  non  solum  Patrem ;  sed  quamvis 
abipso,  habere  tamen,  immortalitatem  etiam  Fi- 
lium  coactus  esconfiteri. 

GAPUT  V.  —  Unde  major  sit  Pater.  Quinto  loco 
ostendi,  unde  major  sit  Pater  Filio :  quia  non  Deo 
major  est,undeilli  coffiternusestFilius  ;  sed  homine 
major  est,  quod  ex  tempore  factus  est  Filius.  Ibi 
commemoravi  apostolicum  testimonium  :  Quicumin 

A  Hic  apud  Lov.  additur,  veriiate. 

94 


747 


CONTRA  IIAXIHINUM  ARUNORUM  EPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


748 


forma  Dei  esset,  non  rapinnm  arbitraluse$t  essexqtM' 
lis  Deo,  Natura  quippe  illi  fuerat  Dei  aequalitas^Don 
rapina.  Ad  quod  tu  respondens  dixisti :  Quis  enim 
negat  Filium  esse  informa  Dei?  Quod  enim  sit  Deus, 
quod  sit  DominuSf  guod  sit  Rexjam  puto  latius  expo- 
suimus.Etii  quianon  rapinamaTbitralusestessexqua' 
lis  Deo,  »  hoc  nos  beatusapostolus Pautusinstruit,quod 
itte  non^rapuit,  nec  nos  dicimus.  Uec  verba  tua  uon 
solum  nihilhabentadversusnos ;  sed  magisapparent 
esse  pro  nobis.  Si  enim  confiteris  Dei  formam,  cur 
non  aperte  DeiFiliumDeoconnterissqualemtPre- 
8ertim,quia  de  verbis  Apostoli^ubi  a\t,Non  rapinam 
arbitratus  estjesse  xqualis  Deo ;  non  potuisti  protuis 
partibus  invenire  quod  diceres.  Et  quia  hoc  dixisse 
Apostolum  non  potuisti  negare,ideo  dxnisi], quodille 
non  rapuitynec  no<  (ftamt» ;  tanquam  hoc  sit  non  ra^ 
puit,  quod  est  non|habuit,  id  est,  esqualitatem  Dei : 
atque  ita  dictum  sitfiVon  rapinam  arbitraius  estesse 
aequalisDeo;  ac  si  diceretur,Non  arbitratus  est  esse 
rapiendam  squalitatem  Dei,  eo  quod  ab  illo  fuerit 
aliena.  Raptor  enim  rei  alienaB  usurpator  est :  tan- 
quam  boc  FiliuSyCum  posset,raperenolui8set.Quod 
videsquantainsipientiasentiatur.ErgointelligeApo- 
stolum  ideo  dixisse,  iVon  rapinam  arbitratus  estesse 
xqualis  Deo ;  quia  non  alienum  arbitratus  est  esse 
quod  natusest :  sedtamenquamvis  squalitatem  Dei 
non  fueritarbitratus  alienam,sed  eudim fSemetipsum 
exinanivit^non  quarens  qu»  suasunt,  sed  quoB  no- 
stra  sunt.Quod  ut  noveris  ita  eHse,attende  unde  ad 
hoc  Apostolus  venerit.Cum  enin:  Christianis  humili- 
tatem  pr»ciperet  charitatis :  Alter  altemm^  iuquit, 
existimantes superiorem  sibi,  non  quse  sua  suntunus- 
quisqueiniendentes.sed  et  ^ua^ahorum^Deinde  utex- 
emplo  Ghristi  hortaretur  non  sua  qusrere  vel  inten- 
dere^sed  etqus  aliornmsunt :  Stn^u/t^ui^ti^iinquit, 
hoc  sentite  in  vobis  quod  et  in  Chrisio  Jesu :  qui  cum  m 
fbrmaDei  esset tqum  illi  erat  sua,nonraptnam  arbilra- 
tiiitf5/,hoce8t,non  alienum  hrhiiTSiiuaeBttesseaequalis 
Deo  ;aed  tamen  qusrens  rio8tra,nonsua,«em^hpf«m 
exinanivit,non  formam  Dei  amitlens,8ed/armiim«tfrt;t 
accipiens.Non  enim  est  mutabilis  illa  naturautseex- 
inaniretperdendoquoderat.sed  accipiendoquod  non 
erat:  necconsumendoquas  suasuntysed  assumendo 
quas  nostrasunt;  ac  deindein  formaservi  obediendo 
sicut  homo  usque  ad  mortem  crucis.  Propter  guod  et 
Deus  eum  exattavit^ei  donavit  ei  nomen  quod  est  super 
omne  nomen{Philipp.  ii,6-9) :  et  cstera.Hominiergo 
donavit  ista,non  Deo.Neqne  enim  cum  in  forma  Dei 
esset  non  excebuserat,  aut  non  eigenua  flectebant 
0(Blestia,terrena  et  inferna.Sed  cum  dicitur,  Propter 
quod  eumexaltavit  ;sfit\s  apparet  propterquid  exalta- 
verityid  est,propter  obedientiam  usque  ad  mortem  cru» 
cis.  In  qua  ergo  forma  crucifixus  est,  ipsaexaltata 
est,  ipsi  donatum  est  nomen  quod  est  super  omneno- 
men  ;utcum  ipsa  forma  servi  nominetur  Filiusuni- 
genitusDei  ',Non  ilaque  facias  imparem  Deoforman 

*  Low.tSed  ea  qum  a/tonim. At  MBB.,«e(/el  qumaliorwn  : 
Joxta  grscum,  alla  kai. 

*  Hic  editi  addunt,  inteiUgatur.  Male,et  reluctantibUB 
Mbi. 


Dei:  quod  nec  in  ipsis  hominibus  dici  pote8t.Nam 
cum  dictum  fuerit,l8tehomoin  forma  estilliusbo- 
minis,  nemo  intelligit  nisi  squales  ^  An  forte  non 
vissic  accipere  quod  dictum  est,  Cum  in  forma  De^ 
esset,  ut  in  forma  Dei  Patris  intelligas  Filium,  nbi 
nihilaIiudquam»qualitasapparetamborum;8ed,tn 
forma  Dtft,putaBintelllgendum  in  forma8ua,quiaet 
ipse  utiqoe  DeusesttNonmultum  curo  sietiamsio 
intelligas.  Ubi  enim  plenitudinem  formae  etatis  in- 
crementa  non  faciunt,  sed  Deo  gignente  perfectuB 
natus  est  Filius  ;  procul  dubio  si  forma  Filii  forme 
Patrisnon  estffiquaIis,non  verusest  Filius.Scriptum 
est  autem  :  Ut  simus  in  vero  Ftlio  ejus  Jesu  Christo 
(I  Joan,  V,  20).  Forma  igitur  veri  Pilii,  forma  Dei 
Patris  esse  non  potest  insqualis.  Proinde  nec  huio 
locopro8ecutionismeae,ubi  de  verbisApostoli  sBqua- 
lem  Patri  Filium  comprobavi,  respondere  aliqaid 
pro  vestraintentione  potuisti. 

CAPUT  VL— Df  verisfiliis  animalium.  Sextoioco 

utejusdem  natur»  cujus  et  Pater  est,  ostenderem 

Pilium,etiummortalium  fetusanimalium  immanita- 

ti  ve8trierrorisobjeci,increpanscor  vestrum.qui  eja- 

sdemnatursecujusest  Pater,  negatis  esse  Deum  Fi- 

lium,quamvis  verum  esse  Filiumnon  negetia  ;cam 

Deus  ipsedederit  animalibushocgeneraroquod  ipsa 

suQt  :ubinon8olumhominishominem,verumetiam 

caniscanemiilium  nominavi  ;non  ad  similitudinem 

Dei,8od  ad  confusionem  detrabentium  Filio  Dei :  qui 

cum  videantcorruptibiles  mortalesque  naturas,  ha- 

bero  tamen  naturae  desuis  parentibus  unitatem,Filio 

Dei  veronolunt  concedere  communionemnaturs  a- 

nius  habere  dePatre ;  cum  8itin8eparabili8aPatre,et 

incorruptibilissBtemusque  cum  Patre.  Unde  etiam 

dixi,quod  meliorsitsecundumvos  humanaconditio, 

ubiconceditur  crescere^utad  roburparentum  velcre- 

scendo  possint  Olii  pervenire :  Filius  autem  Deiysicot 

dicitisetdocetis,  minorPatre  genitussic  remaasit, 

atque  ut  ad  Patris  formam  non  posset  peAenire,neo 

crevit.Uictu,utappareretquammagQav6ritati8mole 

premereris,  omnino  ad  rem  non  respondisti :  sed 

tanquam  defioienti  flatu*  anhelares.reprehendend  um 

me  putasti,dicens  quod  tam  fcBda  comparatiOyde  filio 

scilicet  bominissive  canis,  in  illam  tantam  immen- 

aitatem  produci  non  debuit.Uoc  respondereesty  am 

potius  inopiara  responsionis  ostendere  ?  Quasi  ego 

proptereatcrrenarum  naturarum  ista  exempla  pro- 

ducerim,utincorruptioni  corruptionem,  immortali- 

tatimortalitatem,invi8ibiIibu8vi8ibilia,aeternistem- 

poraliacoequarem  :ac  non  potius  ut  vosin  magniset 

summis  rebus  orrantes,ne  rebus  parvulisinfimisque 

convinoerem,  qui  non  videtis  bonum  quod  Greator 

summebonusdeditetiamextremisvilibusqueoreata- 

ris,utcumlonge  aliud  sint  quam  est  ipse.hoo  tamen 

generentquodsuntipse.  Neoattentis  quidmalidi- 

cati8,u1  cum  homines  et  canes,  etcstera  bujusmodi 

habeant  filios  vero8,quos  illisgignentibus  crealveri- 

tas,  non  sit  verus  DeiFilius  ipsaveritas.  Aut  sisan- 

<  Am.  Er.  et  Mbb.,  nisisfquaHs. 
s  Mbb.,  deficientis  flaius. 


749 


LIBER  PRIMUS. 


750 


cta  Scriptura  cogente  permittitis  utverns  Filiassit, 
rogamus  permittite  ut  degener  non  sit.  Et  degener 
quomodo  ?  Audiant  oatholici,unde  erubescant  haere* 
tici.FiliuA  viri  fortis  si  non  habeat  fortitudiuem,de- 
generdicitur :  tamen  homo  est,  quod  et  paterest ; 
atque  in  dissimili  vita,  non  est  tamen  alienasubs- 
tantia.  Vos  unigenitum  Dei  Filium  ita  degenerem 
vultiSyUt  ipsamPatris  ei  substantiam  denegelis :  mi- 
norem  natum,minoremremansisseJactatis  ;nonul- 
lam  datis  aetatem  qua  possit  augeri,  non  datis  eam- 
dem  formam  qua  possit  squari.Cujus  natursBtanta 
8ubtrabiti8,miror  verum  Filium  qua  fronte  dicatis  : 
nisi  quia  infelicissimo  errore  non  vos  putatis  ad  u- 
nius  Patris  gloriam,nisiperuniciFiliiconlumeliam 
pervenire  (a). 

CAPUT  VII.  —  De  magnitudine  Ft7».Septimoloco 
dixit :  Usque  adeo  autem  Filium  agnoscimus  ma§num 
Deum,  ut  Patri  dicamus  ssqualem.  Itaque  sine  causaf 
inquam,  nobis  quod  valde  profUemur,  testimoniis,  et 
muUitoquio probare  voluisti.^i  his  verbis  meis  addidi 
di8putationem,inquarationem  reddidi^quare  Filius 
cum  sit  PatrisqualiSydicateum  tamen  Deumsuum, 
ubi  ait :  Ascendo  ad  Patrem  meum  et  ai  Patrem  ve* 
strum,  Deum  meum  et  Deum  vestrum  {Joan.TXf  17). 
Quoniam  tu  commemoraveras  hocevangelicumtes- 
timoniam,quo  te  probareexistimasti  quod  Patri  Fi- 
liusnonessetaequalis.Ego  itaque  tibi  ad  istarespon- 
deas,  dixi  Patrem  propterea  etiam  Deum  esse  unige-  . 
niti  Filii,quoniam  factus  est  homo  et  natus  ex  lemi- 
na :  et  hoc  essequoddicitin  Psalmo,ubi  quod  futu- 
ram  fuerat  prienuntiavit,De  ventre  matris  meas  Deui 
meuies  tu  {Psal.xxi.  11) ;  utostenderetPatrom  hino 
esse  Deum  suum,  quia  homo  factus  est.Homo  enim 
de  ventrematrisestnatusyetsecundumhominem  de 
virgine  natusestDeus  :  ut  non  solum  Paterilli  esset 
qui  eum  de  se  ipsogenuit,verum  etiam  Deus  ejus  es- 
set  quemde  ventre  matris  hominem  creavit.Adhsc 
tu  cam  responderevoluis£es,multadixisti,  etmulta 
testimoniaqustenihiladjuvantfprotulisti.Quomodo 
tamen  dictum  sit,  De  ventre  matris  me«  Deusmeus  es 
tv  ;  qaamvis  eadem  Scriptur»  sancte  verba  memo- 
ra88eB,nullo  modo  invenire  potuisti.Gur  autem  in  eo 
loco  posueris  psalmi  alterius  testimonium,ubi  scrip- 
(om  e»i,lecumprincipiumindiemrtutistuXiin  splen- 
doritus  sanctorum^  ex  tdero  ante  luciferum  genui  te 
(Ptal.cix,  3) ;  omninonon  video.Non  enim  Filii  per- 
aonae8tdicentis,Exuterotuo,aut,DeVentretuo,Deu8 
i&eus  es  tu.Illaineirabilisgeneratio  etiamsi  ex  utero 
Patrie  accipitur,  hoc  significatum  est,  quia  de  se 
ipeo,  hoc  estf  desubstantiasuaDeus  Deum  genuit, 
Qicut  ex  utero  matris  quando  oatus  est,  homo  homi- 
XI  em  genuit:utiDtelligeremusin  utraque  generatione 
Hon  diversasejus  qui  est  natus,  et  eorum  de  quibus 
est  natas,esse  substantias.  Diversa  quidem  substan- 
tJaestyDeus  Pater,et  homo  mater :  non  tamen  diversa 

BabstantiaestyDeus  Pater,et  Deus  Filius;  sicut  non 

est  diversa  substantia,  homo  mater,  et  homo  filius. 

Sedaudiquiddicatinprophetia  iate  Filins :  De  ven* 

(a)  ^e  ■erm.  139^  nn.  4  6t  5,  tom.  5 


tre,iuqmtf  matris  mex  Deus  meus  es  tu.  Noli  multia 
verbis  ad  rem  non  necessariis  conari  operire  res 
claras.  Qui  est  Pater  Filio  ex  utero  suo,  de  ventre 
matris  Deus  ejusest,  nonde  suo.  Ad  hoc  ergo  pror- 
sus  nihil  respondere  potuisti. 

GAPUT  VIII.  —  De  suOjectione  Ft/n.OcUvo  loco  de 
subjectionequasubjectus  estPatri  Filius,  respondi 
tibi :  quoniam  dixeras,  De  sua  subjer.tiane  unum  sta» 
tuit  Deum.  Respondi  ergo  etiam  hoc  secundum  homi- 
nem  recte  accipi,  quodFilius  subditusest  Patri.Ne- 
que  hoc  esse  mirandum,cum  legatur  utiquesecun* 
dum  ipsam  servi  formam  etiam  parentibus  subditus 
{Luc.  II,  51) ;  et  de  illo  sit  scriptum,  Minorasti  eum 
paulo  minus  ab  Angelis  {Psal.  viii,  6).  Ad  quod  tu 
quasi  respondens  dixisti  me  optime  prosecutum,quo- 
niam  et  parentibus  propter  formam  servi  essetsubje- 
ctus.Deindevolensvelut  pro  teesse  ostendere,  quod 
oontra  te  esse  cernebas ;  ac  sic  incautis  minusque 
attentis  hominibus,  quicumque  essent  ista  lecturi, 
tanquam  respondentem  te  facere,  ubi  quod  diceree 
non  habebas ;  adjungis  et  dicis  :Si  enim  parentibus 
subjectum  invenilur  guos  ipse  creavit^  quia  omnia  per 
ipsum  facta  sunt :  necenim  post  tempora.sedante  tem^ 
pora  novimus  FiliumgenitumaPatre:  si  ergo  parenti- 
bus,inqmB,subdUus  erat,  ut  divinarum  Scripturarum 
auctoritas  luce  ctarius  prxdicat :  quanto  magis  utiq^e 
iltisuo  genitori  est  subditusy  quitantum  actalemeum 
genuit ;  secundum  quad  ait  PauluSy  Cum  omnia  fuerini 
Fitio  subjeeta,  tunc  et  ipse  Filius  subjectus  ml  illiqui 
sibi  subjecit  omnia^l  Cor.  xv,28)  ?  Haec  verba|tuapos- 
sent  a  me  putari  dicta  es8e,etomnino  mea  esse.nisi 
te  audientibus  oum  dicerentur,et  postea  hec  cuno* 
ta  legentibus,  evidenter  appareret  te  illa  dixisse. 
Quis  enim  crederet  «consentire  posse  vos  nobi8,secun- 
dum  formam  servi,  ac  per  hoc  non  secundum  for- 
mam  Dei  Ghristum  esse  subjectum  ? 

GAPUT IX.  —  Utrum  adoret  Patrem  Spiritus  san- 
ctus.  Nono  locoabs  tequ»sivimus,ut  perScripturas 
divinas  ostenderes,sivaiere8,  utrum  adoret  Patrem 
Spiritus  sanctus.  Hoo  eoim  dixeras :  sed  sicut  ipsa 
tua  prosecutio,cui  respondi,satis  indicat,  non  pro- 
baveras.At  hancergo  inquisitionemmeamvidequid 
posteriore  prosecutione  responderis.Gum  enim  dixia- 
sesquantum  voluistidejudicioFilii,quod  et  nosfide- 
lissimecrediraus ; etde  subjectione, quam secundum 
formamservi  Filium  Patri  redderenon  negamus; 
ubi  venisti  ut  probares  a  sancto  Spiritu  adorari  Pa-  . 
trem,redisti  ad  illos  gemitus,de  quibus  tibi  jamante 
responderam,secundum  moremsanctarum  Scriptu- 
rarum,qua  locutione  sit  dictum,  Et  ipse  Spiritusin' 
terpellat  gemitibus  inenarrabilibus  {Rom.  vrii,  26) :  ne 
credamus  Spi  ritum  sanctum  unumquam  esse  sine  ge- 
mitibus  po88e,quoniam  nuUus  dies,nulla  hora,  nal- 
lummomentum  tempori8invenitur,quo  nonasano- 
tis  orationes  Deo  ubicu  mque  fundantur,  ab  aliis  hio, 
abaliisalibi.  Gumtamen  ab  orationibussanctoram 
nullum  sit  tempus  immune,  quandoquidem  diebas  et 
noctibus,cum  alii  cibo  ac  potu  reficiuntur,alii  quod- 
libetaliud  agunt,  alii  dormiunt,  non  utiquedesant 
quos  desiderium  sanotum  orare  oompellat;itaQ&^^ 


76! 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORDM  EPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


759 


Spiritus  8anctus,qai  ubique  omnibus adestyaliquan- 
tulum  cessare  a  gemitibus  non  sinatur,quod  est  ex- 
treme  miseri»,  cum  pro  quibuscumque  orantibus 
cogitur  gemere  :  nisi  gemitibusinenarrabiiibusin- 
ierpellare  sic  intelligatur,  utdixi,id  e8t,quia  geml- 
tibus  sanotorum  desideriorum  interpellare  sanctos 
facit,quibus  aifectumpium  gratisspiritualisinfun- 
dit.  8ed  cum  similes  locutionum  modos,quando  per 
officientem  signilicaturid  quodefflcitur ;  sicutfrigus 
pigrum  dicimus,  quia  pigros  facit ;  et  diem  tristem 
vel  Istum.quia  tristes  vel  Istos  facit ;  etiam  de Scri- 
pturis  sanctis  commemoraverim,  ubi  Deus  dicitad 
Abrabam,  Nunc  cognovi  {Gen.  xzii,  12) ;  quod  nihil 
est  aliud  quam,Nuncut  cognosceres  feci  rnonenim 
tunc  Deus  dicendus  est  cognovisse,quod  antequam 
fieret  nunquam  potuitignorare :  quoslocutionis  mo- 
dos  de  diviniseloquiis  a  me  prolatos,quomodo  aliter 
interpretareris  non  invenisti;  nullo  modo  utique  ad 
istos  gemitus  redire  debuisti.  Nemo  enim  sic  de 
Spiritu  sanctosapit^nisiquisecundum  carnem,non 
secundum  spiritum  sapit.  Quamvis  et  si  tibi  eonce- 
deretur,  quomodo  tu  sentis,  sic  Spiritum  sanctum 
interpeliare  pro  sanctis^  aliud  est  interpellare  vel 
orare,  aliud  adorare.  Omnis  qui  orat,  rogat :  non 
omnis  qul  adorat,rogat ;  nec  omnis  qui  rogat,  ado- 
rat.  Recole  consuetudinem  regum,  qui  plerumque 
adorantur,  et  non  rogantur  ;  aliquando  rogantur, 
et  non  adorantur.  Ac  per  hoca  Spiritu  sancto  ado- 
rari  Patrem  nullo  modo  demonstrare  potuisti. 

CAPUTX.—  Quomodosit  unusDeus  Pater  etFilius 
ei  Spiriius  sandus.  Decimo  loco  egi  tecum  ut  intelli- 
geres,  quomodo  per  inelTabilem  copulationem  sit 
unus  Deus  ipsa  Trinitas,  quam  dicimusuniusesse 
gubstantiffi:  quandoquidemetiamdiversas  substan- 
tias  invenimus,  boc  est,  spiritum  bominis  et  Spiri- 
tum  Domini,  per  copulationem  qua  bomo  adhsret 
Domino,  unum  spiritum  dictum,  ubi  ait  Apostolus, 
Qui  autem  adliseret  Domino^  unus  spiritus  est  (I  Cor. 
VI,  17).  Ad  quod  tu  respondens,  vel  potius  non  ta- 
cens,  conatuses  ostendere  quomodo  PateretFilius 
unum  sint,non  unitate  naiuraB,  >ed  voluntatis.  Uoc 
quidem  dicere  soletis  :  sed  tuno  soletis,  cum  vobis 
objicitur  quod  ait  Dominus»  Ego  ei  Pater  unum  su* 
mui  {Joan.  x,  30).  Ego  autem  hoc  loco  non  hoo  vo- 
lui  probare,quod  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus 
unum  sint,quod  quidempropter  unitatem  substan- 
tiflD  fldelissime  oerte  credimus ;  sed  quod  eadem 
Trinitas  unus  est  Deus.  Aliud  est  quippe,  unum 
Bunt;  aliud,  unusest  Deus.  Discerne,  Est,  et  Sunt. 
Nec  ait  Apostolus,  Qui  adhir.ront  Domino,  unum 
8unt ;  quoniam  diversa  substantia  est  :  sed  ait : 
Qui  adhxrei  Domino,unus  spiriius  esU  Si  autein  vob, 
cum  de  duobus  dicitur,  Unus  est,  et  dicitur  quid 
unus,  sicut  dicit  Apostolus,  unus  spirilus  esi ;  hoc 
idem  putatis  esse,  quod  est  cum  de  duobus  dicitur, 
Unum  sunt,  nec  dicitur  quid  unum  ;  sicut  ait  Sal- 
vator,  Ego  et  Pater  unum  sumus :  cur  oon  dicitis, 
Pator  et  Filius  unus  est  Deus  ?  Quare  quando  au- 
ditis,  Audi,  Israel ;  Dominus  Deus  tuus.Dominus  unus 
Ht  {Deut.  VI,  4) ;  de  Patre  tantum  vuitiB  inteiligi  ? 


Nempe  Pater  DominuB  Deus  est,  et  Filius  DominuB 
Deus  est ;  cur  non  apud  vos  uterqueunus  DominuB 
Deus  est^sicut  apud  beatum  Apostolum,Bpiritusbo- 
minis  et  Spiritus  Domini  ^unusspiriiusesitiim^Kyx» 
tem  prodet  caus»  vestras,  quia  per  consensionem 
voluntatis  hoc  dicitis  fieri  ?  Quod  quidem  flt,8ed  ubi 
est  diversa  natura,8icut  diversa  natura  est  hominiB 
et  Domini :  et  tamen  qui  adhaerei  Domino^  per  con- 
sensionem  utique  voiuntatis,unttj4ptn7iiJMf.Si  ergo 
non  vultis  per  unitatem  substanti» ;  certe  per  conBen- 
sionem  voluntatis  dicite,  tamen  aliquando  dicite, 
quoquo  modo  dicite,  Pater  et  Filius  unus  Deus  est. 
Scd  non  diciti8,nequod  nunquam  voluistiB^cogami- 
ni  confiteri  de  utroque  dictumesse,non  de  Patre  so- 
lo,  Audijsrael ;  Dominus  Deus  tuus,Dominusunus  est: 
quoniam  sanctum  Spiritum  non  vultis  Deum,  non 
vultis  Dominum  confiteri.  Dicite,  inquam,  ratione 
qua  vultis,  Pater  et  Filius  unus  Dominus  Deus  est: 
ut  Patriet  Filio  serviente8,non  duobus  diisetduo- 
bus  dominis  contra  prsceptum  Dei,8ed  Domino  ani 
serviatis  ^.Sed  nunc  dehac  resati8dictum8it.Puto, 
cum  ista  iegeris,  nihil  te  respondere  potuisse  ad  id 
quod  de  Apostolo  commemoravi,9ttt  acf  Aa?r^f  XkrniJRO, 
unus  spirilus  est :  si  contentionem  deposueris^  non 
negabis. 

CAPUT  XI.  —  De  templo  Spirilus  iaiu;/t.Undecimo 
loco,  Deum  esse  Spiritum  sanctum,  de  temploejuB 
quod  nos  ipsi  sumus^  teste  Apostolo,  ostendi,  ubi 
ait.  Nesciiis  quia  templum  Dei  estis,  et  Spiritus  Det 
habitat  in  vobis  (I  Cor,  iii,  16]  ?  et  iterum,  Nesdtis 
quiacorpora  vestra  templum  in  vobis  est  Spiritus  sancti^ 
quem  /labetis  a  Deo  (Id,  vi»  19)  ?  Tu  autem  adista  re- 
spondisti  nihil.Aisti  enim  :  Suscipio  qux  protulisii: 
«  Nescitis  quia  templum  Dei  estis,et  Spiriius  Dei  habi" 
tat  in  vobis  f  »  Neque  enim  Deus, inquis,  inhabitat  in 
homine,  guem  non  ante  Spiritus  saneiificaverit  atque 
purgaveritAique  isto  modointelligi voluisti^nonSpi- 
ritum  sanctum  esse  dictum  Deum,  nec  templum 
Spiritus  sancti  nos  '  esse,  sed  Dei :  et  hoc  ease  di- 
ctum,  Templum  Dei  estis,  Sed  ideo  additum,Spiritai 
Dei  habitat  in  vobis:  quia  purgat  Spiritus  BanctoB 
teinplum  Dei,  non  suum  ;  ut  cum  ipse  purgaverit, 
tuncillicinhabitet  Deus.Quemsensum  tuum  quanla 
sequatur  absurditus,  nolo  nunc  dicere.  lilud  enim 
nunc  ostenderedebeo,quomodomultadicendo,nihil 
quod  ad  rem  pertinet,  dixeris.  Dimisisti  enim  caa-  - 
8am,et  perrexisti  in  laudemSpiritu8sanoU,eamqae  ^ 
copiosecontrateipsumexsecutuseB.Contra  te  ipBom  - 
ideo  dixi,quoniam  non  vis  eum  dicere  Deam,ci;JiiB  •^ 
tantam  divinitatem  per  laudem  coactuB  es  confiteri ; 
ut  cumBitunu8,ubiquesitprssen8,etnemimBancti- 
ficando  desit,ubicumque  quisque  christianuB  esBeet 
Deum  orare  voluerit,  Bimul  se  omnibuB  exhil>endo, 
eive  in  oriente,sive  in  occidente  baptizenturin  Chri- 
sto :  hoc  et  nos  dicimus.Sedquem  dicimuB  talem  ao 
tantum,  absit  a  nobis  uteum  uegemus  Deum :  quod 
etiam  per  Buum  templum,quod  noB  ipsi  samu8»ci- 

*  Quidam  Mss.,  Dominui, 

*  Am.  Er.  et  Mss.,  et  domnd  untus  seruiaiii, 
'  Abest,  110«,  a  Mm. 


753  LIBER 

nsBime  et  facile  osieaditur.  Neque  enim  nisi  Deus 
noster  eeset,  templum  nos  ipsos  habexe  potuisset : 
quod  tu  ut  occultares,  et  in  sermone  tuo  mentes 
hominum  a  luce  veritatis  averteres,  de  templo  Dei 
quodcumquedixisti^quemnoluistiintelligiSpiritum 
8anctum;de  templo  autemSpiritus  sancti^quodaper- 
Ussimedemonstratumest^omninotacuisti.Gumenim 
tibi  duo  testimonia  Pauli  apostoli  proposuerim  ; 
ODum  ubi  BLiijNescitis  quia  templum  Deiestii,  et  Spi- 
rUus  Dei  habitat  in  vobis  f  alterum  ubi  ait,  Nescitis 
quia  corpora  vestra  temptum  in  vobis  Spiritus  saneti 
ist  f  quare  tam  fraudulenter  egisti,ut  unum  horum 
commemorares,quod  dictum  esifTemplum  Dei  estis ; 
et  alterum  taoeres^quod  dictum  est,  Corpora  vestra 
ten^lum  in  vobis  est  Spiritus  sancti  f  Curhoo  fecisti, 
rogo  te ;  nisi  quia  nullo  pacto  posses  argumentari 
quomodo  Deus  noster  non  essetqui  templum  nos 
ipsos  haberet :  quem  sine  dubio  Deum  cognoscere- 
mQSySi  ei  templum  de  lignis  et  lapidibusperdivinam 
Scripturarum  facere  Juberemur  ? 

GAPUT  XII.  —  De  eo  quod  Pater  et  Filius  unum 
sknt.  Duodecimo  loco  admonui  te,  ut  proferres,  si 
posses,  qua  divina  auctoritate  sit  dictum,  quod 
aaum  sint,  ubi  substantiaB  sunt  divers».  Tu  autem 
lespondere  ad  hoc  volens,  nihil  tale  proferre  po* 
tQisti ;  sed  magnis  coarctatus  angusiiis  afQrmare 
tusas  e8,quod  Apostoli  unum  sint  cum  Patre  et  Fi* 
iio.Qnod  Ghristus  omnino  non  dixit :  sic  enim  abs 
te  diotum  est,  tanquam  Pater  et  Filius  et  Apostoli 
QDom  Bint.  Ghristus  autem  non  ait,  Ut  ipsi  et  nos 
DDum  simuB  ;  sed   ait,  Vt  sint  unum^  sicut  et  nos 
w%um  «iimti#.Nam,ut  verba  ipsa  evangelica  ponara: 
Faier  samcte,  inquit,  serita  eos  in  nomine  tuo  quos  de- 
Hsti  mihi^ut  sint  unumjSicut  et  nos  unum,  Numquid 
dixit,  Ut  nobiscum  sint  unum ;  aut,  Ipsi  et  nos  si- 
moB  ooum?  Item  post  aliquantum  :  Nont  inquit, 
pro  eis  rogo  tantum;  sed  et  pro  eis  qui  credituri  sunt 
per  verbum  eorum  in  me^ut  omnes  unum  sint,  Neque 
hio  dixit,Ut  nobiscum  unum  sint.Deinde  sequitur: 
Sieut  tu^Paterfin  me  et  ego  in  tCfetipsiinnobisunum 
shitEi  hio  non  dixit,Unum  simus ;  aut,  Unum  no- 
biBOum  siot :  sed,  Unum  sint  in  nobis;  ut  qui  na- 
tora  ODom  sunt,  quia  homines  sunt,etiam  in  Patre 
et  Filio  sint  unum  ;  non  cum  ipsis  unum,  id  est, 
nonutipsiet  isti  sint  unum.Adhuc  adjungit,etdicit: 
Ut  mundus  credat  quia  tu  me  misistitet  ego  ctaritatem 
quam  dedisti  mihi,  dedi  illis,  ut  sint  uaum,  sicut  nos 
vnum  sumus:ego  in  eis  et  tu  inme,ut  sint  consummati 
in  amiim(Joan.xvii,  14-23}.  Gum  ergo  toties  dixerit, 
Ut  sint  unum  ;non  tamen  alicubi  dixit,Utipsi  et  nos 
limuB  ODom,  hoo  est,  ut  nobiscum  sint  unum:sed 
tot,m  nobis  dixit ;  hui^sicut  nos;  id  est^ipsi  secun- 
dom  natoram  8oam,nossecundumnostram.Yolebat 
enim  eos  qui  natura  unum  erant,  in  hoc  ipso  quod 
nnom  erant,  esBe  perfectos.  Non  enim  quia  dicit, 
Edote  ergo  et  vos  perfeeti  dcutPater  vestercoelestis  per- 
fsetui  est  (Matth.y,^) ;  vult  illos  Deo  naturas  unitate 
ooiyoDgere,tanqoam  illorumetillius  unaeademque 
iMtora  iii :  Bdd  perfeotOB  volteBBO  in  natura  8oa,Bio- 


PRIMUS. 


754 


ut  est  Deus  perfectus  in  sua,  quamvis  diversa,  non 
una  ;  quod  nisi  in  ipso  simu8,omnino  esse  non  pos« 
sumus.Non  sicut  in  illo  sunt  omnes,quia  ipsecon- 
tinet  omnia  qu®  creavit ;  propter  quod  dictus  est 
non  longe  positus  ab  unoquoque  nostrumf  quia  in  itlo 
vivimuSfet  moveTnur,et  sumus  (Act.  xvii,  27,  28) :  sed 
sicut  in  illo  sunt  tales  qualibus  dictum  est,  Fuistis 
enim  aliquando  tenebrse,  nunc  autem  lux  in  Domino 
(Ephes.v, S).\]nde  et  illud  est,  Cui  vult  nubat^tantum 
in  Domino{l  Cor.vii,39).Non  igitur  proferre  potuisti 
ubi  dictum  sit,  Unum  sunt,  quorum  est  non  una, 
sed  diversa  subdtantia  :  et  tamen  *  in  obscuro  loco 
nobis  subrep6revoluisti,utdiceres  Apostolos  unum 
esse  cum  PatreetFilio,tanquamunum  essentApos* 
toli  et  Pater  et  Filius ;  cum  Apostolorum  substan- 
tiam  manirestum  sit  aPatreetPilio  esse  diversam. 
Sed  quoniam,  Ut  ipsi  et  nos  unum  simus,  aut,  No- 
biscum  sint  unum,nusquam  Ghristum  dixissema* 
nifestum  est ;  te  quoque  nobis  respondere  non  po« 
tuisse,  et  fraudem  facere  voluisse  manifestum  sit. 
CAPUT  XIII.—  De  Ustimonio  quodPater  perhibuii 
Fitio,  Tertio  decimo  loco  te  commonui,  non  ideo 
Patrem  Filio  esse  maJorem,quia  testimonium  per- 
hibuit  Pater  Filio.NametProphetas  ei  testimooium 
perhibuisse  memoravi^  quos  migores  illo  esse  non 
potes  dicere.  Dixeras  enim  quod  Pater  Filio  perhi- 
buerit  testimonium  ;  quod  sic  accepi,tanquam  hino 
ipse  probare  volueris,  illo  cui  testimonium  perhi- 
buit,  eum  esse  majorem  :  sed  quoniam  posteriore 
prosecutione  hinc  omnino  tacuisti,  taciturnitatem 
tuam  in  locum  consensionisaccepi;etsi  fleri  potest 
ut  ideo  commemoraveris  Patrem  Filio  perhibuisse 
testimonium,ut  hinc  illum  esse  alium»istum  autem 
alium,  non  ut  illum  isto  probares  esse  mojorem. 
Alium  veroesse  Patrem,a]iumesseFilium,quoniam 
non  est  Pater  ipse  qui  Filius,et  vobis  et  nobis  con- 
tra  Sabellianos  est  dogma  commune.  Uli  enim  di- 
cunt,  non  alium,  sed  eumdem  Filium  esse  qui  est 
Pater  :  nos  autem  alium  quidem  esse  Patrem,  et 
alium  Filium  ;  sed  tamen  quod  Pater  est,  hoc  esse 
dicimus  Filium. 

GAPUT  XW.—  De  dilectione  Patris  et  Fi/u.Quarto 
decimo  loco  ad  illud  quod  dixeras,  Ditectum  legOy  et 
credo  quodPater  est  qui  diligit.etFilius  qui  diligitur: 
respondens  dixi:5tV  autem  dicishine  inter  Patrem  et 
Filium  esse  diversilatem,  quia  Pater  diligit,  et  Filius 
ditigitur ;  quasi  negare  possis  quod  et  Fitius  ditigat  Pa- 
/r^m.Deinde  addidi:  Siambo  se  invicem  ditigunt,cur 
negalis  eos  unius  esse  naturasf  Quod  utiqucideodixi, 
ne  hinc  unam  naturam  negaretis  amborum,quiail- 
lum  diligere,hunc  diligi  ipse  dixisti.  Ad  hoo  tu  re* 
spondens  consensisti  quidem,quod  etFiliusdiligat 
Patrem,sed  unius  esse  natur»  consentire  noluisti ; 
tanquam  Filius  ita  diligat  Patrem,  sicut  creatora 
Greatorem,  non  sicut  unigenitus  genitorem,  quem 
diversitate  substanti»  vultis  esse  degenerem* 

GAPUT  XV.  —  De  invisibititaU  Trinitatis.  Quinto 
decimo  loco  dixi  pariter  esse  invisibilem  Trinitatem, 

1  Am.  Er.  et  Mts.»  tanquam. 


756 


CONTRA  MAXIMINDM  ARIANORDM  EPISGOPDM,  S.  ADGDSTINI 


756 


non  solum  Patrem  :  eed  apparuisse  tamen  visibi- 
lem  Filium  in  formaservi^propter  quam  dicit,Pa/er 
major  me  est  (Joan,  xiv,  28).  Sed  quoniam  patribus 
se  divinitas  demonstrabat^dixi  per  subjectam  crea- 
turam  id  esse  factum,non  per  naturam  suam,  qua 
est  invisibilis  Trinitas.Atque  ut  hoc  probarem,Moy- 
sen  commemoravi  ei  dicentem,  cum  quo  faoio  ad 
faciem  loquebatur,  Si  inveni  gratiam  ante  te,  ostende 
mihi  temetipsum  manifeste  (Exod.  xxxiii,  11,  13)  :  ut 
intelligeres  quomodo  eum  videbat,quem  sibi  cupie- 
bat  ostendi;quia  utique  si  Deum  in  substantiaqua 
Deus  est  videret,  profecto  ut  se  ilii  ostenderet  non 
rogaret.  Dixi  eliam  esse  Ghristum  visibilium  et  in- 
visibilium  creatorem,  ut  ipsum  probarem  per  sub- 
stantiam  suam  non  esse  visibilem,a  quo  creari  non 
solum  visibilia,verum  etiam  invisibilia.  Ad  hflBO  tu 
respondere  conatus,  quam  multa  quas  ad  rem  non 
pertinent  dixeris,  intueantur  qui  legunt :  et  tamen 
de  Moyse,cur  sibi  Deum  cum  quo  loquebatur^vellet 
ostendi,  si  ejus  naturam  substantiamque  cernebat, 
prorsus  nihil  ausus  es  dicere  :  et  adhuc  afOrmare 
non  destitiBti,Dei  Filium  invisibilium  creatorem,et 
antequam  formam  servi  acciperet,  in  forma  Dei 
fuisse  visibilem  ;  quem  superius  in  forma  servi  vi- 
deri  potuisse,in  substantia  vero  su»  divinitatis  esse 
invisibilem,  jam  fueras  et  ipse  confessus. 

CAPUT  XVI.  —  De  solo  sapiente  Deo,  Sexto  deci- 
mo  loco,  quia  de  Patre  tantum  dixisse  Apostolum 
dixeras,  Soli  sapienti  Deo  (Rom.  xvi,  27) ;  ego  dixi  : 
Ergo  solus  Pater  est  Deus  sapiens,  et  non  est  sapiens 
ipsa  Dei  sapientia,  quod  est  Christus ;  de  quo  aU 
Apostolus  :  «  Christum  Dei  Virtutem  et  Dei  Sapien' 
iiam  ■  (I  Cor,  i,  24)  1  Deinde  addidit :  Superest  ut 
dieatis  (guid  enim  non  audetU  f)  insipientem  essesa^ 
pientiam  Dei.  Ad  bsc  tu  :  Sapientem  sotum,  inquis, 
Patrem  prasdicat  Paulus  beatus  apostoluSf  dicens  sic: 
fc  Soti  sapienti  Deo.  »  Sed  requirenda  estfinqms^ratio 
quemadmodum  solus  sapienSy  non  quod  Christus  non 
sit  sapiens.Sequens  deinceps,et  adjungis  quomodo 
sapientem  confltearis  et  Gbristum  :  nam  post  non- 
nulla,  que  ad  rem  non  pertinentia  texuisti,  ut  ser- 
monem  tempusque  produceres,etiam  hoc  inseruis- 
ti  verbis  tuis  ut  diceres,  Sed  vere  sotus  sapiens  Pa- 
ter :  quasi  Apostolus  dixerit,  Soli  sapienti  Patri. 
Sed  dixit,So/i  sapienti  Deo  :  quiaDeus  est  et  Filius, 
quod  et  vos  vultis  ;  Deus  est  et  Spiritus  sanctus, 
etsi  non  vultis  :  et  ista  Trinitas  est  solus  sapiens 
Deus,  qui  neo  potuit  unquam  esse  insipiens  omni- 
DO,  nec  poterit ;  nec  per  gratiam  particeps  sapien* 
ti»,  sed  sapiens  immobilitate  atque  immutabilitate 
naturffi.Nam  si  tibi  dicam,  Itane  vero,  o  homo  qui 
ohristiano  nomine  gloriaris,  Ghristus  sic  est  sa- 
piens,ut  non  sit  vere  sapiens  ?  ergone  Christus  qui 
est  verue  Deus,  non  est  vere  sapiens  ?  nonne  ita  sub 
hac  interrogatione  turbaberis,  ut  continuo  respon- 
deaa,  Ghristum  vere  esse  sapientem  ?  Quid  est  ergo 
qnod  dixisti,  Sed  vere  solus  sapiens  Paterf  Nempe 
qno  perveneris,  et  a  quanta  blasphemia  te  debeas 
revocare  jam  sentis. 

CAPUT  XYII.  —  De  infecto  Deo.  Septimo  decimo 


loco  egi  tecum,quod  etiam  Filius,  non  solus  Pater, 
infectus  sit,hocest,factusnonsit.Dixeras  enimideo 
a  vobis  unum  Deum  pronuntiari,  qaia  unns  est  su^ 
peromnia  innatus,infectus,RGBpondens  ergo  huic  au- 
daciaB  tus  :  Sic  autem.inqusimydicisPatrem  infectum, 
quasi  Filius  factus  sit,  per  quem  facta  sunt  omnia. 
Deinde  addidi :  Scito  factum  esse  Filium^sed  in  forma 
servi.  Nam  in  forma  Dei  usque  adeo  non  est  factus,  td 
per  illum  facta  $int  omnia.Si  enim  ipse  factus  e5^,in- 
quam,non  per  itlum  facta  sunt  omnia.sed  cxtera,  Ad 
haec  tu  cum  tota  tui  prolixitate  sermonis,  ita  nihil 
quod  diceres  in? enisti,ut  hinc  omnino,  tanquam  id 
non  audieris,  conticesceres. 

GAPUT  XVJII.— Dtf  ingenito  Paire.Oeihio  decimo 
loco  etiam  de  innato  Patre^  id  est  ingenito,  quia  et 
hoc  dixeras,  tecum  agendum  putavi,  et  dixi  :  Non 
itaquedico  Filium  ingenitum;sed  Patrem  genitorem, 
Filium  genitum.  Hoc  tamen  genuit  Pater  quod  est  : 
alioquin  non  est  verus  Filius,  si  quod  est  Pater  non  est 
Fitius\sicui  de  partubus  animaliumsupra  jamdiximus. 
fitiam  ad  hoc  tu  nec  verum  nec  falsum  aliquid  pro- 
tulisti. 

GAPUTXlX.— D«  ssqualUate  Spiritussancticum  Pa- 
^r^.Nono deoimo loco,  quiapoposceras a me,ut osten - 
derem  eequalem  esse  Patri  Spiritum  sanctum;respon- 
di  tibi  dicens :  Quid  est  autem  quod  poscis^ut  ostendam 
tibi  xqualem  Patri  esse  Spiritum  sanctumfquasi  tu  Pa- 
tremostenderismajoremesseSpiritusancto;sicutpotuiS' 
ti  ostendere  deFilio^propter  formam  servifScimusenim, 
inquam,  dictum  esse  Patrem  Filio  majorem,  quia  in 
forma  servi  eratFitius:et  adhuc  informaest  humana 
Filius,  quam  tevavit  in  coRtum  :  propterea  de  itlo  di- 
ctum  est  quod  et  nunc  «  itUerpeliat  pro  nobis  •(Rom. 
y iii,3i).  Bt  sempitema  erit  in  regno  hasc  eademforma 
immor/alix  :  propter  quod  dictumest  •  Tunc  et  ipse  Fi» 
«  lius  subjectus  erU  ei  qui  illi  subjecit  omnia  »(I  Cor. 
xw,  28).  Nam  de  Spiritu  sancto  qui  nullam  suscepit 
crealuram  ad  unitatem  personx  sme,  quamvis  se  per 
subjectam  creaturam  visibiliter  et  ipse,sive  per  cotumbse 
speciem,sive  per  tinguas  igneassitdemonstraredigna' 
tus  (Matth.  iiiy  46,  et  Act.  ii,  3),  nunquam  dictus  est 
eo  major  Pater;  nunqmm  dictus  est  Spiritus  adorasse 
Patrem ;  nunquam  dictus  est  minor  Patre.  Ad  hsc  tu 
quasi  respondens,non  tamen  respondisti.Non  enim 
potuisti  ostendere  Spiritusanctoalicubi  Patrem  dic- 
tum  fuisse  majorem,BicutiFilius  propter  formam  ser- 
vi  dixiiy Pater  major  me  est  (Joan,xiy,  28).Et  cum  ego 
dixerim,Spiritum  sanctum  non  adunitatem  personaD 
snae  ullam  suscepissecreaturam;tuitaSpiritum  san- 
ctum  in  columba  et  igne  apparuisse  dixiBti,8ioutap* 
paruit  Christus  in  homine  :qua8i  oolumba  et  Spiri  tus, 
vel  ignis  et  Spiritus  nna  persona  8it,sicnt  Verbumet 
homo  nnapersona  est.Ad  horam  quippeapparnerunt 
illa,quffi  Spiritum  sanotum  significando  monstrarent 
visibiliter  invi8ibilem;columba,propteramorem  san- 
ctum  ;  ignis  autem,propter  charitatis  lumen  atque 
fervorem ;  etperactosignificationisofBoio^corporides 
ili»  speoies  transierunt,atqne  esse  ulterius  deatito- 
rnnt;sicut  columna  nubi8,nebuIo8a  per  diera,lumi- 
nosa  per  noctem(lbe0d.zin,  21-22).  Deniqne  ne  pnta- 


:-  i^ 


757 


LIBER  SBCUNDnS. 


758 


retur  oolumbavel  llamma  ad  substantiam  pertinere 

Spiritus  sanctivel  quod  se  in  haec  visibiliatantffi  ma- 

jestatis  natura  converterit,  aut  in  unitatem  person» 

Buse  ista  susceperit^nunquam  postea  sic  apparuisse 

legitur  Spirilus  sanctus.  Ghristus  autem,  qui  hu- 

manamnon  ad  boram  sumpsit  efngiem,in  quo  ho- 

minibus  appareret,  ac  deinde  illa  species  prsteri- 

ret;  sed  in  unitatem  personae  suae,  manente  invi* 

Bibili  DeiformaSacoepitvisibilem  hominis  formam; 

non  solum  natus  est  in  eadehominematre,verum 

etiam  crevit  in  ea,  et  manducavit,  et  bibit,  et  dor- 

isivit  in  ea,  et  occisus  est  in  ea,  et  resurrexit  in  ea, 

et  ascendit  in  coelum,  et  sedet  ad  dexteram  Patris 

in  ea,  adjudioandos  vivoset  mortuos  est  venturus 

ia  ea,etin  regno  8uo,ei  qui  ille  subJecitomnia,eritsu- 

bjectua  inea.  Haectu  in  mearesponsione|breviterdic- 

ta,  qu«  nuncaliquantolatius,  utvel  sicintelligeres, 

ezplicavi,attendere  et  oonsiderare  noluisti,irruens  in 

tantam  blasphemiam,  ut  naturam  divinam  Dei  et 

Spiritus  sancti  convertibilem,  proh  nefas!  et  muta- 

bilem  diceres.  Tua  namque  ista  sunt  verba :  Ea^ 

inquis,  qum  de  invisibilitate  omnipotentis^  Dei  pro^ 

sectUus  sum,  etiam  et  ipse,  ticet  alio  proposito,  atta- 

men  tuis  verbis  affirmasU^  quod  Spiritus  sanctus  in 

specie  cotumbx  sit  visus,  necnon  et  in  specie  ignis  : 

Fitius  sane,  in  forma  hominis  :  Pater  autem,  neque 

in  specie  columbse,  nec  in  forma  hominis ;  nec  a/t- 

guando  vertit sein  formas,sed  nec  atiquando  vertetur : 

de  quo  scriptum  est,  «  Ego  sum  gui  sum^  etunonsum 

wnutatus,  »  Deinde  adjungis^et  dicis  :  ft7ttt5  sanein 

forma  Dei  constitutus  jam  ut  ipse  protulisti,  formam 

servi  aecepitj  guod  non  Pater  :  Spirttus  mque  sanctus 

suscepit  speciem  cotumbx^  quam  non  suscepit  Patfr. 

Sdto  ergo,  inquis,  ^itta  unus  est  invisihitis,  unus 

etiam  incapabilis  atque  immensus,  Haec  numquid 

«liceres,  si  secundum  spiritum,  non  secundum  car- 

nenit  posses  cogitare  quid  diceres  ?  Homo  es  enim, 

€iui  legps  in  Scripturis  sanctis,  Ego  sum  qui  sum, 

M  non  sum  mutatus  (Exod.  iii,  14,  et  Uatach.  iii, 

C).  Et  cum  verba  ista  sint,  non  Patris  solius,  sed 

Ipsios  Trinitatis,  qus  unus  est  Deus ;  tu  ea  Patri 

*  Editio   LoT.y  sed  unitate  ptrswut  manente^  invisibiUs 
Dd  forma  accepit. 

*  Am.  Er.  et  Mbs.»  omnitenentis. 


tantumodotribuens,Filiummutabi]em  credisl  Uni- 
genitum  per  quem  facta  sunt  omnia  mutabilem 
credis :  eum  de  quo  dicit  Evangelium.  In  principio 
erat  Verbum^  et  Verbum  erat  apud  Deum,  et  Deus 
erat  Verbum ;  et,  Omnia  per  ipsum  facta  sunt  (Joan. 
I,  i,  3),  mutabilem  credis !  Quid  jam  dicam  de  Spi* 
ritu  sancto,  quando  illum  quem  verum  filium  Dei 
et  verum  confiteris  Deum,  mutabilem  credis?Quod 
utique  non  crederes,  si  formam  servi  a  forma  Dei 
esse  susceptam,  non  formam  Dei  in  formam  servi 
esse  mutatam,  tanquam  catholicuscroderes;et  visi- 
bilis  homine  assumpto,  permansisse  invisibilem 
Deum,non  carnaliter,sedspiritualiter  cogitares;  nec 
contendendo  difGderes,sed  intelligendo  conspiceres : 
et  Spiritum  sanctum  invisibili  sua  manente  natura, 
nullo  modo  in  ignis  autcolumb»  speciem  mutataat- 
que  conversa,  per  subjectam  creaturam  apparuisse, 
sicutvoluit  visibiliter(i4c^ii,3,e/Ma///i.iii,16),  tn  poa- 
ses  considerare  fideliter.  Mementotamen,neo  majo- 
rem  Patrem  Spiritu  sancto,nec  adoratum  Patrem  ab 
Spiritu  sancto,  ullis  divinis  testimoniis  conlra  pro- 
positionem  meam  te  demonstrare  potoisse. 

CAPUT  XX.  -^LicetingenitusPater,  xqualis  tamen 
Filius.  Vigesimo  loco,quoniamdixeraB  deFilio^jp^ua- 
tis  Patri,  utique  talis :  si  talis,  utique  innatus;  ego  raa- 
pondens  tibi :  Sed  dicis,  inquam,  de  Filio,  Si  oequo' 
tiSf  utigue  talis;  id  est^  ut  quia  non  est  ingenituSf  non 
videatur  talis.  Posses  dicerere  non  esse  kominem  quem 
genuit  Adam^quia  ipse  Adam  non  est  genitus^  sed  fac* 
tus  a  Deo.  Si  autem  potuit  Adam  etnon  esse  genitus^  et 
tamen  hoc  generare  quod  erat  ipse;  non  vis  ut  potuerU 
Deus  DeumsequalemsibifAdhmc  oon  miror  nullum 
te  invenisse  responsum  :  sed  plane  laudo  nec  rea- 
pondere  conatum.Atque  utinamhocubique  fecissest 
nusquam  enim  in  sormonibus  nostris  quid  reote 
responderes invenire  potui8ti,ettamen  pene*  ubique 
tacere  noluisti.  Sed  cum  in  aliis  tam  multa  dixeris, 
cauB»  qus  inter  nos  agitur  non  necessaria,  et  tem- 
pusloquendoconsumpseris^gratiaetibiagendflBSunt, 
ubi  nonnuUa  sic  vidisti  te  refutare  non  posse,  ut 
ea  malles  stimmo  silentio  prsterire. 


A  Apnd  Lov.,  ptene» 


V 


LIBER  SECUNDUS^'^ 

ReffeUontur  Bingillatim  quAB  in  Collatione  MaziminuB  dizit  ultima  eaa  diBputatione,  cujuB  dlsputationiB  Bun 

prolizitate  reBpondenJi  tampaB  tanc  eripuit  Au^guBtiQO. 


Prjefatio.  —  Res  Jam  postulat  ut  in  eo  quod  re- 
liquum  est,  opitulante  Domino,  impleam  promissio- 
nem  meam.  In  operis  quippe  hujus  exordio,  Prius, 
ioquam,  ostendam  refeltere  te  non  potuisse  quas  di- 
xi:devndey  quantum  necessarium  videbitur,  refellam 
pue  ipse  dixisti.  Quia  ergo,  sicut  adjuvante  Deo 
potui,  ostendi  ea  qua  dixi  non  te  potuisse  refel- 
ere ;  superest  ut  ea  qu»  dixisti,  ego  refellam,  si- 
cut  Deo  a4juvante  potuero.  Priores  itaque-  prose- 
cutiones  tnas,  quibus  oontinuo  reddidi  meas  in 

M  AHw,  Terttnfc 


hac  disputatione  quae  nuno  a  me  sucepta  est,  non 
retractabo  :  illam  vero  ultimam  tam  prolixam,  at 
mihi  die  illo  spatium  responsionis  auferret,  ita  re- 
darguam,  si  voluerit  qui  nos  regit  ut  aoquiescaB 
lumini  veritatis,  si  contentionis  tenebras  non  ama- 
veris.  In  primis  ergo  superflua  tua  detraham  ne- 
cessitati  responsionis  me».  Causa  quippe  inter  noB 
agitur,  utrum  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus  di- 
verss,  ut  vos  dicitis,an  potius,ut  nos  dicimns,uniu8 
sint  ejusdemque  substantisB^  unusque  Deus  sit  ipsa 
Trinitas :  cum  conveniat  inter  nos  Patrem  non  esse 
qui  eat  Filiusy  neo  Filiom  eBse  gui  est  Pater,  neo 


759 


CONTRA  MAXIMINDM  ARIANORUM  BPISCOPDM,  S.  ADGDSTINI 


780 


Patrem  esse  vel  Filium  qui  Spiritus  sanctus  est. 
Qniquid  igitur  tanta  tuse  prosecutionis  prolixitate 
dixisti,  unde  ostenderes  alium  esse  Patrem,  alium 
esse  Filium,  alium  esse  Spiritum  sanctum  ;  quan- 
do  nobiscum  agitis,  superfluum  prorsus  esse  co* 
gnosce :  et  si  tibi  expugnandi  occurrerint  Sabel- 
liani,  in  eos  ista  nobis  vobisque  communia,  si  pla- 
cet ,  arma  converte.  Multa  etiam  locutus  es,  ut 
probares  magnum  Deum  esse  Dominum  Jesum 
Christum  :  hoc  quid  ad  nos,  cum  hoc  dicamus  et 
nos?  Laudes  quoque  8piritu8sancti  magnas  veras- 
que  fudisti  :  sed  nos  eas  augere  possamns,  non 
negare  :  non  itaque  opos  erat  ut  eas  oontra  nos 
diceresy  quas  dicimus  tecum.  Ghristum  sedere 
ad  dexteram  Patris,  nonne  pariter  confitemur? 
Quod  tamen  testimoniis  divinorum  eloquiorum  sic 
probare  voluisti,  tanquam  id  alicubi  negaremus. 
Gbristum  in  carne  venisse,  utrique  novimus  et  te- 
nemus :  sio  adhibuisti  ut  hoc  doceres  di  vina  testimo- 
nia,  tanquam  repugnemus.  Haec  et  alia  qu»  suis 
ostendam  lociSyin  quibus  operam  supervacuam  con- 
trivisti,  ut  moras  necteres,  tempusque  produceres, 
commemorando  attingere  debeo,  non  redarguere 
disputando. 

CAPUT  PRIMUM.  —  Diois  me  auxilio  prindpum 
munitum,  non  loqui  seeundum  timorem  Dei;  cum 
Bcias  nobis  esse  praeceptum  oraro  pro  regibus,  ut 
in  agnitionem  veniant  veritatis  {7im,  ii,2,4] :  quod 
in  quibusdam  esse  impletum,  nos  Deo  agimus  gra- 
tias,  vos  doletis.  Verba  autem  nostra  recte  intelli- 
gentibus  indicant,  quis  nostrum  loquatur  secun- 
dum  timorem  Dei  :  utrum  qui  sio  laudat  Deum  Pa- 
trem,  ut  ad  ejus  laudem  referat,  quod  sibi  Filium 
generavit  «qualem ;  an  qui  sic  genitorem  dehones- 
tat  et  genitum,  ut  et  illum  dicat  non  potuisse  gi- 
gnere  per  omnia  sui  similem  fllium,  et  istum 
dicat  non  degenerasse  jam  natum,  sed  degenerem 
natum. 

GAPUT  II.  —  Dicis  vos  Christum  eolere  ul  Deum 
omnis  ereaiurss,  cui  flectitur  omne  genu^  ccBleslium 
terrestrium  et  infemorum  :  quem  tamen  Deo  Patri 
esse  non  vultis  sequalem,  quia  hoc  Pater  ei  donavit: 
ait  enim  Apostolus,  Propter  quod  et  Deus  eum  exaltor 
vitf  et  donavit  ei  nomen  quod  est  super  omne  raomen, 
ut  in  nomine  Jesu  omne  gejiu  flectaiur,  etc  Neo 
quffiritis  cui  donaverit ;  utrum  homini,  an  Deo. 
Quomodo  ^  enim  donaverit,  evidenter  apparet.  Au- 
milavit,  inquit,  semetipsum  usque  ad  mortem^  mor- 
tem  autem  crucis.  Propter  quod  et  Deus  eum  ezalta" 
vit,  et  donavit  ei  nomen  quod  est  super  omne  nomen 
{Philipp,  II,  8,  9).  Si  ergo  propterea  donavit  ei 
nomen  quod  est  super  omne  nomen,  quia  factus 
est  obediens  usque  ad  mortem  orucis ;  numquid 
antequam  hoc  fieret^  non  erat  altus  Dei  Fiiius 
Deus,  Dei  Verbum,  Deus  apud  Deum ;  sed  poste- 
aquam  propter  hoc  exaltatus  est  quia  factus  est 
obediens  usque  ad  mortem  cruoiS|  tunc  codpit  esse 
altuB  Dei  Piiius,unicus  Dei,Deu8,tuno  coepit  habere 
nomen  quod  est  super  omne  nomen  ?  Quis  hoc  insi- 

^  laMm,,  ^Mmda» 


pienlissimus  dixerit?  Hooilli  ergo  donatum  est  ot 
homini,  secundum  quem  Filius  faotus  est  obediens 
usque  ad  mortem  crucis,  quod  jam  habebat  idem 
ipse  Dei  Filius,  Deus  de  Deo  natus  ffiqualis. 

GAPUT  III.  —  Objicis  mihi,  quod  dicam  Spiritnm 
sanctum  squalem  esse  Filio.  Dico  plane.  Da,iDqui8, 
testimonia  ubi  adoratur  Spiriius  sanctus.  Ut  videOy 
hinc  eum  vis  ostendi  squalem  Christo,  si  adoratur 
ut  Ghristus.  Jam  ergo  confitere  Ghristum    Patri 
»qualem,quem  tu  ipse  adorari  oonflteris  ut  Patrem, 
Quales  autem  homines  esti,  quam  religioss  humi- 
litatis,  qui  Spiritum  sanctum  adorare  non  vultis, 
oum  legatis,  Littera  occidit^  Spiritus  autem  vivifietU 
(II  Cor.  ni,  6)?  Non  vultis  ergo  adorare,  quom  vi- 
vificare  animas  non  negatie  :  cum  pater  Abraham 
homines  adoraverit,  quia  conoesserunt  ei  monn- 
mentum,  ubi  poneret  mortn»  corpus  uxoris.  Sic 
enim  scriptum  est :  Venit  autem  Abraham  plangere 
Saram  et  lugere,  Etsurrexit  Abraham  de  supramcr- 
tem  ejus,  et  dixit  filiis  Heth  :  Peregrinus  et  advena 
sum  ego  vobiscmm ;  date  ergo  mihi  possessionem  nuh 
numenti^  ubi  sepeliam  mortuum  meum.  Responderunt 
autem  filii  Heth  ad  Abraham,  dicentet :  AbsU  hoc^ 
domine ;  audi  nunc  et  nos  :  rex  a  Deo  tu  es  in  nobis; 
in  electis  monumentis  nostris  sepeli  mortuum  tnum  : 
nemo  enim  nostrum  prohibet  te  a  monumento  juo, 
ut  sepelias  mortuum  tuum  ibi,  Surgens  autem  Abra^ 
ham  adoravit  plebem  filiorum  Heih  {Gen,  xxiii,  2-7}. 
Et  vos  Spiritum  sanctum  non  permittitis  adorari, 
ut  ipsi  Dei  grati»  remaneatis  ingrati  1  Sed,  Da^  in- 
quis,  testimonia  ubi  adoratur  Spiritussanctut:  quasi 
non  ex  iis  qu»  legimus,  aliqua  etiam  quae  non  le- 
gimus,  intelligamus.  8ed  ne  qusrere  multa  com- 
peilar,  tu  ibi  legisti  Patrem  Deum  ingenitum  vel 
innatum?  Et  tamen  verum  est.  Quod  vero  aliquo- 
ties  dixisti,  etiam  Filio  esse  incomparabilem  Pa- 
trem,  nec  legis  nec  verum  est.  Si  autem  relig^onem 
qua  colitur  Deus,  sicut  dignum  est  cogitaresy  mul- 
to  plus  esse  cerneres  quod  habet  Spiritus  sanctuB 
templum,  quam  si  eum  legeres  adoratum.  Et  ho- 
mines  enim,  sicut  supra  docui,  a  sanctis  novimus . 
adoratos  :  templum  vero  non  est  factum  ab  homi— 
nibus,  nisi  aut  vero  Deo,  sicut  Salomon  feoit ;  au 
eis  qui  pro  diis  habentur,  sicut  gentes  qu»  igno. 
rant  Deum.  Spiritus  autem  sanctus,  cum  magn 
honore  de  Deo  diotum  est,  non  in  manufactis  tem 
plis  habitat  {Act.  xvii,  24),  sed  corpus  nostrum  tam 
plum  est  Spiritus  sanoti.  Etne  corpora  nostra  con 
temnas,  membra  sunt  Ghristi  (I  Cor.  zi,  19, 15). 
Quaiis  ergo  Deus,  cui  templumsdifioatur,  et  a  Deo,  ^ 
et  de  membris  Dei  ? 

CAPUT  IV.  —  Diois  Christum  esse  in  dextera  Dei^ 
et  interpellare  pro  nobis  (Rom,  viii,  34).  Quod  onr' 
nobis  objicis,  si  eum  non  solum  Deumy  verum 
etiam  bominem  agnosois  ?  Quid  te  igitur  a4Ju  vat, 
quod  sedere  ad  dexteram  Patris  assidue  legitar? 
Quid  nobis,  non  quidem  inanibua  testimoniis,  sad 
tamen  inaniter,  probare  niteris  quod  fatemnr, 

CAPUT  V.  ^  DiciB  vos  Spiritum  ionetum  compo* 
tenier  honorare  ut  doetoremfUt  dueaiorempUt  iUumisith 
t(fremfU$sanctlfioatorem\  Ckristummil9t$tWti^ 


761 


LIBER  SBCUNDUS. 


769 


rem ;  Patrem  cum  sineera  devotione  adorare^ut  aucto- 
rem,  81  auctorem  propterea  dicis  Patrem,  quia  de 
ippo  est  FiliaSyDon  est  autem  ipse  de  Filio  ;  et  quia 
de  illo  et  Filio  sio  procedit  Spiritus  saDotus,ut  ipse 
hoc  dederit  Filio  gignendo  cum  talem,  ut  etiam  de 
ipso  procedatSpiritus  sanctusrsi creatorem  siodicis 
Filium,utcreatorem  non  neges  Patremnec  Spiritum 
saoctum;  si  denique  Spiritum  sanctum  sic  dicis  do- 
ctorem,  ducatoremyilluminatorem,  sanctificatorem, 
ut  hsc  opera  nec  Patri  audeas  auferre  nec  Filioiista 
tua  etiam  nostra  sint  verba.Si  autem  taiia  tibi  ido^a 
ponis  in  corde,  ut  duos  facias  deo8,unum  majorem 
id  est,  Patrem,  alium  minorem^id  e8t,Filium  ;  Spi* 
ritum  verosanctumitaomniumtriumminimum  fin- 
gaSyUt  nec  Deum  nuncupare  digneris :  non  hsc  est 
nostra  fldes,quoniam  non  est  christiana  nde8,ac  per 
hoc  necfldes.  Etiamhoctibi  ignoscimu8,quodimpe- 
rite  osus  verbo,  Christum  significasti  ad  terrena  dei 
seendisse  conlagia,  Et  quia  hoc  in  te  corrigere  volu- 
ntscireBContagia  quomodo  appellare  debeamus ;  ca* 
lumnias  esse  istas  dicis,  et  eas  de  philosophicsB  artis 
instructione  venire  arbitraris.  Sufficit  mihi  quod  ita 
patasti  Ghristum  ad  terrena  descendisse  contagia, 
nt  tamen  confitereris  nullum  habuisse  peccatum. 
GAPUT  VI.  •-*  Illud  sane  quod  commemoravi, 
partus  animalium,que  cum  terrena  sint  atque  mor- 
talia,hoctameQgignunt  quod  ipsasunt^uthomoho- 
minem,  carnis  carnem  ;  puto  quod  non  aspernatus 
horruistiySed  teaspernari  atque  horrere  finxi8ti,di- 
cens,  tam  fsedam  comparationem  in  illam  tantam  im- 
mensitaiem  non  debaisse  produci,  Gur  enim  hoc  di- 
X]Bti,nisi  ne  tibi  de  ipsis  corruptibilibus  fetibus  fau- 
ces  Yeritas  premeret,  et  te  respirare  non  sineret, 
sicut  et  facit?  Quandoquidem  creaturam  oorrupti- 
bilem  cernitis,  hoc  quod  ipsa  est  gignere  fetum 
auum,  et  Deum  Patrem  omnipotentem  creditis  non 
potuiflse  nisi  ejus  degenerante  natura  gignere  uni- 
cnm  suum. 

GAPUT  VII.  —  Sed  dicis  ;  Dominus  Dominum  ge- 
s%uiit  Deui  Deum  genuit,  Rex  Regem  genuit,  Creator 
Creatorem  genuitfbonus  bonum  genuit,sapiens  sapien' 
tem  genuiiyCtemens  clementem^potens  potentem,?\  sub 
liis  verbis  cavere  te  putas  quod  vobis  objicitur,non 
Vos  credere  Deumpotuissegignereid  quod  estipse, 
Qt  ideo  dicis,  Dominus  Dominum  genuit,  Deus  Deum 
^enuitf  et  ciBtera  :  cur  ergo  sicut  dixisti,  PotenspO' 
Ceii^«m;nondici8,Omnipotensomnipotentem?Siquod 
^entis  vis  dicere,dio  ;  Dominusmajor,dominummi- 
xiorem  genuit ;  Deus  major,deum  minorem ;  Rex  ma- 
Jor,regem  minorem ;  Greator  major,  creatorem  mi* 
xiorem;melior  bonum,8apientior  8apientem,clemen- 
'^ior  olementem,  potentior  potentem.  Si  autem  ista 
non  dicis,  et  nihil  minus  quam  Pater  habet,FiIium 
Siabere  oonsentis,  cur  non  diois  flequalem  ?  Et  illa 
omnia  car  non  sio  percurri8,utdica8:Dominus  asqua- 
Xem  Dominam  genuit,  Deus  (equaiem  Deum,  Rex 
«equalemRegem^Greator  squalem  Greatorem,bonu8 
c^qaaliter  bonum,8apien8  aequaliter  sapientemyCle* 
noens  9qualiterclementem,poteD8  squaliter  poten- 
%miT  Si  ftntemnidgas  «qaalem,aperte  dio  eaae  dege- 


nerem.Non  enim  quem  deumminorem,de  Deoma- 
jorenatumessedicitiSjSaltemsicutinfantemcrescere 
8initi8,utaliquando  suoPatri  possitesse  squalis.Ad 
hoo  enim  eum  perfectum  dicitis  esse  natum,non  ut 
hinc  laus  ejus  cresceret^sed  utminorejusnaturare- 
maneret.Et  cum  ista  sentiatis,sequeris  tamen,et  di« 
ois  :  tiihit  subtraxtt  Pater  in  geuerando  Filium,Quo» 
modo  nihilsubtraxit  in  generando  Filium,quem  non 
asqualem  genuit,  sed  minorem  ?  An  ideo  nihil  sub- 
traxit,quia  nihil  eorum  qus  gignendo  dedit,ab8tulit 
genilo?  Ita8anenihilsubtraxit:sed  etfiliishominum 
qui  prosperenascuntur,nihil  aufert  Greator  jam  na- 
tis  ;  quin  potius  addit,utaccedat  crescentibus  quod 
nascentibusdefuit.Quid  ergo  magnum  de  Patre  dixi' 
sti  erga  unicumFilium.qui  non  ex  mhilovel  exali- 
qua  materiafactus,sed'ex  ipso  natus  est?  Quid  ma- 
g^um  estquia  non  subtraxitquod  dedit^siquod  dare 
potuit,nondando  subtraxit?  Ubi  est,quod  enm  invi- 
dumnonesse  dixisti?  An  forte  dare  non  potuit  7  Ubi 
est  omnipotentia  Dei  Patris?  Prorsus  ad  hunc  articaH 
lum  res  colligitur,ut  Deus  Pater  aequalem  sibi  gignere 
Filium  aut  non  potuerit,aut  noluerit.  8i  non  potuit 
infirmus ;  si  noluit,invidusinvenitur.Sedutrumque 
boc  falsum  est.Patri  igitur  Deo  Filius  verus  SBqualis 
est.Si  ergo,ut  laudas,  placet  tibi  quod  a  me  comme- 
moratum  est,  Invisibilia  enim  ejus,  perea  quae  facta 
sunt  intellecta  conspiciuntur{Rom.i,iO) :  per  id  quod 
factum  est  in  creatura  visibili,  ut  parentee  id  quod 
ipsi  sunt  generent,intellige  invisibilem  nativitatem 
veri  FilirDei,ne  Deum  Patrem  dicas  id  quod  non  est 
ipse  genuisse.  8i  autem  hoc  genuit  quod  ost  ipse  ; 
anamPatris  et  Filii  esse  substantiam  nega.-^e  nolite. 

GAPUT  VIII. —  Jam  vero  sequentia  quas  siccon- 
nexuisti,ut  de  crucevel  incarnatione  Ghristi  probare 
nobis  velles  quod  pariter  credimus ;  servasti  morem 
tuum  ;  sed  nihil  tibi  ad  ista  respondens^etiam  ego 
servo  promissum  meum. 

GAPUT  IX.  —  1.  De  invisibUi  Filio  cum  agere- 
mus,quem  consensisti  esse  invisibilem  secundum  di- 
yinitatem,qui  prius  solum  Patrem  invisibilem  esse 
prsesumpseraSjad  rem  non  pertinentia  multa  dixieti 
de  invisibilibus  creaturisiquod  poteruntjudicare  qui 
legerint.  De  invisibili  Deo  inter  nos  agitur :  et  hoo 
e8tquodqu8B8tionemfacit,quiavosinvisibilemsolum 
Patrem  dictum  putatis,ubi  Apostolus  hii, Immortali^ 
invisibili  soti  Deo  (I  7m.i,18).Si  dixisset,Soli  Patri; 
difficilius  fortasse  qusstio  solveretur;  quiavero  dixit 
soli  Deo  :  non  est  utique  contra  nos  :  et  Unigenitus 
quippe  in  Dei  forma,  et  Spiritus  sanctus  in  sua  na- 
tura  est  invisibilis.UnuB  enim  et  solus  Deus  anobis 
ipsa  Trinitas  prasdicatur.Quod  utrum  verum  sapia- 
mu8,in  aliis  locis  a  nobis  est  demonstratum,  et  ubi 
adhuc  opusfueritydemonstrabitur.Nuncinista  quffi- 
stione  nonimmerito  potestmovere,  quomodode  solo 
Deo,  qui  est  ipsa  Trinitas,  dictum  sit,  Invisibi  soti 
Deo  :  cum  sit  etiam  qusdam  invisibilis  creatura ; 
propter  quod  dictum  est  de  Ghristo,  quia  in  ipso 
coniita  suntomnia^visibilia  etinvifibilia{CoiossA,i&), 
Quia  ergo  sunt  diifal8ivi8ibile8,ideo  diotum  eatjfi- 


783 


CONTRA  MAXIHIHDM  ARIAMORDH  EPISCOFDtf,  S.  AUGDSTINI 


764 


vmbili  ioli  DAOAomorBC^Ioria.ElBieDlmestcreatun 
inviBibilifl.Doii  tamen  deua  nobis  est.  Sed  et  si  noD 
dictum  eseet, fofi  Ueo  ;  aed  dictuni)  esset.Reffi  autem 
MKCulorum,  immorlaii,  invitibiti  soli  honor  et  gloria: 
quis  nisi  Deus  csset  ?  Honor  ergo  et  gloria  eoli  Deo, 
qui  Deus  invisibilJH  est,  non  qui  eolus  invieibilis  ; 
quoniam  est,ut  ditiinuSiCtcreatura  InvisibiliB.ltem 
quffiri  potest  quomodo  dictum  sit,  Deum  nemo  vidit 
uaquam  (ioan.  i,  18) ;  cum  ejusdem  Domini  verba 
BiDt,.^>(dti«  quia  Angelieorvm  temper  vident  faciem 
Patrit  mei  guiin  cxlit  est  {Malih.  ivm.  10).' Qun 
•entenlia  voe  redarguit,qui  nescitiB  quemadmodum 
dicatis  invisibileni  Patrem.  Ulud  autem  quod  ait, 
Non  quia  Patrem  vidit  quisquam,  niti  qui  ett  a  Deo, 
hie  vidit  Patrem  {Joan.  vi,  48) ;  ad  hominea  rererri 
polest  quod  dictum  eat,quitquam,Et  quia  ipse  bomo 
erat  qui  tunc  loquebetur  in  carne,itahoc  diiit,acai 
diceret,  Non  quiaPatrem  viditquisquam  hominum 
Disi  e'(0  :  sicut  diotum  est,Quii  tapient,et  intelliget 
hsec  [Psal.  cvi,42)  ?  Non  enim  et  de  sanctiB  Angelis 
id  accipi  potest.  Llnde  Apostolus  de  invisibili  Deo 
BpertiuspoBuit:Qu«mnemi>hominum  vidit.necvide- 
re  potest  (1  rtm.vi,16).Non  enim  ait.Nemo ;  BBd,AF«mo 
Aommuffl.  Ubi  otitaDdit  quemadmodum  iotelligide- 
beat  quod  diclum  mt,Deum  uemo  vidit  unquam.ii 
eBt,nemo  hominuai ;  sicut.ffBmo  atcendit  in  calum 
{Joan.  iii,  13),  oum  Angeii  eoleant  illuc  aBceadere, 
quia  Bolent  inde  deBceadere.  Neo  tamen  ApoBtolne 
dizit,  Nemo  hominum  poterit  videre  Deum  ;  sed, 
Nemo  poteit.Polerii  enim  bomo.eed  tuno  cum  nter- 
num  erit  lidelium  prxmium,  videre  Deum  Propter 
quod  Joanoes  aposLolus:  [)ileclissimi,iBquit,lilii Dei 
lumui,  et  nondum  aparuU  quid  erimut :  scimus  quia 
cumapparueril,  timilei eierimui :  quoniamvidebimui 
eum  ticuli  eit  (1  /oan.ii[.2).Quid  eat  ergo  quod  dicis 
BolumesBeinviBibilem  PatromfquodfruetradicereB 
etiamBi  a  solo  Piiio  videretur.Nunc  verocum  divina 
teatentureloquiaeumvideri  etabAngelia  videodum 
etiamabhominibuB.cum  racti  ruerintsqualeB  Ange- 
lis  (Matlh.  xzii,  30) ;  quid  eet  quod  diciB  ?  Ubi  est 
quod  dcrinire  auaua  est,  minora  videri  a  majoribui, 
majora  aulem  aminoribui  non  vfderif  Quod  quidem 
postea  perdJdi8t),quBndo  videri  a  Filio  coorcssuB  ee 
Patrem,  cum  et  in  ipsa  substoDtia  divinitatis  dicae 
Filium  minorem.Petremque  mc^orem.Sed  quid  di- 
cturus  es  de  ADgelia,qai  semper  vident  faciemDoi 
Palrie  ?  Numquid  propter  regulam  tuam.quam  aiae 
ooosideratione  fiziati,  putandi  aunl  Angeli  Patre 
Deo  OBae  m^ores  T 

2.  Sedeleganter  teeitBtimBB  invenisae  quod  dice- 
rea,  ubi  aisti  de  Filio  :  Vidit  ergo  Patrem,  led  oidit 
ineapabilem.  Nec  attendia,  qaia  etsi  vidit  incapabi- 
lem,  quem  eicut  putas,  capere  non  potuit ;  non  ta- 
men  iDvisibilem,  quem  videro potuit.  TuautemDo- 
biscum  non  de  capabili  etinoapobili.sed  de  visibili, 
at  invisibili,  oum  ista  diceres,  disputabas  :  quia 
nee  Apostolus  ait,  incapabili ;  aed  ait,  Invisibili  loli 
Deo.  Unde  hoo  testimoniuro  pro  te  adibendum  pu- 
tBBti,  ut  hinc  etiam  decolorares  Filium,  taoquam 
ipse  in  dei  fom«  iDviaibilis  noD  lit.  Sed  quoBiam 


veritate  convictus,  et  Filium  contesflDS  es  inTlBiU- 
lem,  prteparasti  tibi,  qusnlum  exiBtimo,Bio  dicen, 
Invteibilis  iuvisibilem  geDuit ;  quomodo  diziiti,  po- 
teni  potentem  :  ut  cum  disoutererie,  hoo  a  te  qao- 
mododiceretur,re»poiiderea,Iavieibiliorinviaibilem 
genuit,  eiout  potentior  potentem,8apientior  Bapieo- 
tem,  et  cstera  tua,  Sed  quam  sapieDter  osteodietf 
Filio  incapabilem  Palrem,  Filium  vero  capabileni 
Patri.  Diiieti  enim  :  Yidit  ergo  Patrem,  ted  vidit  in- 
capobtlem.  Pater  auten,  inquit,  sic  videt  Filium,  ut 
taneni  in  linu  juo  et  kabeni.  Sic  dod  sapiuDt,  Disl 
quicarnalitersapiuat.SiDumquippetibifiDgiB.utvi- 
deo.aliquamcapBcitatem  m^jorisPatria,  qua  Filium 
minorem  capiat  atquecontineat^aicut  homiDemcor- 
poraliter  capit  domue,autBicut  ainus  nutricie  capit 
infaotem.Ergo  inter  mirabilia  Christiet  hoc  deputa- 
bitur,quia  in  forma  servi  crevit,  elmBJor  eatfactua 
quamin  forma  Deifuerat,ut  cumpriuaportaretur  In 
sinu  Patris,  duqc  aedeatad  desteram  Patris.Abjice 
istapuerilia  vel  anicularia  pbantaamata  de  corde  tuo 
et  einum  Patriaideodiotum  accipe,utintetliK<ituriBta 
genituB,il]e  geDitor;noa  utillem(gor,hiomiaor.NRm 
si  inoapabilis  est  Pater,  Filiua  vero  inoapabilia  dod 
eat,  noD  veraciter  dictum  est,Offinia  quie  habelPa- 
ter,  mea  luni  (/Min.zvi,15) :  qnandoquidem  respon- 
deri  ei  potest,  Eoce  iDcapabilitatem  habet  Pslar, 
quiB  Don  est  tua.  Sed  quoniam  veraciler  dictum  eet 
quod  veritas  dizit,  et  omuia  quB  babet  Pater,  Pilii 
suDt ;  nonpoteatnoDeeseFiliiquaDtacumque  sitiD 
capabilitas  Patris.Et  haoc  DomiDl  Bententi&m,  nbi 
ait,  Onrnia  qux  habel  Pater  mea  lunt  ;  tanquam  re- 
otieaimom  regulam  ad  vos,  sive  conviDcendos,Bive, 
quod  magiB  cupimuB.oorrigendos,  per  multa  adhi- 
bere  debemus  :  ut  ufaicumque  aliquid  tribuitis  Pa< 
tri  quod  Filio  denegaLis.ipsam  lidelieBimam  teelem 
contra  errores  veslros,  vel  ooatra  mendacia  prodn- 
camus.  Quid  opus  est  autem  ia  eo  tibi  roBistere, 
quodhumanamsapientiamcdntendiseasevieibilem; 
cum  ipsam  animam  humanam,  in  qua  est  utlque 
hnmana  aapientia,  inviBibilem  esse  coDoesBeris? 
Sed  quodlibet  seatias  de  univerea  Inviaibili  creatnra 
quaDtum  ad  Deum  pertiaet,dequoiDter  nos  agitar 
aatis  tibi  demonstratum  est  non  ease  aolum  invisi- 
bilem  Patrem. 

CaPUT  X.—  l.Pntaa  Deum  Patrem  oum  Filioet 
Spiritu  sanote  unum  Deum  eese  non  posse  :  timei 
enim  nePateraolusnonBitunusOeuB^sedparsuniua 
Dei  qui  coaetat  ez  tribus.  Noli  timere,nulla  Qt  per- 
tium  in  deitatia  unitate  divieio.Unus  eet  Deus  Pater 
et  FiliuB  et  fipiritns  BBDCtuB,  hoo  est  ipsa  TriDitas. 
Unus  eat  Dsus,de  quo  diclum  6at,quia  Nullut  Deui 
niii  untu(I  Cor.  viii,  4)  :  et  qui  dizit,  Audi,  Iifael; 
Dominut  Deui.  Dominui  unui  etl.  Cui  uni  et  aoli 
DeoservireDoesiDeulIosorupnloagnoBoimna.qu&n- 
doaudimuaetIegimuB:DominKm  Deumtuum  adora- 
bii,  et  iiliioii  urviei  Deul.  Ti.4,t3].Ne  forte  propter 
hsec  verba,  Chrieto  cujua  msmbra  eumue  (I  Cor.vi, 
15],  vel  Spiritui  eancto  cujus  templum  aumus  (Id. 
iii,17].Bervire  aolimuB,Bid  quod  diotnm  eat,DomIno 
Deo  tuo  loti  lerviei,  aio  acoepermiiu,  tinquua  ds 


765 


LIBER  SECUNDUS. 


766 


solo  Patre,  et  non  de  ipsa  Trinitate  sit  dictam.Vos 
autem  cum  qufleritur  a  vobis,  quem  credatiB  esse 
de  quo  scriptum  est,  Dominus  Deus  luus,  Dominus 
unus  esi ;  respondetis,  Deus  Pater  est.  Itemque  cum 
qusritur  de  quo  Domino  Deo  dictum  sit,  Dominum 
Deum  tuum  adorabis,  et  illi  soli  servies  :  rursus  res- 
pondetis,  De  Deo  Patre.  Tunc  vobis  dicitur :  Si  Do- 
minusDeus  noster  Dominus  unus  est,etPater  est; 
quare  vos  facitis  duos  dominos  deos,dicendo  etiam 
Ghristum  esse  Dominum  Deum  ?  Item  si  Pater  est, 
cui  uni  Domino  Deo  ac  soii  serviendum  est ;  quo- 
modo  obtemperatis  huic  prscepto,  qui  tanquam 
Domino  Deo  servitis  et  Christo  ?  Neque  enim  illi 
Boli  servit,  qui  servit  et  huic.  Secundum  fidem  au- 
tem  rectam,  quicunque  ipsam  Trinitatem  unum 
Dominum  Deum  esse  nostrum  didicimus,  profecto 
cum  ei  soii  ea  quae  Deo  debetur  servitute  ser- 
vimnSy  Domino  Deo  soli  nos  servire  confidi- 
mus. 

2.  ErgOj  inquis,  Deus  Pater  pars  est  Dei,  Absit. 
Tres  enim  personae  sunt  Pater  et  Filius  et  Spiri- 
tus  sanctus :  et  hi  tre«  quia  unius  substantiaB  sunt, 
nnum  sunt^et  summe  unum  sunt,  ubi  nulla  nalura- 
rum,  nulla  est  diversitas  voIuntatum.Si  autem  na- 
tura  unum  essent,  et  consensione  non  eseent,  non 
summe  unum  essent:  si  vero  naturadispares  essent, 
nnum  non  essent.  Hi  ergo  tres,qui  unumsuntpro- 
pter  ineffabilem  conjunctionem  deitatiB,qua  ineffa- 
biliter  copulantur,unus  Deusest.Porro  autem  Chri- 
stus  una  persona  est  geminsB  substantise,  quia  et 
Deus  et  homo  est.  Nec  tamen  Deus  pars  hujus  per- 
son»  dici  potest  :  alioquin  Filius  Dei  Deus  ante- 
quam  susciperet  formam  servi,  non  erat  totus,  et 
crevit  cum  homo  divinitati  ejus  accessit.  Quod  si 
una  persona  absurdissime  dicitur,quia  pars  rei  ul- 
lius  esse  non  potest  Deus ;  quanto  magis  pars 
Trinitatis  esse  non  potest,  quicunque  unus  in  tri- 
bus  ?  Deinde  ubi  ait  Apostolus,  Qui  adhseret  Domi- 
no^  unus  spiritus  est ;  (I  Cor,  xi,  17) ;  nunquid  hujus 
nnius  pars  est  Dominus?  Si  enim  hoc  dicimus,quid 
aliud  dicere  deprehendimur,  nisi  quod  augeatur 
adherente  homine,et  recedente  minuatur  ?  In  Tri- 
nitate  igitur  quae  Deus  est,  et  Pater  Deus  est,  et 
Filius  Deus  est,  et  Spiritus  sanctus  Deus  est,  et  si- 
mul  hi  tres  unus  Deus :  nec  hujus  Trinitatis  tertia 
pars  est  unus,  nec  major  pars  duo  quam  unus  est 
ibi ;  nec  mc^jus  aliquid  sunt  omnes  quam  singuli : 
qoia  spiritualis,  non  corporalis  est  magnitudo.Qui 
potesf  capere,  capiat  {Matth.  xix,  12)  :  qui  autem 
non  potest,  credat,  et  oret  ut  quod  credit  intelligat. 
Verum  est  enim  quod  dicitur  per  prophetam,  Nisi 
eredideritis^  non  inteUigetis  (Isai,  vii,  9). 

3.  Tu  nempe  dixisti,  unum  Deum  non  ex  partibus 
esse  composiium,  Et  quia  de  Patre  hoc  vis  intelligi, 
Ule,  inquis,  quod  est^  virlus  est  ingenita,  simplex, 
Et  tamen  in  hac  simplici  virtute  quam  multa  com- 
memoraveris,  vide,  Nam  superiora  verba  tua  sunt : 
Deus  Deum  genuit,  Dominus  Dominum  genuit^  Rex 
Regem  genuit,  Creator  Creatorem  genuit,bonus  bonum 
genuit,  iapitns  iapieniemgenuitfClemens  clementem, 


potens  potentem,  Gurergo  in  virtute  simplici,  quod 
est  Deus,  non  timuisti  tot  commemorare  virtutes? 
Ut  enim  omittam  quatuor  quas  loco  superiore  po- 
suisti,  et  alias  quatuor  dicam^  quas  enuntiare  usi- 
tatis  nominibus  possimus  ;  numquid  bonitas  et  sa- 
pientia  et  clementia  et  potentia  partes  sunt  unius 
virtutis,  quam  simplicem  esse  dixisti?  Si  dixeris, 
Partes  sunt ;  simplex  ergo  virtus  ex  partibus  cons- 
tat,  et  simplex  ista  virtus  te  deflniente  unus 
est  Deus.  Unum  ergo  Deum  ex  partibus  composi- 
tum  esse  dicis?  Non  dico,  inquis.  Non  sunt  ergo 
partes  :  et  tamen  quatuor  sunt,  et  una  virtus  est, 
eademque  simplex  est.  8i  ergo  in  una  Patris  perso- 
na,  et  plura  invenis,  et  partes  non  invenis  ;  quanto 
magis  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus  et  prop- 
ter  individuam  deitatem  unus  Deus  est,  et  propter 
uniuscujusque  proprietatem  tres  personae  sunt,  et 
propter  singulorum  perfectionem  partes  unius  Dei 
non  sunt  ?  Virtus  est  Pater,virtus  Filius,virtus  Spi- 
ritus  sanctus.  Hoc  verum  dicis  :  sed  quod  virtutem 
de  virtute  genitam,et  virtutem  de  virtute  proceden- 
tem  non  vis  eamdem  habere  naturam,  hoc  falsum 
dicis,hoc  contra  fidem  rectam  et  cathoiicam  dicis. 

GAPUT  XI.  —  Redis  ut  quaeras  a  me,  quomodo 
sit  invisibilis  Filius,  unde  jam  dixi  superius,  quod 
visum  estdicendum.  Sed  si  ob  hoc, inqma, Filius  in" 
visibilii  a  te  pronuntiatur,eo  quod  oculis  humanis  con" 
templari  non  possit;  curnon  et  caslestes  virtuies  pari" 
ter  invisibiles  pronunlias,  quando  nec  ipsx  obtutibui 
humanii  videri  possunt  f  Ita  hoc  dicis,  quasi  possit 
ab  homine  comprehendi  quis  ille  sit  modus,  quo 
coelestes  sunt  invisibiles;  aut  ad  hoc  quserendum 
esse  debeamus  intenti,  dicente  Scriptura,  Aliiora  te 
ne9tt£e«t>rt«(£rc/t.  111,22). Quod  prseceptum  ipsecon- 
temnens,ausus  es  dicere  angelum  videri  ab  archan- 
gelo,  archangelum  ab  angelo  non  videri.  Satis  sit, 
quod  ostendi  non  esse  consequens  ut  ideo  creda- 
mus  in  forma  Dei  vjsibilem  Filium,  quia  scriptum 
est,  Invisibili  soli  Deo  (I  Tim,  i,  17).  Quod  tu  de  Pa- 
tre  sic  te  accipere  demonstrabas,  tanquam  Filius 
invisibilis  non  sit,  cum  eum  et  invisibilium  crea- 
torem  Scriptura  testetur.  Verumtamen  restat  ut 
dicas^  Ambo  quidem  invisibiles  sunt,  id  est,et  Pa- 
ter  et  Filius,  sed  Pater  invisibilior  est :  ac  sic  dan- 
do  aliquid  Patri  quod  non  sit  Filii,  mendacem  fa- 
cias  eumdem  Filium  dicentem,  Omnia  qux  Pater, 
mea  sunt  (Joan,  xvi,  15). 

GAPUT  Xll.  —  1.  Hoc  et  de  potentia  sapis,  quod 
Bcilicet  sit  quidem  potens  et  Filius,  sed  potentior 
Pater  Filio  :  ut  auctoribus  et  doctoribus  vobis  po- 
tuerit  potentem  potens,  nec  potuerit  omnipotentem 
gignere  omnipotens.  Ac  per  hoc  si  habet  Pater  om- 
nipotentiam  quam  non  habet  Filiu8,  falsum  est 
quod  ait  Filius,  Omnia  qude  habet  Pater,  mea  sunt. 
Deinde  si  aliquid  facit  Pater,  quod  facere  non  po- 
test  Filius,  merito  dicitur  potentior  Pater  quam 
Filius  :  cum  vero  dicat,  Quaecumque  Pater  facity 
haec  et  Filius  similUer  facit  {Joan,  v,  1  );  nonne 
melius  auditur  ipsi^  quam  vos  meliusque  ipsi  cre- 
ditur  dooenti  quam  deoipientibus  vobis  ?  Sed  poten' 


767 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  BPISGOPUM,  S.  AUGDSTINI 


768 


Ham  Pater^  inquis,  a  nemine,  Filius  vero  aceepit  a 
Patre,  Faterour  et  nos  Filium  ab  illo  accepisse  po- 
ientiam,  de  quo  natus  est  potens  :  Patri  vero  po- 
tentiam  nullus  dedit,  quia  nuUus  eum  genuit.  Gi- 
gnendo  enim  dedit  potentiam  Pater  Filio,  sicut 
omnia  qu®  habet  in  substantia  sua,  gignendo  de- 
dit  ei  quem  genuit  de  substantia  sua.Sed  qufleritur 
utrum  tantam,  quanta  ipsi  est,  potentiam  Pater 
Filio  dederit,  an  minorem.  8i  tantam,  non  solum 
potentem  potens,  verum  etiam  omnipotentem  ge- 
nuisse  dicatur,  credatur,  intelligatur  omnipotena : 
si  minorem,  quomodo  omnia  qu»  habet  Pater,Filii 
8unt  ?  Patris  omnipotentia  Filii  non  est,  quomodo 
quascunque  Pater  facit^  hosc  et  FHius  similiter  facitf 
quod  utique  non  potest,  si  omnipotens  non  est. 

2.  Ac  per  hoo  quod  ait  Apostolus,  Beatus  et  solus 
potens :  non  cogor  de  Patre  tantummodo  accipere ; 
ged  de  Deo,  quod  est  ipsa  Trinitas.  Loquens  enim 
ad  Timotheum  :  Prmcijno^  inquit,  tibi  coram  Deo^ 
qui  vivificat  omnia^  et  Chrislo  Jesu  qui  testimonium 
reddidit  subPontioPilato  bonam  confessionem^ut  ser^ 
ves  mandatum  sine  macula^irreprehensibile,usque  ad 
adventum  Domininostri  Jesu  Christi;  quem  temporibtu 
propriis  ostendet  beatus  et  solus  potens,  Rex  regum  et 
Daminus  dominantium  ;  qui  solus  habet  immortalita- 
t$m,  et  lucem  inhabitat  innaccessibilem ;  quem  nemo 
hominum  vidit,  nec  videre  potest;  cui  est  homor  etglo- 
ria  in  sxcula  sseculorum.  Amen  (I  Tim,  vi,  13-16). 
Nihil  hic  video  dictum  quod  non  conveniat  Trini- 
tati.  8ed  ut  nunc  taceam  de  Spiritu  sancto,  quem 
nec  saltem  minorem  Filio  Deum  vultis  quia  omni- 
no  Deum  esse  non  vultis,  sufOcit  ut  vos  de  Patre 
oonvincamus  et  Filio.  Numquid  enim  quia  dixit 
Apostolus,  Testificor  tibi  coram  Deo  qui  vivifieat  om' 
nia;  Pater  solus,  non  et  Filius  viviflcat  omnia?  Si 
dixeris  Patrem  solnm  vivificare  omnia,  quomodo 
ergo  qusscunque  Pater  facit,  haec  et  Filius  %imiliter 
faciif  Quandoquidem  Pater^ut  putas,  vivifioatom- 
nia,  quod  Filius  non  facit.  Deinde  ubi  ait,  Sicut 
Pater  suscitat  mortuos  et  vivificat{Joan,  v,  21) ;  quo- 
modo  verum  est,  si  Pater  sine  Filio  vivi/lcat  om- 
nia?  Proinde  quod  addidit,  E/  Christo  Jesu  qui  tes» 
timonium  reddidit  sub  Pontio  Pilato  bonam  confessio- 
nem;  de  Filio  proprie  dicere  voluit :  quia  Filius 
quidem  sicut  Pater  viviflcat  omnia ;  sed  sub  Pon- 
tio  Pilato  in  forma  servi  Filium  novimus  passum 
fuisse,  non  Patrem.  Deinde  subjungitur,  Ut  serves 
mandatum  sine  macula,  irreprehensibile^  usque^  ad 
adventum  Domini  nosiri  Jesu  Christi;  quem  tempori- 
bus  propriis  osiendet  beatus  et  solus  potens :  quem, 
flcilicet  adventum  Domini  Christi ;  ostendet  utique 
Deus,  quod  non  solus  est  Pater,  quia  secundum 
veritatem ,  non  secundum  vestrum  errorem , 
Trinitas  unus  est  Deus  :  beatus  et  solus  po^ 
iens,  Rex  regnum  et  Dominus  dominanUum.  Num- 
quid  enim  vel  vos  dicere  audetis  Filium  non 
esse  Eegem  regum  et  Dominum  dominantium  ? 
De  qno  inter  cstera  scriptum  est  in  Apocalypsi 
Joannis  :  Et  ipse  calcat  toreular  vini  potentis,  et  in 
kuiica  ei  in  femore  habH  nomen  scrij^iimf  Rex  ro^ 


gum  et  Dominus  dominantium  (Apoc.  xix,  15,  16). 
8ed  ne  forte  dicatis  quod  nomen  Patris  Filius  ha- 
bet  scriptum  in  veste  et  in  femore ;  alio  loco  ejus- 
dem  libri  superius  legitur :  Et  Agnus  vincet  eos^quo- 
niom  Dominus  dominantium  est  et  Rex  regum  (Id. 
XVII,  14).  Quapropter  secundum  vos,duo  suntreges 
regum  et  domini  dominantium  :  et  contra  voa  est, 
si  de  Patre  tantum  ait  Apostolus,  Beaius  et  solus 
potenSy  Rex  regum  et  Dominus  dominantium.  Verum 
autem  secundum  rectam  fldem  ipsa  Trinitas  unas 
est  Deus,  beatus  et  solus  potens^  Rex  regum  etDomi- 
nus  dominatium  qui  solus  habet  immortalitemfet  tu- 
cem  habitiiat  inaccessibilem.Ei  quomodo  eni  vernm, 
Aecedite  ad  eum,  et  illuminamini  (Psat.  xxxin,  6) ; 
nisi  quia  hoc  nemo  potest,  si  de  se  quisque  prs- 
sumpserit,  sed  si  ipse  donaverit  ?  Immortalitatem 
autem  Deus  habere  dicitur  solus,  quia  est  imma- 
tabilis  solus.  In  omni  enim  mutabili  natura  non- 
nuila  mors  est  ipsa  mutatio,  quia  fecit  aliquid  in 
ea  non  esse  quotl  erat.  Proinde  et  ipsa  anima  huma- 
na,  qucp  propterea  dioitur  immortalis,  quoniam 
qualitercumque  secundum  modum  suum  nun- 
quam  desinit  vivereyhabet  tamen  pro  ipso  suo  mo- 
do  quamdam  mortem  suam  :  quia  si  Juste  vivebat 
et  peccat,moritar  justitiae ;  si  peccatrix  erat  et  jnsti- 
ficatur,  moritur  peccato  :  ut  alias  ejus  mutationes 
taceam,de  quibus  longum  est  disputare.  Et  creatu- 
rarum  natura  coBlestium  mori  potuit,  quia  peccare 
potuit :  nam  etAngeli  peccaverunt,et  demones  facti 
8unt,  quorum  est  diabolus  princeps.  Et  qui  non  pec- 
caverunt,peccare  potuerunt.Et  cuicumquecreatur» 
rationali  prsstatur  ut  peccare  non  possit,non  est  hoo 
naturflB  propriffi,sed  Dei  grati».  Ac  per  hoo  solua  Deus 
habet  immortalitatem,qui  non  c^jusquam  gratia,Bed 
natura  8ua,neo  potuit,  nec  potest  aliqua  conversione 
mutari,  nec  potuit  nec  poterit  aliqua  mutatione  pec- 
care.  Quem  secundum  naturam  qua  Deus  tatfnemo 
hominum  vidit,nec  videre  potest :  sed  poterit  aliquan- 
do,si  ad  illum  numerum  hominum  pertinet,  de  qui- 
bus  dictum  est,  BeaH  mundo  corde^  quoniam^  ipsi 
Deum  videbunt  (Matth.  v,  8).  Gui  Deo,id  est  Patri  et 
Filio  et  Spiritui  8ancto,qu8B  Trinitas  unus  est  DeoBi 
honor  et  gloria  in  sscula  sfficulorum.  Amen. 

3.  Absit  autem  ut  quomodo  putas,  ideo  sit  Pater 
potentior  Filio,  quia  creatorem  genuit  Pater,Fiiia8 
autem  non  genuit  creatorem.  Neque  enim  non  po- 
tuit  (a),  sed  non  oportuit,  Immoderata  enim  easet 
divina  geaeratio,si  genitus  Filius  nepotem  gigneret 
Patri  :  quia  et  ipse  nepos,nisi  avo  suo  pronepotem 
gigneret,  secundum  vestram  mirabilem  sapientiam 
impotens  diceretur.  Similiter  etiam  ille  si  nepotem 
non  gigneret  avo  suo,  et  pronepotem  proavo  sao, 
non  a  nobia  appellaretur  omnipotens:nec  impleretur 
generationis  series,si  semper  alter  ex  aitero  nasce- 

{a)  Plerique  ae  melioris  noto  Uu.iNeque  enim  poHiit, 
Attamen  lla^ter  Sent.  in  1,  dist.  7,  cilai.  Nc^ne  emm 
non  potuit :  id  ett,  non  ex  impotentia  Filii,  ted  ex  rei 
natora  venit  ut  Filius  non  ffeneret  NtK|ae  cogimar  in- 
teUigere,  Fiiium,  potaiste  aliam  generare  filiam,  qood 
AaguBtioum  ezistunasBe  credit  Petavias  in  lilk  7  llieo- 
log:  dogm.  de  Trinltate.  oap.  13»  n.  6. 


■  i\i^-*j 


769 


LIBBR  SEGUNDUS. 


770 


retur ;  neo  eam  perficeret  ullus,  ei  non  surflceret 
unus.  Omnipotens  itaque  omnipotentem  genuit  Fi- 
lium  ;  quoniam  quxcumque  Pater  facit,  hxc  ei  Fi- 
lius  similiter  facitSlUum  quippe  ipsum  genuit  uti- 
que  Patris  natura,  non  fcit. 

CAPUT  XIII.  —  1.  In  illo  etiam  testimonio,  ubi 
ait  Apostolus,  Soli  sapienti  Deo ;  non  dissimilis  er-> 
ror  est  vester  :  sed  quod  vobis  respondimus  de  po- 
tentia,hoo  etiam  de  sapientia  respondemus.Si  enim 
dixisset  Apo8toIus,Soli  sapienti  Patri ;  nec  sic  inde 
Filium  separaret.Num  enim  quia  in  Apocalypsi  de 
Filio  \e%\i\ivfiahens  namen  scripium^  quod  nemo  scii 
nisi  ipse  (Apoc,  xix,  12) ;  ideo  Pater  nescit  hoc  no- 
men,a  quo  est  inseparabilis  Filius  ?  Sicut  ergo  scit 
et  Pater  quod  nemo  scire  dictas  est  nisi  Filius, 
quia  inseparabiles  sunt:  sic  etiam  si  dictum  esset, 
Soii  sapienti  Patri:simul  inteliiG:!  deberet  etPilius, 
quia  inseparabiles  sunt.  Gum  vero  non  sit  dictum, 
Soli  sapienti  Patri  ;  sed  Soli  sapienti  Deo;  et  Deus 
unus  sit  ipsa  Trinitas  :  multo  est  facilior  nobis 
hujus  solutio  qusstionis  ;  ut  sic  intelligarous  so- 
lum  Deum  sapientem^sicut  intelleximus  solum  po- 
tentem,  id  est,  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanc- 
tum»  qui  est  unus  et  solus  Deus,  cui  soli  servire 
jussi  sumus  :  ne  male  inteliigentes,  vel  potius  non 
intelligentes,  contra  hoc  prsceptum  facere  videa- 
mur,  quia  et  Domino  Ghristo  ea  que  Deo  debetur 
servitute  servimus.Non  enim  dictum  est,Dominum 
Oeum  tuum  Patrem  adorabis,  etilli  plus  servies; 
ut  servire  permitteremur  et  Filio^plus  tamen  Patri 
tanquam  majori,  minus  autem  Filio  tanquam  mi- 
nori  Deo  :  sed  dictum  est,  Dominum  Deum  tuum 
adorabis,  et  ilii  soli  servies  {DetU.  vi,  13) ;  soli  scili- 
cet  omnipotenti,  soli  sapienti  Deo ;  ut  vos  repelle- 
remini,  qui  nolentes  accipere  unum  solum  Deum 
Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum,  et  dicentes 
unumDominum  Deum^cui  soli  serviendum  est,non 
esae  nisi  Deum  Patrem,  et  tamen  etiam  Filium 
Deum  et  Oominum  coDfitentes  ;  apertissime  duos 
deos  et  dominos,mii^orem  unum,minorem  alterum 
dicitis :  et  reos  vos,  secundum  errorem  vestrum, 
prscepti  hujus  violati  esse  monstratis,  quia  non 
solum  migorl,verum  etiam  minori,  ea  quee  Domino 
Deo  debetur  servitute  servitis. 

2.  Ubi  autem  dixit  Apostolus,  Soli  sapienti  Deo , 
cum  scriberet  ad  Romanos,  in  fine  Epistole  sic  lo- 
quitur  :  Ei  autem  qui  potens  esi^inquii^vos  c-onfirmare 
tecundumEvangelium  meum^et  prxconium  Jesu  Chri" 
stt;secundum  revelaiionem  mysterii  temporibussetemis 
tadttt  manifestaii  autem  nuncper  Scripturam  Prophe- 
tarum  ;  secundum  praeceptum  xterni  Dei,  in  obedien* 
tiam  fidei  in  omnes  gentes  cogniti ;  soli  mpienti  Deo 
per  Jesum  Chnstum,  cui  gloria  in  sxcuta  sxculorum 
(Rom,  XVI,  25-27).  Hoc  est,  Ei  qui  potens  est  vos 
confirmare,soli  sapienti  Deo  gloria  in  sxcuta  saeculo» 
rufit.Quod  autem  interpositum  est,  per  Jesum  Chri' 
stumfuimm  soli  sapientiDeo  per  Jesum  Ghristum 
accipi  debeal,  ut  scilicet  solus  DeussapiensperJe- 
snm  Ghristnm  Bapiens  esse  inteIligatur,non  partici- 
pand0|8ed  gignendo  sapientiam,  quod  est  Qiristas 


Jesus  ;  an  vero  non  per  Jesum  Christum  sapienti, 
sed  per  Jesum  Christum  gloria  Deo  soli  sapienti| 
videtur  ambiguum.  Sed  quis  audeat  dicere  per  Je- 
sum  Ghristum  fieri  ut  sit  sapiens  Deus  Pater;  cum 
secundum  substantiam  suam  non  dubitandum  sit 
eum  esse  sapientem,  potiusque  sit  substantia  Filii 
per  gignentem  Patrem,  quam  substantia  Patris  per 
genitum  Filium  ?  Restat  ergo  ut  soli  sapienti  Deo 
gloria  sit  per  Jesum  Christum,  hoc  est,  clara  cum 
laude  notilia,qua  innotuit  gentibus  Deus  Trinitas  : 
ideo  per  Jesum  Ghristum,quia,ut  alia  taceam,  ipse 
prscepit  baptizari  gentes  in  nomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus  sancti  (lfa/(A.  xxviii,  19) ;  ubi  praecipue 
commendata  est  hujus  individue  gloria  Trinitatis* 
Deus  itaque,  quod  est  ipsa  Trinitas,propterea  solus 
sapiens  recte  dicitur.quiasolussecundumsubstan- 
tiam  suam  sapiens  est:  non  secundum  accidentem 
vel  accedentem  participationem  sapienti»,  sicut  sa- 
piens  est  rationalis  quaBcumquecreatura.Quod  vero 
additum  est,  cui,  ut  diceretur^cui  gloria ;  cum  suf- 
ficeret  si  dictum  esset,Ei  autem  gloria  :  inusitatam 
nostr»  lingus  indicat  locutioncm  ;  non  sensum 
quem  requiramas,vel  de  quo  ambigamu8,insinuat. 
Quid  enim  sensui  deperit,  si  dicatur,  Ei  gloria,  cui 
per  Ghristum  gloria  ?  Hoo  est  namque  per  Jesum 
Christum  cui  gloria ;  quod  est,cui  per  Jesum  ChriB- 
tum  gloria.Sed  horum  alter  inusitatus,  alter  usita- 
tus  est  ordo  verborum. 

GAPUT  XIV.  -~  1.  Queris  a  me,  Si  de  substantia 
Patris  esl  Filius.desubstantiaPatrisestetiamSpirilus 
sanctus ;  cur  unus  Filius  sit,  et  alius  non  sit  fUius. 
Ecce  respondeo,  sive  capiaeT,  sive  non  capias.  Do 
Patre  est  Filius,  de  Patre  est  Spiritus  sanctus  ;  sed 
ille  genitus,  iste  procedens  :  ideo  ille  Filius  est  Pa- 
tris,de  quo  est  genitus ;  iste  autem  Spiritus  utrius* 
que,quoniam  de  utroque  procedit.Sed  ideo  cum  de 
illo  Filius  loqueretur,  ait,  De  Patre  procedit  (Joan. 
xv,26) ;  quoniam  Pater  processionis  ejus  est  auotor, 
qui  talem  Fiiium  genuit,  et  gignendo  ei  dedit  ut 
etiam  de  ipso  procederetSpiritus  sanctus.Nam  nisi 
procederet  et  de  ipso,nondiceretdiscipulis,i4cdpite 
Spiritum  jaiK^um ;  eumque  insufflando  daret  (/d. 
xx,22),ut  a  se  quoque  procedere  significans,  aperte 
ostenderet  flando,quod  spirando  dabat  ocoulte.Quia 
ergo  81  nasceretur,non  taDtumdePatre,nectantum 
de  Filio,  sed  de  ambobus  utique  nasceretur ;  sine 
dubio  filius  dicoretur  amborum.  Ac  per  hoc  quia 
filius  amborum  nullo  modo  est,  non  oportuit  nasoi 
eum  de  ambobus.  Amborum  est  ergo  8piritus,pro- 
cedendo  de  ambobus.Quid  autem  internascietpro- 
cedere  intersit,deillaexcellentissimanatura  loquens 
explicare  quis  potest  ?  Non  omne  quod  procedit  na« 
soitur,qua]nvis  omne  procedat  quod  nascitur;  siont 
non  omne  quod  bipes  est  homo  est,  quamvis  bipes 
sit  omnis  qui  homo  est.HcBC  scio:  distinguereautem 
inter  illam  generationem  et  hanc  processionem  ne- 
scio,non  valeo,non  sufficio.  Ac  per  hoc  quia  et  illa 
et  ista  est  ineffabilis^sicut  propheta  de  Filio  loquens 
aiifienerationem  ejus  quis  enarrabit  (/sai.Liii,  8)  ?  ita 
de  Spiritu  sanoto  verissime  dicitar,  Prooessionem 


771 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  EPISGOPUM,  S.  AnGUSTINI 


•nj 


ejus  qui  enarrabit?  Satis  sit  ergo  nobis,  quia  non 
esta  seipsobiliuSfScd  ab  illo  de  quo  natus  est:non 
est  a  seipsoSpiritus  &anctus.scd  ab  ilio  de  quo  pro- 
6edit.  Et  quiade  utroque  procedit^sicut  jam  osten- 
dimus  :  unde  et  Spiritus  Patris  dictus  est^ubi  legi- 
tur,  Si  aulem  Spirilus  ejus  qui  suscitavit  Christum  a 
mortuiSfhabitat  in  vobis ;  et  Spiritus  Filii,  ubi  legi- 
tur,  Qui  autem  Spiriium  Christi  non  habet,  hic  non 
est  ejus  (Rom,y\iit  11,9).  Non  enim  duo  sunt  Spiritus 
sanctijtanquam  singuli  8ingulorum,unus  Patris,aU 
ter  Filii ;  sed  unus  potius  Patris  et  Filii  :  de  quo 
UQO  Spiritu  scriptum  est,  Etenim  in  Spiritu  uno  nos 
omnes  in  unum  corpus  baptizati  sumv^t  sive  Judxi^ 
sive  GrxciySive  servifSive  liberi;  et  omnes  unum  Spi- 
ritum  potavimus  (I  Cor,  xii,  13).  Et  alio  loco  :  Unum 
corpus  et  unus  Spiritus  (Ephes,  iv,  4). 

2.  Quid  ergo  haec  Trinitas^nisi  unius  ejusdemque 
Bubstantiffi  est  ?  Quandoquidem  non  de  aliqua  ma-- 
teria  vel  de  nihiloe8tFilius,sed  de  quoest  genitus: 
itemque  Spiritus  sanctus  non  de  aliqua  materia, 
vel  de  nihilo,sed  inde  est  unde  procedit.Vos  autem 
nec  Filium  de  Patris  subslantia  genilum  vultis,  et 
tamen  eum  nec  ex  nihilo,nec  ex  aliqua  materia,sed 
ex  Patre  esse  conceditis.  Nec  videtis  quam  necesse 
sit,  ut  qui  non  est  ex  nihilo,  non  est  ex  aliqua  re 
alia^sed  ex  Deo,nisi  ex  Dei  substantia  esse  non  pos- 
sit,  et  hoo  esse  quod  Deus  est  de  quo  est,  faoc  est, 
Deus  de  Deo.Quocirca  Deus  de  Deo  natus,quia  non 
aliud  prius  fuit,  sed  natura  coaBterna  de  Deo  est, 
non  est  aliud  quam  est  ille  de  quo  est,  hoc  est, 
unius  ejusdemque  nature^  vel  uniuQ  ejusdemque 
substanti».  Quod  cum  auditis,  quale  cor  habeatis 
ignoro,quiputatis  nos  sic  Filium  dioere  natum  esse 
de  Patre,  quomodo  nascuntur  de  corporibus  corpo- 
ra  :  et  quoniam  corruptibiliter  ista  nascuntur,  ac- 
cusatis  nos  tanquam  generationi  Unigeniti,  quaB  de 
Patre  est,  corporaiem  passionem  corruptionemque 
tribuamus.  Carnalibus  quippe  cogitationibus  pleni 
substantiam  Dei  de  se  fusa  gignere  posse  Filium 
non  putatis,nisihocpatiatur  quodsubstantiaquan- 
do  gignit  patiturcarnis.Errati8,non  scientes  Scrip- 
turas,neque  virtutem  Dei  (McUth.xxu,  29).  Quando 
legitis,[/^  simus  in  vero  Filio  ejus  Jesu  Christo{lJoan, 
V,  20) ;  verum  Dei  Filium  cogitate.  Hunc  autem  Fi- 
lium  nullo  modo  verum  Dei  Filium  cogitatis,  sl 
eum  natum  esse  de  substantia  Patris  negatis.Num 
enim  jam  erat  hominis  filius,et  Deo  donante  factus 
est  Dei  filius ;  ex  Deo  quidem  natus,8ed  gratia,non 
natura?  An  forte  etsi  non  hominisfilius,tamen  ali- 
qua  jam  erat  qualiscumque  creatura,  et  in  Dei  fi- 
lium,  Deo  mutante,  conversa  est  ?  Si  nihil  horum, 
ergo  aut  de  nihiio  aut  de  aliqua  substantia  natus 
est.  Sed  ne  crederemus  de  nihilo  esse  Dei  Filium 
voB  putare,  jam  nos  ab  ista  sollicitudine  liberasti  : 
affirmasti  enim  non  vos  dicere,  de  nihilo  esse  Dei 
Filium.De  aliqua  ergo  substantia  est.Si  non  de  Pa- 
tris  :  de  qua  ?  Dicite.  Sed  non  invenitls.  Jam  igitur 
unigenitum  Dei  Filium  Jesum  Christum  Dominum 
nostrum  de  Patris  esse  substantia  non  tob  nobis- 
cum  pigeat  conflteri. 


3.  Pater  ergo  et  Filius  unius  sunt  ejusdemque 
Bubstantis.Hoc  estillud  Homou8ion,quod  in  conci- 
lio  Nicasno  adversus  hffireticos  Arianos  a  catholiciB 
Patribus  veritatis  auctorllate  et  auctoritatis  veri- 
tate  (irmatum  est :  quod  postea  in  concilio  Arimi- 
nensi,  propter  novitatem  verbi  minns  quam  opor- 
tuit  intellectum,  quod  tamen  *  (ides  antiqua  pepe- 
rerat,  multis  paucorum  fraudo  deceptis,  hseretica 
impietas  sub  hsretico  imperatore  Constantio  labe- 
factare  tentavit.Sed  post  non  longumtempus  liber- 
tate  fidei  catholic®  prsvalente,posteaquam  vis  ver- 
bi,sicut  debuit,  intellecta  est,  Homousion  illud  ca- 
thoHcs  fldei  sanitate  longe  lateque  defensum  est. 
Quid  est  enim  Homousion,  nisi  unius  ejusdemqae 
Bubstantiae  ?  Quid  est,  inquam,  Homousion,  nisi, 
Ego  et  Pater  ur.um  sumus  (Joan,  x,  30)  ?  Sed  nuao 
nec  ego  Nicsnum,  nec  tu  debes  Ariminense  tan- 
quam  praejudicalurus  proferre  concilium.  Nec  ego 
hujus  auctoritate,  ncc  tu  illius  detineris  :  Scriptu- 
rarum  auctoritatibus,non  quorumque  propnis,  sed 
utrisque  communibus  testibus,  res  cum  re,  caQsa 
cum  causa,ratio  cum  ratione  concertet.  Utrique  le- 
gimus,  Vt  simus  in  vero  Filio  ejus  Jesu  Chrisio ;  ipse 
est  verus  Deus  et  vita  seterna. Uirique  tanti  ponderia 
molibus  cedamus.  Dic  ergo  nobis,utrum  iste  veras 
Dei  Filius,ab  eis  qui  gratia  filii  sunt  hujus  nominis 
quadam  proprietate  discretus,  de  nulla  Bubatantia 
sit,  an  de  aliqua.  Non  dieo^  inquis,  de  nutla,  ne  de 
nihilo  dicam,  Ergo  de  aliqua  est :  qusro,  de  qua  ? 
Si  non  de  Patris,aliam  qusre.Si  aliam  non  invenis, 
quia  omnino  non  invenis;Patris  agoosce,et  Filiam 
cum  Patre  Homousiou  confitere.  Caro  de  carne 
nascitur,filiuB  carnis  de  Bubstantia  carnis  nasciiur. 
Corruptionem  de  medio  toUite,  passiones  carnaleB 
a  lumine  mentis  abjicite,  et  invisibilia  Dei,  per  ea 
qu8B  facta  sunt,  intellecta  conspicite  (Rom,  i,  20). 
Cred)teCreatorem,qui  dedit  carni  carnem  gignere, 
qui  dedit  parentibus  veros  carnis  filios  de  carnis 
substantia  geuerare,  ac  sic  filios  cum  parentibus 
unius  esse  substantiae,  multo  magis  potuisse  veruin 
gignere  Filium  de  sua  substantia,  et  unam  cum 
vero  Filio  habere  substantiam,  manente  incorrup- 
tione  spirituali^  et  longiBsime  binc  aliena  corrup- 
tione  carnali. 

4.  Nam  de  anima  quid  dixeris,  nescio.Verba  enim 
tua  8unt,ubi  dicis :  Nec  enim  ad  animse  ingenuitatem 
comparatis  tantamiltammagnificentiamySed  adfragili' 
tatem  corporis.l^e  corpore  utique,\nqmQ,nascitur  caro, 
corporalis  filius :  non  tameade  anima  anima  nascitw. 
Post  istam  quasi  definitionem  tuam,rur8UB  affirmas 
animam  filios  generare.  Adjungis  enim,  et  dicis  :  Si 
ergonostra  animaincorruptibiliter generol  et  impasd' 
(nliter,nuliam  sentiens  diminutionem,non  inquinaiiO'' 
nem  aliquam ;  sed  legitime  secmdum  jura  divina  ge- 
nerat  fitiumt  sapientia  consensum  '  accommodans 
corpori,ipsa  integra  manet :  quanto  magis  omnipotens 

1  MaB.,minus  quam  potuit  intelieeiam,quam  /amen,eic 

*  Editio  Erasmifhic  et  supra  in  collatiooe  cum  Mazimi- 

no, generatum  filium,  sapientium  consentu,  accommodsms 

eorpon.MiauA  recte.Lov.conBtanter,#^  safnentia,6td  par- 

ticola,  et,  abest  a  Mst. 


773 


LIBER  SECUNDUS. 


774 


Deus  ?  Et  paulo  post  diois  :  Quanto  magis  Deu$  Paler 

incorruptibilis  incorruptibiliter  genuit  Filium  .^  Jam 

Bupra  dixi,  nescire  me  quid  volueris  de  anima  intcl- 

ligi,  de  qua  prius  dixisti  quod  non  nascatur  anima 

de  anlma,  et  postea,  quod  anima  incorruptibiliter 

gignat  filium,  si  animam  gignit,  quomodo  non  nas- 

citur  anima  de  anima?  Si  carnem,  tu  videris  quo- 

modo  sit  oaro  verus  anims  fliius.  Ghristus  enim, 

propter  quem  putasti  hanc  adhibendam  similtudi- 

nem^verusestDei  Filius.  Si  autem  incorruptibiliter 

gignere  animam  fllium  sicaccipivoluisti,quomodo 

ait  Apostolus,  In  Christo  enim  Jesu  per  Evangelium 

ego  vos  genui  (I  Cor,  iv,  15);  cur  non  attendis,quod 

jam   erant  illsB  animsB  in  vetere    vita,  quas  per 

Evangelium   renovando  Apostolus  genuit  ?   Ver- 

bum  autem  Dei  Deus  unigenitus  Filius,  sicut  jam 

disputavimus,  oon   prius  aliquid  fuit,  et  renova- 

tione  est  generatus  a  Patre  sed  cum  Patre  semper 

fuit;  sicut  est  semper  atque  erit  mirabili   atque 

InefTabili  modo  genitus  ab  eeterno  coaeternus.  Sed 

ai  ob  hoointroduxistis  hanc  dissimilem  similitudi- 

nem,  ut  assereres  Dcum  Patrem  incorruptibiliter 

genuisse:  noli  laborare;  confiteor  omnino  incorru- 

ptibilitergenuisse  Deum  Patrem  sed  quod  est  ipse 

gennisBe.  Iterum  enim  dico  hic,  quod  vobis  seepe 

dicendum  est  :  Aut  de  aliqua  substantia  natus  est 

Dei  Filius  aut  de  nulla.  Si  de  nulla,  ergo  de  nihilo; 

quod  Tos   nos  dicere  jam  tenemus.  Si  aliqua,  nec 

tamen  de  Patris,  non  verus  est  Filius.  Si  de  Patris, 

unius  ejusdemque  substantise  sunt  Pater  et  Fiiius. 

Quomodo  autem  nihil  Filio  subtraxit,  ut  dicis,  si 

(yosdem  substantiflB  est,  et  tamen  mino  est  neo  si- 

cot  infans  crecere  potest? 

5.  Jam  vero  de  immortalitateDei,quianonPatrem, 
eed  Deum  qui  et  Pater  est  et  Filius  et  Spiritus  san- 
ctusysolum  habere  immortalitatem  dixit  Apostolus, 
Batis  superius  dlsputavi^quando  ipsum  apostolicum 
teBiimooium  et  posuitotum,  et  exposui. 

6.  Displicet  tibi,  quod  eequalem  Patri  asserimus 

Filium :  quasi  possit  esse  insequalis,  qui  verus  est 

Pilius,  non  natus  ex  tempore,  sed  gignenti  coseter- 

nue,  sicut  splendor  ab  igne  genitus  gignenti  mani- 

festatur  aequaevus.  Sed  habet,  inquis,  Dei  Filiusau- 

^toretn  Patrem  Si  propterea  Deum  Patrem  Deo  Fi- 

lio  dicis  auctorem,  quia  ille  genuit,  genitus   est 

iste;  quia  iste  de  illo  est,  non  ille  de  isto ;  fateor  et 

concedo.  Si  autem  per  nomen   auctoris  minorem 

^is  facere  Filium  Patremque  majorem,  nec  ejus- 

dem  BubBtantiieFilium  cujus  est  Pater ;  detestabor 

«t  respuam  :  quia  et  filius  hominis,in  quantum  est 

filius,  habet  auctorem  de  quo  natus  est,  patrem  ; 

nec  tamen  ideo  non  est  ejusdem  substantis  cujus 

est  pater;  et  quod  iste  minor,  major  est  ille,  po- 

test  tamen  ad  formam  patris  valentiamque  perve- 

nire  crescendo,  in  qua  patrem  propterea  non  omni 

modo  invenit  talem,  quia  et   ille  defecit  seoes- 

ceodo.  Sio  eoim  necesse  est  varietur  aetate  morta- 

liiaSy  obi  temporalis  est,  non  sterna  nativitas.  Non 

antemiUasio  estyobi  neccrescit  Filius,  nec  eene- 

loit  Pater.Etideo  amborum  non  impar  est  «tas^qoia 


ubi  est  aetornitai,  non  est  aetas:  ideo  forma  non  im- 

par  amborum;  quoniam  verus  Filius,  qui  non  ut  au- 

geretur  est  natus,  ne  renameret  degener^  sequalis 

estnatus.Sit  ergo  nativitate  huraanalonge  melior  et 

excellentior  divina  nativitasJncorruptibili;et  invio- 

labili  generatione  :  non  tamen  sit  deterior,  diversi- 

tate  naturae. 

7.  Sed  vitam  Filius,  inquit,  accepit  a  Patre,  Acce- 

pit  sicut  genitus  a  gignente.  Omnia,  inquit,  qum  ha^ 

bet  Pater^  mea  sunt  (Joan  xvi,  15).  Orania  ergo  quo 

habet  Pater,  dedit  ille  gignendo,  accepit  iste  na- 

scendo.Nec  dando  ille  amisitquod  habuit ;  neoiste 

cum  esset  et  non  haberetaccepit :  ?ed  sicut  illeper- 

mansit  habens  omnia,  cum  ea  quae  habet  Filio  de- 

derit  omnia  ;  sio  iste  nunquam  fuit  sine  omnibus, 

quae  non  egendo,  sed  nascendo  accepit  ut  Filius  : 

quia  nunquam  potuit   esse  non  natus,  et  ea  sine 

quibus  non   est  natus,  et  est  immutabilis  natus, 

semper  habuit,  quia  semper  est  natus.Si  enim  ali- 

quid  eorum  quae  habet  Pater  non  dedit  Filio,  fal- 

sum  est  quod  ait  Filius  :  Omnia  quse  habet  Pater^ 

mea  sunt.  Sed  quia  verum  est  prorsus  omnia  quo 

habet  Pater,  dedit,  ut  diximus,  ille  gignendo,  ac- 

cepit  iste  nascendo.  Ac  per  hoo  dedit  ille  vitam, 

quia  genuit  vitam ;  accipit   iste  vitam,  quia   nalus 

est  vita :  si  minor,  si  decolor^  si  diversa,  non  ergo 

quam  Pater  habuit  hanc  dedit  Filio.  Lt  quomodo 

verum  est,  Omnia  quae  habet  Pater^  mea  suntt  Sed 

quis  audeat  dicere,  Verum  non  est  quod  Veritas 

dixil?  Quapropter  sicut  habet  Patcr  vitam  in  semet- 

ipso^  sic  dedit  et  Filio  vitam  habere  in  semetipso  (Id. 

v,26).  Sicuthabet  dedit,  quod  habet  dedit,  qualem 

habet,  talem  dedit;  quantam  habet,  tantam  dedit. 

Omniffi  quae  habet  Pater,Filii  sunt.Non  ergo  aliquid 

minus  quam  Pater  habet   Filio  dedit ;  nec  ami- 

sit  Pater  vitam    quam   Filio  dedit.  Vivendo  enim 

tenuit,  quam  gignendo  dedit.  Vita  est  autem  ipie 

Pater,  vita  est  ipse  Filius.  Et  ille  quippe  et  iste  id 

habet  quod  et  ipse' :  sed  ille  de  nullo  vita,  iste  vita 

de  vita ;  sed  talis  qualis  illa,  tanta  quanta  illa,  hoc 

oranimo  quod  illa;  quia  verus  est  Filius,  quia  per- 

fectusest  Filius,  quia  non  est  dcgener  ab  uno  Deo 

Patre  Deus  unicus  Filius,  Patri  ergo  aequalis  est  Fi- 

lius.  Quidquideum  (iicis  a  Patreaccepisse,  fatemur 

et  nos:  prorsus  Pater  dcdit,  Filiusaccepit.  Sed  oum 

Pater  omnia  quae  habet  gignendo  dedit,  aequalem 

utique  genuit,quoniam  nihil  minus  dedit.  Quomodo 

ergo  tu  dicis,quia  illededit,  illeaccepit,ideosqua- 

lem  Filium  Patri  non  esse  :  cum  eum  cui  data  sunt 

omnia  et  ipsam  ffiquaiilatem  videas  acoepisse?  Sri« 

ptum  est  quidem.  Beatum  est  magis  dare quamacci' 

pere  (Act.xx^  35)  :  sed  in  hac  vita  ubi  est  inopia, 

qua  utique   melior  est  copia,  Melius  enim  est  ha- 

bere,  quam  egere;  et  melius  est  donare,  quam  ac- 

cipere';  erogare,  quam  mendicare.  Ubi  autem  qui 

dedit,  gignendo  dedit ;  et  qui  accepit,  nascendo  ao- 

cepit:  non  inopi  subventum  est,  sed  ipsa  copia  ge- 

nerata  est.  Nec  potest  qui  accepit  ei  qui  dedit  esse 

i  Editi,  diseolor.  At  Mss.,  decolor, 

>  Sic  M88.  Editi  vero^  quod  est  ipse. 

s  Am.  Err  et  MBS.omiUaat^  quAft<  and-^cr^^  «r^vi"^ 


fiMT. 


775 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  EPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


inequalis,  quia  et  hoc,  accepit  ut  esset  ffiqualis.  Ni- 
bil  enim  Patre  minus  babet  ille  qui  dicit,  Omnia 
qux  habet  Pater,  mea  sunt,  yEqualii  est  igitur.  Sed 
quia  semetipsum  exinanivit^  formam  servi  acdpient^ 
non  formam  Dei  perdens  ;  ita  factus  est  in  eadem 
servi  forma  obediens  usque  ad  mortem  crucit  {Phi' 
lipp.  II,  7,  8)yin  qua  paulo  minus  minoratus  estab 
Angelis  {Psal,  viii,  6),  ut  Patri  in  forma  Dei  mane- 
ret  squalis  :  quia  non  est  fornQa  illa  mutabiiis. 

8.  Quid  itaque  mirum  est,  si  ea  quao  commemo- 
ras,  dicit,  Ego  quas  placita  sunt  Patri,  facio  semper 
{Joan,  VIII,  29) :  et  ad  monumentum  Lazari,  Pater, 
gratias  ago  tibi,  quia  audisti  me;  et  ego  sciebamquia 
semper  ine  audis,  sed  propter  eos  qui  eircumslant 
dixi,  ut  credant  guia  tu  me  misisti  {Id.  xi,  41,  42) :  et 
iterum,  Me  oportet  operari  opera  ejus  qui  me  misit 
{Id,  IX,  4) :  et  antequam  panes  frangeret,  prius  Pa- 
tri  gratias  egit  {Matth.  xxvi,  26;  Mare,\iufi,et  Joan. 
VI,  11)?  Si  his  atque  hujnsmodi  testimoniis  id  os- 
tendere  voluisses,  quod  in  forraaservi  Filiusminor 
est  Patre,  et  inipsa  forma  Dei  iste  de  illo  non  ille 
de  isto  est;  quod  saepe  signiOcans,  multa  ita  dicit, 
ut  eum  non  intclligentes  etiam  in  ipsa  divinitate 
arbitrentur  minorem :  sic  teneres  rectam  regulam 
fidei,  ut  non  contradiceres  veritaii ;  nec  per  talia 
testimonia  oppugnares  Evangelium,  sed  doceres. 
Qus  sunt  enim  placitaPatri8,qufle  non  sunt  et  Filii? 
autundepotest  facere  Filius,  nisi  quas  piacita  sunt 
Patris,  a  quo  habet  omnia  in  quibus  aequalis  est 
Patri?  Quomodonon  gratias  agit  Patri  de  quo  est, 
praesertim  in  forma  servi,  in  qua  illo  minor  est? 
Quomodo  non  Patrem  rogat  uthomo,  qui  cum  Pa« 
treexaudit  ut  Deus?  Quis  autem  christianusignorat 
quod  Pater  miserit^missusque  sit  Filius?  Non  enim 
genitorem  ab  eo  quem  genuit,  sed  genitum  a  geni- 
ore  mitti  oportebat :  verum  bec  nonest  inaequalitas 
Bubstantiffi^sed  ordo  natures ;  non  quod  alter  prior 
esset  altero,  sed  quod  alter  esset  ex  altero.  Opor- 
tebat  ergo,  operari  eum  qui  missus  est  opera  ejus 
a  quo  missus  est :  et  qus  sunt  operaPatris,qu89  non 
Bunt  et  Filii;  cum  dicat  idem  Filius,  Qusecumque 
Pater  facit^  hsec  et  Fitius  similiter  facit  {Joan,  v,  19)? 
Operatamen  Patris  essedicit:  nonenim  obliviscitur 
a  quo  sit;  a  Patre  quippe  illi  estutoperator  talium 
operum  sit.  Haec  autem  vos  ita  intelligitis,  ut  hino 
ef iam  putetis  Patrem  Filio  esse  majorem,  quia  dixit 
passerem  non  cadere  in  terram  sine  Patris  voluntate 
{Matth,  x,29);  quasi  cadat  sine  voluntate  Filii.  An 
usque  adeo  minorem  vultisFihum,  ut  non  habeat  in 
potestate  nec  passeresTSedsinon  vultishuicregulffi 
acquiescere,  ut  ubicumque  legeritis  in  aucloritate 
divinorum  eloquiorum,  quo^  minor  Patre  Filius  vi- 
deaturo8tendi,autex  forma  servi  dictum  accipiatie 
in  qua  vere  minor  est  Patre ;  aut  ideo  dictum,  quo 
nondemonstretur  major  vcl  minor  ullus  esse  altero, 
sed  demonstretur  esse  alter  ex  altero :  si  huic,  in- 
quam,rectissim8e  regulae  non  vultisacquisscere^certe 
tamen  verum  Dei  Filiu  m  nulla  ratione  dicetis,  si  non 
fltjusdem  substantiffi.cujusPater  est,eum  essedica- 
Ub,  Ut  enimhumanum  aliquid  dicam  propter  inflr- 


776 

mitatem  carnalium  :  cum  homines  duo  sunt,  pater 
et  Olius,  sit  obediens  sit  patri  Olius,  et  aliqua  exis- 
tente  causa  roget  patrem,gratia8  agat  Patri, aliquo 
denique  mittatur  a  patre,  ubi  se  dicat  non  veniasa 
facere  voluntatem  suam,  sed  ejus  a  quo  missus 
est;  numquid  hinc  ostenditur  non  cjusdem  oujns 
pater  esse  substanti»  ?  Cur  ergo  ubi  de  Filio  Dei 
taiia  legitis,  statim  in  tantum  sacrilegium  corde 
atque  ore  proruitis,  ut  veri  Filii  Dei  unam  eam- 
demque  cum  Patre  substantiam  non  esse  credatis 
atque  dicatis? 

9.  Quid  quod  etiam  illud  commemorandum  pu- 

tasti,  quod  manifestissime  nt  homo  loquitur :  Po- 

testatem  habeo  ponendi  animam  meam,  tt  potestatem 

habeo  iterum  sumendi  eam,  Hoc  enim  prseceptum  ac^ 

cepi  a  Patre  meo?  Quid  hoc  adjuvat  oausam  tuam  ? 

Numquid  enim  aliud  dixit,  nisi,  Potestatem  habeo 

moriendi  et  resurgendi?  Quod  itaque  ait,iV^o  eam 

tollit  a  me,  sed  ego  eam  pono  a  me^  et  iterum  sumo 

eam{Joan,Xf  18);  quid  inlelligi  voluit,  nisi  se  non 

fuisse  morilurum,  nisi  ipse  voluisset?  Numqnid  ta- 

men  nisi  homo  esset  mori  et  resurgere  potuisset? 

Sio  autem  introduxisti  hoc  testimonium,  ut  praelo- 

quereris,  dicens,  Hic  sane  et  de  sua  potestaie  quam  a 

Patre  accepit  dicebaty  •  Potestatem  habeo  panendt 

animam  meam,  et  potestatem  habeo  iterum  sumen- 

di  eam :  »  tanquam  si  homo  non  esset,  positurus 

esset  animam.  Ut  homo  ergo,  non  ut  Deus,  acoe- 

pit  hanc  potestatem :  quamvis  non  dixerit,  Hanc 

potestatem;  sed,  hoc  prxceptum  aceepia  Patremeo. 

Quis  autem  nesciat  aliud  esse  prsceptum,  aliud 

potestatem?  Roc  enim  habemus  in  potestate,  quod 

cum  volumus  possumus,  Prsceptum  vero  id  nobi- 

scum  agitf  ut  quod  jam  est  in  potestate  faciamus : 

si  autem  nondum  esl  in  potestate,  oremus  nobis 

potestatemdari,ut  quod  prsceptum  est  impleamus. 

Quocirca  si  ea  qu89  aperta  sunt  velitis  attendere, 

ut  homo  acceperat  hanc  potestatem.  Sed  propter 

oontentiosos  ego  ad  utrumque  concludam :  81  ut 

homo  accepit  hanc  potestatem,  nihil  tibi  prodesee 

hoc  testimonium  et  tu  vides ;  quia  si  ex  hao  potee- 

tate  a  Patre  accepta,  minurem  Patre  Filium   vit 

probare,  nec  nos  dubitamus,  quod  in  quantum  ho* 

mo  est  Ghristus,  minor  est  Patre :  si  autem  ut 

Deum  vis   accepisse  hanc  potestamen.  gignendo 

eum  Pater  squalem  sibi,  dedit  ei  omnium  rerum 

tantam,  quanta  ipsi  Patri  est>,  potestatem.  Si  enim. 

minus  habet  in  potestate  aliquid  quam  Pater,  non 

suntejus  omniaque  habet  Pater :  sedquia  ejut  sunt, 

tantam  procul  dubio  habet  potestatem  quantaoi 

Pater.  Prseceptum  quoque  aut  ut  homo  aocepit^ 

aut  ut  Deus  :  si  ut  homo,  nuila  questio  est,  quia 

ut   homo,  est  Patre   minor ;   quia  naacendo   id 

accepit,  non   indigendo.    In   Verbo    enim   unica 

Dei  omnia  prscepta  sunt  Dei,  quae  ilie  gignens 

dedit   nacenti,    non  cum    genuisset  addidit   in* 

digenti  :  ac  per  hoc  tantum  genuit  quantus  esi 

ipse;  quia  de  seipso  genuit  verum  Filium,et  perfeo- 

tumgenuitplenitudinedivinitatiBynonperfloiendum 

A  SfM.,  qvMnltaiiptlMiut  PaMt. 


777 


LIBER  SEGUNDUS. 


778 


siatis  accessu  ^  Sed  hutnilius  a  te  qu89ro,  quare 
iilium  hominis  quemlibet  homiDem,8i  precoptum  ac~ 
cipiat  a  patre,  non  eum  dicisalterius  esse  substan- 
tis,  et  Fiiium  Dei  Deum  ob  hoc  audes  ncgare  pa- 
terno  esse  substantiae,  quia  pradceptum  accepit  a 
Patre?  Prorsus,  et  prsceptum  a  Patre  accepit,  et 
ejusdem  substantissest,  cujus  estiiiequi  dedit.  Quis 
te  contradicentem  ferat,si  ad  te  audiendum  homines 
patres  flliique  concurrant,ejusdem  utriquesubstan- 
tis ;  nec  ideo  Qlii  degeneres,  quod  ita  prscepta  eit 
dederint  patres?  Hed  forte  dicis,  patres  doctosfiliis 
indootis  dedisse  precepta.  Refer  nunc  te  ad  Dei  Fi- 
lium,deDeo  Patre  natum  Deum,  qui  utique  imper- 
fectus  est  natuB,si  praeceptumaccepit  indoctus.Quia 
vero  perfectus  est  natus,  praeceptum  dedit  ille  gi- 
gnendo.accepit  iste  nascendo.  Nunquam  euimTerus 
Dei  Filius  indoctus  fuit :  filius  autem  nunquam  non 
ftiit. 

GAPUT  XV.  —  1.  In  forma  Dei  Filium  esse  non 
negaSyet  Deo  Patri  squalem  negas,  majorern  Patris 
formam  putans  esse  quam  Filii :  tanquam  non  ha- 
buerit  Pater  unde  formam  suamcompleret  in  Filio, 
quem  de  se  ipso  genuit,  non  fecit  ex  nihilo,  non  ex 
alio.Aut  si  formam  suam  in  unico  Fiiio  plonamgi- 
gnere  potuit,nectamen  genuit  plenam,  sed  minorem; 
quid  sequalur  attendile,et  in  viam  redite,  ne  coga- 
mini  Patrem  invidum  dicere.  Dicitis  Deum  Filium, 
dicitis  Dominum;sedutduosdeos  dominosquefacia- 
ti8,conlra  Scripturam  clamantem,i4u(3ft,  Israel;  Do- 
minut  Deu8  tuuStDominus  unus  est  (Deu/.vi,  4},Quid 
aotem  in  hoc  sacrilegio  vobis  prodest,quod  Patri  da- 
tistantam  formam,quantam  nondatis  Filio?Num- 
qoid  ri  unus  major,alter  est  minor,  ideo  non  sunt 
dii  et  domini  duo  ?  Si  carere  cupitis  hoc  errore,8io 
dioita  alium  esse Patrem,alium  esse  Filium,ut tamen 
simul  ambos  nonduo8dicatis,sed  unum  Dominum 
Deum.Dicitis  regem  Filium  deregePatreuliquena- 
tum:  necintuemini  in  genero  humanoOliosregum 
etiamsi  non  suntex  regibus  reges,es8e  tamen  exho- 
minibus  homines  ;  nec  habere  potestatem  cum  pa- 
tribus  regiam,ettameneamdem  tenerenaturam.  Vos 
«utem  Filio  Dei  regisregnumcumPatrecoiiceditis, 
etnaturam  paternam  vanitateimpia  denegatis  ;eum« 
queDeo  Patri  dicitis  inffiqualem,  qui  non  rapinam^ 
'hoc  e8t,non  alienum  arbitratus  est  esse  wqualis  Deo  ; 
>sed  tamen  non  intendens  que  sua  sunt,8ed  qus  no- 
stra  8unt,  semeHpsum  exinanivit ;  non  formam  Dei 
perdens,  wdiformamiervi  accipiens^m  quacstPatri 
/acius  ohediens  usque  ad  mortem  crucis  {Philipp.  ii, 
C-8).  In  qua  formaeumnon  vultis  sic  agnoscere  Pa- 
tre  Deo  minorem,  ut  in  Dei  forma  Patri  non  negetis 
«qualem.  «  Nos,»  inquis,  «dicti  sumusfllii  gratia, 
xon  natura  hoc  nati :  ideo  unigenitus  est  Filiu8,quia 
^uod  est  secundum  divinitatis  sus  naturam,  hoc  est 
aiatus  Filius.  >  Hsc  non  tua  8olum,verum  etiam  no- 
«trasuntverba.  Gur  ergo  quem  Dei  Filium  natura 
3iion  gralia  confiteris,  ejusdem  naturs,  ci^jus  Pater 
C8t,non  esse  contendis,  nec  quid  mali  abs  te  dicatur 

*  8ic  Am.Er.et  Msi.At  Lov.,e^  perfectam  genuit  pleni^ 
^McKneiit  dinnitatit,nonperficienaam  »tatis  accessu» 

Patrol.  XLII. 


attendis  ?NonneregisDei  Filio  paternum  regnum 
auferres  tolerabilius  quam  naturam  ? 

2.  De  Spiritu  autem  sancto,  quomodo  et  ipse  de 
Deo  8it,nec  tamen  et  ipse  fiilius  sit,  quoniam  proce- 
dendo,non  nascendo  legitur  esse  de  Deo, jam  supe- 
rius.quantum  satisvisum  est.disputavi.  iVo«,inqui89 
in  Patrem  Deum  innatumj  naturam  non  accepimuSg 
Et  tanquam  rationem   reddens,  cur  Dei  Patri  non 
dicatis  esse  naturam,mox  adjungis,  etdicis,  Credi» 
mus  quod  ait  Christus,  u  Spiritus  est  Deus  »  (Joan.iv, 
24) :  quasi  Ghrislus  secundum   id   quod  Deus  est, 
non  spiritus  sit,  quem  tamen   natura  Filium  esaa 
dixisti.Non  ergo  Paterideo  naturanon  est^quiaspi- 
ritus  est.  Sed  forte  quia  natus  non  est,ideo  eum  non 
vultis  esse  naturam ;  putatis  enim  quod  a  nascendo 
naturasit  dicta.  Scitote  ergo,  quod  unaqueque  res 
esse  dicitur  per  subslantiam,  hoc  esse  utique  per 
naturam.Gerte  si  non  putatis  esse  dicendum,C|j  usdem 
Filium  cujus  Pater  est  e8senaturffi;dicitecuju8Pa« 
ter  est  esse  substantie :  ad  cansam  que  inter  nos 
agitur,  sufOcit  nobis.  Verumtamen  admonendi  estis, 
ut  intueamini  quod  ait  Apostolus,  His  quinaturanon 
funt  dii,  servitis  {Gaiai,  iv,  8) :  ubi  certe  nos  Deo 
qui  natura  est  Deus,servire  monstravit.Vosergoqni 
Deum  Patrem  non  natura  Deum  esse  creditis,  ubi 
eum  constituati8,advertite ;  etsiuUusin  vobis  pudor 
est,  erubescite.  Ecce  nos  dicimus  vobis,  non  servi'- 
mus  Deo  qui  natura  non  est  Deus  ;  ne  simus  tales, 
qualesfueruntilliquibus  dictumest,  His  qutnaiura 
non  sunt  dii,  servistis.  Vos  si  tales  esse  vultis, 
petimus  ne  velitis,  et  Deam  Patrem  natura  Deum 
esse dicatis  :  ejusque  Filium,quem  non  gratia,8ed na- 
tura  Filiumjamesse  dicitis,  ejusdem  naturecujus 
Pater  est  non  negetis,  ne  nihil  aliud  quam  Filium 
esse  verum  negetis.  Quomodo  enim  dicitis,  et  ve- 
rum  Filium  vos  profiteri,  et  Patri  similem  non  ne- 
gare,quando  eum  negatis  unius  cum  Patreesse  sub-. 
stantie  ?  Sicut  autem  verum  Filiumindicatunasub- 
8tantia,sic  non  verum  diversa  substantia.Quomodo 
autem  Filium  Patri  similem  dicitis,  cui  Patris  sub- 
stantiam  dare  non  vulti8?Nonne  similishominiest 
pictura  vel  statua,  et  tamen  filius  dici  non  potest^ 
quia  diversa  substantia  est  ?Homo  nempe  ad  Dei  si- 
militudioem  factus  est ;  tamen  quia  non  est  uniua 
ejusdemque  8ubstanti8B,non  est  verus  filius ;  et  ideo 
fitgratia  filius,  quia  non  est  natura.Si  ergo  vnltis 
Dei  Filium  verum  confiteri,priu8  illum  ac  prsBoipue 
dicite  unius  ejusdemque  8ub8tantie,ut  tanquam  ve- 
rum  Filium  et  Dei  Filium  per  omnia  similem  Patri 
esse  dicatis.Nam  quem  substantiam  putatis  habere 
diver8am,plus  eum  dissimilem  quam  similem  dicitis, 
et  omnino  verum  Filium  denegatis.  Nam  vultis  ^ 
nosse,  ad  ostendendum  verum  filium  quantum  va- 
leatuna  eademque  substantia^etiamsifiliushominiB 
homo  inquibusdam  8imilis,inquibu8damsit  disai- 
milis  patri ;  tamen  quia  cjusdem  8ubstantiaBest,ne- 
gari  verus  filius  non  potest:  et  quia  verus  est  filius, 
negari  ejusdem  substantiaB  non  potest.  Vos  autemita 


«  Sola  editio  Lov. ;  Nec  vuitis. 


^ 


779 


CONTRA  MAXIMINUM  ARUNORDM  EPISCOPDM,  S.  ADGDSTINI 


780 


dicitis  verum  Dei  Filium  Bimilem  Patri^ut  substaotisB 
velitis  esse  diversffi^per  quaro  solam  potest  filius  ve« 
rus  ostendi.Nam  duo  veri  homines  etsi  nuUuB  eorura 
filius  sit  alterius,  uniustamen  suntetejusdem  sub- 
stantias :  homo  autem  alterius,  hominis  verus  filius 
nullomodo  potestnisi  ejusdem  cumpatre  essesub- 
stantiffi,  etiamsi  non  sit  per  omnia  similis  patri. 
QaocircaverusDei  Filiuset  unius  cum  Patresubstan- 
tiae  est,  quia  verus  Filius  est ;  et  per  omnia  est  Patri 
simili8,quia  Dei  Fiiius  est.Nsque  enim  sicut  contin- 
gitinfiliishominumvelquorumcumqueanimaiium, 
itafas  est  dicere,  verum  Uei  Filium  substantis  qui- 
dem  unius  esse  cum  Patre,  sed  non  per  omnia 
similemPatri.Nicsnumigiturtenete  nobiscum  con- 
ciiium,8i  vultis  Ghristumdicere  verum  Oei  Filium. 
3.  DiversaSy  inquis,  accusamur  dicere  naluras,  Et 
quid  aliud  dicis  de  DeoPatreet  Deo  Fiiio  ?quidaliud 
dicis  ?  An  ideo  putas  ab  ista  accusatione  purgari, 
quia  continuo  subjungis  dicens  :  Hoc  scito  quod  nos 
dicimus^quodPaterspiriiusspiritumgenuitanteomnia 
sxcula^  Deus  Deum  genuit?  Hoc  quidem  dicitis,  et 
verum  dicitis :  sed  hoc  tacuisti^quodfalsumetexse- 
orabile  dicitis.  Spiritus  emm  spiritum  genuit;weTMm 
dicitis :  sed  hoc  verum  ea  intentione  vos  dicitis, 
quia  etiam  diverss  naturs  dicitur  spiritus.Nam  di- 
versffi  naturffi  sunt  Spiritus  Dei,  sive  Spiritus  Deus, 
etspiritushomini8;ettamenuterquediciturspiritus. 
Itemdiversffioaturffisuntspiritus  hominis  etspiritus 
pecoris  ;  ettamen  nihilominus  uterquespiritusdici- 
tur.Item  dicitur,Deus  Deus,etdicitur  deus  homo :  si- 
cutdictum  est,  Dii  estis  (PsaLLX}iJ.if  6).Et  sicutdalus 
est'  deus  Moyses  Pharaoni  {Exod,  vii,  1).  Et  cum 
sitDei  ethominis  diversa  8ubstantia,tamen  uterque 
appellatur  Deus.Prorsus  veraciter  arguiminiyquam- 
vis  dicatis  de  Deo  Patre  et  Deo  Filio,  Spiritus  spiri- 
tum  ^^ut<,natura8  tamendiversas  dicere :  etquam- 
vis  dicatiSf  Deum  genuit ;  etiam  sic  non  recedere 
a  diversitate  naturs,  quia  non  per  omnia  similem 
Patri  esse  dicitis  Filium.  Nam  si  per  omnia  si- 
milem  diceretis,  consequenter  inlelligeremini  quod 
eos  diceretis  etiam  unius  ejusdemque  essenatur» 
eive  substantiae.  Si  ergo  ab  boc  crimine  quod  vobis 
objicitur,  Dei  Patris  et  Dei  Filii  vos  dicere  naturas 
esse  diversas,  purgare  te  cogitas :  sicut  dlciSySpiritus 
spiritum  genuit ;  itadic,Spiritu8  ejusdemnaturffisive 
aubstantiffi  spiritum  genuit.  Item,  sicut  dicis,  Deus 
Deum  genuit  /itadio^Deusejusdem  naturffi  sivesub- 
stantiffi  Deum  genuit.  Hoc  si  credideris,  et  dixeris, 
nihilde  hacreulteriusaccusaberis.Siautem  hocnon 
dizeris,quid  prodestquia  dicis,  Verus  innatus  Pater 
verum  genuit  Ft/tum;oumproculdubio  verus  Filius 
non  silySi  non  estuniusejusdemquesubstantifficum 
illo  qui  genuit? 

4.  Dicit  quidem  Filius  ad  Patrem,  Hasc  est  autem 
vita  mterna,  ut  cognoscant  (e  solum  verum  Deum,  et 
quem  misisti  Jesum  Christum  {Joan.  xvii,  3)  :  id  est, 
teetquem  misisti  Jesum  Ghristum^cognoscantsolum 

<Sic  M«8.  Editi  Autem,  dietus  est. 


verum  Deum.In  quibus  verbisvos  solum  Patrem  Don 
cum  Filio  verumaccipientesDeum,  qui  aliudquam 
Fiiium  negatis  verum  Deum  ?  Quia  vero  Pater  et  Fi- 
lius,  non  duo  dii,  sed  unusest  Deus  ;  sine  dubio  et 
Fiiius  verusestDeus^et  adjuncto  Spiritu  sanoto  so- 
lus  est  Deus.  Neque  enim  movere  nos  debet,  quod 
nominatus  non  est  hoc  loco  Spiritus  sanctuSytaDquam 
non  sit  Deus,aut  non  eit  verus  Deus.  Tale  est  enim 
hoc  quale  si  quis  dicat,ne8cire  Ghristumea  qo»  Dei 
sunt ;  quoniam  dixit  Apostolus  eic :  Et  quasDeimni^ 
nemo  scit,  nisi  Spiritus  Dei{lCor,  ii,  H).  Hoc  eet 
enim,  Nemo  scit,  nisi  Spiritus  Dei  ;quod  est,  Solos 
ea  ecit  Spiritus  Dei.Sicut  ergo  ab  hac  scientia,qaam 
non  habere  nisi  Spiritus  Dei  dictus  e8t,non  excludi- 
tur  Ghristus;  sic  abeoquod  PateretGhristusdictut 
est  solusverus  Deus,nonexcludituri>piritus8anctat. 
8ic  et  nomen  illud  quod  in  Apocalypsi  neme  nosse 
dictus  est,nisi  ipse  qui  hoc  habebat  scriptum  {Apoc. 
XIX,  12),  id  est  Ghristus,  noverat  utique  et  Pater, 
quod  negarenon  potestis  ;noveratetSpiritus  sanctat, 
etiamsi  negetis.  Spiritusenim  onmia  scrutatur^etiam 
altitudines  Dei  (I  Cor,  ii,  10).  Nisi  forte  quiascruta- 
tor  dictusest,  negatur  apprehendere :  negetarergo 
Deus  apprehendere  corda  et  renes  hominura  ;  scri- 
ptum  est  enim,  Scrutans  corda  et  renes  Deus  {Psal. 
VII,  10).  Ita  ergo  dictus  est  solus  verusDeusPateret 
JesusGbristus,  utabhacveritatedeitatisnullomodo 
alienaretur  Spiritus  sanctus.  Non  autem  Filius,  ot 
tibi  videtur,  solum  potentem,  solum  sapientem,  solum 
bonum  Pairem  dicit  esse  Deum.  Deus  autem  unus  et 
solus  est  ipsaTrinitas,uto8tendunt  ea  qus  superiut 
jam  sffipissimediximus. 

5.  Quod  autem  non  proficientem,  sed  perfectum 
Deus  Paier  genuerit  Filtum  Deum;  verum  dicis.Sed 
quod  ipsam  Filii  perfectionem,perfectioni  Patrisnoo 
vis  ffiquare  ;  hoc  falsum  dicis,  et  veritati  qua  veroi 
est  Filius  contradicis.  Homo  enim  siposnet,  inquit^ 
perfectum  mox  generarefilium^nonparvulumgenera^ 

retyqui  coaugmentatis annis  tandem  aliquando  suigeni 

toris  impleat  voluntatem,  Verissime '  omnino  contr^ 
te  loqueris.  Sed  ut  contra  te  non  sit  quod  loqueri^B 
agnosce  ffiqualitatem  PatrisetFilii.Quia  et  homoas 
posset,  fiiium  mox  generaret  aequalem»  nec 
ctaret  annos,per  quosin  formafilii  posset  volaol 
ejusimpleri.Deusergo  cur  nonffiqualem  genuitF 
lium,cui  nec  anninecessariifuerunt  perquosidii 
pleretur,nec  omnipotentia  defuit  ?  An  forte  noluit.  / 
Ergo.quod  absit^invidit.  Sed  non  invidit :  eqaalezi? 
igitur  genuit.  Ac  per hocuniusejnsdemque  substan- 
tiffi  :  quandoquidem  hoino,  qui  propterea  quia  noo 
potest  non  gignit  ffiqualem,ejusdemtamen  substan- 
tiffi  gignit  filium,cuju8  est  ipse.  Quod  si  non  estet, 
profecto  verus  filius  esse  non  posset.  Quid  est  ergo 
quod  dicis,  Paiertalem  genuit  Filiumqualis  et  nunc 
est.qualis  et  permanet  sinefinef  Hoc  bene  dioeres,ti 
Patri  «qualemverum  Filiumnon  negares.Gum  vero 
perfectum  dici8,et  equalem  negas,  et  talem  qualit 

^  Editi :  Veritatem  verissime,   etc,  At  Mtt.  omitUuiL 
veritatem 


':  ••.*  <■ 


781 


LIBER  SECUNDUS. 


78S 


est  natus  sine  fine  permanere  non  negas^procul  du- 
bio  minorem  Patre  fllium  sine  flnemanerepronun- 
tias  Ac  per  hocnascilurOlius  hominisminorPatre; 
et  quia  inperfectus  nascitur,  crescendo  ad  formam 
pervenit  patris  :  natus  est  filius  Dei  minor  Patre ; 
et  quia  perfectus  atque  immortaliter  natus  est,nul- 
lam  aocipit  incremeutum,  sed  eum  ipsa  perfectio  a 
forma  Patris  in  89ternum  efficit  alienum.  Ecce  qu89 
orediti8»ecoe  quae  dicitis  ;  ecce  sunt,quod  pejusest, 
quo  docetis.  Sed  in  auditorum,  inquis,  est  arbitrio^ 
ut  iliganl  alterum  de  duobus  :  aut  obedimtem  Patri 
Pilium,  qui  t  ge  exinanivU^  formam  serviaccipiens  », 
cui  ei  Pater  a  donavit  nomen  quod  est  super  omne  no- 
men  » {Phitipp.  ii,  7,  9) ;  aut  interpretationem  tuam. 
Prorsus  auditores  quibus  donat  Dominud  intelleo- 
tam,Don  unum  de  duobus  istis  eliguntysed  utrum- 
que :  id  est,  et  obedienlem  Patri  Filium,  et  inter- 
pretationem,vel  potius  expositionem  mGam,qua  os- 
tendi  sic  obedientem  fuisse  in  forma  servi,  ut  for- 
mam  non  amitteret  Dei,in  qua  squalisest  Patri.Tu 
▼ero  vide  quam  contumeHose  Filio  Dei  tribuas  obe- 
dieotiam,  cujus  minuis  in  divinitate  naturam. 

CAPUT  XVI.  —  1.  Quando  autem  a  mo  audisti 
propter  Judxos^   humilitatis,   non   veritafis  gratia^ 
dixtsse  Fitium  quad  Deus  ejus  sit  Pater  ejus  f  Hoc  a 
meitanunquam  audirepotuisti,8icutnumquam  dixi 
sed  plaoe  dixi,  propter  formam  servi  dictum  esse. 
Sicut  aotem  ipsft  forma  servi  vera,non  falsa  est;ita 
Patrem  suuip  esse  etiam  propter  illamDeum  suum, 
Teraciter  dixit,  non  humiliter  fixit.  Quis  enim  est 
humilitatis,  fructus  ubi  detrimentum  est  veritatis? 
Tu  aotem  istam  certissimam  veritatem  ita  es  refu- 
tsj^  conatus,  ut  diceres  ideo  verba  ipsa,  quibus  ait 
Dominos,  Deum  meum  et  Deum  vestrum,Ad  formam 
aervi  noo  pertinere,  quia  eis  verbis  post  resurreo- 
tionem  usus  est  dominus,  quasi  formam  servi  re- 
aorrectione  consumpserit,  ac  non  potius  in  melius 
commutaverit :  quasi  non  qui  mortuus  est,  ipse 
etiam  resurrexerit ;  quasi  non    forma  qus  occisa 
eat,  ipsa  revixerit ;  quasi  non  ipsa  in  coelum  levata 
ait,  io  ipsa  Dei  Filius  sedeat  ad  dexteram  Patris, 
in  ipsa  venturus  sit  ad  vivos  et  mortuosjudicandos. 
NoDoe  ciarissima  contestatio  est  Angelorum  dicen- 
tiom,  Sic  venieU  quemadmodum  vidistiseum  euntem 
in  exlum^Act,  i,  11).  Curergo  post  resurrectionem 
noo  dioereifAscendo  ad  Patrem  meum  et  Palrem  ves- 
trum^  Deum  meum  et  Deum  vestrum  {Joan,  xx,  17)  • 
qoaodo  io  eadem  forma  fuerat  ascensurus,  propter 
quam  ex  tempore  Deus  est  ejus,  qui  sine  tempore 
Pater  est  ejus  ?  Propter  quam  formam  non  solum 
post  resurrectionem,   verum  etiam  post  judicium 
subjectus  erit  ei^  qui  iUi  subjecit  omnia  (I  Car.xv,28). 
Qootquot  ergo  te8timoniapo8uisti,quibas  probares 
dietum  esse  Deum  Chri8ti,eum  qui  Patereet  Christi 
discutere  quemadmodum  dicta  sint,  superfluum 
Judieo  :  sed  a  te  frustra  commemorata  esse,  quod 
neo  tu  debeas  dubitare. 

2.  Jam  vero  iilnd  ubi  Dominus  in  eadem  carne 
qaam  reeuscitaverat  constitutus,  et  eumdem  homi« 
nem  gereos,  ait  ad  discipulos  saoe,  Daia  est  mihi 


omnis  potestas  in  ccelo  in  terra  :  euntes  docete  omnes 
gentes,bapti^o,ntes  eosin  nomine  Patris  et  filii  et  Spi- 
tus  sancti;docentes  eos  seroare  omniaqusscumque  maU' 
davi  vobis  {Matth. xiyiii,  18-20):  utquid  commemora- 
veris,et  quid  inde  probare  volueri8,prorsus  nescio. 
Nuroquid  enim  ait,Data  est  mihi  a  Deo  meo  potee- 
tas  ?  Quod  si  dixis8et,propter  ipsam  humanam  for- 
mam  dictum  fuisse  ambigi  non  deberet.  Quia  vero 
non  dixit ;  quid  isto  te&timonio  volueris  agereyOon 
intelligo.  Imo  intelligo  te  id  egisse,  ut  abundantius 
loquereris.  Si  enim  tanquam  Deo  data  est  hado  po- 
testa8,nascenti  eam  Pater  dedit,non  indigenti ;  qaia 
gignendo  dedit,  non  augendo.  Si  vero  tanquam  ho- 
mini  data  est  hsBO  potestas,  quid  habet  quaestioni^ 
An  forte  nos  admonere  volui8ti,quod  baptizari  Do- 
roinus  jusserit  gentes  in  nomine  Patris  et  Filii  et 
Spiritus  sancti?  Ubi  audis  unum  nomen,  et  unam 
non  vis  intelligere  deitatem. 

3.  Quod  autem  dici8,et  ante  incarnationem  Ghri- 
sti,  Patrem  dictum  esse  Deum  ejus,  quoniam  sori- 
ptum  esi,Unxit  te,DeuSfDeus  tuus;  longe  antequam 
Christus  venisset  in  carne  :  itane  non  intelligis  io 
prophetia  esse  prasdictum,  tanquam  fuerit  factum 
quod  erat  futurum  ?  Annon  sicin  prophetiaait  ipse 
Dominus,  Foderunt  manus  meas  et  pedes  {Psat.  xxi, 
18) ;  et  cstera  quibus  passionem   suam  tanto  ante 
praenuntiavit,  et  qud  futurum  fuerat,  tanquamjam 
factum  essetexpressit^Dictumestergoin  prophetia 
rerum  futurarum,tanquam  locutionererumpraBteri- 
tarum,  Vnxit  te^Deus^  Deus  tuus  oleo  exultationisprm 
par^'ctpt6ii«<ti»;participe8eju8significan8,quifuturi 
fuerant  servi  eju8,80cii  eju8,amici  ejusyfratresejoa 
membra  eJus.Praddictum  estergo  quod  futurum  erat| 
ut  ungeret  Deus  Ghristi  hominem  Ghristum:qui  ta- 
men  sic  factus  est  homo,ut  maneret  Deus.Ungeret 
autem,  non  visibili  et  corporali  oleo,  sed  Spirita 
sancto,  quem  Scriptura  nomine  olei  exsuitationia, 
figurata,  ut  solet,  looutione  significat.Dixit  autem, 
Vnxit ;  non  dixit^  Uncturus  est :  quia  in  prcdesti- 
natione  Jam  factum  erat,  quod  8uo  tempore  futo- 
rum  erat.  Ubi  tu  timens  oe  Spiritus  sanotus,  quo 
unctus  est  Ghristus,  major  videatur  esse  quam 
Ghristus,  quia  revera  major  est  homine  Ghristo : 
qui  enim8anctificat,eo  qui  sanctificatur  est  major: 
hoc  ergo  timensyvoluisti  oleo  exsultationis  eam  les- 
titiam  significatam  videri,qua  Filius  exsultavit  oum 
Patre,  quando  est  oondita  creatura.  Et  commemo- 
rasti,  ut8ole8,te8timonia  causotus  noo  necessaria 
de  IflBtitia  Patris  et  Filii.Sed  quid  facturus  es?  qoo 
ituru8?Quomodo  id  quod  est  luce  clarius,  autnega- 
turus,  aut  in  aliud  quodcumque  versurus  es,  cum 
recitatur  tibi  quod  beatus  Petrus  in  Apostolorom 
Actibus  dixit :  Hunc  Jesum  a  Nazareth,  quem  unxU 
Deus  Spiritu  sancto  {Act,x,38),  Ecce  quod  propheta- 
batur?quandodictum  esifUnxit  te  Deus,Deus  tuus  oleo 
exsultationis,  vel,  oleo  Isetitiae,  prse  partictpibus  tuit. 
DeuB  enim  cui  dictum  est  in  eodem  Psaimo,  Thro^ 
nus  tuus,  Deus^in  sxcutum  sxcuti:  virga  directionis 
virga  regni  iui :  ditexistt  jusiitiam,  et  odio  habuisti 
iniquitatem;  propterea  unxit  te  Deus,Deus  tuus  {Psal. 


783 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  BPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


7S4 


ZLiv,  7,  8)  :  a  Deo  Patre  unctus  est  Filius,  qui  sic 
faomo  factus  est  ut  maDerot  Deu8,qua  unctione  ple- 
nu8  erat,  id  est,  Spiritu  sanclo.  Propter  quod  de 
illo  Bcriptum  est :  Jesus  autem  plenus  Spiritu  sancto, 
reversus  est  a  Jordane  (Luc.  iv,  1). 

GAPUT  XVII.—  l.Gicis  in  persona  Spiritus  sancti 
non  posse  euscipi  quod  de  Fiiio  dictum  eet,  Omnia 
per  ipsum  facta  sunt,  et  stne  tpso  factum  est  nihil 
{Joan,  if  3].  Et  hoc  ideo  dicis,  ut  quibus  potueris 
per8uadea8,quod  vobis  male  persuasum  est,  Spiri- 
tum  sanctum  non  esse  creatorem  :  quasi  legeris, 
Omnia  per  ipsum  facta  sunt  sine  Spirita  sancto  ; 
aotfOmnia  per  neminem  facla8unt,ni8iper  ipsum. 
Quanquam  si  et  tale  aliquid  legeres,  sic  Spiritum 
sanotum  ab  hacoperatioDe,qua  constituta  est  crea- 
turayCredere  non  deberemus  exclusum :  sicut  Filins 
non  excluditur  ah  ea  scientia  de  qua  dictum  esti 
Qux  Dei  sunt,  nemo  scU,  nisi  Spiritus  Dei  (I  Cor,  n, 
11).  Si  autem  quia  non  est  nominatus,  quod  etiam 
per  illum  facta  sit  creatura,  quando  de  Filio  dic- 
tnm  est,  Omnia  per  ipsum  facia  sunl ;  ideo  putas 
Dei  Spiritum  non  esse  creatorem  :  procul  dubio, 
nec  in  ^us  nomine  poteris  baptizatos  dicere,  qui- 
bus  ait  Petrus,  Agite  poenitentiam,  et  baptizetw 
unusquisque  vestrum  in  nomine  Domini  Jesu  Christi 
{Act.  II,  38) ;  quia  non  ait,  Et  Spiritus  sancti  :  nec 
in  Patris  nomine,  quia  neo  ipse  ibi  est  nominatus. 
Si  autem  etiam  non  nominatis  Patre  et  Spiritu 
sancto,  in  nomine  Jesu  Christi  jussi  sunt  bapti- 
zari ;  et  tamen  intelliguntur  non  baptizati  nisi  in 
nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti  :  cur  non 
sic  audia  de  Filio  Dei,  Omnia  per  ipsum  facta  sunt; 
ut  et  non  nominatum  intelligas  ibi  etiam  Spiritum 
sanctum  ? 

2.  Nam  quid  excellentius  in  creaturis  quam  vir- 
tutes  ccelorum  ?Soriptum  est  autem:  Verbo  Domini 
axli  firmati  sunt ;  et  Spiriiu  oris  ejus,  omnis  virtus 
eorum  {PsaL  xzzii,  6).  Dixeras  nempe  non  me  ta- 
lia  reperire  in  Scripturis  divinis,  quibus  Spiritum 
Banctum  aequalem  asserain  Filio.  Ecce  reperi  ubi 
etiam  major  possit  videri,  nisi  revooet  pietas,  que 
illum  veraciter  confltetur  aequalem.  Nam   utique 
megus  aliquid  sunt  virtutes  ocelorum,  quas  firmaUe 
Bunt  Spiritu  oris  Domini,  id  est  Spiritu  sancto, 
quam  cgbH,  qui  flrmati  sunt  Verbo  Domini,  hoc 
est,  unigentio  Filio.  Sed  si  consulas  veritatem,  res 
utraque  ab  utroque  flrmata  est :  et  id  quod  de  uno 
dicitur  et  de  altero  tacetur,  de  utroque  intelligitur. 
Quid  est  autem  inconsideratius,  quam  negare  esse 
oreatorem  Spiritum  Dei,  cum  Domino  dicatur  ; 
Auferes  spiritum  eorum^  et  deficient^  et  in  pulverem 
iuum  converientur :  emittes  *  Spiritum  tuum,  et  cre- 
abuntur;  et  innovabis  faciem  terne  {Psal,  ciii,  29, 
30}.  Nisi  forte  minus  idoneus  erat  Spiritus  sano- 
tuB  creandis  rebus  qus  fuerant  defecturs,  cum  sit 
idoneus  creandis  qu»   sunt  sine   fine   mansuraB. 
Paulo  ante  dixi  :  Quid  est  excellentiue  in  creaturis 
quam  virtutes  coBiorum?Quid  dicam  de  carne  Grea- 

*  Edili,  emitte.  At   Mbs.,  emittes.  Et  Bic  AugaBtinoB, 
Soarr.  in  euindeni  pialmum  103. 


toris?  Quandoquidem  Creator  ipse  per  quem  facta 
8unt  omnia,  Panis,\T\({\i\i,quem  ego  dedero^caro  mea 
esi  pro  mundi  vila  {Joan,  vi,  55).  Quid  ergo?  Mun- 
dus  per  Filium   factus  est,  et  creator  est  Filius  : 
earo  ejus  que  data  est  prn  mundi  vita,  per  Spiri- 
tum  sanctum  facta  est,  et  non  est  creator  Spiritus 
sanctus?  Cum  enim  virgo  Maria  dixisset  angelo 
promittenti  ei  filium,  Quomodo  fiet  istud,  quaniam 
virum  non  cognoscof  respondit  angeius,  Spiriiut 
sanctus  superveniet  in  ^,  et  virtus  Altissimi  obum^ 
brabit  iibi ;  propterea  quod  nascetur  ex  te  sanctum^ 
vocabilur  Fitius  Dei  {Luc.  i,  34,  34).  Hic  tu,  quod  in 
oonsequentibus  quodam  looo  tusB  prosecutionis  ad 
verti,a88erere  conabaris  Spiritum  sanctum  pracea* 
sisse,  ut  mundaret  et  sanctificaret  virg^nem  Ma- 
riam  ;  ac  deinde  veniret  Virtus  Altissimi,  boc  eat 
Sapientia  Dei,  quod  est  Christus^I  Cor,  i,  24);  et 
ipsa,  sicut  soriptum  est,  fledificaret  sibi   domum 
{Prov.\T,  1),  hoc  est,  ipsa  sibi  crearet  carnem,  noo 
Spiritus  sanctus.Quid  est  ergo  quod  ait  sanctumEvan- 
gelium,  Inventa  est  in  utero  habens  de  Spiritu  saneto 
{Matih.i^iS)  ?  Nempe  obstructum  est  os  loquentium 
iniqua  {Psat.  lxii,  12).  Si  ergo  cogitaa  08  veraoiter 
aperire,  non  solum  Fiiium,  verum  etiam  Spirituo 
sanctum  creatorem  carnis  Filii  confitere. 

3.An  forte  dicturus  e8,ea  facta  esse  per  Spiritom 
Banctum  quae  commemoravit,id  est^quod  omnis  vir- 
tus  CGBlorum  per  eum  rirmata8it,quod  per  eum  crea- 
buntur  homines  denuo,quiprimo  itacreanturutcoo* 
vertantur  in  pulverero  suum;quod  ipse  camem  ope- 
ratus  est  Christi  (nam  de  anima  nolo  aliquid  dicere, 
cujus  difficillima  quaBstio  est) ;  et  si  quid  alindper 
Spiritum  sanctum  creatum  potuerit  invenir  i:nooti- 
men  omnia,  sicut  per  unigenitum  Filinm,  de  qoo 
dictum  e8t,0mnta  peripsum  facta  suntfSx  boc  dieiB, 
non  timesne  tibi  dicatur,eopotioremeB8eSpiritnm 
eanctum  Filio,  quod  elegit  sibi  meliora  qus  facerBC» 
neo  faoere  inferiora  dignatus  e8t?8ed  quis  boc  saprti 
nisi  qui  deeipitPFacta  sunt  ergo  cuncta  per  FUinm; 
absit,  ut  Spiritu  sancto  ab  hoc  opere  separato :  sieDt 
de  illis  magnis  operibus  dictum  est,  Omnia  autem 
hstc  operatur  unus  atque  idem  Spiritus  (I  Cor.  zn, 
11)  ;neo  tamen  ab  hac  operalione  Filins  sepantnr. 

4.Magnum8ane  aliquid  tibi  dicere  videriefqaiadi- 

cis  :  Filius  erat  in  principio  antequam  aliqutd  essit; 

Pater  vero,  anie  principium.  Ubi  legi8ti,ut  heo  ere- 

deres?  Unde  praBsumpsisti  nt  haBC  diceres,  ubioec 

auctoritas  ulla,  nec  ratio  est?  Quid  eet  enim  loto 

principium,quandoquidem  quidquid  ante  e88et,boe 

esset  principium  ?  Si  ergo  Pater  ante  '  prinoipian 

est,  ante  seipsum  est;  quia  et  ipse  prinoipium  eet 

Quid  est  autem,/n  principio  erat  Verbum  (/oaii.it  i)? 

ni8i,In  Patre  eratFilius  ?  Et  ipBeFilius  interrogitiifl 

a  Judseis  quis  esset,  respondit :  Prineipium^ipM^ 

toquor  vobis  {Id.vin,  25).Pater  ergo  prineipiam  oofl 

de  principio  ;  Filius  principium  de  principio  :  9td 

utrumque  aimul,  non  doo,  sed  unum  principiomt 

Bicut  Pater  Deus  et  Filius  DeuByambo  antem  fioo^ 

non  duo  dii,8ed  unus  Deus.  Nee  Spiritam  BaitftoiD 

s  Uic  apud  Lov.  onuBBum  esti  mUt. 


• -^ 


785 


LIBER  SEGUNDCS. 


7se 


ab  utroque  procedentem  negabo  esse  principium  ; 
sed  h®c  tria  simul  sicut  unum  Doumjtaunum  di- 
co  ease  principium, 

CAPUT  XVIII.  —  1.  Quid,  si  audUrU,  inquis,  Pa- 
irem  dieenlem^  «  Tecum  principium  in  die  virtuiis 
iux,  in  splendoribui  sanctorum,  ex  uiero  anle  lucife- 
rum  genui  te  »  (Psal.  cix,  3)  ?  Quid  promittis,  vel 
qnid  minaris,  si  audiero  quod  frequenter  audio,  et 
fideliter  credo  ?  Sed  binc  te  nihil  adjuvari,  cur  non 
Tideafly  plurimum  miror.  Sive  enim  ex  perBona  sua 
hoc  propheta  dicat  ad  Dominum  Jesum,  si  ex  per- 
sona  8ua  hoc  propbeta  dicat  ad  Dominum  Jesum, 
sive  ex  persona  Patris  ad  Filium,  cum  ego  ambas 
generationes  Ghristi,  et  ex  Deo  Patre  sine  tempore, 
et  ex  homine  matre  in  pleniludine  temporis  acci- 
piam,  venerer,  praedicem,non  est  hoc  testimonium 
mdversum  me.  Sed  moras  inneclere  voluisee  indi- 
eat  te,  ubi  ego  potius  intelligo,  quare  ex  utero  dixe- 
rit  genui  te  :  quia  hoc  et  tu  ex  persona  Patris  acci- 
pis  dictum.Non  enim  quemadmodum  corporis  hu- 
mani  sunt  membra  disposita,  sic  habet  uterum 
Dens ;  sed  verbum  translatum  est  a  corporaii  ad 
incorporalem  8ubstantiam,ut  intelligeremus  de  Pa- 
tris  Bubsiantia  genitum  unigenitum  Filium  ;  ac  per 
hoc  quid  aliad  quam  unius  ejusdemque'  substan- 
tia  ?  Ego  ilaque  hoc  testimonium  proferre  contra 
ta  debui  :  sed  gratias  ago  quia  commonuisti.  Con- 
■idera  ergo  quantum  mali  sit,quod  ejusdem  subs- 
tantiffi  Filium  negatis,  quem  genitum  conOtemini 
ezuteroPatriSyinjuriamgravissimam  facicntes  Deo, 
tanqoam  illud  quod  ipse  non  esset,ex  utero  gignere 
potui88et.Nonne  sentitis  vos  generationem  Dei  cre- 
dere  vitiosam,  praBdicare  monstruosam,  qui  dicere 
audetie  ex  utero  Dei  processisse  diversam  naturam? 
Si  autem  hoc,  sicut  debetis,  horretis,  respuitisque 
nobiecnm,  jam  tandem  concilium  Nicaenum  et  Ho- 
iDoueion  laudate  ao  tenete  nobiscum. 

2.Qui8  autem  non  videat  defectum  tuum,ubi  cum 

andieseSy  me  commemorante,  in  prophetia  dixisse 

Christnm  suo  Patri,D^  venlre  matris  mex  Deus  meus 

Mg  iu  (Psal,  XXI,  11);  ut  intelligeremus  ejus  naturae 

iUam  esse  Deum  quam  Filius  ipsius  ex  tempore 

4e  ventre  matris  accepit,  Patrem  vero  natur»  illius 

qasmi  de  se  ipse  generavit:  tu  non  inveniensquidre- 

iq[>ondere8,tamen  ne  taceres  dixisti,fia;  ventremairis 

Ktotofn  profiterisChristumsecundum  camem;Gi  addi- 

^stif  quod  nec  Judxi  diffidunt,  Ac  deinde  queesisti, 

Ciir  ista  testimonia  in  medium  non  proferaniur,  qux 

iliam  nativitatem  demonstrant  in  principiOySicutetprtP' 

€sden$  nos,  inquis,  instruit  tesiimonium  f  Quasi  ego 

illam  nativitatem  Ghristi^non  temporalem,sed  »ter- 

nain,propterquamdictume8t,  Inprincipio  erat  Ver" 

kum,  non  credam,  non  praedicem,  non  amplectar ; 

aed  tantum  ex  ventre  matris  natum  asserem  Chri- 

ttum  ?  Ecce  ego  dico  Deum  Filium  de  Deo  Patre  sine 

tempore  genitum.  Quomodo  sit  autem  etiam  Deus 

ijos  qni  Pator  est  ejus,  ostendi,  propter  hominem 

qoem  8n8cepit,et  in  quo  natus  est  de  ventre  matris, 

line  oononbitn  hominis  patris.Ad  quod  probandum 

teetimoninm  dedi,ubi  ait  in  prophetia  Patri  8uo,/te 

mir§malriim€mI)mineuse$tu.TuqmdiciBm99i 


ventre  matrisnatum  profiteriGhristum.quodnecJa» 
daei  difridunt,quasi  ego  istam  nativitatem  Ghristi  so- 
lam  prolitear ;  noli  per  inania  conari  evadere,et  dic 

potiusquaremihinonresponderis,ubidicitGhri8tu8 
Patri,  De  ventrematris  mem  Deus  meus  es  tu,  Ad  hoo 
enim  quoniam  vidisti  non  te  habere  quod  diceres, 
aliam  nativitatem  quae  Dei  de  Deo  est,  interponen- 
dam  putasti  qua  fugeres.  Rogo  te  ;  quando  quid  re- 
spondeas  non  habes,  quanto  melius  taceres  ? 

3.  Si  propter  corpus,  ioquis,  m  quo  se  exinanivit^ 
debitorem  se  sentitsuo  genitori ;  multo  magis  qui  ilium 
tantum  ac  talem  genuit^  necesse  est  ut  eum  veneretur^ 
eique  offerat  semper  obsequium.QuodUbei  de  venera- 
tione  et  obsequio  Filii  erga  Patrem  carnaliter  sen- 
tias,  Pater  ejus,nisi  de  ventre  matris  ejus,  non  est 
Deus  eju8.  Jam  quantumvis  obsequatur  Deo  Patri 
Deus  Fiiiu8,quoniam  video  te  non  intelligere  quan- 
ta  sit  in  illa  generatione  geniti  et  genitoris  flequa- 
litas,numquid  ideo  estdiversa  natura  patris  homi«* 
niset  hominis  filii»quoniam  filius  obsequitur  patri? 
Hoc  est  omnino  intolerabile  in  vobis,  quia  de  obse- 
quio  Filii  diversam  vultis  probare  substantiam  Pa- 
tris  et  Filii.  Prorsus  alia  qusBstio  est,  Utrum  sint 
unius  ejusdemque  substantie  Pater  et  Filius ;  et 
aliaquaBstioest.UtrumPatri  Filius  obsequatur.  In- 
terim  verum  Filium  non  negemus,  qui  nuilo  modo 
est  verus  Filius,  si  non  est  ipsius  et  Patris  nna 
eademque  natura.  Dieite  ergo  Deum  Patrem  ;  et 
Deum  Filium  unius  ejusdemque  esse  subatantis. 
Extorqueat  vobis  divinitas,  quod  humanitati  dona- 
vit  ipsa  divinitas.  Obsequitur  homo  patri  suo,  de 
quo  natus  est  homo  ;  tamen  obsequendo  esse  non 
desinit  homo.Et  si,non  dico  pariter  honoratus,  sed 
honoratior  esset  filius,  gauderet  pater,  non  invide- 
ret :  honoraret  tamen  etiam  ille  patrem,  etsi  non 
parvulus,acce8su  augendus  aetatis,  sed  ei  natus  es- 
set  aequalis.iEqualem  vero  si  pater  homo  potuisset, 
nullo  dubitante  genuisset.  Quis  ergo  audeat  dicere, 
Uoc  nec  Omnipotens  potuit  ?  Addo  etiam,  qnia  si 
posset  homo,  majorem  se  ipso  melioremque  gigne- 
ret  filium  :  sed  majus  vel  melius  Deo  quidquam 
non  potest  esse  ;  ergo  ei  verum  Fillum  credamus 
«Bqualem.  Quod  si  dixeris,  Eo  ipso  major  est  Pater 
FiIio,quia  de  nulIogenitus,genuittamen  aBqualem  : 
cito  respondebojlmo  deo  non  est  major  Pater  Filio, 
quia  aequalem  genuit,non  minorem.  Originis  enim 
qusstio  est,  Quis  de  quo  sit  :  ABqualitatis  autem, 
Qualis  aut  quantus  sit.Proinde  si  admittit  ratio  veri 
tatis  ut  aBquali  Patri  Filius  obsequatur  89quaIis,non 
negamus  obsequium:  si  autem  per  obsequium  mino- 
rem  natura  *  vultis  credereyprohibemus :  nullomodo 
enim  Deus  Pater  ut  habere  unici  Filii  posset  obse- 
quium,  vellet  dcnegare  naturam. 

4.  Parentibus  autem  ut  esset  subditus  Ghristus, 
non  divinffi  majestatis  fuit,sed  sBtatishumanae.Frn- 
stra  itaque  dixisti :  Si  parentibus  fuit  subditus  quos 
creavit  (Luc.  n,  51),  quanta  magis  suo  genitori  qui 
eum  tantum  ac  ialem genuit fRes^ondeiur  enim  tibi : 


*  Am.  et  £r.  minerem  iia(ttm.?Uis«%  \taa.;nvuMyrtmxw»r 
iuram. 


787 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  BPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


788 


Si  parentibus  fuit  subditus  propterpueritiam^quan- 
to  magis  Deo  propter  ipsam  homiDis  formam?Quam 
formam  cum  immortalemfecerit^Donmorte  perdide- 
rit;  quid  miraris  si  etiam  post  hujus  sfficuli  Onem 
subjectus  eritin  ea  illi,qui  ei  subjecitomDia?Tu  au- 
tem  Don  propter  formam  servi  dicis  Filium  Pafri 
eBsesubjectumySed  quia  eum  tantum  ac  talem  ge- 
nuit,  id  est  magnum  Deum,  quamvis  Patre  ipso 
minorem:  ubi  etPatri  deroga8,qui  Filium  sibi  uni- 
cum,  aut  non  potuit,  aut  noluit  gignere  aequalem  ; 
et  ipsi  Filio  qui  unicus  Patri  non  est  generatus 
equalis,et  ideo  perfectus  est  natus,  ne  unquam  vel 
orescendo  fleret,  quod  non  potuit  esse  nascendo. 

5.Non  autem,ut  putas,corpus  tantum  Filii.idest, 
corpus  hominis,  v^um  etiam  humanum  spiritum 
Patri  dicimus  esse  subjeotum  :  et  secundum  id 
quod  homofactus  est  intelligimus  dictura. Cumoti- 
tem  omnia  illi  subjeda  fuerint^tunc  etipse  Filius  sub- 
jectus  erit  illi  qui  ei  subjecit  omnia  (I  Cor.  xv,  28). 
Secundum  id  quod  Cbrislus  est  caput  et  corpus  : 
caput  scilicet  ipse  Salvator  qui  surrexit  a  mortuis, 
et  sedet  ad  dexteram  Patris ;  et  Ecclesia  quse  est 
corpus  ejus,  plenitudo  ejus,  sicut  apertissime  dicit 
Apostolus  {Coloss.  I,  18).  Ac  per  hoc  cum  omnia 
Ghristo  subjecta  fuerint,  et  capiti  et  corpori  erunt 
sine  dubitatione  subjecta.  Nam  secundum  id  quod 
sine  tempore  Deus  natus  est,  nihil  unquam  potuit 
ei  non  esse  subjectum. 

6.Scimu8,quod  nos commemorandos  putasti.^uta 
Pater  nonjudicat  quemquamySedomne  judicium  dedit 
Filio  iJoan.  v,22).YeIlem  tamen  diceres  nobis*  quo- 
modo  Pater  non  judicat  quemquam,cum  dicat  ipse 
identidem  Filius,  Ego  non  qusero  gloriam  meam;est 
qui  quserat,  et  judicet  {Id,  viii,  50)  :  ut  scias  ideo  di- 
ctum,  Patorn(m  judical  quemquam^sed  omne  judicium 
dedit  Filio ;  quonisLm  judicandis  vivis  et  mortuisfor- 
ma  hominis  apparebit,quam  nonhabet  Pater :  pro- 
pter  quod  ait  propheta, Ft(f^6un^  in  quempupugerunt 
(Zach.  xii,  10).Sed  invisibiliter  etiam  Pater  eritcum 
eo,  quia  inseparabilis  est  ab  eo.  Si  enim,  Non  sum 
solust  quoniam  Pater  mecum  est,  ait  ipse  morituruB 
(J(7an.xvi,32) ;  quanto  magis  secum  habebit  Patrem» 
de  mortuis  et  vivis  judicaturus  ?Gum  illo  eritetiam 
Spiritussanctus.QuomodoenimdesereteumSpiritus 
sanctus  in  regali  8ede,quoplenu8regres8us  estaJor- 
dane  {Luc.  iv,  1)?  Quod  itaque  scriptum  estad  He- 
brflBOs.yVum;  autem  necdum  videmus  omnia  subjecia  ei: 
eum  autem  modico  minus  abAngelis  minoratum  videmus 
Jesum  propier  passionem  mortu  (Hebr.  n,  8,  9) ;  do- 
eere  nos  debet  quomodo  intelligendum  sit  quod  scri- 
ptum  est  ad  Corinthio8,Cum  autem  omnia  illi  subjecta 
fuerint :quiB,  secundum  id  dictum  est  quod  factusesi 
homo,  non  secundum  id  quod  est  Deus.Sic  ergo  in 
homine  apparens^in  quo  per  passionem  mortis  mino* 
ratus  est  modico  minus  ab  Angelis,  vivos  et  mor- 
tuos  Judicabit,quando  dicturus  est :  Venitefienedicti 
Patris  meitpercipite  regnum  {Matth,  xxv,  34).  Quo  to 
testimonio  non  hominem,  sed  Deum  minorem  suo 
Patrc  quasi  prol>are  voluisti :  sed  sicut  ab  eis  quiin* 
telligQQt  perspicitur,  non  probasti. 


CAPUT  XIX.—  De  Spiritus  sancti  autem  gemiti- 
bu8,quia  non  ipsegenuit.Bed  inspirans  nobis  deside- 
rium  sanctum  nos  facit  gemerequamdiu  peregina- 
mur  a  Dominojam  tibi  sufTlcienter  respondisse  me 
existimo.  Et  tales  de  Scripturis  sanctis  locutiones, 
quantum  satisvidebaturostendi.quoniam  sicdicitur 
gemere  Spirilus  sanctus,quia  nos  iacit  gemere^sicut 
dixit  Deus.Nunc  cognovi  {Gen.  xxii,  12),  quando  co- 
gnoscere  hominem  fecit.Non  enim  tunc  cognoverat 
quod  tunc  se  dixerat  cognovis8e,qui  omnia  scit  an- 
tequam  fiant.  Ad  quod  te  respondere  non  potuisse, 
quid  prodest  quia  sentis,  quando  non  consentis  ? 

GAPUT  XX.  —  1.  Jam  etiam  de  verbis   Domini 
ubi  B.\i,Ego  et  Pater  unum  sumus  {Joan.x,  30) ;  nihil 
te  respondere  potuisse  monstravi.Sed  ut  hic  quoque 
ostendam,  si  exemplis,  ut  dicis,  quibus  ego  usus- 
Bum,vis  probare  quomodo  dictum  sit,  Ego  et  Pater^ 
unum  sumus ;  et  ob  hoc  commemoraa  apostolicunM 
testimonium,  quod  a  me  positum  ent,  ubi  ait,  Qu^m 
adhxret  Domino,unus  spiritus  est  (I  Cor.  vi,  17) :  diK: 
et  tu,  Gum  adhaeret  Patri  Filius,  unus   Deus  esL.  . 
Non  enim  ait  Apo8tolus,(2ut  adhseret  Domino,ununc^ 
sunt ;  sicut  dictum  est,  Ego  et  Pater  unum  mmus     z 
sed  ait,  unus  spiritus  est.  Gum  autem  tu  non  dioas  , 
Gum  adbsret  Patri  Filius,  unus  Deus  est;  utqui«di 
et  tu  adbibes  hoc  Apostoli  testimonium,ubi  ait,(2iB^  2 
adhxret  Domino,  unus  spiritus  est ;  nisi  ut  te  etiacac: 
a  te  produoto  teste  convincam?  Nunc  saltem  dis- 
tingue  duo  ista,qusB  non  potuisti,  cum  simul  ess^- 
mus,in  nostra  disputatione  distinguere.  Diligent^i 
itaque  attende  quod  dico.Quacdo  de  rebus  duabcK  t 
aut  pluribus  dicitur,Unus  est,vel,  una  est,  et  add.!- 
tur  quid  unus  vel  quid  una  ;  et  de  his  qu«  diver- 
s»,et  de  his  qussuntunius  subslantie  dici  potesf. 
Diverss  sunt  enim  substantise  spiritus   hominis  et 
Spiritus  Domini  ^ :  et  tamen  dictum  est,^f  adJim* 
ret  Domino  unus  spiritus  est.  Unius  autem  substaui- 
tiae  sunt  anims  hominum  et  corda  hominum ;  da 
quibus  dictum  est,£rat  illis  anima  unaet  eor  unvm 
{Act.  iv,32).Ubi  autem  dicitur  de  duobus  aut  plori- 
bus,Unum  sunt,  nec  additur  quid  unum  sint ;  noo 
divers»  intelliguntur,  sed  unius  esse  subBtantic : 
sicut  dictum  est,Qui  plantat  et  qui  rigat,unMtm  ms^ 
(I  Cor.  II r,  8) ;  et,  Ego  et  Pater  unum  sumus.  Tu  la* 
tem  qui  Patrem  et  Filium  diversas  vis  esse  substiB- 
tias,invenire  non  potuisti,ubi  de  diversissubstantiis 
dictum  fuerit,Unum  sunt.Et  qui  non  vis  dicere,Com 
Filius  adh8BretPatri,unus  Deus  est ;  adhibuisti  et  to 
apostolicum  testimoniumquod  ego  adhibueram;8ed 
adhibuisti  contra  te  ipsum,  ubi  ait,  Qui  adhaerel  Do» 
mino,  unus  spiritus  est.  Si  enim  de  his  qai  diversa 
substantiffi  8unt,recle  dici  potuit,  unus  spiriius  est; 
quanto  magis  de  his  qui  unius  substantiaB  suntrecte 
dicitur,Unu8  Deus  est^Si  hnpc  intelligis,  non  te  ad 
ea  respondissejam  perspicis^et  deconsensu  volonta- 
tis  te  inaniter  tam  multa  dixisse  cognoseis.  Etiam 
nos  quippe  incomparabilem  consensum  voluQtisat- 
que  individu8B  charitatis  PatrisetFiliielSpiritQBsan- 
cti  confitemur,propter  quod  dicimuSy  Hm  Trinitaa 

A  Antiqoiorei  Mat.,  ei  Spiriius  Domimu. 


:»:<-i 


LIBEK  SECUNDUS. 


790 


est  Deus.Sed  noshoc  etiam,quod  vos  noo  di- 
dicimus,  propter  unam  eamdcmque  natnram 
i  substantiam,  Hi  tres  unum  sunt.  Haeo  »\  dis- 
iris,  et  contentiosuB  esse  nolueris^non  te  ad  ea 
)Ddi8se  aliquid  jam  videbis^et  de  bac  qusstio- 
rocul  dubio  jam  tacebis. 
Ubi  autem  dixit  Filius  Patri,  Verum  non  quod 
olo^  sed  quod  tu  vis;  quid  te  adjuvat  quod  tua 
i  subjungis  et  dici8,05/^n(/t7  vere  voluntatem  stiam 
ctam  suo  genitori :  quasi  nos  negemuSyhominis 
itatem  voluntati  Dei  debere  esse  subjectam  ? 
ex  natura  hominis  hoc  dixisse  Dominum  cito 
,  qui  locum  ipsum  sancti  Eeangelii  paulo  at- 
18  intuetur.  Ibi  enim  dixit :  Tristis  est  anima 
ttsque  ad  mortem  (Matth,  xxvi,39,38).Numquid 
itura  unici  Verbi  posset  hoc  dici  ?  Sed  homo 
tutas  gemere  naturam  Spiritus  sancti,cur  non 
I  naturam  Verbi  Dei  unigeniti  tristem  dicas 
potuisse  ?  Ille  tamen,  ne  quid  diceretur  tale, 
ait,Tristis  sum  ;quamvis  etiamsi  hoc  dixisset, 
[lisi  ex  natura  hominis  oportuisset  intelligi :  sed 
ristis  est  anima  mea;  quam  s>cut  homo  utique 
bat  humanam.  Quanquam  et  in  hoc  quod  ait, 
juod  ego  volo:  aliud  se  ostendit  voluisse  quam 
* :  quod  nisi  humano  corde  non  potuisset.cum 
nitalem  nostram  in  suum,non  divinum,8ed  hu- 
im  transfiguraret  affectum.Hominequippe  non 
iipto,nulio  modo  Patri  diceret  unicum  Verbum, 
quod  ego  ro/o.  Nunquam  enim  posset  immuta- 
illa  natura  quidquam  aliud  veile  quam  Pater. 
81  distingueretis,  Ariani  haeretici  non  essetis. 
Nam  et  illud  quod  dictum  est,  Descendi  de  ccB' 
m  ut  faciam  voluntatem  meam^  sed  voluntatem 
]ui  me  misit  (Joan.  vi,  38)  :  potest  quidem  ac- 
)tiam  secundum  id  quod  est  unigenitum  Ver- 
;  ut  ideo  voluntatem  noo  suam  dixerit  esse, 
'atris,  quoniam  de  Patre  est  quidquid  est  Fi- 
non  est  autem  de  Filio  quidquid  est  Pater  : 
idum  quod  dictum  est  et,  Mea  doctrina  non  est 
sed  ejus  qui  me  misit  {Id.  vii,  16) ;  quoniam 
9  doctrina  ipse  est  qui  Patris  est  Verbum,  et 
e  Don  est  a  se  ipso,  sed  a  Patre.  Et  rursus 
dicit»  Omnia  qu3e  hahet  Pater,mea  sunt  (Id.xWy 
Patris  se  ostendit  sequalem.Non  absurdumest 
a,  ut  etiam  hoc  secundum  id  quod  homo  fac- 
stfdixisse  accipiatur  :  Descendt  de  coelo,  non  ut 
n  voluntalem  meam,  sed  voluntatem  ejus  quime 
.  Secundus  enim  Adam,  qui  toUit  peccatum 
ii,  isto  modo  se  discrevit  a  primo  Adam,  per 
i  peccatum  intravit  in  mundum  (Rom.  v,  13) : 
iste  Don  fecit  voiuntatem  suam,  sed  ejus  a 
nissus  est ;  cum  ille  fecerit  suam,  non  ejus  a 
ireatus  est.  Nec  moveat  quomodo  Christus  se- 
um  id  quodhomoest.descenderit  deccBlo,cum 
atre  qus  iu  terra  erat  factus  sit  honro.  Hoc 
propter  unitatem  perdonn  dictum  est,quoniam 
ersonaest  Ghristus  Deuset  homo.Propterquod 
1  :  NemOf  inquit,  ascendit  in  ccelum,  nisi  qui  de 
ieseendit,  Filius  hominis,  qui  est  in  aelo  (Joan, 
l^iergo  attendasdistinctioDemaubBtaiitiaram, 


Filius  Dei  de  cobIo  descendit,  Filius  hominis  cruci- 
flxus  est :  si  unitatem  personae,  et  Filius  hominis 
descendit  de  cgsIo,  et  Filius  Dei  est  crucifixus.Ipse 
est  enim  Dominus  gloriae,  de  quo  ait  Apostolus  : 
Si  enim  cognovissent,  nunquam  Dominum  glorise  cru- 
cifixissent  (I  Cor,  ii,  8).Propter  hanc  ergo  unitatem 
persoDiB,  non  solum  Filium  hominis  dixit  doscen- 
disse  de  cobIo,  sed  esse  dixit  in  ccelo,  cum  loquere- 
retur  in  terra.Non  ergo  voluntatem  suam  fecit,quia 
peccatum  non  fecit:  sed  voluntutem  fecit  illiusqui 
eum  misit.  Tunc  euim  facit  homo  voluotatem  Dei, 
quando  facit  Justitiam  quae  ex  Deo  est 

4.  Nec  sio  arbitremur  a  Patre  missum  esse  Fi« 
lium,ut  DOD  sit  missus  ab  Spiritu  saDOto ;  cum  vox 
ipsius  sit  per  prophetam,  Et  nunc  Dominus  misit 
me,  et  Spiritus  ejus.  Hoc  euim  Filium  dixisse,  iudi- 
cant  ea  qu»  sunt  dicta  superius.  Nam  sic  ad  ista 
verba  perventum  est  :  Audite  me,  inquit,  Jacob,  et 
Israel  quem  ego  vocabo.  Ego  sum  primus,  et  ego  sum 
in  xtemum;  et  mamus  mea  fundavit  terram,dextera 
mea  sotidavit  cmlum.yocabo  illos,  et  astabunt  simul; 
convenient  etiam  universi,  et  audient.  Quis  ittis  nim- 
tiavit  hxc  f  DHigens  te  feci  voluntatem  tuam  super 
Babylonia,ut  toilatur  semen  Chaldmorum.Ego  loeutus 
sum,  ego  vocavi ;  adduxi  illum,  et  prosperam  viam 
ejus  feci,  Convenite  ad  me,  et  audite  ista.  Nee  enim 
ab  initio  in  obscuro  locutus  sum  :  cum  fiebant,  ibi 
eram ;  et  nunc  Dominus  misit  me,  et  Spiritus  ejus 
[Isai.  XLViii.  12-16).  Quid  hoc  apertius  ?  Neo  sio  a 
Patre  et  Spiritu  sancto  missue  eftl,  ut  se  ipse  Don 
miserit :  sicut  a  Patre  oslenditur  traditus,  ubi  le- 
gitur,  Qui  Filio  proprio  non  pepercit,  sed  pro  nobis 
omnibus  tradidit  eum  (Aom.viii,^) ;  aiio  autem  looo 
de  ipso  Filio  dicitur,  Qui  me  dilexit,et  tradidit  seip^ 
sum  pro  me  {Galat.  n,  20).  Quomodo  autem  dod  fa- 
cit  voIuDtatem  suam,  qui  dixit,  Sicut  Pater  suseitat 
mortuos  et  xnvificai,  sic  et  Filius  quos  vuit  vivtficai 
(Joan.  V,  21)  :  et  cum  ei  dictum  esset,  Si  vis,  poies 
me  mundare;  respoudit,  Volo^  mundare;  et  ad  ver- 
bum  continuo  factum  est  quod  velle  std\jii{Matth. 
viiJ,2,  3)  ?  Sicut  autem  Filius  facit  voluntatem  Pa« 
tris,  sic  et  Pater  facit  voluDtatem  Filii.  Nam  Filias 
dicit  :  Pater^volo  ut  ubi  ego  sum,  et  isti  sinl  mecum 
(Joan.xvii,24).Non  dixit,Peto,ve],Rogo  ;  8e6,volo:  ut 
isto  volente  faceret  ilie,  sicut  illo  volente  faoiebat 
iste  :  et  dod  alia  ille,  alia  iste  ;  sed  qusB  ille,  hso 
etiam  \8ie.Quaecumque  enimPater  facit,hseeet  Filius 
simiiiier  facit  (Id.  v,  19).  Verba  suut  ipsius,  verba 
veritatis  punt,  falsa  esse  non  possunt. 

CAPUT  XXI.—  l.Suscipere  te  dicis  quod  protuli, 
Nescitis  quia  templum  Dei  estis,et  Spiritus  Deihabitat 
in  vobis(l  Cor.iii,16)?  Quod  propo8uisti*dicereideo 
dictum  esse,  quia  in  nemine  habifat  Deus,quem  non 
ante  Spiritus  sanctus  sanctijicaverit,aiquepurgaoerit: 
quasi  templumDeohabitttturo,nonsibi,8anctificetet 
purgetSpiritus8anctus:cum  Apostoiushincostende- 
rit  ipsum  esseDeumyCujus  dod  dixerat  templum:qaia 
Doo  ait,  et  Spiritus  Dei  eanetificat  et  purgat  VO89  at 
Deus  habitet  in  vobi8,8ed  ait,Sptrfttti  Dei  habitatin 

i  Sic  attquot  Mti.  At  editli  ^uod  potuisH. 


\ 


991 


CONTRA  MAXIMINUH  ARIANORUM  EPISGOPUM,  S.  AUQUSTINI 


ns 


vohis.Uiiqut  in  templo  suo  Deus  habitat:  nam  quid 
est  templum  Dei,  nisi  habitaculum  Dei  ?  Vidisti  au- 
temetiamtu  consequenter  esse  Deum  nostrum  cu- 
JU8  sumus  templum  :  etnoluisti  aliud  testimonium 
commemorare  quod  protuli,  Nescitis  qtUa  corpus  ves- 
trum  templum  in  vobis  Spiritus  sancti  esi,quem  habe- 
tis  a  Ueo  f  Jam  ergo  confitere  Deum  esse  Spiritum 
aanctum.Neque  enim,nisi  esset  Deus^haberet  tem- 
plum,et  templum  non  manuractum,sed  flediGcatum 
de  membris  Dei  :  Christus  enim  super  omnia  est 
S)eus  benedicttis  in  sxcula  [Rom,  ix,  5),  cujus  mem- 
bra  sunt  nostra  corpora.  Qui  enim  dixit,  Nesatis 
quia  corpus  vestrum    templum    in  vobis    Spiritus 
sancti  est  ipse   dixit,   Nescitis  quia  corpora  vestra 
membra  sunt  Ckristi  (I  Cor.  vi,  10.  15).^  Itane  vero 
eni  de    lignis    et    lapidibus  Salomon   addificavit 
templum,  Deus  est,  et  oui  templum  aediflcatur  de 
membris  Ghristi,  hoc  est,  de  membris  Dei,  Deus 
non  ftst?  cum  loquens  de  Deo  beatissimus  martyr 
Stepbanus  dixerit :  Saloman  cedificavit  ei  domum;sed 
Summus  non  in  manufactis  templis  inhabitat  (Act,v\i^ 
47. 48).  Et  tamen  Ghristi  membra,quorum  caput  est 
super  omnes  coelos,  templum  sunt  Spiritus  sancti, 
quem  constat  venisse  de  coelo.  Istum  negare  Deum 
quid  esty  nisi  non  esse  et  noUe  esse  templum  ejus? 
Alloquitur  nos  Apostolus  dicens :  Obsecro  autem  vos, 
ff^atres.per  miserationes  Dei,  ut  exhibeatis  corpora  veS' 
tra  hostiam  vivam^sanctam^Deo  placeniem{Rom,iu,i). 
Gorpora  itaque  fldelium  hostia  sunt  Deo,  membra 
Christi,  templum  Bpiritus  sancti,  et  Deus  non  est 
Spiritus  sanctuslQuis  hocdicil,nisiin  quo  non  inha- 
bitat?  Quoniam  in  quo  habitat,utique  templum  ejus 
eat.  Denique  cum  dixisset  Apostolus,  Nescitis  quia 
eorpus  vestrum  temptum  in  vobis  Spiritus  sancti  est, 
quem  habetis  a  Deo^  et  non  estis  vestri?  empti  enim 
estis  pretio  magno:  continuo  secutus  adjunxit,  GlO' 
rificaie  ergo  Deum  in  corpore  vestro  (I  Cor.  vi,  10,20). 
Ubi  dilucide  oslenditDeum  esse  Spiritum  sanctum, 
glorificandum  soilicet  in  corpore  nostro,tanquam  in 
templo  Buo.  fit  quod  Anani»  dixit  apostolus  Pe- 
tnis,  Ausus  es  mentiri  Spiritui  sancto  ?  alque  osten- 
dens  Deum  esse  Spiritum  sanctum,  Non  «i,  inquit, 
hominibus  mentituSf  sed  Deo  {Act.  v,  3,  4). 

2.  Miror  autem  cor  vestrum,  quantum  sermone 
explicare  non  possum,  quomodo  cum  sic  laudetis 
Spiritum  sanctum,  ut  eum  sanctificandis  fldelibus 
obique  asseratis  esse  pr08entem,tamen  neg^re  au- 
deatis  Deum.  Itane  Deus  non  est,  qui  replevit  orbem 
terrarum  ?  Scriptura  enim  dicit :  Spiritus  Domini  re^ 
ptevit  orbem  terrarum  {Sap.  i,  7).  Sed  quid  dicamus 
qnod  replevit  orbem,  qui  replevit  orbis  etiam  Re- 
demptorem?  Dominus  enim  Jesus  plenus  Spiritu 
sancto  regressus  est  a  Jordane  {Luc.  iv,  1) :  et  prssu- 
mitis  dicerc,  quia  ipse  Dominus  Jesus  Deus  erat,et 
Spiritus  sanctus  quo  plenus  erat,non  eratDeus;  tam 
male  sentientes  deSpiritu  sancto,ut  non  ei  tribuatis 
laltem  quod  tributum  est  Moysi  famulo  Dei,qui  non 
muneragratiarum,8ed  plagarum  prodigiain  eodem 
Bpiritu  8ancto,quia  ipse  est  digiiusDei{Exod.viu^i9), 
^gyptiis  ingerehat,  et  tamen  Pharaoni  deus  erat. 
Dao  looo  ent  ad  affligendos  iEgyptios,  et  Pharaoni 


deu8  erat  {Exod.  xii,  1) :  ubique  adest  Spiritoa  sano- 
tus  ad  homines  in  aeternam  vitam  regnerandos,  et 
non  est  eis  Deus !  Imo  vero  est,et  Deus  verus  e8t,qoia 
veri  Dei  membra  templum  ejns  esl.Et  utiquesob- 
Jectum  est  templum  illi  cujus  est  templum  :  qoo- 
modo  ergo  Deus  non  est^cui  sunt  membra  Dei  sob- 
jecta?  Ac  per  hoc  et  Dominus  est  templi  soi :  qois 
onim  hoc  neget,  quis  ita  desipiat,ut  dicat  oon  esse 
aliquem  dominum  domus  suae  ?  Quomodo  ergo  Spi- 
ritus  sanotus  non  est  Dominus,  qui  Dominos  est 
membrorum  Domini  ?  Ipse  est  qaippe  Spiritus  Do- 
mini,  de  quo  uno  eodemque  loco  dictom  est :  Cum 
autem  conversus  fuerit  ad  Dominum,  auferetur  M- 
lamen.  Dominus  autem  Spiritus  est ;  ubi  uutem  Spi' 
ritus  Dominif  ibi  libertas  (II  Cor.  iii,  16,  17). 

3.  Jam  creatorem  superius  demonstravi  Spiritom 
sanctum  :  quomodo  autem  rex  non  est,  cojos  tem- 
plum  est  qu0  membra  sunt  regis  ?  Quomodo  oon 
consedet  Patri  et  Fiiio,  qui  replevit  Filium,  quf 
membra  Filii  suam  possidet  domum  ?  Nisi  forte 
quando  Filius  regressus  est  a  Jordane,  plenos  erat 
Spirita  sancto  ;  et  quando  sedere  coepit  ad  dexte- 
ram  Patns,  exclusit  a  se  Bpiritum  sanctum?  Dein- 
de  cum  de  Patre  procedat,quomodo  com  Patre  non 
sedeat  ?  Gum  ipsa  sessio  non  sit  utique  cogitaoda 
carnaliter  :  alioquin  opinaturi  sumus  honorabiliui 
Filium  sedere  quam  Patrem ;  honorabilius  qoippe 
sedetur  ad  dexteram  :  et  videbitur  esse  consequeni 
ut  Pater  sedeat  ad  sinistram.  Postremo  qualis  vobia 
persuaserit  spiritus,  ut  sancto  Spiritui  deoegetis 
quod  sanclis  hominibus  sancta  Scjiptura  concedit, 
vos  videritis.  iit  enim  Apostolus  :  Cum  essemus 
mortui  peccatis,  convivificavit  nos  Christo^  cujus  gra^ 
tia  sumus  salvi  farti ;  et  simul  excitavit,  et  simut  <d- 
dere  fecit  in  caclestibus  in  Chruto  Jesu  {Ephes.ufifi). 
Sancti  ego  quos  tonctiflcal  Spiritus  8ancti8,convivi- 
flcati  Ghristo,ila  simul  sessuri  prsdestinati  8unt,ut 
jam  factum  dicat  Apo8toIus,quod  certumestadftitu- 
rum :  et  ipsi  Spiritui  sancto  subtrahitur  a  vobis  quis- 
quis  est  ille  consessus,  tanquam  sedere  cum  Patre 
vel  Filio  sit  indignus,  qui  eadem  sede  efQcit  di- 
gnos.Gui  movetis  etiam  quastionem  quod  non  ado- 
retur,  et  hoc  utique  simillimo  errore,  cum  legatis, 
ut  jam  supra  docui,  a  sanctis  etiam  homines  ado- 
ratos.  Et  tamen  ut  invidiam  blasphemantis  evitea ; 
ita  laudas  8piritum  sanctum,  ut  tribuas  ei  quod 
non  habct  ulla  creatura,et  detrahas  ei  quod  adipis- 
citur  et  humana  creatura. 

GAPUT  XXIL  —  1.  Dixisse  me  quod  commemo- 
ras,  fateor,  et  nunc  dico,  quod  Salvator  noster  non 
dixerit,Ut  ipsi  et  nos  unum  ;  sed,^  ipsisuni  miiim. 
Et  de  his  evangelicis  verbis  satis  a  me  recolo  Jam 
fuisse  responsum,  cum  ostenderem  refellere  te  non 
potuisse  qu®  dixi.Quoniam  poposci  ut  proferres  obi 
legeri8,{/iium  sunt,  dictom  esse  de  aliquibus  reboo 
quflBnonessentunius^usdem  que  substantia^neqoe 
protulisti.  Quid  enim  te  adjuvat,  qood  dileotionie 
conseasione  uiflrroaa  dictum  esse  de  Paolo  et  ApollOt 
Qui  piantat  autem  et  qui  rigat^unum  sunt  (I  Cor.m^S); 
cum  eo8  non  ostendas  diversaB  fiiiflao  •obftontitef 


793 


LIBER  SEGUNDCS. 


794 


Ambo  quippe  homines  erant.Si  eDimnon  diligerent 
invicem,natura  unum  essent^dilcctionenonesscnt: 
si  autem  nnum  natura  non  essent,  unum  dici  dile- 
ctione  non  possent.   Poscit  ergo  Filius  ut  ita  sint 
unum,  quomodo  ipse  et   Pater  unum  sunt ;  id  est, 
non  solum   natnra,  quod  jam  erant:  verum  etiam 
perfeotione  chiiritatis  atqueju8titiffi,prosuaBcapaci- 
tate  nature,  quantum  in  Dei  regno  esse  potuerinl  : 
nt  etiamipsisummeunumsintin  natura  8ua,quem- 
admodumPatoretFiliussuromeunumsuntyquamvis 
in  excellentioreatqueincomparabiiiter  meliore  na- 
tura  Bua.  Dixit ergo  ad  Patrem  Fiiius :  Paier  sancte^ 
itrva  eos  in  nominetuo.quos  dedisti  mihi ;  ul  sint  unumy 
sicul  et  nos,  Non  dixit,  Ut  sint  unum  nobisoum  ; 
aut.  Ut  simuB  unum  ipsi  et  nos.  Item  paulo  posl : 
Mompro  his  autem  rogo  tantum^  sed  et  pro  eis  qui  cre- 
diturisuntper  verbum  ipsorum  inme;  ut  omuesunum 
sintfSicut  tu  Pater  in  me,et  ergo  inte^ht  et  ipsi  in  nobis 
amumjini.NequehicdixitfUtipsi  et  nos  unumsimus, 
M^fUnum  sint  In  no6z«.Quoniam  hominesquinatura 
UDom  sunt,  summeatque  perfecte  eecundum  suum 
modumunumesse  nonpossunt  justitis  plenitudine» 
niBi  in  Deo  perficiantur,ut  unumsint  in  Patreet  Fi- 
lio  ;  id  estyinipsis  unum.noncumipsis  unum.Adhao 
sequitur,  etadjungit :  Ut  mundum  credat  quia  tume 
wUsisU^et  ego  claritatem  quam  mihi  dedisti^dedi  illis^ 
ul  sint  unum^sicui  nos  unum  sumus :  ego  in  eis,et  tu  in 
flRe,tt/  sint  consummati  in  unum.  Neque  hic  dixit,  Ut 
nobiacum  sint  unum,aut,Ut  ipsi  et  nossimus  unum. 
Deinde  cum  addidisset,  Ut  cognoscat  mundtuquia  tu 
me  misisti.et  ditexistieossicul  etme  ditexisti ;  secutus 
a4junxik,  Pater^  volo  uJt  ubi  ego  sum,  et  ipsi  sint  me- 
eum  (Joan.  xvii,  14-24).  Ubi  sumfinqmifmecumsint: 
non  aityUnum  mecum  sint  ^  Hoc  ergo  voluit,ut  cum 
illo  e88ent,non  ut  ilii  et  ipse  unum  essent.Quid  est 
quod  dicere  voluisti,  Dilectionis  fecit  mentionem^  et 
rum  substantiasf  Quamvis  tunoneoloco  istaDomini 
▼erba  posueris,  quo  ab  ipso  sunt  posita.  Sed  quid 
ad  noB  ?  quandoquidem  non  ipsos  et  8e,vel  ipsoe  et 
Patrem  dixit  aut  voluitunum  esse  ;  Bedipsos  unum 
M88  voluit,quo8  noveratuniusesse  substantis.Su;- 
ui  et  nos,  inquit,  unum  sumus  :  quos  identidem  no- 
▼erat  unius  esse  substantis 

2.  Tu  si  vis  aliquid  respondere^ostendesecundum 
Scripturam  sanctam  de  aliquibus  rebus  dici,Unum 
Bunt,quarum  estdiversa  substantia.Hocenim  Chri- 
8tu8  non  dixit,qQod  tamen  tu  ausus  es  dicere,  idest 
Apostolos  unum  esse  cum  Patre  et  PitiOyin  eo  quod  in 
omnibus  ad  votuntatem  Dei  Patris  respicientes.ad  imi' 
tationem  Filii  suhditi  uni  Deo  Patri  et  ipsi  inveniun" 
tur  (a),  Haec  dicens^Deumethominessanctosunum 
essefecisti.Potestergoquisquam  sanctorum  dicere, 
Ego  et  Deus  nnum  sumus  ?  Absit  hoc  a  cordibuset 
oribuB  sanctiB.  Putoautem  quod  et  vosaquocumque 
hoc  audiatis,  horrescitis,  nec  fertia  quemquam  ho- 
minem,  quautolibet  munere  sanctitatiB  exoeilat,di- 
oentem,  Ego  et  Deus  unum  sumuB.  Sed  forte  arro> 

*  LoT.  et  qaidam  Mm.  omittnnt,  Non  eii^umtm  mecmn 
tbU, 
(«)  ^da  serm.  140,  n.  4,  tom.  6. 


gantias  videatur,8i  hocdeBe  ipso  aliquis  dicat.Itane 
veroquisquam  vestrumetsinon  audet  dicere,Egoet 
Deu8  unum  sumus  ;  saltem  audetdicere,  Pauluset 
Deus  unumsunt;&icut  incunctanterdicimu8,Paulu8 
et  Apollo   unum   sunt ;  Deus  Pater  et  Deus  Filius 
unum  sunt  ?  Porro,  si  non  audetis  dicere,  Quilibet 
homo  8anctus,quilibet  propheta,quilibet  apostolus, 
et  Deus,unum  sunt ;  quis  te  urgebat,qui8  te  impin- 
gebat,  quis  te   praecipitabat  ^  ut  diceres,  Apostoli 
unum  sunl  cum  Patre  et  Filio  f  Unum  sunt^  inquis, 
Pater  et  Filius^  non  tamen  unus :  continuoque  8ub« 
jungis,  Unum  ad  concordiam  pertinet;  UnuSjOd  nU" 
merum  singularitatis.  Volebas  autem  dicere,  Unum 
8unt,adconcordiam  pertinet ;  Unusest.ad  numeram 
singularitatis :  sed  teaconsideratione  verborumtuo- 
rum  impetuB  disputationis  avertit.Nam  et  Unum  et 
Unu8  utique  ad  numerum  pertinet  singularem.  Sed 
quod  verum '  eet ;  Unum  sunt,propter  id  quod  ad- 
ditumest,  Sunt,  pluraiem  indicat  numerum,  qua- 
dam  singuiaritate  connexum :  Uunsest  autem,aper- 
tissimeestnumerussingularis.SednumquidAposto- 
lu8diceret,Qui  autemadheretDomino,  uoumsunt? 
Quid  enim  aliud  diceret,  si  hoc  diceret,  nisi,  Homo 
8anctU8,et  Deu8,unum8unt  ?  Sed  ab8it,ab8itab  illa 
sapientia  ista  sententia :  et  tamen  dixit,  Qui  autem 
adhxret  Domino,  unus  spiritus  est  (I  Cor.  vi,  17) ;  at 
noveris  de  his  dici,Unumsunt,quffi,unius8unteju8- 
demque  substantis^sicutquibusdam  hominibusdi- 
ctum  est,  Omnes  enim  vos  unum  esiis  in  Christo  Jesu 
[Galat.  111,  28);  et  sicut  ait  ipse  Ghristu8,£jra  et  Pa- 
ter  unum  sumus(Joan.  x,  30).  Gum  autem  unusdici* 
tur,et  quid  unus  dicitur*:et  dediversissubstantiis 
dici  poteet,  sicut  dictum  eat,  Qui  adhasret  Domino^ 
unus  spiritusest;  etderebusunius8ub8lantiffi,siout 
dictum  est,Cra/  eis  anima  et  cor  unum  (Act.  iv,  32) . 
Erat,  dixit ;  non  dixit,  Erant:  quoniamdixitet  quid 
erat;  id  est,  animaetcor.Sioei\Amde  PatreetFilio, 
et,Unumsunt,dicimu8,quia  unius  substantie  duo 
Bunt :  et,Unu8  est,dicimu8,8ed  addimus  quid  unus ; 
id  estjunus  Deus,unus  Dominu8,unu80mnipoten8, 
et  Bi  quid  hijgusmodi.Satisme  vobisduarum  istarum 
locutionum  arbitror  inculcassedistantiam.Scrutare 
itaque  Scripturas  canonicas  veteres  et  novas,  etin- 
veni,si  potes,ubi  dictasunt  aliqua,Unum  8unt,quffi 
8Qnt  diversffi  natur»  atquo  substantiffi. 

3.  Sane  falli  te  nolo  in  Epistola  Joannis  apostoli 
ubi  ait :  Tres  sunt  testes  ;  spirilus.elaqua.  etsanguis; 
et  tres  unum  sunt  (1  Joan.  9,  8).  Ne  iorte  dicas  spiri- 
tumetaquametsanguinemdiversasessesubstantias, 
et  tamen  dictum  esse,  tres  unum  sunt:  propter  hoo 
admonui  ne  fallaris.  Hsc  enim  sacramentasunt,  in 
quibus  non  quidsint^sed  quid  ostendant  semperat- 
tenditur  :  quoniam  signa  sunt  rerum,aliud  existen- 
tia,et  aliud  siG^nificantia.Si  ergo  illaquffi  his  signifi- 
cantur,intelligantur,ip8ainveniunturuniu8e8se8ub- 

1  Apud  Er.  Lugd.  et  Ven.,  quis  te  urgebat,  quis  pr4r- 
cipitabat  ?       M. 

■  Apud  Lov.  et  quosdam  Msa.,  verbum. 

*  Sic  MB8.Editi  autem,er  quid  unus  naturafeiquidunus 
adficitur. 


79S 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  EPISCOPUM,  S.  AU6USTINI 


1» 


stantisB  ;  tanquam  si  dicamus,  Petraet  aqua  unum 
Bunt,  volentesper  petram  significare  Cri8tum;per 
aquam,Spiritum  sanctum  :  quis  dubitat  petram  et 
aquam  diversas  esse  naturas?  Sed  quia  Christus  et 
Spiritussanctus  uniussuntejusdemiiuenalurce;  ideo 
cum  dicitur  Petraet  aqua  unum  sunt;  ex  ea  parte 
recle  accipi  potest,qua  istaB  durae  resquarum  est  di- 
yersa  natura,aliarum  quoquesignasuntrerum  qua- 
rum  est  una  natura.Tria  itaque  novimus  de  corpore 
Dominiexisse^cum  penderet  in  ligno  :  pnmo,  spiri- 
tum  ;  undescriptum  est,  Et  inclinato  capite  tradidit 
spiritum;  deinde,quando  latus  ejuslanceaperfora- 
tum  est,  sanguinem  et   aquam  (Joan.  xix,  30,  34). 
Qu0  tria  si  per  se  ipsa  intueamur,  diversas  habent 
Bingula  quasque  subslantias ;  ac  per  hoo  non  sunt 
unum.Si  vero  ea,quae  his  significata  sunt,  velimus 
inquirere,non  absurde  occurrit  ipsa  Trinitas,  qui 
unus,  solus,  verus,  summus  est  Deus,  Pater  et  Fi- 
lius  et  Spiritussanctus,dequibu8  verissimo  dici  po' 
tuit,  Tres  sunt  tesfes,  et  ires  unum  sunt :  ut  nomine 
spiritus  significatumaccipiamus  Deum  Patrem :  de 
ipso  quippe  adorandoloquebaturDominus,ubi  ait, 
Spiritus  est  Deus  (Id.  iv,  24).  Nomine  autem  sangui- 
rie  Filium  :  quiay  Verbum  caro  factumest{Id.  i,  14). 
Et  nomine  aqus  Spiritum  sanctum :  cum  enim  de 
aqualoquereturJe8us,quamdaturuseratsitientibus, 
ait  evangelista,  Hoc  autem  dixit  de  Spiritu.quem  ac^ 
cepiuri  erant  credentes   in  eum  (Id,  vii,  39).  Testes 
vero  esse  Patrem  et  Fiiium  et  Spiritum  sanctum, 
quis  Evangelio  credit,et  dubitat,  dicente  Filio,  Ego 
$um  qui  testimonium  perhibeo  de  me  :  ei  testimonium 
perhibet  de  mCtqui  misit  me^Pater  {Id,  viii,  18)  ?  Ubi 
etsi  non  est  ccmmemoratus  Spiritus  8anctus,non  ta- 
men  intelligitur  separatus.  Sed  nec  de  ipso  alibi  ta- 
cuifyeumquetestemsatisapertequemonstravit.Nam 
oum  illum  promitteret,ait  :IpsetestimoniumperhihebU 
de  me.  Hi  sunt  tres  testes :  et  tres  unum  sunt  {Id,  xv, 
26),  quia  unius  substanti®  sunt.Quod  autem  signa 
quibussignificati  sunt,de  corpore  Domini  exierunt, 
figuraverunl  Ecclesiam  praedicantem  Trinitatis  unam 
eamdemquenaturam :  quoniambitresquitrioomo- 
dosigniOcati  sunt,  unum  sunt ;  Ecclesia  vero  eos 
prffidicanSyCorpus  est  Ghristi.Si  ergo  tres  resquibus 
Bigniflcati  sunt,  ex  corpore  Domini  exierunt :  sicut 
ex  corporeDominisonuit,ut  baptizarenturgentesm 
nomine  Patris  et  Filiis  ct  Spiritussancti  {Matth.  xxviii, 
10).  la  nomine;  non^  In   nominibus :  bi  enim  tres 
unum  sunt,  et  bi  tres  unus  est  Deus.  Si  quo  autem 
alio  modo  tanti  sacramenti  ista  profunditas,qu8e  in 
Epistola  Joannis  legitur»  exponi  et  intelligi  potest 
Becundum  catbolicam  Qdem,qu®nec  confunditnec 
separatTrinitatem,  nec  abnuit  tres  personas,  nec 
divereas  oreditesse  substantia8,nulla ratione  respu- 
endum  est.  Quod  enim  ad  exercendas  mentes  flde- 
lium  in  Scripturis  sanctis  obscure  ponitur,  gratu- 
landum  pst,  si  mullis  inodis,  non  tamen  insipien- 
ter  exponitur. 

GAPUT  XXHi.  —  1.  Quid   est  autem  quod  po- 
Bcis  ut  astruam,  Si  pater  et  FiUui  et  Spiritus  san' 


ctus  unus  est  Deus :  cum  hoo  astruat  voce  clariBsima 
Scriptura  divina  dicens,  Audit  Israel ;  Dominus  Deus 
tuuSf  Dominus  unus  est  {Deut.  vi,  4)  ?  Quod  et  vob 
utiqueaudiretis,8i  Israel  esse  velletis,  noncamali- 
terut  Judffii^sedspiritualiterutChristiani.  Quienim 
non  vultfldeliteraudirequod  dictum  e8t,i4u(ft,  iirae/; 
Dominus  Deus  tuus^  Dominus  unus  est ;  superest  ut 
eum  quihocdixit,credatesse  mendacem..Si  autem 
mendax  ille  non  est,  vox  ista  vera  est :  si  vox  ista 
vera  est^questio  ista  flnita  est.  Procul  dubio  quippe 
vos  veritas  oogitPatrem  etFilium  etSpiritumBano- 
tumconflteri  unum  Dominum  Deum.SedSpiritum 
Banctum,cuju8templum  nonmanufactum,  sedcor- 
pus  e8tno8trum,cujus  templum  non  ligna  et  lapides, 
sed  membrasuntChristi,negati8  Deum :  deipsoChri- 
sto  quid  dicturi  e8ti8,quem  Deum  etDominum  confi- 
temini  ?  Hespondete  itaque  nobi8,utrum  Pateret  Fi- 
lius  unussitDominusDeus.Sienim  nonestunuByduo 
Bunt :  81  duo  sunt,  mentilur  qui  dicit,  Audijsrael; 
Dominus  Deus  tuus,  Dominus  unus  est ;  mentitur  qoi 
dicit,  Videte  quoniam  ego  %um  Deus^  et  non  est  aluu 
prseter  me  {Id.  xxxii,  39).  Sed  quia  illum  mentien- 
tem  dicere  non  audeti8,qoare  vos  corrigere  dubita- 
tis,  et  venire  vel  redire  ad  catholicam  Gdem,  qu» 
Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum  non  tres  do- 
minos  deos,  sed  unum  Dominum   Deum  credit,  et 
audit  clamentem  populo  suo,  .4tuli,  Israel ;  Dominus 
Deus  tuuSyDominus  unusest  ;  et,  Videte  quoniamego 
sum  DominuStetnon  est  atiuspraeier  m^^  Si  te  dicam 
Burdum  et  caBCum^qui  nec  audis  ista^nec  vides.con- 
tumeliosum  sine  dubio  me  putabis.  Ecce  non  dico : 
expone  nobis  quomodo  accipias,  Audi^  Israel;  Do- 
minus  Deus  tuus,  Dominus  unus  est :  utrum  ibi  sit 
intelligendus  etGhri8tu8,annon  sit.Si  enim  dixeris, 
Ibi  ost  ;  conflteberismecum  Patrem  et  Filium  unum 
esse  Dominum  Deum.Si  autem  responderis,  GhriB- 
tum  nonesse  ibi  intelligendum,  duoscontravocem 
divinam  in  troducturus  es  dominos  deo8,quoniam  non 
negasetiam  Ghristum  esse  Dominum  Deum.Simili- 
ter  ab  te  qusro  quomodo  9LOcipitL9jVidetequoniamego 
sum  DominuSf  et  non  est  alius  prxter  me.  Ibi  est  et 
GbristuB,  an  non  est?  Si  ibi  est,  profecto  Pater  et 
Filius  unus  est  Dominus :  si  autem  ibi  non  est,  et 
tamen  Dominusest;  mentiturquidicit,Aron  ^raitiu 
prxter  me.  Est  enim  alius  Dominus  Filius,  si  non 
unus  est  Dominus  PateretFilius.Quantumlibetenim 
excellentius  laudes  Patrem,  et  infra  eum  deprimas 
Filium,id  agi8,ut  a&qualeB  non  8int,non  ut  duo  non 
Bint.  G)ama,  quantum  vis,  Pater  est  major,  Filius 
minor  :  respondetur  tibi,  Duo  sunt  tamen  major  et 
minor.  Nec  dictum  est  Dominus  Deus  tuus  major, 

DominuB  unus  est:  aed  dictum  est,  Dominus  Deus 
tuus,  Dominus  unus  est.  Neque  dictum  est,  Non  est 
aliuB  ffiqualis  mihi :  sed  dictum  est,  iVbfi  est  alius 
Dominus  prseter  me.  Aut  ergo  confltere  Patrem  et 
Filium  unum  e88eDominumDeum,autaperte  nega 
Dominum  Deum  e88e  GhriBium,  sicut  aperte  negas 
Dominum  Deum  eBse  Spiritum  Banctum.  Quod  si 
feceriBjistis  quidcT!  tc  divinis  vocibus  non  urgebo  ; 


797 


LIBER  SECUNDUS. 


798 


Bed  alia  testimoniadivina  proreram,quibu3  te  etia 
isto  erroredetestabiliorem  convincam^Nunc  aulem 
et  sl  nogas  Doniinum  Dcum  csse  Spiritum  sanctum, 
tamen  ut  istis  Dei  vocibus  contcrariSy  eatis  est  quod 
Gbristum  Oominum  Deum  confiterisiqui  si  non  est 
cum  Patre  unus  Dominus  Deus,  duo  domini  dii  nos- 
tri  crunt,  et  false  111®  Dei  voces  erunt,  Dominus 
Deus  tuuSf  Dominus  umts  ext ;  et,  f^on  est  alius  pr3S- 
ier  me,  Sed  quanto  melius  crunt  vestra  verliaeoien- 
data,  quam  Dei  verba  mendacia? 

2.  Qusris  a  me  uiTum,Judaico  modo  te  horterpro- 
fUeri  unum  Deum  ;  aji  de  subjeciiane  Fitii  potius  se- 
cundum  quod  fides  habet  Christiana,  ostendatur  unus 
esse  Deus,  cujus  Filius  nosier  est  Deus,  Ita  hoo  dicis, 
quasi  Judffiorum  sit  vox,  Audi,  Israel;  Dominus 
Deus  tuuSf  Dominut  unus  est ;  aut,  Ego  sum  Dominus, 
ei  non  est  alius  prxier  ms,  Ipse  Deus  hoc  dixit : 
agnosce,  et  tace;  vel  potius  edissere  quomodo  ve- 
rum  dixerit,  quem  nuJlus  nostrum  audet  af firmare 
mentitum.  Edissere,  inquam,  quomodo  verum  sit, 
Daminus  Deus  tuus,  Dominus  unus  est ;  si  domini  dii 
nostri,  ut  dicitis,  duo  aunt,  unus  major,  alius  mi- 
nor  :  edissere  quomodo  verum  sit,  Ego  sum  Domi- 
fiuj,  et  non  est  alius  prxter  me,  Quis  enim  boc  di- 
xerit  quffiro,  utrum  Pater,  an  Pilius.  Si  Pat^^r  dixit, 
Ego  sum  Dominus^  et  non  est  alius  prsster  me ;  non 
verum  dixit,  quia  est  alius  Dominus  Filius.  8i  Fi 
liuB  hoc  dixit;  nec  ipse  verum  dixit,  quia  est  aliue 
DominuB  Pater.  Si  autem  boo  dixit  Trinitas;  pro- 
fecto  et  verum  dixit,  et  vos  falsum  dicere  ostendit. 
Trinitas  quippe  secundum  rectam  fidem,  id  esl, 
Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus,  in  ci:gus  nomi- 
ne  baptizamur,    et  unus  Dominus  Deus  noster  est, 
et  prsteripsum  alius  non  est.  Ipse  est  enim  Deus 
de  quo  dicit  Apostolus  :  Nuilus  est  Deus,  nisi  unus 
(I  Cor,  viii,  4).  Nam  si  hoc  de  Patre  acceperis  dic- 
tum,  non  tibi  erit  Deus  Cbristus,  quia  non  potest 
solvi  Scriptura,  dicens,  Nullus  Deus,  nisi  unus  :  ut 
bic  vobis  taceam  de  Spiritu  sancto,  quem  superius 
Dominum    Deum   ostendimus,   vobis  negantibuB. 
Quapropter  si  Macedoniani  haeretici  essetiB,  qui  de 
Bolo  Spiritu  sancto  catholicae  fidei  consentire  de- 
trectant.  Patrem  vero  et  Filium  duos  quidem  eBse, 
id  est,  illum  Patrem,  illum  Filium,  et  squales  esBe, 
atque  uniuB  ejusdem  substantiffi,  nec  tamen  duoB 
dominoB  deos,  sed  ambos  simul  unum  Dominum 
Deum  esse  consentiunt :  siergo  etvos  saltem  haote- 
nu8  erraretiB,  non  utique  his  divinis  vocibus  urgere- 
mini.PatremquippeetFiiumasBereretisunumDomi- 
num  Deum  dixiBse,  Non  est  alius  prxter  me,  Utinam 
non  restaret  agere  vobiscum,  niai  ut  adjungeretiB 
Spiritum  Banctum,et  non  dualitatem,BedTrinitatem 
diceritis  unum  DominumDeum.  Nunc  verocum  sic 
aBBeritis  Patrem  Dominum  Deum,  et  Filium  Domi* 
nom  Deum,ut  simul  ambos  non  dicatis  unum  Domi- 
Dum  Deum,8ed  duos,majorem  unum,minorem  alte- 
mm ;  prorBus  confodimini  gladio  veritatis  dicentiB, 
Audif  Israet;  Daminus  Deus  tuus,  Dominui  unus  est : 
qui  clamat,  Ego  sum  Dominus,  et  non  est  atiuspraeter 
m$.  Neque  enim  OeoB  Pater  aic  veilet  iBraelitas  a 
^  lr«  IiOgd.  Ytn«»  deUsieiWMrm  wiminam.    Um 


cultu  deorum  revocare  multorum  atque  falsorum, 
ut  eid  de  uno  Deo  ac  Domino  mentiretur,  et  diceret 
non  esse  praeter  se  alium  Dominum,  cum   Bciret 
Deum  et  Dominum  esse  suum  Filium.  Absit  ut  ve- 
ritas  et  veritatis  Pater  mendacio  deciperet  populum 
suum  :  haereticorum  sithsc,  non  catholicorumtam 
horrenda  et  detestanda  blasphemia.  Prorsus  DeuB 
verum  dicit,  cum  dicit,  Audi^  Israel;  Dominus  Deus 
tuus,  Dominus  unus  est  :  quia  Pater  etFiliusetSpi- 
ritus  tanctus,  non  tres  dii,  sed  unus  Deus;  nec  tres 
domini,  sed  unus  Dominus  est.  Prorsus  verum  di- 
cit,  Ego  sum  Dominus,  ei  non  est  aiiwi  praeier  me  : 
quia  non  hoc  Pater  tantum,  sed  ipsa  Trinitas  di- 
cit  :  hic  est  Dominus  unus,  et  non  alius  prseter  ip- 
Bum.  Nam  si  Pater  diceret,  Ego  sum  Dominus,  et 
non  esi  alius  prxier  me  ;  negaret  utique  Dominum 
esse  unigenitum  Filium,  Et  quis  nostrum  auderet 
eum  Dominum  conOteri,  contradicentePatre  atque 
dicente,  Ego  sum  Dominus,  et  non  est  alius  prseter 
meJ  Ac  per  hoc  secundum  rectam  fidem,  non  Pa- 
tris,  sed  Trinitatis  hffic  vox  est :  Patris  ergo,  et  Fi- 
lii,  et  SpirituB   sancti.  Obticescant  igitur  iingus 
ignorantium  veritatem  :  hfflc  Trinitas  Deus  unoB 
est.  De  hoc  uno  Deo  dicitur,  Audi,  Israel;  Dominus 
Deus  tuus^  Dominus  unus  est.  Hic  Deus  unus  dicit, 
Ego  sum  Dominus,  et  non  est  alius  prxier  me.  Sub- 
jectuB  est  quidem  Patri  filius  secundum  formam 
hominis  :  non  tamen  sunt  duo  dii  et  duo  domini 
Bccundum  formam  Dei:  sed  ambo  cum  Spiritu  buo 
onus  est  Dominus. 

3.  TcBtimonia  qus  de  Paulo  apostolo  protuliBti, 
contra  te  loquuntur,  et  nescis.Dicit  enim  ille:Gra* 
tias  vobis  et  pax  a  Deo  Patre  nostro  et  Domino  Jesu 
Christo  (Rom.  i,7;  l  Cor.  i,  3;  II  Cor.  i,  2;  Galat.  i, 
3,  et  Ephet.  i,  2].  Quomodo  est  autem  Dominus  Je- 
Bus  ChriBtus,  si  Pater  dicit,  Ego  surn  Dominus^  ei 
non  est  aliiu  praeterme  ?  Non  ergo  solius  Patris,  ot 
dixi,  sed  Trinitatis  hsc  vox  est.  Adhibes  alterum 
testimonium,  et  ipsum  contra  te  ipsum,  ubi  ait 
ApostoluB,  Vnu^  Deus  Paier^  ex  quo  omnta^  et  nos  in 
ipso;  etuniu  DaminusJesusChristus,  perquemomnia, 
et  nos  in  ipso,  sicut  tu  locutus  es  :  AposloluB  au- 
tem,  ei  nos  per  ipsum  ait;  non  ait,  in  ipso.  Sed 
hoc  quid  ad  causam  ?  Solent  ista  contingere  ex 
memoria  proferentibus  testimonia,  non  ex  codice 
illa  legentibus :  quod  ad  rem  pertinet  potiuB  intu- 
ere.  Ecce,  dixit  Apostolus,  Vnus  Deus  Pater,  ex  quo 
omnta,  et  nos  in  ipso  ;  et  unus  Dominus  Jesus  Chris- 
tuSfper  quet/i  omnia^etnos  per  ipsum  (I  Cor.vni,6). 
Omnino  duas  personas,  unam  Patris,  alteram  Fi- 
lii,  Bine  olla  confusione  et  sine  ullo  errore  distin- 
xit.  Neque  enim  duo  sunt  dii  palres,  sed  unus  DeoB 
Pater  :  nec  duo  sunt  domini  Jesu  Chrisli,  sed  unqs 
Dominus  Jesus  Christus.  In  illa  quippe  Trinitate 
quffl  Deus  est,  unus  est  Pater,  non  duo  vei  tres ; 
et  unus  FiliuB,  non  duo  vel  tres  ;  et  unus  ambo- 
rum  Spiritus,  non  duo  vel  trcs  :  et  ipse  unus  Pa- 
ter  utique  Deus  est,  et  ipse  unus  Filius  etiam  vo- 
bis  fatenlibus  Deus  est,  et  ipse  amboi  um  SpiritUB 
etiam  vobiB  negantibuB  DeuB  est.Sic  et  Dominom  si 

qo9raB»  •ingulum  qaemqae  reBpoadeo  \  a^  «is»l 


■  ^ 


■.■V 


.» 


il 


■J 


799 


GONTRA  MAXIMINUM  ARIANORtJM  EPISGOPUU,  S.  AnGUSTINI 


800 


Omnes  non  tres  dominos  deoSyBed  unum  Dominum 
Deumdico.  H^eo  est  fldes  nostra,  quoniam  beec  H- 
des  est  recta,  quae  fides  etiam  catliolica  nuncupa- 
tur.  Tu  autem  qui  huic  fidei  contradicis,  quaBso  te, 
ezpone  nobis,  etiam  Jesus  Cbristus  quomodo  sit 
Dominus,  qui  non  Trinitatis,  sed  solius  Patrisesse 
asseris  vocem,  tgo  sum  Dominus,  et  non  est  alius 
prmter  me,  Nempe  turbaris;  nempe  quid  respon- 
deas  non  invenis,  nisi  quia  tacere,  quando  convin- 
oeris,  non  vis.  Si  enim  non  Deus  Trinitas,  sed  Pa- 
ter  tantum  dixit,  Ego  sum  Dominus^  et  non  alius 
prsBter  me :  procul  dubio  nega\nt  esse  Dominum 
Filium ;  quoniam  si  Dominus  est  et  Filius,  falso 
dictum  est,  Non  est  alius  Dominus  prseter  me,  Non 
enim  agitur  de  Domino,  quales  sunl  bomines  do- 
mini  hominum  servorum,  quos  Apostolus  secun- 
dum  carnem  dominos  esse  dicit  {Ephes.  xi,  5) :  sed 
de  Domino  agitur,  cui  servitus  illa  debetur,  qu» 
graece  XaTpcta  dicitur,  secundum  quam  dictumest» 
Dominum  Deum  tuum  adorabis,  et  illi  solies  servies 
{Deut.  VI,  ^13).  Qui  Dominus  Deus  si  non  Trinitas, 
Bed  solus  est .  Pater :  prohibemur  utique  Domino 
Ghristo  tali  servitute  servire,  in  eo  quod  audimns, 
JUi  soli  servies ;  si  ita  diotum  est,  ac  si  diceretur, 
Deo  Patri  soli  servies.  Qui  profecto  si  solus,  et  non 
ipsa  Trinitas  dixit,  Ego  sum  Dominus  etnon  estalius 
praeter  me ;  negavit  esse  Filium  Dominum  talem, 
quali  Domino  servitus  illa  debetur,  qua  nonnisi 
Deo  cum  vera  religione  servitur.  Non  enim  dixit, 
Ego  sum  Dominus  major  aut  melior,  et  non  est 
tantus  aut  talis  praeter  me  :  sed  volens  sibi  soli  ea 
qus  Domino  Deodebetur  servitute  serviri,  Epo5«m, 
inquit,  Dominus,  et  non  est  alius  prxter  me,  Porro 
si  vox  ista,  sicut  catholicafldesdicit,  uniusDeiest, 
quod  est  ipsa  Trinitas;  sine  ulla  dubitatione  huic 
Boli  serviendum  est  ea  servitute,  quas  nonnisi  Do- 
mino  Deo  debetur,  quia  ipse  est  Dominus,  et  non 
•st  alius  praeter  ipsum. 

4.  Deinde  qusro  quomodo  accipias  quod  dictum 
est,  Unus  Deus  Pater,  ex  quo  omnia,  et  nos  in  ipso; 
et  unus  Dominus  Jesus  Christus  per  quem  omnia,  et 
noiper  ipsum  Numquid  non  et  exFiliosuntomnia: 
quandoquidem  ipse  dicit,  Qusecumque  Pater  facit^ 
hmc  et  Filius  simtliter  facit  (Joan,  v,  19]  ?  Si  antem 
ita  distinguis,  ut  non  sint  per  Patrem  omnia,  sed 
ez  Patre;  nec  omnia  sint  ex  Filio,  sed  per  Filium: 
quis  eorum  tibi  videtur  esse  ille  de  quo  idem  apos- 
tolus  dicit,  0  atiitudo  divitiarum  sapientix  et 
scientix  Dei!  quam  inscrutabitia  sunt  judicia  ejus,  et 
investigabiles  vix  ejusl  Quis  enim  cognovit  sensum 
Domini  ?  Aut  quis  consiliarius  ejus  fuit  ?  Aut  quis 
prior  dedit  illi^  et  retribuetur  ei7  Quoniam  ex 
ipsOf  et  per  ipsum^  et  in  ipso  sunt  omnia  :  ipsi 
gloria  in  sxcula  sxcul  orum,  Amen  (Rom.  xi,  33-36). 
Utrum  Paterestintelligendus,anFilius?Deum  nam- 
qua  prius  nominavit,  dicens :  0  altiludo  divitiarum 
sapientix  et  scientix  Dei !  Postea  vero  eum  Dominuni 
appcllavit,  ubi  ait  :  Quisenim  cognovit  sensum  DO' 
minif  Sed  hoc  non  habel  controversiam  :  utrum- 
qoe  enim  nomen  etiam  vos  et  Patri  assignatis  et 
FUfo*  Neqae  enim  aie  didtiB  Deam  Patrem,  ut  ne- 
gdtigeneDeum  FUium;  aat  0io  dioitis  Deua  Fl* 


lium,  ut  negetis  esse  Deum  Patrem.  Quamvis  in 
hoc  apostolico  testimonio  quodadhibuisti^Deusdi- 
catur  Pater,  Dominus  Filius,id  est,  Unus  Deus  Pater 
ex  quo  omnia:  et  unusDominus  Jesus  Christus^per 
quem  omnia.  Sed  illud  attende  ubi  dictum  est.  0 
altitudo  divitiarum  sapientist  et  scentix  Dei  \  Nam 
sive  Pater  sit  iste,  sive  Filius,  ex  ipso,  et  per  ipsum^ 
et  in  ipso  sunt  omnia,  Quomodo  engo  ex  Patre  om- 
nia,  non  ex  Filio ;  et  per  Filium  omnia,  non  per 
Patrem  :  quandoquidem  quemlibet  eorum  Aposto- 
lus  voiuerit  hoc  loco  intelligi,  Ex  ipso^  inquit,  et 
per  ipsum,  et  in  ipso  sunt  omnia  f  Si  ergo  sive  de  Pa- 
tre  sive  de  Filio,  verissime  tamen  dicitur,  quod  ex 
ipso  per  ipsum^  et  in  ipso  sunt  omnia ;  sine  dubio  Pa- 
U>is  et  Filii  demonstratur  ®qualitas.  Si  autem  quo- 
niam  non  nominavit  Patrem  et  Filium  et  Spiritum 
sanctum,sed  Deumet  Dominum,quod  etipsaTrini- 
tas  dici  potest,  singula  horum  irium  referri  ad  sin- 
gulos  voluit  :  ex  ipso  dicens,  propter  Patrem ;  et  per 
ipsum,  propterFilium;tn  ipso,  propterSpiritumsan- 
ctum :  our  hanc  Trinitatem  unum  Dominum  Deum 
non  vultis  agnoscere?  Quandoquidem  non  ait,  Ex 
ipsis,  et  per  ipsos,  et  in  ipsis ;  sed  ait,  ex  ipsOt  etper 
ipsumfCt  in  ipso  sunt  omnia:  nec  ait,Ipsi8gloria;8ed, 
ipsi  gloriain  ssecula  ssecutorum,  Amen, 

5.  Falleris  sane,  qui  putas  de  Patre  solo  esse  di- 
otum.  Nemo  bonus,  nisi  unus  Ikus.  Si  enim  dixisaet, 
Nemo  bonus,  nisi  anus  Pater ;  nec  sio  exclusam  Fi- 
lium  et  Spiritum  sanctum  ab  ista  unitate  bonitatia 
voluisset  intelligi :  quia  et  illud  quod  simili  loca- 
tione  diotum  est,  quam  supra  commemoravi,  Ea 
quse  Dei  sunt,  nemo  scit^  nisi  Spiritus  Dei  (I  Cor,  n, 
11) :  non  excludit  abhac  scientia  Filium  Dei.Qaan- 
to  ergo  nobis  latitudo  intelligentis  magis  patet, 
qnia  non  dixit,  Nemo  bonus,  nisi  unus  Pater;  sed, 
NefhO  bonus^  nisi  unus  Deus ;  quod  estipsaTrinitaa. 
Quffirebat  quippe  ille  oui  hoo  respondit  Jesus,  non 
bonum  qualecumque,  sed  bonum  quo  fieret  beHtus; 
imo  ipsam  beatitudinem  veram,  id  est,  vitam  deai- 
derabat  stemam  :  et  interpellaverat  tanquam  bo- 
minem  Ghristum,  neeciene  enm  esse  etiam  Deam. 
Dixerat  enim  :  Magister  bone^  quid  faeiam^  ut  vitam 
eetemam  consequarf  Tunc  ait  ille:  Quidme  dieis  bo- 
numf  Nemo  bonus,  nisi  unus  Deus  (Marc.  x,  17, 18). 
Vel,  eicut  legitar  apud  alium  evangelistam,  qood 
tantumdem  valet,  Nemo  bonus^  nisisotus  Deus  (iMC. 
xviii,  19).  Tanquam  diceret :  Recte  me  appellabis 
bonum,  si  me  noveris  Deum.  Nam  quando  me  ni- 
hil  aliud  quam  hominem  putas,  quid  me  dicis  bo- 
num?  Non  te  facit  bonum  neo  beatum,  nisi  bonam 
imrontabile  quod  solue  est  Deus.  Nam  bonue  ange- 
loB,  bonus  homo,  bona  c«tera  creatura :  heo  non 
ita  bona  sunt,  ut  ea  quisquie  adeptus  fderit,  ait 
beatus;  nec  ulla  est  beata  vita,  si  son  sit  fleterna. 
Quomodo  antem  non  est  tale  bonum  Dei  Filins  ve- 
rus,  cam  sit  verus  Deas  etvita  aetema,  ad  qaam  ou- 
piebat  ille  qui  interrogoveratpenrenire? 

6.  Proindecumegoasseram,  Netnobonus^nisiunus 
eisolusDeus,  de  ipBaTrinitatcdictumesse.qai  Deas 
onaB  et  boIub  est ;  tn  antem  aBBertie  de  eelo  Deo  Pa- 
\ie  d\cV>im  ^^<^,^«iu  L^  de  nullo  alio  OeaS|de  natlo 


801 


LIBER  SEGUNDUS. 


802 


alio  bonos  est ;  Pilius  autemdePatre  Deu8,de  Patre 
magnus  et  bonus  est :  diligenter  attende  quis  nos- 
trum  bene  sentiat  de  Deo  Patre  et  de  Deo  Filio ;  u- 
trum  ego  qui  dico,  Deus  quidem  Pater,  non  de  alio 
Deo  DeuB  e8t,Deu8  autem  Filius  de  Patre  Deo  Deus 
estfSed  tantus  iete  de  illo,  quantus  ille  de  nullo ;  et 
bonus  Pater  non  dealio  bono  bonusestyFiliuevero 
de  Patre  bono  bonus  est,8ed  tam  bonus  hic  de  illo, 
quam  bonns  ille  denuUo :  an  to  qui  proptereadiois 
Bolum  esse  Patrem  Deum  bonum^quianeo  Deusest 
dealio  Deo,  nec  bonus  de  alio  bono  ;  Filiumvero 
ideo  Patri  non  esse  cosquandum,  quia  de  illo  Deus 
estyde  illo  bonus  est  ?  In  qua  sententia  utrumque 
blasphemas  :etPatrem  8cilicet,quianontantumge- 
Duit  quantuB  est  ipse,nec  talem  qualis  est  ipse  ;  et 
Filium,quia  talis  tantusque  nasci  non  meruit,quali8 
quantusque  est  ille  qui  genuit.Denique  ista  ipsa  duo 
de  quibus  agimu8,hoc  est,deita8  et  bonitas,quoniam 
dictum  est,  Nemo  bonus,  nisi  untu  Deus,  in  hac  tua 
opinioQe  deOciunt.Tantum  enimquantQsestipse^et 
talem  quaiis  est  ipse^si  non  potuit  gignere,quomo- 
doDeus  est?  si  noluit,  quomcdo  bonus  esl? 

7.  Pater^  inquis,  fons  bonitaiis  est,  quiquod  est  6o- 
1111«  a  nemtn^o^ept^.  Numquidideo  minusbonusest 
Filius,  quoniam  quodbonusest^abeoPatre  accepit, 
qui  Qasceoti  Filio  tantam  bonitatemquantacumque 
illi  e8t,quia  Deus  est.dare  potuit ;  et  dedit^quia  bo- 
Qus  iovidere  qoq  potuit?  Natn  si  minus  bonitatia, 
quam  quod  ipse  habet  unico  dedit,  minus  bonusest 
et  ipse  quam  debuit :  quod  sentire  dementioe  estEr- 
go  qoantum  ipse  habet  bonitatis,  tantum  Filio  de- 
dit  ^  Et  quia  natura  est,  non  gratia  Filius,  na- 
8ceQti,non  indigenti  dedit ;  et  plenus  pienum,  ions 
boaitatis  fontem  genuit  bonitatis.  Ac  per  hoc  neo 
auxit  in  sehic  quod  accepit,nec  minuitinseillequi 
dedit  * :  quia  non  habet  immutabilitas  unde  defi- 
cial,  non  habet  plenitudo  quo  crescat.  Quid  est 
autem  ipsa  boDitas,  nisi  vita  vivificans  ?  Proinde 
quia  foQS  foQtem  gCQuit,  sicut  Pater  susdtat  Piortuos 
et  vivificat,  sic  et  Filius  quos  vuU  vivificat  {Joan,  y, 
21).  Hoc  ipse  Filius  dixit,QOQ  ego.Unde  merito  Deo 
Patri  diciiur, Quoniamapud  te  est  fons  vita,  Quis  est 
autem  iste  fons  vitw  apud  Patrem,  nisi  de  quo  dici- 
tur,  In  prihdpio  erai  Verbumf  et  Verbum  erat  apud 
Deum,  ei  Deus  erat  Verbum;  hoc  erat  in  j^ncipio  apud 
Deum:  de  quo  etiam  pauio  post  dictum  est,  £/  vita 
erat  tux  hominum  {Id.  i,  2,  4)  ?  Hsc  vita  fons  vits 
est,  et  lux  istaluxlucisest.  Unde  cum  dictum  esset, 
Apud  te  est  fons  vUas;  continuo  subjunctum  est,  /n 
lumine  tuo  videbimus  tumen  (P5a/.xxxv,  10),hoc  est, 
Iq  Filio  tuoSpiritumsaoctum  ;  quemtuquoqueease 
illumiQatoremin  CoUationis  nostrs  primapartepro- 
fessus  es.Fonsergo  de  foote,Filiu8  de  Patre,  et  si- 
mui  ambo  fon8unus:luxdeluce,Filius  dePatre,et 
simol  ambo  lux  una :  sicut  Deus  de  Deo,  et  simul 
ambo  utique  DeuB  unus :  ethoc  totum  non  sineSpi- 


<  Qaidam  IIbs.,  tantum  Unico  dedit, 

<  l^  Mn.  fiditi  vero,  quod  dedit. 


ritu  amborum.  E!x  hoc  fonte  bonitatis,  ex  hoc  fonte 
vita,  ex  hoc  immutabili  lumiQe,ex  hac  indeflciente 
plenitudirie,id  e8t,Patre,  etFilio,  et  Spiritu  sancto, 
uno  Domino Deo  solo.secundum  mensuram  fidei  suae 
quicumqueveracitercredunt,  sumentes  boni  fiunt, 
vivincantur,illuminantur,implentur.Quibus  tu  uni- 
genitumFilium,pacetuadixerim,nescioquaincredi- 
bili  temeritate  junxisti.Tua  quippe  ista  sunt  verba: 
Sfue,inquis,  Filius,  sivequi  per  Fitium  suntfacti,  d§ 
illo  uno  fonte  bonitatis  unuiquisque  secundum  mensur 
ram  fidei  suas  assumpseruntut  essent  boni,\]bi  est  ergo 
quod  fueras  ante  confe88Us,illum  natura  Pilium  esse, 
non  gratia '  ?  Ecce  contra  sententiam  tuam  venis^ecoe 
Jam  prodis  nefarium  secretum  haeresis  vestr»,  quia 
onigenitum  verumDei  Filium,verum  Deum,nonQa- 
tura  Filium,8ed  gratia  profitemiQi.  Si  enim  et  ipae, 
sicut  verba  tuaclamant^secundum  mensuram  fidd 
suaB,  utbonusesset,  assumpsit;  gratiaest  ergo  Fi- 
liu8,non  natura  :  et  fuitaliquando  non  bonus,etcr8- 
dendofactusestbonus  ;quia  utessetbonus,quemad- 
modum  diciSfSecundummensuramfidei  suaedeillo 
qui  Paterest.fontebonitatis  assumpsit.Legimu8qui- 
dem  quod  Jesusproficiebatsstateetsapientia^etgratia 
Dei  erat  in  illo  {Luc,  ii,  52) :  sed  secundum  formam 
hominisquam  pronobisaccepit  ex  nobis,non  secun- 
dum  forniam  Dei,in  quanon  alicnumarbitratusest 
esso  aequalis  Deo  (Philipp.  ii,  6;.  Verumtamen  etiam 
in  ipsa  forma  hominislegimus  eum  state  et  sapientia 
protecisse,  non  tamen  ut  ex  non  bono  bonus  fieret 
credendo  meruisse.  Neque  nunc  inter  nos  quaestio 
vertitur  denatura  filiibominis.in  qua  Dei  Filiusmi- 
nor  est  Patre:  sed  de  natura  Filii  Dei,inqua,ut  nos 
dicimus,vo8  uegatis,  aequalis  est  Patri :  quia  FiliUB 
veru8,FiliusuQicus,Filius  de  vcro  Deo  verus  Deus, 
in  nullo  degeneravit  a  Patre.  Proinde  locomparabi- 
lem  Patrem  Filio,  nec  in  Scripturis  sanctis  alicubi 
legerepotuisti.Necsanafide  ipsedixisti  immensum 
etiam  Patrem  ;  quoniam  propterea  dicis,  ut  Filium 
non  pariter  immen8um,sed  mensuraexistimestermi- 
natum.Tecumhabetomensuramtuam,quatuumfal- 
sum  dominum  metiari8,et  de  vero  Domino  mentiaris. 

GAPUT  XXIV.  —  Bene  conflteris  quod  et  Pater 
dilig8tFilium,et  Filius  diligat  Patrem:  sedeiethoo 
con(itearis,quianon  est  majordilectioinPatrequam 
in  Filio.Quia  enim  naturam divinitatis  aequales eunt, 
flequaliterseiQvicem  diiigunt.Facitautem  Filiussio- 
ut  homo  mandatum  Patris.Nam  sicut  Deus,  ipse  Fi- 
lius  est  mandatum  Patris^qniaipse  estVerbum  Pa- 
tris.Unde  alioloco  de  mandato  Patris^hoc  esti  de  se 
ipso  dicit :  Sdo  quia  mandatum  ejus  vita  wterna  esi 
(Joan,  XII,  50).  Quod  autem  ipse  Dei  Filius  sit  vita 
8BterDa,Scriplura  divinatestatur.Ubi  autem  ait,  Qui 
me  viditfViditet  Patrem{ld.  xiv,9)  ;quis  nesciatideo 
dictum,  quociam  quisquis  per  intelligentiam  videt 
Filium,  Patri  utique  videt  squalem  ?  Quod  vosideo 
noQ  vultis,  quia  per  oculos  cordis,  quautum  io  hao 
vita  videri  potest,  Filium  qoq  videtis. 

GAPUT  XXV.  — Potas  QOQrecteame  dictum  esse, 

1  Plures  Ms8.,  nos  gratia. 


803 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  EPISCOPUM,  S  AUGUSTINI 


804 


quod  propter  formain  eervi  quam  suscepit  Filius 
{Philipp,  11,  7),major  si  Pater.  Tu  enim  secundum 
hsereeim  vestram,in  ipsa  Dei  rormaPatremPilio  vis 
6886  majorera  :  cuipaternam  sic  invidea  formam,ut 
ideo  perfectum  velia  natum  esse  Filiumaeternaper- 
fectione,ne  ad  paternam  formam  saltem  crescendo 
valeatpervenire.Sed  inaniterinvidethomo  paternam 
formam  Dei  Filio,  cui  Pater  eam  non  invidit,  quia 
fiequalem  sibiunicum  genuit.Sed  dioisnon  essePa- 
tris  magnam  gioriam,  si  ea  forma  servi  major  est, 
qaa  forma  sunt  roajores  et  Angeli.  Vide  si  aliud  co-> 
naris,  nisiad  unius  Patris  gloriam,  per  unici  Filii 
contumeliam  pervenire,ut  scilicet  non  augeaturPa- 
ter  in  gloria^nisi  minuatur  Pilius  in  natura.Gohibe 
te  :  nescis  etPatri  etFilio  teingerere  conturaeliam, 
si  nec  ille  potuil  aut  noluit  gignere  aequalem  sibi, 
nec  iste  nasci  aBqualis  Patri  ?  Non  se  vult  Deus  ita 
laudariPatrem,utFilium  dicatur  de  seipso  generas- 
86  degenerem.Non  vult  bonus  Filii  dilector  ita  prs- 
dicari  formam  suam,uteam  non  potuerit  unicusejus 
vei  nascendo  8umere,vel  crescendocomprehendere. 
Quod  autem  tibividetur  nihilmagnumde  Deo  Patre 
dici,8i  forma  servi  major  est ;  qua  majores  videntur 
et  Angeli :  non  rectecogitas  quem  locum  in  rebus 
habeathumana  natura,qua$  conditaestadimaginem 
Dei.  Majores  Angeli  dici  possunt  homine,  quia  ma- 
Jores  sunt  hominis  corpore :  majoressunt  etanimo, 
sed  in  formaquam  peccati  originalis  merito  corrop- 
tibile  aggravat  corpus.Naturavero  humana,qualem 
naturam  Christus  humana*  mentis  assumpsit,  qus 
Dullo  peccato  potuitdepravari,8olu8majnrestDeu8. 
Denique  propter  quid  dictura  Bii,Minorasti  eum  mO' 
dicominusquam  angelos{Psal,  viii,6) ;  aperuit  Scrip» 
tura,ubi  legitur,  Eum  auiem  modico  minus  quam  an- 
gelos  minoraium  vidimus  Jesum  propler  passionem 
mortis  {Hebr.  ii,  9).  Non  ergo  propter  naturam  ho- 
minis ;  Bed^propterpassionem  morf w.  Natura  vero  ho- 
mini8,qu8B  mente  rationalietintellectualicreaturas 
cceteras  antecedit,Deu8  solus  est  major  :  cui  utique 
injuria  facta  non  est,ubiscriptumest,Jfa;or^5^D^« 
corde  nostro  (I  Joan,  iii,20).  Filius  ergo  Dei  suscep- 
tnm  hominem  levaturus  ad  Patrem  quando  dicebat, 
Si  diligeretis  me^gauderetis  ufique,  quia  vado  ad  Pa- 
trem ;  quia  Pater  major  me  est  {Joan,  xiv,  28) ;  non 
carni  suse  solum,  sed  etiam  menti,  quam  gerebat, 
humanffiDeum  Patremutique  prffiferebat:  quaetota 
sine  dubio  forma  agnoscitur  servi,  quoniam  tota 
servit  creatura  Creatori. 

CAPUTXXVI.  —1.  Postrematibidisputatiofuit, 
quomodo  sit  D6us  patribus  visus,  quando  corpus 
humanum  in  quo  videretur,nondum  arceperatChri- 
8tus,  cum  invisibilis  sit  per  se  ipsa  divina  natura. 
Quod  cnm  etiam  tu  itaconfessus  fueris  ut  interc»- 
tera  non  solum  Patrem,  sed  neo  ipsum  Filium  in 
substantiadivinitatis  su»  diceresesse  visibilem,  non 
aolum  hominibus,sed  necipsisccBlestibuspotestati- 
bu8  :  posten,mutata  6enlentia,dicis  eum  et  ante  in- 
camationem  suam  conspectibus  apparuisse  morta- 
liom,a88erens  illud  quod  ait  Apostolus.  Que 


hominum  vidit,  nec  videre  potest  (I  Tim.  vi,  16),  dd 
8olo  Deo  Patre  dictum  esse  ;  Filium  vero  ex  initio 
generis  humani  videri  solitum  esse  ab  bominibaa. 
Quodcumprobarevoluisses^multadeScripturissaa- 
ctis  lestimonia  prolulisti,  quse  te  nihil  adjuvare  po- 
tuerunt.  Non  enim  legis  alicubi  scripsisse  Moysen, 
sicutdicis,  quod  ab  illo  primo  homine  Adam  usque 
ad  ipsam  incarnationem  semperFiliusvisusest.Hoe 
enimeumdescribere  pronuntiasin  Geneseos  libro, 
quod  ita  falsum  est.ut  eliam  ridiculum  sit.Namqoid 
enim  liberGene8eo8,ab  Adamusque  ad  incarnaiio- 
nem  Christi,  ea  quae  gesta  sunt  continet  ?  aot  ipse 
Moysesusquead  temporaincarnationis  Chri8ti,velin 
carne  vixit,  vel  ea  quae  facta  sunt  scripsit  ?  Haec  di- 
cis,  et  putas  te  aliquid  dicere,  vel  putaris  ab  eia 
qui  nec  ista  po88unt,qu89  tam  manifeste  faisaaunt. 
cernere. 

2.  Deinde  quod  commemoraa  Patrem  ad  Pilium  di- 
centem,F(icf atnu^  hominem  ad  imaginem  et  itmi/ttuit- 
nem  nostram  ;quidhocad  rem  pertinet,  rogot6?qoid 
ad  rem  pertinet  ?  Tantumne  tibi  vacabat  loqui,  ut 
non  atteudens  quid  probare  susceperasymemoriter 
nobis  et  inaniter  ScripturamGeneseos  ventilares? 
Numqaid  hinc  probatur  ante  carnem  susceptam  vi- 
susab  hominibusChristus,  quia  dixit  Pater  ad  Fi- 
lium,  Faciamus  haminem  ad  imaginem  et  similitudi' 
nem  nostram  ?  Deind6adjungis,ac  6\c\B,EtfecUDeus 
hominem  {Gen.i,2Jdy  27) :  atque  addi8,0ttis  Deus^nist 
Fitiusf  Et  ut  mihi  de  opere  quasi  praeacribas  meo, 
Hoc  utique, inquiSfet  tuin  tuis  tractatibus  exposuisti. 
Ubi  nolo  quffirere  quam  verum  loquaris^quando  tI- 
deo  nihil  ad  causam  pertinere  quod  loqueris.Agitor 
quippe  interno8,utrum  persusdivinitatissubstan- 
tiani  Christus  visibus  apparuisset  humaoia.  fit  to 
dicis,  Fecit  Deus  hominem:  et  addis,  Quis  Deus^  nisi 
Filius  ?  quasi  propterea  necesse  fuerit  ut  homo 
Deum  opiiicem  suum  videret  oculis  carneis.  Hoc  si 
ita  esset,  omnes  homines  viderent  Deum :  qois 
eniin  alius  eos  facit  in  uteris  matrum  ?  Adhuc  ad- 
jicis  talia,et  dicis  :  «  Iste  ergo  Filius  quiest  propheta 
sui  genitoris,  dicebat :  «  Non  est  bonum  solum  esse 
hominem^  faciamus  ei  adjutorium  secundum  se  »  (/d. 
II,  i8  ).Si  qua&ram,  quis  tibi  indicaverit  quia  Filioa 
hoc  dicebat,in  quibusaugustiis  tevidebi5?Scriptorm 
enim  qu»  dixit,/n  principio  fecit  Deus  eaelum  et  ter- 
ram,non  exprimens  utrum  Patcr,an  Filius,  an  Spi- 
ritus  sanctus,  an  ipsa  Trinitas  feoerit,qui  unuseat 
Deus  ;  per  cstera  etiam  ita  commeraorat  Deus,  ut 
dicat  Bt  fecit  Deus^Et  dixitDeuSy  per  queque  operm 
^us,quorum  illum  asseritconditorem.  Simili  ergo 
locutione  ait,  Et  Dixit  Deus,  Faciamus  hominem  ad 
imaginemet  similitudinem  nostram.Etfecit  Deus  homi- 
nem :  nec  aliier  iocuta  est,  ubi  BLii^Nonesi  bonum  esse 
hominem  solum ;  faciamus  eiadjutoriumsecundum  se. 
Unde  igitur  tibipersuasumestjCaterasuperiora  Pa- 
trem  dixisse^hoc  autem  Filius?  Unde,  queso,  dis- 
tinguis,unde  discernis  Patrem  dixi8S6,Fta/  lux  (/d. 
I,  l-27),6t  csetera ;  Patrem  deniqoe  dixisse^Faddmiit 
hominem ;  et  Filiom  diziB8e,Faaainiii  ei 


805 


LIBER  SEGUNDUS. 


808 


oum  tibi  Scriptura  ubique  non  dioat  Qisi,  Dixit  Deus? 
QuaBest  ieta  teroerita8?qu€Bpr8e8umptio?  Deindecum 
ideo  Patrem  m&gorem  soleatis  asserere,  quia  dixit, 
Fiat  hoc,  aut  iliud,  tanquam  jubens  Filio;  Filium 
vero  ideo  minorem,  quia  jussa  perfecit:  quid  dicturi 
estis,  ubiecriptum  e8i,Faciamus  hominemfl^on  enim 
ait  sicnt  in  superioribus,  Piatbomo,tanquam  id  jus- 
seritFilio:  sed,  Factamtw,inquit,/iomtn^m.Ouod  non 
qusro  quem  dixisse  arbitreris:  jam  enim  verbatua 
tenemus,  quod  Pater  hoc  dixerit  Filio.  Gur  ergo  non 
ait,  Fiat,  vel,  Fac ;  sed  ait,  Faciamus  f  An  ocetera 
Deus  imperavit,  et  Filius  fecit;  hominem  vero  ambo 
fecerunt,  sed  Patre  et  jubente,  et  cooperante,  Filio 
autem  nonjubente^,  sed  tantum  Jussa  faciente?Sed 
si  propterea  Patrem  jubentem  intelligis,  quia  scrip- 
tum  est,  Dixil  Deus^  Faciamus  hominem :  ergo  jussit 
et  Filius;  quia  tu  ipse  non  Patrem  accipis  dixisse, 
Bed  Filium,  Faciamusei  adjtUorium,  Et  sicut  illud  ubi 
dictum  est,  Et  fecit  Deu^  hominem ;  obedisse  jubenti 
Patri  Filium  vis  videri,  quia  Pater  dixerat,  Faciamus 
homintm:  itaetiam  ubi  legimus,  Et  immisit  Dominus 
soporem  in  Adam,  et  sumpsii  unam  de  costis  ejus  {Gen. 
II,  21),  et  cffitera,  quibus  ostenditur  factum  homini 
esBe  adjutorium,  obedisse  Patrem  jubenti  Filio,  te 
auctore,  inlelligamus;  quia  non  Patrem,  sed  Filium 
dixisse  asseris,  Faciamus  ei  adjutorium. 

3.  Sed  hscita  loquor,  quasi  ad  causam  qus  a  nobis 
agitur,  quidquam  pertineat,  quodlibet  hinc  volueris 
credere  aut  suspicari.  Prorsus,  sicutdicis,  Pater  jus- 
eerit,  ubi  dictum  est,  Faciamus  hominem;  et  Filius 
obedierit,  ubi  dictum  est,  Et  fecit  Deus  hominem : 
prorsussicut  tedelectat,  Filius  dixerii^  Nonest  bonum 
sotum  esse  hominem ;  faciamus  ei  adjutorium ;  sed  t&lia 
dicenn  ipse  non  jusserit,  quia  hoc  vultis  :  quomodo 
ostendia  Filium  qui  hominem  fecerit,  ab  homine  vi- 
Bum  ?  Quomodo  ostendisFiliumqui  dixit,  iV(m  est  bo- 
num  homintm  esse  solum ;  faciamus  ei  adjutorium^  ab 
homine  visum,  vel  ab  ipsa  muliere,  si  eam  factam 
non  vis  a  Patre,  ne  Filio  Pate.r  obedisse  videatur ; 
aed  ipseeam  Filiu8,tanquam  sibijubenssibiqueobe- 
diens,  etfaciendam  dixit  et  fecit?  Demonstra  Filium 
Tisum  esse  a  viro,  visum  esse  a  muliere.  Demonstra- 
turum  tequippepromiseras,etantequam  incarnare- 
turvisum  fuissehumanis  aspectibus  Filium.Ostende 
promissa.  Quid  pergis  in  vacua?  Quid  deludis  exspe- 
ctationem  nostram,  nec  exbibes  pollicitationem 
tuam?M[uItipIica8verbanonnecessaria,utneces8aria 
occupes  tempora.  Si  propterea  visus  csta  viroFilius 
quia  iecit  eum,  et  propterea  visus  ab  eju;i  muliere 
quia  fecit  eam;  defini,  si  audes,  non  posse  Deum  Pi- 
lium  et  operari  videntia,  et  a  suis  operibua,  quamvis 
alia  videntibus,  non  videri.  Si  autem  hoc  potest  Deus 
Filius ;  ipse  quippe  usque  nunc  operatur  cuncta  vi- 
dentia,  et  tamen  eorum  a  ae  ipso  creatis  oculis  non 
videtur;  quid  est  quod  dixisti  ?  Gur  ista  de  libro  Ge- 
neseos  in  tuo  sermone  posuisti  ?  cur  nobis  necessa- 
ria  temporum  spatia  superflua  loquacitate  finisti  ? 

*  Editi.  et  eooperante  FUio,  Filio  autem  non  fubente^ 
ate.  Caitigantar  ex  Mm. 


4.  Sed  isie^  inquis,  Filius  visus  est  AdXy  secundum 
quod  legimuSy  Adam  dicentem^  «  Yocem  tuam  audivi 
deambulantis  in  paradiso;  etabscondi  m^,  quianudus 
sum  »  [Gen,  iii,  10).  Iloc  ergo  prius  diceres,  homo 
bone,  iode  inciperes  promissa  monstrare.  Quamvia 
et  hic  Adam,  Vocem  tuam,  inquit,  audivi:  noo  ait,  Fa- 
ciem  vel  speciem  tuam  vidi.  Et  quod  ait,  Ascondime^ 
^Mta  nttdu5  f  tim ;  videri  se  a  Deo  tim  uit,  non  a  se  Deum 
visum  esse  monstravit.  Nam  si  vox  quando  audituFi 
sequitur  visio  ;  visus  est  et  Deus  Pater  quoties  voce 
attestatus  est  Filio.  Novimus  quippe  in  Evangelio  ver- 
ba  Patris  sonantis,  atque  dicentis,  Tu  es  Filius  meui 
dilectus,  etc.  (Marc,  i,  11),  ubi  auditus  ab  hominibus, 
non  tamen  visus  est.  Ac  per  hoc  et  in  illis  verbis  qua 
adjungis,  ubi  dicit,  Quis  nuntiavit  tibi  quia  nudus  est 
et  sequentia;  potuit  audiri,  et  non  videri  Deus.  Non- 
dum  itaque  aliquid  ex  eoquod  promiseras  dixisse  te 
vide :  et dic tandem  aliquid  quod  discutere  debeamuSi 
aut  quod  pro  tua  causa  esse  fateamur. 

5.  HicDeus,  inquis,  et  Abrahse  visus  est.  Visum  esse 
Deum  Abrahae  negare  non  possumus.  Scriptura  quip- 
pe  Gdelissima  apertissime  hoc  loquitur,  dicens:  Visui 
est  autem  illi  Deus  ad  quercum  Mambre,  Sed  neque  hio 
expressum  est,  utrum  Pater  an  Filius.  Gum  autem 
narraret  Scriptura,  quoniodo  ei  visus  sit  Deus,  tres 
viros  illi  apparuisse  declarat,  in  quibus  magisipsa 
Trinitas,  qui  unus  estDeus,  recte  intelligi  potest.De- 
niquetres  videt,  et  non  dominos,  sed  Dominum  ap« 
pellat,  quoniam  Trinitas  tres  quidem  personssunt, 
sed  unus  DominusDeus.  Sic  autem  narraturquod  vi- 
dit  Abrabam  :  Respiciens,  inquit,  oculis  suis  vidit^ei 
ecce  tresviri  stabant  super  eum ;  et  videns  procurrit  in 
obviam  illis  ab  ostio  tabemaculi  sui^  et  adoravit  super 
terram,  et  dixit:  Domine^  si  invenigratiamante  te^  ne 
prxtereas  servum  tuum,  Hic  videnius  tres  viros  appa- 
ruisse,  et  ununi  Dominum  dici,  unuoique  Dominum 
rogari  nc  pnetercatservum  suum,quoniam  congruit 
Deo  visitare  famulos  suos.  Deiode  tres  personas  plu- 
raliter  alloquitur,  dicens :  Suma^ur  nunc  aqua,  etla^ 
vem  pedes  vestros,  et  refrigerate  sub  arbore,  et  sumam 
panem,  et  mandurate,  e(  postea  transibitis  in  viamve» 
stram^propter  quol  deciinaslis  ad  servum  vestrum,  Ma- 
nifestum  est  eos  tanquam  homines  invitari:  non  enim 
tale  illis  prffiberetur  obsequium,  quo  indigentiarefi- 
cerentcorpora,ni8ihominesputarentur.EtScriptura 
piuraliter  eos respondisse commemorat:  aitenim,£l 
dixeruntf  Sic  fac  quemadmodum  dixisti.  Non  ait,  Et 
dixit;  sed,  dixerunt,  Deinde  cum esset  paratarefectiOi 
dicit  Scriptura:  Et  appomit  anteillos,  et  ederunt,  Non 
ait,  Apposuit  ante  ilium,  et  edit.  Sed  ubi  ad  id  ven- 
tum  est, ut  Abrahae  filius  promilteretur  ex  Seura, quia 
divinum  ofTerebatur  benefieium,  non  ut  hominibus 
humanumexhibebatHrobscquium,unumnarrat8ori- 
ptura  dicentem,  Ubiest  Sara  uxor  tuaf  Non  enim  ait, 
Dixerunt  autem  ad  illum:  sed  ait,  Dixitautem  ad  t7- 
lum:  Ubiest  Sara  uxor  tuaf  Quis  autem  hoc  dixerit, 
postea  manifestat;  ubi  cum  risisset  Sara,  aiteadem 
Scriptura :  Et  dixit  Dominus  ad  Abraham :  Quare  risii 
Sara  insemetipsaf  et  cstera  usquead  (iQem,  tanquam 


807 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  EPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


806 


UDUS  Domiaus  singulariter  ioquitur.  Acpost  hsec,  ut 
homines  pluraliter  abire  narrantur,  et  dicitur:  Ex- 
surgentes  autem  indc  viri,  conspexerunt  in  faciem  Sod(h 
morum  et  Gomorrhx;  Ahraham  vero  ambulabat  cum 
illis,  deducens.  Rursus  autem  redit  Scriptura  ad  sin- 
gularem  numerum,  ao  dicit :  Dominus  autem  dixit : 
Numquid  celabo  ego  puero  meo  Abraham  qux  ego  facio  f 
Deindepromittitur  Abrahae  preeclaraetoopiosa  poste- 
ritas,  et  Sodomorum  denuntiatur  interitus.  Sequens 
aotem  Scriptura  dioit:  Et  conversi  inde  viri^  venerutU 
in  Sodoma;  Abraham  autem  erat  adhuc  stans  ante  Do- 
minum.  Et  approprians  Abraham  dixit:  Ne  simul  perdas 
justum  cum  impio ;  et  eritjustus  tanquam  impius?  Et 
post  coilocutionem  Domini  atque  Abrah89,  sequitor 
Scriptura,  et  dicit :  AbiitautemDominus^  ut  desiit  toqui 
ad  Abraham,  et  Abraham  regressus  est  in  locum  suum, 
Venerunt  autem  duo  angeli  in  Sodoma  ad  vesperam.  Hi 
sunt  de  quibus  pauio  ante  dixerat :  Conversi  inde  viri 
venerunt  in  Sodoma.  Sed  duos  esse  non  expresserat, 
cum  ab  initio  tres  viros  dixisset  apparuisse  Abrahs, 
et  hospitaliter  ab  illo  esse  susceptos,  quos  et  abeon- 
tes  deduxit,  ambulans  cum  eis. 

6.  Fortas&is  ergo  jam  pronuntiare  festinas,  unum 
fuisseineisDominum  Christum,qui  singulariterpro- 
mittebat  et  respondebat  Abrahs ;  duos  vero  illos,  an- 
gelos  ejus,  qui  veneruntin  Sodoma  tanquam  missi 
angeli  a  Dominosuo.  Sed  exspecta:  quid  properas? 
Gonsideremus  omnia  diligenter,  ac  prius  intueamur 
verbaDomini  loquentis  Abrahss:  Ctamor  Sodomorum, 
inquit,  et  Gomorrhx  multtpiicatus  est^  et  peccata  eorum 
magna  valde.  Descendens  ergo  videbo,  sisecundum  cla- 
morem  ipsorum  venientem  adme  consummant.  Hic  se 
ipsum  descensurum  dixit  inSodoma,  quotamennon 
ipse  descendit,  sed  angeli  duo.  Ipse  quippe  abiit^  ut 
desiit  loqui  ad  Abraham;  Abraham  autem  regressus  est 
in  locum  suum.  Venerunt  auiem^  sicut  dictum  est,  duo 
angeli  advesperam  in  Sodoma.  Quid,  si  et  in  illis  duo- 
bus  angelis  unus  Dominusinvenitury  qui  secundum 
verbum  suum  in  ipsis  angelis  descendit  in  Sodoma? 
Nonne  manifestum  erit  in  tribus  illis  viris  unum  Do- 
minum  visum  fuis8e,ubi  quid  aliud  quam  ipsaTrini- 
tas  Hgurata  est?  Sed  videamus  utrum  nobis  sancta 
Scriptura  demonstret,  6tiam  in  illis  duobus  angelis, 
ut  dixi,  unum  Dominum  inventum,  ne  forte  hsecex 
nostro  corde  afHrmasse  videamur.  Venerunt  ergo  duo 
angeli  in  Sodoma  ad  vesperam;  Loth  vero  sedebat^  ut 
scriptum  est,  juxta  portam  Sodomorum.  Videns  autem 
Lothf  surrexit  in  obviam  Ulis,  et  adoravit  in  faciem  in 
l^am.  Yides  nempe  hic  a  justo  viro  angelos  adoratop, 
ettu  non  visadorariSpiritum  8anctum,quem  vos  quo- 
qoe  omnibus  angeiis  ^  sine  ambiguitate  preeponitis? 
Sed  dicturus  es,  Homines  esse  credebat;  nam  etin 
hospitium  tanquam  homines  invitavit.  Hoc  magis  est 
contra  te,  qui  dicis  non  adorari  Spiritum  sanctum^ 
omnibuB  Angelis  prsferendum;  cum  videas  et  ho- 
mines  inferiores  Angelis  a  justis  hominibus  adorari. 
Sed  adhuc  dicturus  es,  Dominum  adoravit:  eum 
quippe  in  duobus  iilis,  quos  putabat  esse  hominea, 

<  In  editione  Lov.  deest,  AngeHs» 


tanquam  in  prophetis  esse  cogoovit.  Jam  ergo  pro- 
batum  est,  quod  me  per  Scripturam  sanctam  de- 
monstraturum  esse  promiseram,  eumdem  Dominum 
qui  dictus  fuerat  abiisse  ut  cessavit  loqui  ad  Abrar- 
ham,  in  illis  duobus  angelis  descendissein  Sodoma, 
sicut  dixerat,  et  in  eis  ab  homine  justo  agnitum 
fuisse.  Exhibuit  itaque  hospitalitatem  quomodo  san- 
ctis  hominibus  Dei,  in  quibus  Deum  esse  cogpiovil, 
oum  eos,  sicut  etiam  ipse  Abraham,  angeios  eaae 
nesciret.Hi  enim  Patriarchs  sunt  signiflcati  in  Epi- 
Btola  ad  HebraeoSy  ubi  de  hospitalitate  loquens  ait : 
Per  hanc  quidam  nescientes^  hospitio  receperunt  an^ 
gelos  {Hebr.  xiii,  2).  Receptis  ergo  eis  Loth,  nesciens 
quod  angeli  essent,  cognosoens  tamen  sicut  ipso  Do» 
mino  demonstrante  cognosoere  potuit,  quis  in  eis 
esset,  ut  ea  quse  interea  facta  sunt  taceam,  exiit,cum 
eis  de  Sodomis:  quod  antequam  fieret,  sicut  Scri- 
ptura  ioquitur,  dixerunt  viri  ad  Loth :  sunt  tibi  hie 
generi^  aut  filii,  aut  fitim?  aul  si  quis  tibi  alius  est  m 
civitate,  educ  de  loco  hoc :  quoniam  perdimus  *  nae 
locum  hunc;  quia  exaltatus  est  clamor  eorum  ante  Do^ 
minum,  et  misit  nos  Dominus  conterere  eum.  Ecce  alu 
apparet  illud  incendium  Sodomorum  per  angelos  fa- 
ctum,  quos  misitDominns;  inquibus  tamenet  ipee 
erat:  neque  enimsio  mittitsuos,  utrecedat  ab  eiB. 
In  eis  ergo  descendit  in  Sodoma,  quod  se  factumni 
esse  prsdixerat,  quando  cum  Abraham  loquebatur: 
quod  posteaquam  fecit,  abiisse  ipse  dictua  est,  et  an- 
geli  venisse  in  Sodoma  ad  vesperam.  Deinde  paoio 
post,  mox  ut  eduxerunt  illum  foras,  et  dixerunt, 
sicut  eadem  Scriptura  narrat,  Satvam  fue  animam 
tmm ;  ne  respexeris  retro^  nec  steteris  in  tota  regione;  m 
monle  salvum  te  fac^  nequando  comprehendaris  :  dizit 
Loth  ad  ilios,  Oro,  Domine,  quia  invenit  puer  tuus 
misericordiamantetef  etc.  Quae  cum  finisset  loqaendOy 
et  elegissetsibi  civitatem  pusillam  in  qua  salvaretur, 
sequiturScriptura,  etei  dicitesse  vespoiisum :  Ecee 
miratus  sum  *  faciem  tuam  et  super  verbum  hoc^  n$ 
everterem  civitatem  de  qua  locutus  es.  Festina  ergo  id 
salvus  sis  ibi :  non  enim  potero  facere  verbum,  donee 
tu  illQ  introeas  {Gen.  xviii  et  xix).  Quis  hoo  ei  re- 
spondit,  nisi  ilie  cui  dixerat,Oro,  Domine?  Hoc  ao- 
tem  ad  ambos  dixerat,  non  ad  unum,  siout  apertis- 
sime  Bcriptum  est,  Dixit  autem  Loth  ad  t/tos,  OrOf 
Domine.  Agnovit  ergo'Loth  unum  Dominum  in  an- 
gelis  duobus,  sicut  Abraham  unum  agnovit  in  tribnB. 
7.  Non  est  cur  dicatur :  Ilie  abierat  qui  Dominos 
erat  et  cum  Abraham  locutus  erat;  duo  vero  angeli 
ejus  erant  qoi  in  Sodoma,  illo  abeunte^,  venerunt. 
Omnes  enim  tres  viri  dicti  sunt  qui  apparueront  Abra- 
hiB,  sicut  Scriptura  solet  viros  etiam  angelos  nuncn- 
pare.  Nec  eorum  alicui  uni  promptius  et  humilias 
Abraham  obseoutus  est  quam  duobus,  sed  oqualiter 
omnibuB  pedes  iavit,  aequaliter  omnibus  epalas  mi- 

t  Sic  MsB.  EdiU  vero,  perdemus. 

•  Edili,  miseratut  tum.  At  Mst.,  miraiut  sum:  ati  libro 
16  de  Civitate  Dei,  cap.  39,  jnxtagraecom  XX,  <iAotiiiia«e, 
quod  dici  potest,  reverilM  nim,  tuspexi* 

*  In  Mat.,  AgnovitH  ergo. 

^  Soia  fere  editio  Lov.,  fubenie. 


■   »♦    •■r-.i 


809 


LIBER  SEGUNDUS. 


810 


nislravit  Ergoin  oronibus  Deum  vidit.Propterquod 

Scripturaprxdixerut^quod  visus  fueratDeusAbrab» 

ad  quercum  Membre^subcujus  umbraarboris  tres 

virospavit,  quos  ocuiis  corporis  vidit:in  eis  vero 

Deum,  non  corporis,  sed  cordis  oculis  vidit,  id  est, 

intellexit  atque  cognovit;  sicut  Lotb  in  duobus^cum 

quo  non  pluraliter,  sed  singulariter  loqucbatur,  ei- 

que  respondebat  etiam  ipse  tanquam  unus.  Primo 

quippe  Abrabam  per  tres  viros  illum  audivit,  postea 

per  unum,  qui  duobus  in  Sodoma  euntibus  manens 

locutus  est  cum  eo ;  Loth  autem  per  duos,  tamen  et 

ipse  unum  Dominum,  quem  pro  liberatione  sua  ro- 

gabat,  et  quieirespondebat,  audivit :  cum  ambo^id 

est,  et  Abraham  et  Loth,  homines  putarenteos  qui 

angeli  erant;Deum  vero  in  eis  intplligercnt  qui  erat, 

non  putarent  esse  qui  non  erat.  Quid  sil)i  ergo  vult 

ista  fisibilis  Trinitas  etintelligihilis  unitas,  nisi  ut 

nobis  insinuaretur  quod  ita  tres  essent  Pater  et  Fi- 

lius  et  Spiritus  sanctus,  ut  tamen  simul  non  tres  dii 

et  domini  essent,sed  unus  DominusDeu9?Tu  autem 

dixisti,  Hic  Deus  vistis  est  Abrahse  :  sciens  te  legisse 

qnod  scriptum  est  visum  esse  Deum  Abrahic  ad  quer- 

cum  Mambre  :  et  volens  quasi  probareDominumFi- 

liumvisum  esseilli  patriarchss.declinasti  abillistri- 

bus.viris,  et  eos  omnino  tacuisti,  in  quibus  nfirrat 

Soriptura  Deumvisum  fuisseAbrahas^netu  ipscnos 

admoneresuniusesse  substantiaRTrinitatem  Deum, 

BicntuniuserantsubstantistresviriquosviditAbra- 

bam  :  cum   prapdixis^et  Scriptnra,   Visus  est  Deus 

AbrahsSi  nec  tamen  tres  di>os  esse,  quia  et,  Visus  est 

DeuSf  dictum  est ;  non,  visi  sunt  dii :  et  ipse  Abra- 

ham  tres  vidit,  et  unum  apdoravit :  a  quo  praBteriri 

noluit ;  ab  uno  responsa  divinitatis  accepit.  Nec  ali- 

quos  duoseorumduosessedeos  sensit,  sed  unumin 

omnibus  :  quia  et  Loth  duos  vidit,  et  tamen  unum 

Dominum  agnovit.  Ubi  mihi  videntur  per  angelos 

signiQcari  Filius  et  Spiritus  sanctus  :  quoniam  se 

illi  angeli  missos  esse  dixerunt;  et  deTrinitate  qu» 

DeuB  est,  solus  Pater  non  legitur  missus;  leguntur 

autem  missi  et  Filius  et  Spiritus  sanctus;  quorum 

non  ideo  est  diversa  natura :  nam  et  illi  viri  per 

quos  significati  sunt,  unius  erant  ejusdemque  na- 

tur».  Hanc  ergo  Scripturam  qua  convinci  posses, 

astuto  silentiodevitasti.  Et  cum  dixisses,  Hic  Deus 

visus  est  Abrahss:  volens  Pilium  solum  visum  putari 

in  eo  quod  in  Grenesi  legitur,   visum  esse  Deum 

Abrahae,  quomodo  sit  visus,  dicere  noluisti,  ne  ibi 

Don  solus  Filiua,  sed  Trinitas  agnoceretur  Deus. 

8,  Dixisti  autem  :  Si  vis  credere,  guia  Filius  visus 
est  Abrahse^  utique  ipse  Unigenitus  in  sancto  afftrma" 
vit  Evangelio  sic  :  «  Abraham  pater  vester  exultavit 
ut  videret  diem  meum;  et  vidii,  et  gauisus  est.  » 
{Joam,  VIII,  56).  0  disputare,  o  probare  promissa ! 
quasi  dixerit  Dei  Filius,  Abraham  pater  vester 
concupivit  me  videre;  et  vidit,  et  gavisus  est. 
Quamvis  et  boc  sic  adhuc  posset  intelligi,  quod 
sanctus  Patriaroha  oculis  cordis  viderit  Dei  Filinm, 
non  oculis  carnis  unde  inter  nos  vertitur  qusstio. 
Sed  com  dixerit  Gbristus,  Abraham  coneupivii  vt- 
der$  diem  meum;  et  vidit,  et  gavisus  est;  cur  non 

Patrol.  XUI. 


diem  Ghristi  intelligimus  tempusGfaristf,  quo  erat 
veuturus  in  carne,  quod  Abrabam  sicut  et  allii 
Prophetae  in  spiritu  potuit  videre  atque  gaudere  ? 
Neque  bic  igitur  quod  proposueras  et  pollicitus  fue- 
ras,  probare  potuisti. 

9.  Post  hcscvenistiad  Jacob,qui]uctatu8  estcum 
Angelo,  quem  soriptura  ipsa  Geneseos  et  bominem 
dicit  et  Deum.  Nam  ita  legltur :  Remansit  autem  Ja^ 
cob  solus,  et  luctabatur  homo  cum  tllo  usque  in  mane, 
Vidit  autem  quod  non  potest  ad  eum,  et  tetigit  latiiu^ 
dinem  femoris  ejus,  et  obstupuil^  latitudo  femorii 
Jacobf  dum  luctaretur  cum  eo;  et  dixit  ilti:  Dimitte 
me;  ascendit  enim  aurora,  Ille  autem  dixit:  Non  ie 
dimittam,  nisi  me  benedixeris,  Dixit  autem  ei :  Quod 
esi  nomen  tuum  f  lUe  autem  dixit :  Jacob.  Et  dixit 
ei :  Non  voeabitur  amplius  nornen  iuum  Jacob  ;  sed 
Urael  erit  nomen  tuum,  quia  valuisti  cum  Deo,  ei 
cum  hominibus  poteus  es.Rogavil  autem  eum  Jacob  di- 
cens  :  Enuntia  mihi  nomen  tuum.  Et  dixit :  Quare 
hoc  interrogas  tu  nomen  meum  f  Et  benedixit  eum 
illic.  Et  appellavii  Jacob  nomen  loci  illius,  Aspeetus 
Dei :  Vidi  enim  Deum  facie  ad  faciem^  et  salva  focia 
est  anima  mea  {Gen.  zxxii,  24-30).  Ex  tsta  lectione 
unicum  Dei  Filium  et  antequam  venisset  in  carne 
visibiliter  apparuisse  conaris  ostendere  :  ubi  etsi 
non  absurde  Ghristus  intelligitur  Oguratus,  propter 
prophetiam  futura  nuntiantem,  quia  futurum  erat 
ut  Jacob  in  Gliis  suis  qui  crucillxerunt  Ghristumy 
praevaluisse  Ghristo  videretur  ;  et  in  flliis  suis  vi- 
deret  Cbristum  facie  ad  faciefm,  et  salva  fieret  ani- 
ma  Israelitarum  qui  fideliter  boo  viderunt  :  tamdn 
bunc  hominem  qui  luctatus  est  cum  Jacoby  Osee 
propbeta  evidenter  angelum  dicit.  Sic  enim  apud 
eum  scriptum  est  de  Jacob  :  In  utero  supplantavii 
frairem  suumj  et  in  labore  prsevaluit  DeOy  et  confor' 
iatus  est  cum  angelo,  et  potuit  {Osee  xii,  3,  4).  Sicut 
ergo  in  Genesi  lile  qui  luctatus  est  cum  Jacob,  et 
homo  et  Deus  dicitur*;  ita  et  ab  hoc  propbeta  et 
Deus  et  angelus.  Ac  per  boc  ita  qui  erat  angelus» 
dictus  est  homo,  quomodo  ilH  dicti  sunt  viri  qui  ap- 
paruerunt  Abrahas,  quando  nescientes'  et  ipse  et 
Lotb  bospitioreceperuat  angelos.  Deus  ergo  erat  ia 
angelo,  sicut  est  Deus  in  homine,  maxime  quando 
per  hominem  loquitur.  Ita  vero  per  hunc  angelum 
figuratus  est  Ghristus,  sicut  per  hominem.  Nam  et 
Isaac  Olius  Abrabae,  quid  erat  in  flgura,  nisi  Ghris* 
tuB,  quando  sicut  ovis  ad  immolandum  ductus  est 
(/«at.Liii,7),et  quando  sicut  Dominuscrucem  suam» 
ita  et  ipse  sibi  quibus  fuerat  imponendus  ligna 
portabat?  Postremo,  quid  miramur  per  angelum 
flguratum  esse  Jesum,  si  non  solum  per  bominemy 
verum  etiam  per  pecudem  figuratus  est?  Nam 
quis  aiiuB  erat  ille  aries  qui  cornibus  tenebatur 
in  vepre,  nisi  Gbristus  crucifixus,  vel  spinis  etiam 
coronatus.  Hunc  autem  arietem  pro  Glio,  cui  par* 
cere  jussus  est  immolavit  Abraham  (G^.xxii,6-13). 
Ita  enim  bomini  parci  Deus  Jussit,  ut  tamen  ez 


i  In  MsB.,  obstipuit 
•  M88.,  ei  Dmu  scitur. 
s  M88.,  quando  videnies. 


Vk 


811 


CONTRA  MAXIMINUM  ARIANORUM  EPISCOPUM,  S.  AUGUSTINI 


8» 


pecore,  propter  pasaionem  Ghrisii,  qaa  illo  modo 
prffiQuntiabatur,my8terium  sacri  sanguiDis  implere- 
tur.  Si  ergo  putas  proprietate,  non  fiigura,  Ghris- 
tum  fuisse  angelum,  qui  luctatus  est  cum  Jacob; 
potes  dicere  proprietate,  non  figura,  Ghristum 
fuisse  arietem,  quem  patriarcha  immolavit  Abra- 
ham  :  potes  postreino  dicere  proprietate,  non  flgu- 
ra,  Ghristum  fuisse  petram,  qus  percussa  ligno, 
sitienti  populo  potum  largissimum  fudit  {Exod. 
xnit  6).  6ic  onim  dicit  Apostolus :  Bibebantenimde 
ipirUuali  sequente  petra;  petra  autem  erat  Christus 
(I  Cor.  X,  4).  Figurs  ist®  non  res  ipss  fuerunt,  qui- 
bus  figuris  praecedentibus  res  significabantur  esse 
venturae :  qu»  figurs  persubjectam  Deo  creaturam, 
et  maxime  per  Angelorumministerium,  mortalium 
exibebantur  aspectibus,  Dei  quidem  agente  poten- 
tia,  sed  tamen  latente  natura,  sive  Patris,  sive  Fiiii, 
sive  Spiritus  sancti. 

'iO.  Frustraitaqueasseris  Filium  Dei  visum  fuisse 
ab  hominibusj  Patrem  autem  non  fuisse  visum  cum 
per  subjectam  sibi  creaturam  et  Pater  videri   potu- 
erity  et  Filius,  et  Spiritus  sanctus  ;  per  suam  vero 
snbatantiam  nullus  illorum  visus  est.  Ergo  Deus, 
sicut  infirmis  hominum  sensibus,  magis  significa- 
tu8  quam  demonstratus  est.  Non  itaque  visus  est 
sicutest :  hoc  quippe  in  futura  vita  promittitursan- 
ctis.  Unde  dicit  apostolus  Joannes :  Dilectissimi^ 
nuuc  filii  Dei  sumus,  et  nondum  apparuit  quid  eri- 
mus :  scimus  autem  quia  cum  apparuerit,  similes  ei 
WmuSf    quoniam  videbimus  eum  sicuti  est  (1  Joan, 
ui,  2).  Viderunt  ergo  et  in  hoc  ssculo  Apostoli  Do- 
minum  ;  viderunt,  sed  non  sicut  est.  Denique  Moy- 
ses  eum  sibi  cupiebat  ostendi,  quamvis  cum  eo  fa- 
cie   ad   faciem  Soriptura  indice  io<|uer6tur  {Exod, 
xxxiii,  ^13,  11).  Quod  cum  in  mea  superius  prose- 
cutione  dixissem,  quasi  non  audieris   preeteristi, 
cum  tibi  ejusdem  meae  prosecutionis  recitari  exta- 
buiisuniversavoluissem.Nonautemdisoernensquid 
sit  videii  Deum  per  substantiam  suam^  et  quid  sit 
videri  Deum  per  subjectam  crealuram,  in  tantam 
blasphemiam  decidisti,  ut  unigenitum  Dei  Filium 
per  hoc  ipsum  quod  Deus  est  mutabilem  diceres  : 
quandoquidem  soli  Patri  putasti  esse  tribuendum 
quod  scriptum  esse  dixisti,  Egosum  quisum^  etnon 
sum  mutatus  ;  quasi  Filius  vel  Spiritus  sanctus  sit 
mutatua  quando  visibiliter  apparuit,  vel  ille  quod 
constat  natus  exfemina,  vel  iste  in  specie  colum- 
bas  aut  igneis  linguis  sehumanis  aspectibus  mons- 
trans.  Unde  jam  respondi  tibi  in  eo  sermone,  ubi 
ostendi  non  te  refellisse  quas  dixi.  Nunc  vero  ut  in- 
telligas  quomodo  dixerit  Deus,  Egosum  qui  sum^et 
nonsum  mutatuSt  vel  quod  scriptum  magis  inveni- 
tur,  Ego  enim  Dominus,  et  non  mutor  (Id,  3,  14,  et 
Malach.  3,  6);  quoniam  non  solus  Pater,  sed  Deus 
unus  hoc  dixit,  quod  est  ipsa  Trinitas;  Psalmum 
attendeubi  iegitur  :  Tu  inprincipio^Domine^terram 
fundasti,  et  opera  manuum  tuarum  sunt  cmli :  ipsi 
peribunt\  tu  autem  permanebis  :  et  omnes  sicut  ves- 
Hmentum  veterascentf  et  velut  tegumentum  mukibit 
eos,  el  mutabuntur;  tu  autem  idem  ipse  es,  et  anni 


tu%  non  deficient  (  Psat,  ci,  26-28).  Hoc  autem  ad 
Filium  Dei  dictum  esse  in  Epistoia  qus  est  ad  He- 
brffios  sancta  Scriptura  testatur  (Hebr.  i,  10-12).  Quis 
vero  non  intelligat,  ubi  dicitur,  Coili  mutahuntur; 
tu  autem  idem  ipse  es ;  nihil  dici  aliud,  nisi,  Tu  noa 
mutaris  ?  Ac  per  hoc  etiam  Deo  Filio  convenit  di- 
cere,  Ego  sum  qui  sum,  et  non  sum  mutatus  ;  vel, 
Ego  enim  Dominus,  et  non  mutor.  Quod  tu  ideo  soli 
Patri  assignasti,  ut  in  sua  substantia  credereturesse 
mutabilis  Filius;  tanquam  ita  susceperit  hominem, 
ut  in  hominem  verteretur.  Hanc  tantam  blasphe- 
miam  non  emendabis,  nisi  credideris,  in  aasum- 
ptione  hominis  accessisse  Filio  quod  non  erai,  non 
autem  recessisse  vel  defccisse  quod  erst. 

ii.  Deinde  quaero,  quis  apparuerit  Moysiin  igne 
quando   rubus  inflammabatur,  et  non  urebatur. 
Quanquam  et  iilic  angelumapparuisse  Scripuraipsa 
declarat,  dicens  :  Appuruit  autem  ilti  angeius  DonU^ 
ni  in  flamma  ignis  de  rubo,  In  angelo  autem  Deum 
fuisse,  quis  dubitet?  Sed  quis  Deus  erat?  utrum 
Pater,  an  Fiiius  ?  Dicturus  es,  Filius  :  non  vis  enim 
Patrem  ullo  modo,  vei  per  subjectam  creaturamy 
visibus  apparuisse  morlalium.  Sed  quodlibet  ho- 
rum  eligas,  ad  utrumque  respondeo,  Si  Pater  erat, 
apparuit  et  Pater  hominibus  :  si  Filius  erat,  non 
mutatur  et  Filius.  Ibi  enim  cum  qussissetMoyaes, 
quis  esset  qui  eum   mitteret ;  ille  respondit  :  Ego 
sum^  qui  sum,  Quod  quid  est  aliud,  nisi,  Mutabilis 
non  sum  :  sicut  propheticum  testimonium  ipse  po- 
suisti,  Ego  sum  qui  sum^  et  non  sum  mutatiu?  Dixit 
etiam  rursus  ad  Moysen  :  Ego  sum  Deus  Abraham^ 
et  Deus  Isaac,  et  Deus  Jacob  (Exod.  iii,  2, 14,  6,  15). 
Aude,  si  potes,   negare  Deum  Patrem  Denm  esae 
Abraham,  et  Isaac,  et  Jacob ;  si  non  ipse  de  rubo, 
sed  Filius  loquebatur.  Si  autem  Pater,  confitere 
etiam  Patrem  Deum  hominibus  visum.  Siverouter- 
que  est  Deus  Abrahum,  et  Deus  Isaac,  et  Deus  Ja- 
cob,  quod  esse  annuis;  quid  ambigis  utmmqae 
unum  Deum? Jacob  quippe  ipse  est  I8rael,cigu8  tiilia 
dicitur :  Audi^  Israel;  Dominus  Deus  tuus,  Dominue 
unus  est  (Deut.  vi,  4). 

12.  Quapropter  verum  esse  agnosce  quod  dixi,  di- 
vinitatem  non  per  substantiam  suam.in  qua  invisi- 
bilis  et  immutabilis  est,  sed  per  creaturam  sibi  aa- 
bjectam  mortalium  oculis  apparuisse  cum  voluit. 
Non  itaque  sicut  accipere  vei  accipi  mea  verba  vo- 
luisti,  ego  divinitatem  sic  patribus^  ostendisse  se 
dixi,  tanquam  eam  voluerim  credi  visibilem,  quam 
prius  invisibilem  dixeram  esse :  sed  dixi,  quando 
se  patribus  divinitas  ostendebat,  per  subjectaoi 
creaturam  se  visibilem  demonstrabat.  Nam  per 
ipsam  suam  naturam  usque  adeo  invisibilis  est,  ut 
ipse  Moyses  ei  cum  quo  facie  ad  faciem  ioquebatar 
diceret :  Si  inveni  gratiam  ante  te,  ostencfe  mihi 
temetipsum  manifeste  (Exod,  xxxiii,  II,  13).  Ecce 
quod  dixi  :  relege,  et  invenies  me  verum  dicere ; 
te  autem  non  intelligere  voluisse ,  vel  noo  po- 
tuisse,  quod  dixi.  Audi  ergo  idipsum  me  aliqoaDto 
planius  disserentem.  Ego  divinitatem  Patris  et  Fi* 
t  Plorea  Mm.,  Pairis. 


313 


LIBKR  SECUNDCS. 


lii  et  Spiritus  sanoii  in  sua  natura  atque  substantia 
TDortalibus  oculis  invisibilem  dico.  Eam  vero  se  in 
formas  visibiles  vertere,  absit  ut  dicam,quia  et  im- 
rautabilem  dico.  Hestat  ergo  ut  aspectibus  huma- 
nis  quando  se  ostendit  ut  voluit,  per  subjectam  in- 
telligatur  hoc  fecisse  oreaturam,  qus  potest  oculis 
apparere  mortalibus. 

13.  Quid  est  autem  quod  cum  de  Patre  dixisses, 
Unui  est  inuisibilU^  unde  Jam  satis  estdisputatum  ; 
addidisti,  Unu$  etiam  incapabilts  atque  immensus  ? 
Incapabilem  quidem  non  legimus  Deum.  Cur  sane 
dicas  incapabilem,  nescio.  Si  enim  capi  non  potest, 
qaomodo  non  solum  Filius,  veram  etiam  Pater  ve- 
niunt  ad  hominem ,  sicut  dicit  ipse  Filius.et  mansio- 
nem  apud  eum  faciunt  {Joan.  xix,  23)  ?  Puto  quod 
capiat  eos  apud  quem  faciunt  mansionem.An  forte 
dicis,  Non  ex  toto,  sed  ex  parte  capiimtur  ?  Dic  quod 
vis  :  respondetur  enim  tibi,  Non  sunt  ergo  incapa- 
biles,  qui  sunt  vel  ex  parte  capabiles.  An  ideo  tibi 
non  sufQcit  incapabilem  dicere,sed  addidisti,et  im- 
mensum,  ut  exponeres  quatenus  incapabilem  dixe- 
ris?  id  esty  quia  totius  capax  non  est  humana  na- 
tora  ;  immensus  est  enim  ?  Verum  hoc  et  de  Filio 
dicipotest.  Neque  enim  quisquam  sic  capit  unige- 
nitam  Yerbum,  ut  ejus  capacem  se  omni  modo  au- 
deat  profiteri.  Prosu  etiam  ipsum  non  esse  dubita- 
mas  immensum.  Nam  qusro  abs  te,  de  quo  acci- 
pias  quod  scriptum  est  :  Magnus  est,  et  non  liabet 
finem;  excelsus  et  immensus.  De  ipso  quippe  paulo 
poBtdicitur :  Hic  Deus  nosier^  non  xstimabiiur  aiius 
ad  eum  ;  hic  invenit  omnem  viam  disciplinBB,  et  dedit 
eam  Jacob  puero  suo^  et  Israel  dilecto  suo  :  post  hxc 
super  terram  visus  estt  et  inter  homines  conuersatus 
est  {Barach,  iii,  26,  36,  37,  38)  ?  Quis  est  iste,  res- 
poade?  Quis  est,  inquam,  Magnus  et  non  habens  fi- 
nem  ;  excelsus  in  immensus ;  qui  super  terram  visus 
esif  ei  inter  komines  conversalus  est  ?  Video  quos 
estaa,  quas  patiaris  angustias.  Times  dicere,Pater 
est ;  abi  BiudiSfSuper  terram  visus  est^et  inter  homines 
eonversatus  est.  Tu  enim  Patrem  per  suam  substan- 
tiam  reverainvisibilem  necpersubjectaracrealuram 
via  esse  ab  hominibus  visum.  Times  dicere,  Filius 
est,  abi  audis,non  tiabet  finem.excelsus  et  immensus, 
TuenimPatrem  tantuniraodoesse  contendisimmen- 
som.Times  dicere,  Spiritus  sanctus  est;  ubiaudis, 
hic  Deus  noster.Tu  enira  nec  Deum  vis  esse  Spiritum 
sanctum.  Quid  es  acturus,  quid  responsurus^homo 
qai  non  vis  esse  catholicus,ut  Ghristum  sic  accipias 
in  forma  servi  super  terrara  visura,et  inter  homines 
Gonver8atum,ut  tamen  in  forma  Dei  in  qua  invisibi- 
lis  mansit,  confitearis  immensura  ?  Hic  Deus  noster^ 
wm  3Bstimabitur  alius  ad  eum,  Quis  aiius,  nisi  Anti- 
chriatus,  quem  verum  Ghristum  fides  vera  non  aea- 
timat,  sed  eum  pro  vero  Ghristo  exsecrabilis  Ju- 
dflBorom  error  exspectat  ? 

14.  8i  oras,  et  petit;ut  dicis,discipulus  esse  divi- 
naram  6cripturaram,ad  rem  pertinentia  testimonia 
divina  considera.Noli  per  multa  qus  te  nihil  adju- 
vaDtyeTigari  :  elige  prudenter  tacere  quam  inaniter 


814 


loqui,quando  non  invenis  quid  respondeas  manife- 
Btissim®  veritati.  Timere  te  ostendis,  ne  te  nudem 
discipulis  tuis.Utinam  tu  Christo  sic  induaris,ut  di- 

scipulostuosmagisipsiusvelisdiscipulosessequam 
tuos.  Nam  menon  poenitet,quantumDominusdonat 
operam  dare  ut  tu  et  discipuli  tui  sub  uno  magistro 
sitiscondisoipuli  mei.Tractatui  autem  meo,cui  post 
tantum  tQmpus  adhuc  te  responsurum  esse  prom  ittis, 
si  ita  responsurus  es,  ut  modo  respondisti  vel  inter- 
rogationibus,  vcl  prosecutionibus  meis,  non  plane 
aliquid  respondebis ;  sed  ut  homines  non  intelligen- 

tesquomodocumquedecipias,nontacebis.Exbisergo 
omnibus,  quae  sicut  potui  disputavi,  satis  apparet 
Patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti  unam  esse  virtutem, 
unara  esse  substantiam,  unam  deitatem,  unam  ma- 
jestatera,unara  gloriam ;  quia  ipsa  Trinitas  est  unas 
Dorainus  Deus  noster,  de  quo  dictum  esl,  Audi^ 
Israei;  Dominus  Deus  tuus,  Dominus  unus  est  (Deut. 
VI,  4).  Tunc  autem  dictum  est,  quando  Dominus 
solus  deducebat  eo8,et  non  fuit  in  eis  deus  alienus. 
Neque  enim  non  eos  deducebat  et  Christus,  cum 
dicat  Apostolus,  ffeque  tentemus  Chrislum.sicutqui- 
dem  illorum  teniaverunt  (I  Cor.  x,  9) ;  aut  Christus* 
non  est  Deus,aut  Christus  Deus  est  alienus.  Hic  est 
ergo  Deus  Pater  et  Filius  et  Spiritus  aanctus, 
Trininitas  unus  Deus  :  cui  uni  jubemur  ea  qua 
non  nisi  Deo  debetur  servitute  servire,  cum  audi- 
raus,  Dominum  Deum  tuum  adorabis,  et  Hli  soli  ser* 
vies  {Deut.  vi,  13).  Neque  enira  hac  servitute  non 
servimus  Ghristo,cujus  membra  sumus ;  aut  Spiri- 

tuisancto,cujustempIumsumu8.HaBcTrinitasunu8 
Deus  dicit :  Ego  sum  Dominus^et  non  est  alius  prxter 
me  {Id.  xxxii,  39).  Neque  enim  non  est  Domiuue 
Christus,  quem  vos  quoque  Deum  et  Oominam 
confitemini ;  aut  Spiritus  sanctus  non  est  Dominus 
doraussucB,  hoc  est  lerapli  sui^lpse  est  quippeSpi- 
ritus  Domini  de  quo  dicitur  :  Dominus  autemspiri* 
ius  esi ;  ubi  auiem  spiritus  Domini,\ibi  tibertas  (I  Cor. 
viii,  4).  Non  enim  cum  haec  auditis,  Deum  negare 
nnigenitum  audetis.  Hic  Deus  Trinitas  dicit ;  Ego 
sum  qui  sum^el  non  sum  mutatus  {BxodAii,  ii,et  Ma- 
lach.uiy  6).  Non  enim  mutatus est  Ghristus,cui  dici- 
tur :  Mutabis  ccelos.et  mutabuntur;  tu  autem  idem  ipse 
es  {Psal,  ci,  27, 28)  :  aut  mutabitur  Spiritus  verita- 
tis,  cum  sit  immutabilis  veritas,  cui  tantum  hono- 
rem  dat  ipse  Christus,  ut  dicat,  Expedit  vobis  ut 
ego  eam  :  nisi  enim  ego  abiero.Paracletus  non  veniei 
ad  vos  (Joan.  xxi.  7)  :  et,  Quicumque  dixerit  blas- 
phemiam  in  Filium  hominis,  dimittetur  ei ;  qui  au- 
tem  dixerit  in  Spiritu  sanctum,  non  dimitletur  ei 
{Matth.  xii,  32).  Et  cum  de  se  ipso  dixerit,  Ecce 
ego  vobiscum  sum  usque  ad  consummationem  sxcu^ 
ti  {Id.  xxviii,  2C) ;  de  illo  dixit,  Vi  vobiscum  sit  in 
aslemum  [Joan.xiw,  16).  His  atque  hujusmodi  testi- 
moniis,  quae  omnia  quaerere  el  colligerc  longum 
est,  si  pacifice  acquiescas,  eris,  quod  orare  et  op- 
te  dicis,  divinarum  Scripturarum  discipuius,  utde 
tua  fraternitate  gaudeamus. 

t  EdiU,  ^ibus  ChHstus,  MeUas  Mii.*,  aui  Ouistus. 


815  ADMONITIO  IN  LIBROS  DE  TRINITATE.  816 


ITEM  CONTRA  AMANOS, 

1N  TOMO  n.  —  EpiStol»  CLXX,  GGZXXVIIl,  CCXXXIX,  CCXL,  CCXLI  et  CCXUI. 

IN  TOMO  III.  —  Tractatus  ia  Joan.  xviii,  xx,  xxxvi,  xxxvii,  lix  et  lxxi. 
IN  TOMO  v.  —  Sermones  lii,  cxvii,  cxviii,  cxxxix.  cxl,  cccxli  et  ccclxxxiv. 

ADAlIONITIO 

Ilf  LIBROS  DE  TRINITATE. 

Prolixum  de  Trinitate  opus  per  annos  non  paucos  in  manibus  babuit  Augustinus;  cum  il1ud,ut!pse  ad 
Aurelium  scribit,  juvenis  incboarit,  senex  ediderit.  Quippe  id  facile  intermittebat,  quoties  alii  cuipiam 
incumbendum  erat  operi,quod  pluribus  profuturum  existimabat ;  ratus  istud  operosius  et  minus  utile  quam 
pleraque  alia,quod  res  minus  necessarias  et  a  paucioribus  intelligendas  continerot.  Hunc  laborem  suscepit 
ia  eorum  potissimum  gratiam,  qui  fldei  auctoritatem  non  recipientes,  mysteriorum  veritatem  ratione  de- 
monstrari  sibi  volebant.  Gum  enim  in  sacrarum  rerum  meditatione,cui  se  maxime  dedituro  Vir  sanctusin 
lib.  1,  cap.  3,  profitetur,  plura  in  dies  et  altiora  divino  illuslratns  lnminedetegeret,non  patiebatur  cbari- 
tas  ipsum,  quae  ex  Uei  dono  accepisset»  aliis  denegare.  Sperabat  siquidem  fore,  ut  aliis  ministrando  qu« 
legerent,  ipse  quoque  proflceret ;  ac  aliis  cupiens  respondere  quserentibus,  etiam  ipse  id  quod  qusrebat 
inveniret.  Ergo  suscepi^  ait,  lib.  1,  cap.  5,  hxc,  jubente  atque  adiuvanle  Domino  Deo  nostro,  non  tam  cogniia 
cum  auctorikUe  disserere^  quam  ea  cum  pietate  disserendo  cognoscere.  Testatur  in  tertii  libri  exordio,  stilum 
se  perlibenter  fuisse  suppressurum,  si  res  hujusmodi  a  Latinis  invenirentur  explicats,  aut  Grseci  qui  de 
iis  rebus  tractarunt,  essent  latine  redditi,  aut  alii  denique  curam  respondendi  qusstionibus  ipsi  propo- 
siUs,  quaSf  ait,  pro  persona  mea  quam  in  servitio  Christi  gero,  necesse  est  me  patiy  vellent  suscipere, 

Argumentum  suum  variasque  propositas  circa  id  quaestiones,  et  difflcultates  boc  ordine  pertractat. 
In  libro  I  summ®  Trinitatis  unitatem  et  aequalitatem  demonstrat  ex  Scripturis  :  earum  testimonia  qu9 
contra  Fiiii  sequalitatem  perperam  objeotantur,  quomodo  interpretanda  sint  seoundum  catholiGam  fideoi 
ostendit. 

II.  Eamdem  Trinitatis  aequalitatem  asserit.probans  nihil  obstarequae  de  Filii  missione  ac  Spiritus  sancti, 
deque  variis  Dei  apparitionibus  dicuntur  in  Scripturis.Trinitatemenim  totam  in  suanaturaimmutabilem, 
invisibilem,  ubique  prssentem,  in  missione  qualibet  vel  apparatione  inseparabiliter  operari. 

IIL  Quflerit  an  in  prsedictis  Dei  apparitiooibus  corporea  tanturomodo  crpatura  formata  sit,  in  qua  Deos 
bumanis  ostenderetur  aspectibus  ;  an  Angeli  jam  ante  existentes  ita  sint  missi,  ut  ex  persona  Dci  loque- 
rentur,  sive  per  corporalem  speciem  de  corpora  creatura  assumptam,  sive  per  suum  ipsorum  corpus  in 
quas  vellent  species  conversum:  ita  ut  ipsa  Dei  essentia  nunquam  per  se  ipsam  visa  fuerit. 

IV  Docet  ad  quid  missus  sit  Filius  Dei.  GsBterum,  Filium  Dei,  quamvis  missione  factus  sit  minor.non 
ideo  esse  minorem  quia  misit  eum  Pater,nec  ideo  minorem  Spiritum  sanctum  quia  et  Pater  eum  misit  tt 
Filius. 

V.  Pergit  ad  refellenda  haereticorum  argumenta  illa,  quae  jam  non  e  divinis  libris,  sed  e  suo  sensu  pro- 
ferunl.  Ac  primum  quod  objectant  gignere  et  gigni,  vel  genitum  esse  et  ingenitum,  quoniam  divem 
sunt,  substantias  esse  diversas,  refelltt,  ostendens  ista  de  Deo  non  secundum  substantiam  dici,  sed 
relative. 

VI.  In  eos  qui  contra  Filii  squalitatem  disputant  ex  eo  quod  Ghristus  ab  Apostolo  dictus  ait  Dei  Virtus 
et  Dei  Sapientiay  qumsiiontm  proponit,  annon  et  ipse  Pator  sapientia  sit.  Gujus  tantisper  dilata  solutione, 
adhuc  probat  unitatem  et  sequalitatem  Patris,  Filii,  ac  Spiritus  sancti ;  et  non  Deum  triplicem,  sed  Tri* 
nitatem  dici  et  credi  oportere.  Tum  explicat  dictum  Hilarii ;  /Eternitas  in  Patre^  species  in  Imagine^  usus 
in  Munere, 

II.  Quaestionem,  qus  dilata  fuerat,  resolvit,  docetque  Patrem,  Filium,  et  Spiritum  sanctum  esse  unam 
virtutem  et  unam  sapientiam,  non  secus  atque  unum  Deum  et  unam  essentiam.  Qusrit  postea  quoTPodo 
dioalur  in  Deo,  a  Latinis  una  essentia,  tres  personae :  a  Grscis,  una  essentia,  tres  substanti»  vel  hypos- 
tases. 

VIII.  Ratione  etiam  reddita  monstrat,  non  solum  Patrem  Filio  non  esse  maJorem,sed  nec  ambos  simu 
aliquid  mfigus  esse  quamSpiritum  sanctum,  nec  quoslibet  duos  simul  in  eadem  Trinitate  majus  aliqui 
quam  unum,  neo  omnes  simul  tres  majus  aliquid  quam  singulos.  Admonet  ut  ex  veritatis  intellectiooev 
ex  notitia  summi  boni,  et  ex  insito  amore  justitiae,  intelligatur  natura  Dei ;  prssertim  vero  ut  ipsius  co- 
gnitio  quseratur  per  charitatem,  in  qua  tria  qusedam  velut  Trinitatis  vesligium  inesse  observat. 

IX.  Trinitatem  in  homine,qui  imago  Dei  est,  quamdaminveniri  docet :  mentem,  et  notitiam  qua  seno 
vit,  et  amorem  quo  se  notitiamque  suam  diligit ;  et  beec  tria  eese  inter  se  squalia  et  unius  essentiae. 

X.  Aliam  in  bominis  mente  evidentiorem  reperiri  Irinitatem ;  in  memoria  scilicet,  intelligentia, 
voluntate. 

XL  Etiam  in  exterion  bomine  Trlnitatis  aliqua  vestigia,  veluti  in  corporali  visionoi  deprefaendi. 


817  ADMONITIO  IN  LIBROS  DE  TRINITATB.  818 

XII.  Prffimfssa  distinctione  sapientis  a  scientia,  ostendit  in  ea  qn»  proprie  scientia  dicitur,  quamdam 
trinitatqm  :  qum  licet  ad  interiorem  hominem  Jam  pertineat,  nondum  tamen  imago  Dei  sit  appel- 
landa. 

Xllf.  Repertam  in  soientia  trinitatem  exponit  per  commendationem  fidei  christians. 

XIV.  De  sapientia  hominis  vera  dicit,  qua  vidclicet  meminit,  intelligit,  et  diligit  Deum  :  ostendit  quod 
in  eo  ipso  sit  homo  imago  Dei  secundum  mentem  ;  qus  quidem  hic  renovatur  in  agnitione  Dei  tunc  vero 
erit  in  ea  imagine  perfecta  Dei  similitudo,  quando  Dei  perfecta  erlt  visio. 

XV.  Quidquid  in  superioribus  exposuit,  compendiario  sermone  complectitur  :  ac  postremo  Trinitatemy 
in  cujuB  perfecta  visione  nobis  beata  vita  promittitur,  ostendit  a  nobis  hic  videri  tanquam  per  speculum 
et  in  ffinigmate,  dum  videtur  per  imaginem  Dei  quod  nos  sumus. 

Hosce  libros  in  Retractationibus  collocat  interopuscula  circiter  annum  Ghristi  400  conscripta,quia  illos 
eo  tempore  inchoavit.  In  epistola  120,  ad  Gonsentium  anno  410  missa,  n.  13,meminit  operis  de  Trinitatot 
quod  in  manibus  habebat,etob  argumenti  prffistantiam  acdifncultatem  nondum  perGoere  potuerat.In  162, 
ad  Evodium,  qus  ad  annum  414  pertinet,  scribit  n.  2  se  libros  de  Trinitate  nondum  edidisse  :  et  in  1G9 
ad  eumdem  epistola,  qus  exeunte  anno  415  scripta  est,  se  nondum  illos  complevisse,  n.  1  testatur.  Ex 
epistola  143,  ad  Marceilinum  dala  sub  flnem  anni  412,  licet  intelligere,  n.  4,  aroicos  ab  eo  flagitasse,  ot 
ho8  libros  publicaret :  ipsum  contra  diutius  eos  retinuisse,  quam  velient  et  ferrent.  Unde  conjicias  prio- 
rem  ipsam  publicationem,  qase  opere  necdum  absoluto  facta  est,  non  prfficessisse  annum  412.  Gonstat 
autem  alleram  nonnisi  iongo  post  tempore  factam,  cum  ipse  in  libro  13  citet  illud  quod  scripserat  in 
libro  12  de  Givitate  Dei,  qui  ante  annum  416  perfectus  non  fuit.  Libro  15  citat  Tractatum  90  in  Joan- 
nem.  Ad  istud  opus  Prosperum  remittit  lib.  de  Prsedestinatione  Sanctorum,  cap.  8,  ratus  id  Jam  in  Gal- 
liis  baberi. 

Gassiodorus  senator,  in  Institut.  cap.  16,  laudat  quindecim  libros,  quos  Augustinus  de  sancta  TYinitaie 
mirabiU  profunditate  conscripsit,curiosa  intentione  meditandos.  Eosdem  libros  e  latino  sermone  in  grscum 
transtulit  Maximus  Planudes  monachus,  qui  sub  Andronico  seniore  vivebat  circiter  annum  12o0.  Deme- 
trius  vero  Gydonins  sub  Joanne  Cantacuzeno,  capita  aliquot  vertit  ex  ejusdem  sermonibue.  Has  versio- 
nes  Rom«  asservari  in  bibliotheca  Yaticana,  testatur  Possevinus  in  Apparatu,  Vidimus  Indicem  Ms. 
codd.  Graec.  biblioth.  Vatic.  qui  est  penes  V.  G.  Autonium  Faure  Doct.  Theolog.  Paris,  et  similem  alium 
In  codice  Golbertinw  bibliothecffi  5125,  in  quibus  hsc  leguntur  :  Tou  (jiQtxapKoxaxoo  AuYouvxfvou  licivx^iiou 
*Iintu>voc^epiTpia8oc  pi^Xia  irivxe  irpo<  xoTc  84xa,  Smip  ix  xijc  Aaxfvwv  SiaXexxou  eU  xt^v  'EXXdSa  fJttxTjveY^fiV 
b  9ocpit>xQrcoc  xa^  xip.ib>xaxoc  fxova^cuv  Md^ijioc  IlXavou$r|C.  Item  :  Tou  (jiaxapfou  AuyouotCvou  liriox^icou  'Iirrcaivoc 
xe^Xaia  ix  xwv  auxou  X^y^ov  icapexSXrjO&vxa  1%  x^<  Aaxivcov  $taX£xxou  elc  xtjV  EXXd$a  (jLCXiJveYxe  AT);ji{xptoc 
6  KuS(&vY)<.  Vide  Allatium,  lib.  2de  utriusque  EcciesijB  Gonsensione,  cap.  O,  §  4. 

Domino  beatissimo,  et  sincerissima  charitate  venerando,  sancto  fratri  et  consacerdoti  paps  Aureuo 

AuousTiNus,  in  Domino  salutem. 
De  Trinitate,  quse  Dcus  sammus  et  verus  est,  libros  juvenis  inchoavi,  senex  edidi.  Omiseram  quippe 
boc  opus,  posteaquam  comperi  prsereptos  mibi  esse  sivo  subreptos  antequam  eos  abnolverem,  et  re- 
tractatos,  mea  dispositio  fuerat,  expolirem.  Non  enim  singillatim,  sed  omnes  simul  edere  ea  ratione  de- 
creveram.quoniam  praecedentibus  consequentes  inquisitione  proGciente  nectuntur.Gum  ergo  pcr  eos  homi* 
nes  (quia  priusquam  vellem,ad  quosdam  illorum  pervenire  potuerunt)  dispositio  mea  nequivisset  impleri, 
interruptam  dictationem  reliqueram,  cogitans  hoo  ipsum  in  aliquibus  roeis  scriptis  conqueri,  ut  scirent, 
qoi  possent,  non  a  me  fuisse  eosdem  libros  editos,  sed  ablatos  priusquam  mihi  editione  mea  digni  vido- 
rentur.  Verum  multorum  fratrum  vehementissima  postulatione,  et  maxime  tua  jussione  compuIsu8,opu8 
tam  laboriosum,  adjuvante  Domino  terminare  curavi  :  eosque  emendatos,  non  ut  volui,  sed  ut  potui,  ne 
ab  illis  qui  subrepti  jam  in  manus  hominum  exierant,plurimum  discreparent,Venerationi  tue  per  filium 
Qostrum  condiaconum  charissimum  misi,et  cuicumque  audiendos,describendos  legendoequepermisi :  in 
qnibas  si  servari  mea  dispositio  potuisset,  essent  profecto  etsi  easdem  sententias  habentes,  multo  tamen 
enodatiores  atque  planiores,  quantum  rerum  tantarum  explicandarum  difficultas  et  facultas  nostrapate- 
retur.  Sunt  autem  qui  primos  quatuur  vel  potius  quinque  etiam  siue  prosmiis  habent,  et  duodecimum 
sine  extrema  parte  non  parva;  sed  si  eis  haec  editio  potuerit  innotescere,  omnia  si  voluerint  et  valuerint, 
emen  dabunt.  Peto  sane  ut  hanc  epistolam,  seorsum  quidem,  sed  tamen  ad  caput  eorumdem  libroram 
jubeas  anteponi.  Vale.  Ora  pro  me. 

In  libros  de  Trlnitate  vide  lib.  2,  cap,  15  Retractationam,  tom.  i,  col.  635,  a  verbis.  Libros  d« 
Trioitate»  n.  i,  usque  ad  verba^  Da  Trinitate  dissarimus,  n.  3,  col.  636.    H. 


«, 


S.  AURELII  AUGDSTINI 


HIPPONENSIS  EPISCOPI 


DE    TRINITATE 


LIBRI  QUINDECIMC^ 


LIBER    PRIMUS. 

In  quo  leciindum  Scripturas  gacras  oftenditur  unitas  et  sBqualitas  summs  Trinitatis,  et  qusdam  loca  contra  FUil 

squalitatem  allata  diiuuntur. 


CAPDT  PRIMUM.— 1.5m'6i7con<ra  eosquiratione 
abutentes  calumniantur  fidem  Trinttatis,  Error  dispu- 
tantium  de  Deo,  ex  triplici  causa.  Scriptura  sacra  re^ 
motis  fatsitatibus  evehit  gradatimad  divinaAmmortali* 
tas  vera,  Fide  nutrimur^ut  habiles  ad  divina  cupienda 
effieiamur,  Lecturus  hsc  qusB  de  Trinitate  disseri- 
mu8,  prius  oportet  ut  noverit,  stilum  nostrum  ad- 
versus  eorum  vigilare  calumnias,  qui  fidei  contem- 
nentesinttium,immaturo  etperverso  rationis  amore 
fallnntur.  Quorum  nonnuili  ea  quie  de  corporali- 
bas  rebus,  sive  per  sensus  corporeos  experta  no- 
▼erunt  S  sive  quaa  natura  humani  ingenii  et  dili- 
gentise  vivacitate  vel  artis  adjutorio  perceperunt,ad 
res  incorporeas  et  spirituales  transferre  oonantur, 
ut  ex  bis  iilas  metiri  atque  opinari  velint.  Sunt 
item  alii  qui  secundum  humani  animi  naturam  vel 
affectum  de  beo  sentiunt,  si  quid  sentiunt;  et  ez 
boo  errore,  cum  Deo  disputant,  sermoni  *  suo  dis- 
tortas  et  fallaces  regulas  figunt  '.  Est  item  aliud 
bominum  genus,  eorum  qui  universam  quidem 
oreaturam,  quse  profecto  mntabiiis  est,  nituntur, 
transcendere,  ut  ad  incommutabilem  substantiam 
quffi  Deus  est,  erigant  intentionem  :  sed  mortaiita- 
tis  onere  prsgravati,  cum  et  videri  voiunt  scire 
quod  nesciunt^  et  quod  volunt  scire  non  possunt ; 
prnsumptiones  opinionum  suarum  audacius  afflr- 
mando,intercludunt  sibimet  intelligenti»  vias,  ma- 
gis  eligentes  sententiam  suam  non  corrigere  per- 
versam.quam  mutare  defensam.Et  hic  quidem  om* 
nium  morbus  est  trium  genernm  qu»  proposui :  et 


eorum  sciltoe  qui  secundum  corpus  de  Deo  sapiant; 
et  eorum  qui  secundum  spiritualem  creaturam,  si, 
cuti  est  anima;  eoram  qui  nequo  secundum  corpus, 
neque  secundum  spiritualem  creaturam,  et  tameo 
de  Deo  falsa  existimant,  eo  remotiores  a  vero,  quo 
id  quod  sapiunt,  nec  in  corpore  reperitur,  ne^  in 
facto  et  condito  spiritu,  nec  in  ipso  Creatore.  Qai 
enim  opinatur  Deum,  verbi  gratia,  candidam  vel 
rutilum,  fallitur ;  sed  tamen  h»o  inveniuntnr  in 
corpore.  Rursus  qui  opinatur  Deum  nunc  oblivia- 
centem,  nunc  recordantem,  vel  si  quid  bnjusmodi 
est,  nihilominus  in  errore  est ;  sed  tamen  hsc  in- 
veniuntur  in  animo.  Qui  autem  putat  ejus  esse  po- 
tentiffi  Deum,  ut  seipsum  ipse  genuerit,  eo  plus 
errat,quod  non  solum  Deus  ita  non  est,sed  neo  spi* 
ritualis  nec  corporalis  creatura  :  nulla  enim  om« 
nino  res  est  quae  se  ipsam  gignat  ut  sit. 

2.  Ut  ergo  ab  bujusmodi  falsitatibus  bumanns 
animus  purgaretur^  sancta  Scriptura  parvulis  con- 
gruens,  nullius  generis  rerum  verba  vitavit,  exqui- 
bus  quasi  gradatim  ad  divina  atque  sublimia  noster 
intellectus  velut  nutritus  assurgeret.  Nam  et  verbis 
ex  rebus  corporalibus  sumptis  usa  est.cum  de  Deo 
loqueretur ;  velut  cum  ait,/n  tegmine  alarum  tuarum 
protege  me  (Psal.  xvi,  8).  Et  de  spirituali  creatura 
multatranstulitquibussignificaretilludquoditaoon 
esset,  sed  ita  dici  opus  esset ;  sicuti  est,  Ego  sum 
Deus  zelans  {Exod.  xx,  5) ;  et,  Posnitet  me  haminem 
fecisse  {Gen,  vi,7).  De  rebus  autem  qu»  omnino  non 
8unt,non  traxit  aliqua  vocabula,quibas  vel  figuraret 


ADMONITIO  PP.  BBNBDICTINORUM. 

De  Trinitate  libri  quindecim  recogniti  diligenter  et  correcti  sunt  ad  Gallicanoa  triginta  Mss.  Taronensem  Ecde* 
si»  S.  Gratiani,  CarnoteDses  abbati»  S«  Peln  duos,  Andegavensem  abbatiss  S.  AlbiDi,  LaudaDeoses  duos,  majori* 
EcclesioB  scilicet  ac  ViocPDtiaDffi,  Remeoses  tres,  uDum  cathedraiis,  aiioe  duos  RemigiaDn  Ecclesiffi,  ad  Theoderi' 
ceDsem,  BeDigniaDum,  FloriaceDsem,  ViDdoDeDsom,  MlcbaeiiDum,  PratelieDsem,  BecceDsem,  LyreDsem,  Germa- 
nensem,  Gisterciensem,  Bigotiaaum,  colle^ii  Navarrffii  treB,SorboDici  quiDgue,  Dominicanorum  majoris  conventos 
Parisiensis  unum,  AugustiDeusium  majoris  coaveDtus  uuum.ad  uudecim  VaticaD08,ad  varias  lectioues  Belgieonifli 
quinque  apnd  Lov.,  tandem  ad  editiones  Amerbachii^  Erasmi  et  Theologorum  Lovanieusium. 

Comparavimus  prxterea  eas  omnes  editiones  initio  Retr.  et  Confess.,  i.  i,  memoratas.    M. 

*  MsB.  novemdecim,  notaverunt. 

*  Mbb.  duo  Vaticani,  se^ione, 

*  Reperimu8,/S^uiU,  in  Mss.  quinque.  In  editis  autem, 
fingunt, 

(a)  Inchoati  versus  annum  400»  absoluti  circiter  an- 
niUD  416. 


821 


DE  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI  LIBER  PRIMUS. 


822 


locutioneByVel  apisaaret  >  fflnigmata.  Unde  pernicio- 
bIus  etinaniuB  evanescunt,qui  tertio  illo  genere  er- 
roris  a  veritate8ecluiuntur,hocsu8picando  de  Deo, 
quod  neque  in  ipso,npque  in  ulla  creatura  inveniri 
potest.Rebus  enimqu®  in  creaturainveniuntur,so- 
letScripturadivinavelutinfantiliaoblectamentafor- 
mare^quibus  infirmorum  ad  quaerenda  superiora  et 
inferioradeserenda,pro  suomodulo  tanquam  passi- 
bus  movereturafTectus.Qu»  vero  proprie  de  Deo  di- 
cuntur,  qusque  in  nulla  creaturainveniuntur,raro 
ponit  Scriptura  divina ;  sicut  illud  quod  dictum  esl 
ad  Moysen,  Ego  sum  qui  sum  :  et,  Qui  est,  misitme 
advos  {Exod.  iii,  14).  Gum  enim  esse  aliquo  modo 
dicatur  et  corpus  et  animus,  nisi  proprio  quodam 
modo  vellet  intelligi,  non  id  utique  diceret.Et  illud 
quod  ait  Apostolus,  Qui  solus  habet  immortalitatem 
(I  Tim.  VI,  46) :  cum  et  anima  modo  quodam  im- 
xnortaliB  esse  dicatur  et  sit,  non  diceret,5o/u5  habet 
nisi  quia  vera  immortalitas  incommutabilitas  CBt, 
qnam  nulla  potest  habere  creatura ;  quoniam  solius 
est  Creatoria.  Hoo  et  Jacobus  dicit :  Ome  datum 
aptimum,  et  omne  donum  perfectum  desursum  est, 
descendens  a  Patre  luminumtapud  quemnon  esl  commu- 
tmtiOf  nec  momentt  obumbratio  {Jacobi  i,  17).  Hoo  et 
David  :  MiUabis  ea,  et  miUabuntur;  tu  vero  idem  ipse 
es  (Psal.  ci,  37,  28). 

S.Proinde  sub^stantiam  Dei  sine  ulla  sui  commu- 

tatione  mutabilia  facientem,et  sine  ullo  suo  tempo- 

rali  motu  temporalia  creantem,intueri  et  plene  nosse 

difOcile  est :  et  ideo  est  necessaria  purgatio  mentis 

D09tr»,quailludine£rabile  ineCfabilitervideri  possit; 

qua  nondum  prffiditi,Ode  nutnmur,et  per  qu»dam 

tolerabiliora,  ut  ad  illud  cupiendum  apti  et  habiles 

dfflciamur,itineraducimur.Udde  Apostolus  in  Ghri- 

Bto  quidem  dicit  esse  omnes  thesauros  sapientiseet 

BcientiiB  absconditos  {Coloss.UfS) :  eum  tamen  quam- 

vie  jam  gratia  ejus  renatis,  sed  adhuc  carnalibus, 

et  animalibus,tanquam  parvulis  in  Christo,non  ex  di- 

vina  virtute  inquasqualis  est  Patri,sed  exhumaua 

iofirmitate  ex  qua  cruciOxus  est,  commendavit.Ait 

namque :  Nequeenim  judicari  me  scire  aliquidinvobis 

nisi  Jesum  Christum;  et  hunc  crucifixum.  Deinde  se« 

entuB  ait :  Et  ego  in  infirmiiate,  et  timorCtet  tremore 

multo  fui  apudvos  (I  Cor,Ut2,  3).  Et  paulo  poet  dicit 

eia  :  Et  ego,  fratres,non  potui  loqui  vobis  quasi  spiri- 

tualibuSySed  quasi  camatibus,Quasipaavulis  in  Christo 

lae  potum  dedi  vobis,  non  eicam  ;  nondum  enim  pote- 

^aiis  ;  sednec  adhuc  quidem  potestis  (/d.111,1,  2).  Hoo 

cnm  dicitur  quibusdam,irascuntur,et  sibi  contume- 

liose  dici  putant ;  et  plerumque  malunt  credere  eos 

potius,  a  quibus  hoc  audiunt,non  habere  quod  di- 

Qant|  quam  se  capere  non  posse  quod  dixerint.  E^ 

nliquando  afferimus  eis  rationem,non  quam  petunt 

.Qnm  de  Deo  quaerunt ;  quia  nec  ipsi  eam  valent  su- 

xnere,nec  nos  fortasse  vel  apprehendere  vel  proferre^ 

aed  qaa  demontretur  eis  quam  sint  inhabiles  minime- 

qne  idonei  percipiendo  quod  exigunt.Sed  quia  non 

•udiant  quodvolunt,aut  caliide  nos  agere  putant  ut 

uoBtram  occultemas  imperitiam,aut  malitiose  quod 

<  Editi«  spkrant.  kX  Msa*  plerique,  tpissaret» 


eis  invideamus  peritiam;  atqueitaindtgnantesper» 
turbatique  discedunt. 

CAPUT  II,  -  4.  De  Trinitale  quomodo  hoc  in  opere 
disserendum, QuaLpvopier  adjuvante  Domino  Deo  no- 
strosuscipiemuseteamipsam  quam  flagitant,quan- 
tum  possumus,  reddere  rationem,quod  Trinitas  sit 
unus  et  solus  et  verus  Deus,et  quam  recte  Pater  et 
FiliuB  etSpiritus  sanctus  uni  us  ejusdemque  substan* 
tis  vel  essentiffi  dicatur,  credatur,  inleliigalur  ;  ut 
non  quasi  nostris  excusationibus  illudantur,  sed 
rcipsa  experiantur,  et  esse  illud  summum  bonam 
quod  purgatissimis  mentibus  cernitur,et  a  se  pro- 
pterea  cerni  comprehendique  non  posse,  quia  hu- 
manffi  mentis  acies  invalida  in  tam  excellenti  luoe 
noo  Ogitur,nisi  per  Justitiam  fldei  nutrita  vegetetur 
Sed  primum  secundum  auctoritatem  Scripturarum 
aanctarum,  utrum  ita  ae  fldes  habeat,  demonstran- 
dum  est.  Deinde  si  voluerit  et  adjuverit  Deus,  istis 
garrulis  ratiocinatoribu8,eIatioribus  quam  capaciori- 
bus,atque  ideo  morbo  periculosiorelaborantibus,8io 
fortasse  serviemus,ut  inveniant  aliquid  unde  dubi- 
tare  non  possint.et  ob  hoo  in  eo  quod  invenire  ne- 
quiverint,de  suis  mentibuspotius  quam  deipsa  veri* 
tate,  vel  de  nostris  disputationibuB  conquerantur  : 
atque  ita  siquideisergaDeum  vel  amoris  est  vel  di- 
moris,ad  initium  fldei  et  ordinem  redeant Jam  sen- 
tientes  quam  aalubriterin  sancta  Ecclesia  medicina 
fideliumconstitutasit,utadperceptionemincommu- 
tabilis  veritatisimbedllemmentem  observata  pietas 
Banet,ne  in  opinionem  noxiaa  falsitatis  temerilae  in* 
ordinata  prscipitet.  Neo  pigebit  autem  me,  Bioubi 
baesito,  quserere;  neo  pudebit,  sicubi  erro,  discere. 

CAPUT  III.  —  5.  Quid  a  suis  lectoribus  exposcat 
Augustinus,  Lectorum  tardiorum  errores  auctori  non 
tribuendi, ?ro'mde  quisquis  hsBO  legit,ubi  pariter  cer- 
tus  est,  pergat  mecum  ;  ubi  pariter  hffisitat,qusrat 
mecum :  ubi  errorem  suum  cogno8cit,redeat  ad  me; 
ubi  meum,revocet  me.Itaingrediamur  simul  chari- 
tatis  viam,tendenteB  adeum  dequo  dictum  est^Qua?- 
rite  faciem  ejus  semper  {Psal,cix,  4).  Et  hoc  placitum 
pium  atque  tutum  coram  Domino  Deo  nostro  cum 
omnibus  inierim  *,  qui  ea  qusB  scribo  legunt,  et  in 
omnibus  scriptis  mei8,maximeque  in  his  ubi  qu»ri- 
tur  unitasTrinitatiSyPatris  et  Filii  et  Spiritussancti*; 
quia  nec  periculosius  alicubi  erratur,neo  laborioBioB 
aliquid  qu8?ritur,nec  fructuosias  aliquid  invenitur. 
QuisquiB  ergo  cum  legit  dicit,Hoc  non  bene  diotum 
est,quoniam  non  intelligo;  locutionem  meam  repre- 
hendit ',  non  fidem  :  et  forte  vere  potait  dici  pla- 
Dius;verumtamennullu8hominumitalocutusest,ut 
in  omnibus  ab  omnibusintelligeretur.  Videatergo  cai 
hoc  in  sermone  meo  displicet,utrum  aliosin  talibus 
rebuB  quffistionibuBqueverBatosintelligat,  oum  me 
non  intelligit :  et  ei  ita  e8t,ponat  librura  meum,vei 
etiam^si  hoo  videtur,abjiciat :  et  eispotiuB  quoB  in- 

«  Lov.,  interim.  AUi  codlces,  inierim. 

*  Sic  M88.  sopra  vigiDti.At  editi  babeat,  Pater  eiPiiius 
et  Spiritus  sanctus, 

*  la  excuBis,  reprehendat.  5ed  melias  In  Mss.,  repre* 
hendtt. 


"■*v-. 


833 


DB  TRINITATE,  8.  ADGD8TINI 


834 


ienigityOperamettempua  impendat.Nontamen  pro- 
pterea  putet  me  tacere  debuisse,  quia  non  tam  ex- 
pedite  ac  dilucide  quam  illi  quos  intelligit»  eloqui 
potui.Neque  enim  omnia  quee  ab  omnibns  conscri- 
buntur,in  omnium  manus  veniunt:et  Geri  potest  ut 
nonnulli  quieliam  b8ecnostraintelligerevalent,iilos 
planiores  non  inveniant  libro8,et  in  istos  saltem  in- 
cidant.  Ideoque  utile  est.plures  a  pluribus  Heri  di- 
ferso  stilo,non  diversa  fide,  etiam  de  qusstionibus 
ei&dem,ut  ad  plurimos  res  ipsa  perveniat ;  ad  alios 
Bic,  ad  aiios  autem  sio.At  si  ille  qui  se  ista  non  in- 
tellexisse  conqueritur,nullo  unquam  de  talibus  rebus 
diligenteret  acute  disputataintelligerepotuit;  secum 
agatvotis  et  sludiis  ut  proGciat,  non  mecum  querelis 
et  conviciis  ut  taceam.Qui  vero  hxc  legens  dicitjn- 
telligo  quidem  quid  dictum  sit,sed  non  vere  dictum 
est ;  asseratjSi  placet ',  sententiam  suam,et  redar- 
guat  meam,si  potest.Quod  sicum  cbaritate  et  veri- 
tate  fecerit,  mibique  etiam  (si  in  bac  vita  maneo  *) 
cognoscendum  racerecuraverit,uberrimum  fructum 
laboris  hujus  meicepero.  Quod  si  mihi  non  potuerit, 
quibus  id  potuerit,me  volenteaclibentepr89stiterit, 
ego  tamen  in  lege  Domini  meditor,  si   non   die  ac 
nocte  (Psa^i,2),saltem  quibustemporum  particulia 
possum  ;  et  meditationesmeas,neoblivione  fugiant 
stilo  alligo  :  sperans  de  misericordia  Dei,  quod  in 
omnibus  veris  qusB  certa  mihi  8unt,perseverantem 
me  faciet ;  si  quid  autem  aliter  sapio,id  quoque  mihi 
ipse  revelabit  [Philipp,  iii,  15),8ive  per  occultas  in- 
pirationes  atque  admonitiones,  sive  per  manifesta 
eloquia  8ua,sive  perfralernae  sermocinationes.Hoc 
oro,  et  boc  depositum  desideriumquemeum  penes 
Ipsum  babeo,  qui  mihi  satis  idoneus  cst  custodire 
qus  dedit,  et  reddere  quae  promisit. 

G.Arbitrorsane  nonnullostardiores,in  quibusdam 
locislibrorum  meorumopinaturosme  sensissequod 
non  sensi,  aut  non  sensisse  quod  sensi.Quorum  er- 
rorem  mihi  tribui  non  debere  quis  nesciat,  si  velut 
me  sequentes  neque  apprehendentes  deviaverint  in 
aliquamfal8itatem,dum  cogor  per  quaedam  densa  et 
opaca  viam  carpere:quandoquidemnec  ipsis  sanctis 
divinorum  Librorum  auctoritatibus^ullo  modo  quis- 
qoam  recte  tribuerit  tam  multos  et  varios  errorea 
bereticorum  ;cumomne8exeisdemScripturis  falsas 
atque  fallaces  opiniones  suas  concntur  defendere  7 
Admonetme  plane  acmibi  jubetsuavissimoimperio 
lex  Ghristi,hoc  est  charitas,  ut  cum  aliquid  falsi  in 
librismeismesensissehomines  putantquodegonon 
sensi,  atque  idipsum  falsum  alteri  displicet,  alteri 
placet,malim  me  reprehendi  areprehensore  falsitatis 
quam  ab  ejus  laudatore  laudari.Ab  illo  enim  quam- 
vis  ego  non  recte,qui  boc  non  senserim.error  tamen 
ipse  recte  vituperatur ;  ab  hoc  autem  nec  ego  recte 
laudor  aquo  existimorid  sensisse  quod  vituperatve- 
ritaa,  nec  ipsa  sententia  quam  vituperat  veritas. 
Ergo  in  numine  Domini  susceptum  opus  aggredia- 
mur. 

*  Sczdeclm  Mss.,  asxerat  utphcet. 

*  E«lili,  st  durn  in  h'ic  vi(a  maneo.  Abeet,  rfwm,  a  Mp9. 

*  Mae.  tres  e  Vaticaais,  awtohbut. 


CAPUT  IX.  —  7.  Qu3e  sit  doctrina  fidei  catholicm 
de  Trinitafe,  Omnes  quos  legere  potui,  qui  ante  me 
scripserunt  de  Trinitate,  quae  Deus  est,  divinorum 
Librorum  veterum  etnovorumcatholicitraclatores, 
hoc  intenderunt  secundum  Scripturas  docere,quod 
Pater  etFiliuset  Spiritussanctus,uniuseju8demque 
substantiaeinseparabiliffiqualitaledivinaminsinuent 

unitatem  ;  ideoquenon  sint  tres  dii.sed  unus  Deus : 

quamvis  Pater  Fiiium  genuerit,  et  ideo  Filius  non 

sit  qui  Pater  esl ;  Filiu»que  a  Patrc  sit  genitua,  et 

idoo  Pater  non  sit  qui  Filius  est^Spiritusquesanctus 

nec  Pater  sit  nec  Filius,  sed  tantum  Patris  et  Filii 

Spiritus,  Patri  et  Filio  etiam  ipse  cusequalis,  et  ad 

Trinitaspertinensunitatem.NontameneamdemTri- 

nitatemnatam  devirgine  M8ria,et  sub  Pontio  Pilato 

cruciGxam  et  sepultam,  tertio  die  resurrexisse,  et 

in  coelum  ascendisse^sed  tantummodo  Filium.  Nec 

eamdem  Trinitatem  descendissein  spesie  columlKB 

super  Jesum  baptizatum  [Mntth,  m,  16) ;  aut  die 

Pentecostes  post  ascensionem  Doroini,  sonitu  facto 

de  coelo  quasi  ferretur  flatus  vehemens,et  linguis  di- 

visis  velut  ignissedisse  superunumquemque  eorum 

sed  tantummodo  Spiritum  sanctum  (i4c^.ii,2-4)*Nec 

eamdem  Trinitatem  dixisse  de  cgsIo,    Tu  es  Filtus 

meus  (ilfarc.i,ll),sive  cum  baptizatus  est  a  Joanne, 

sive  in  monte  quando  cum  illo  erant  tres  diseipuli 

{Matth.  XVII,  5) ;  aut  quando  sonuit  vox,  dicens,  Et 

clarificavi,  et  iterum  clarific^bo  (Joan,  xii,  28)  :  sed 

tantummodo  Patris  vocem  fuisse  ad  Filium  fectam 

quamvis  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus,  sicut 

inseparabiles  sunt,itainseparabiliter  operentur.Hcc 

et  mea  Gdes  est,  quando  hsec  est  catholica  fides. 

CAPUT  V.  —  S.DilficultatesdeTrinitate  :  quomodo 
tres  unus  Deus^  inseparabiliter  operantes  prsestent 
quxdam  sine  invicem,  Sed  in  ea  nonnuUi  pertur- 
bantur,cum  audiunt  Deum  Patrem,et  Deum  Filium 
et  Deum  Spiritum  sanctum,et  tamen  hancTrinita- 
tem  non  tres  deos^sed  unumDeum  ;ot  quemadmo- 
dum  id  intelligantquaerunt :  prssertim  cum  dicitur 
inseparabiliter  operari  Trinitatem  inomni  requam 
Deus  operatur,et  tamen  quamdam  vocem  Patris  so- 
nuisse^quae  voxFilii  non  sit ;  in  carne  autem  nalum 
et  passum,  et  resurrexisse.  et  in  CGelum  ascendisse 
nonnisi  Filium  ;  in  columb»  autem  specie  veniese 
nonnisi  Spiritum  sanctum  :  intelligere  volunt,quo- 
niodo  et  illam  vocem,qufle  nonnisi  Patris  fuit,Trini- 
tas  fecerit;  et  illam  carnem,  in  qua  nonnisi  Filius 
de  Virgine  natus  est,  eadcin  Trinitas  creaverit ;  et 
illam  columb»  speciemjn  qua  nonnisi  Spiritus  san- 
ctus  apparuit,illa  ipsa  Trinitas  operata  sit.AIioquin 
non  inseparabiliter  Trinitas  operatur,8ed  alia  Pater 
facit,  alia  FiliuS,alia  Spiritus  sanctus  :  au(  si  que- 
dam  simul  faciunt,  qusdam  sine  invicemi  jam  non 
inseparabilisesl  Trinitas.Movet  etiam  quomodo  Spi- 
ritus  sanctus  in  Trinitate  sit,  quem  nec  Pater,  neo 
Filius^nec  ambo  genuerint,cum  sit  Spiritns  et  Patris 
et  Filii.  Quia  ergo  qusrunt  ista  homines,  et  t»dio 
nobis  Bunt :  si  quid  hinc  ex  dono  Dei  sapit  inflrmitaf 
nostra,edis8eramu8  eis  ut  poBSumuSineque  oum  in 


-*•  ..  < 


825 


LIBBR  PRIMUS. 


896 


vidia  tabesceDte  iter  babeamus  (Sap.  vi25).  Si  dici- 
mus  nihil  nos  de  talibuarebus  cogitare  so)ere^men* 
iimur :  si  autemfatemur  habilare  ^  ist  in  oogitatio* 
nibus  nostris,  quoniam  rapimur  amore  indagand» 
veritatis,  flagitant  jure  charitatis  ut  eis  indicemus 
quid  hinc  excogitare  potuerimus:  non  quiajam  ao- 
ceperim,aut  perfectus  sim  ;  (nam  si  Paulus  aposto- 
lus,quauto  mugis  ego  longeinfrailliuspedesjacens 
noD  me  arbitror  apprehendisse  7  )  sed  pro  modulo 
meo,si  ea  qus  retro  sunt  ohliviscor,  et  in  anteriora 
meextendo.etsecundum  intentionemsequorad  pal- 
mam  supernas  vocationis  (P/itft/jp.  iii,  12-13),  quaa- 
tum  ejusdemvis  peregerim,etquo  pervenerim^unde 
mihi  in  Hnem  reliquus  cursusest,ut  aperiam  desi- 
deratur  a  me^illis  desiderantibus  quibus  me  servire 
cogitlibera  charitas.Oportet  auiem,et  donabit  Deus, 
ut  eis  ministrando  qu«  legant,ipse  quoque  proflciam; 
eteis  cupiens  respondere  quoBrentibus,  iprtequoque 
inveniam  quod  quaBrebam.Ergosu8cepihsc,jubente 
atque  adjuvauteDomino  Deo  nostro,non  tam  cogni- 
ta  cum  auctoritate  dissei*ere,  quam  ea  cum  pietate 
disserendo  cognoscere. 

GAPUT  VI.  —  9.  FiUumesseverum  Deum  ejusdem 
eum  Patre  subttantix.  Non  solus  Patre^  sed  Trinitas 
dicta  immortatis,  Nonex  solo  Patre  omnia,  sedetiam 
€x  Filio,  Spiritum  sanctum  esse  verum  Deum  Patre  ei 
Filio  oequalem.Qui  dixerunt  Dominum  nostrum  Je- 
8um  Gbristum  non  esse  Deum,  aut  nonesseverum 
Deum,  aut  non  cum  Patre  unnm  et  solum  Deum, 
aut  DOD  vere  immortalem,  quia  mutabilem,  mani* 
festissima  divinorum  testimoniorum  et  consona  vo- 
ce  convicti  sunt ;  unde  sunt  illa  :  In  principio  erat 
Verbum,  et  Verbum  eratapud  Deum^et  Deus  eratFer- 
Mim. Manifestum  est  enimquodVerbum  Dei,Filium 
Dei  unicum  accipimus,de  quopostdicit.Ef  Verhum 
earo  factum  est,et  habitavit  in  nobis,  propter  nativi- 
tatem  incarnationis  ejus,  quee  facta  est  in  tempore 
ex  Virgine.In  eo  autem  declarat,  non  tantum  Deum 
e88e,8ed  etiam  ejusdemcum  Patresubstantiae,quia 
cum  dixisset,£/  Deum  erat  VerbumiUoc  era<,inquit, 
in  principio  apud  Deum  ;omniaper  ipsum  facta  suni, 
et  sine  ipso  factum  est  nihii  (Joan.i,  1,  14,  2,  3).  Ne- 
que  enim  dicit,  omnia;  nisi  qus  facta  sunt,  id  est 
omnem  crealuram.  Unde  liquido  apparet  ipsum  fa- 
Ctum  non  esse  per  quem  facta  sunt  omnia.Et  si  fa- 
ctus  non  est,  oraatura  non  est :  si  autem  creatura 
Don  e8t,ejusdem  cum  Patre  substantis  est.  Omnis 
enim  substantia  qus  Deus  non  est,  oreatura  est ;  et 
qu»  creatura  non  est,  Deus  est.  Et  si  non  est  Filus 
ejusdem  substantisoujusPater;  ergo  fai^substan- 
tia  est :  si  facta  8ubstantiaest,nonomnia  peripsum 
facta  sunt :  at  omnia  ptripsumfactasunt;  uniusigi- 
tur  ej  usdemque  cum  Patre  substanti»  est.  Et  ideo  non 
tanium  Deus,sed  et  verusDeu8.0uod  idem  Joannes 
apertissime  in  Epistola  sua  dicit  :  Scimus  quod  Fi- 
UusDeivenerit,etdederit  nobis  intetlectum  ut  cognosca- 
mus  verum  Deum,et  simus  m  veroFitio  ejus  Jesu  Chri- 
sto.  Hic  esi  verus  Deus,  et  vita  ietema  (I  Joan,  v.  20). 

A  Vatieanas  codez,  habert.  Alius  Vaticanot,  haberi» 


10.  Hinc  etiam  consequenter  intelligitur  nontan- 
tummodo  de  Patre  dixisse  apostolum  Paulum,  Qui 
soluj  habet  immortatitatem  ;  sed  de  uno  etsolo  Deo 
quod  est  ipsa  Trinitas.Ncqueenin  ipsa  vitaeetema 
mortalis  est  secundum  aliquam  mutabilitatem  :  ac 
per  hoc  Filius  Dei,  quia  viiaxfema  est,  cum  Patre 
etiam  ipse  inteliigitur,ubidictumcst,(Ju?  5(7/ii5  habei 
immortalitQlem.E\m  enim  vits  ffiterns  et  nos  parti- 
cipes  facti,pro  modulonostro  immortales  efficimur. 
Sed  aliud  est  ipsa  oujua  participes  efficimur,  vita 
aBterna;  cdiud  nos  qui  ejus  participatione  vivemus 
in  aeternum.Si  enim  dixisset,Quem  temporibus  pro- 
priis  ostendet  Pater  beatus  et  solus  potens,Rex  re- 
gum  et  Dominus  dominantium,(iui  solus  habetim- 
mortalilatem,  nec  sic  inde  separatum  Filium  opor- 
terct  intelligi.  Neque  enim.quia  ipse  Filius  alibilo- 
quens  voce  Sapientiab  (ipse  est  enim  Dei  Sapientia 
[I  Cor,  I,  24] )  BAifiyrum  coeli  circuivi  sola  [Eccli, 
XXIV,  8),  separavit  a  se  Patrem  :  quanto  magis  ergo 
non  est  necesse  ut  tantummodo  de  Patre  praeter 
Filium  intelligatur,  quod  dictum  est.  Qui  solus 
habet  immortalitatem,  cum  ita  dictum  sit :  IJi  ser^ 
ves,  inquit,  mandatum  sine  macula,  irreprehtnsi" 
bile^  usque  in  adventum  Domini  nostri  Jesu  Christi  ; 
quem  temporibus  proprii^  ostendet  beatus  et  soluspO' 
iens,  Rex  regum  et  Dominus  dominantium ;  qui  so* 
ius  habet  immorlalitalemf  et  iucem  habitat  inaccessi' 
bilem ;  quem  nemo  hominum  vidit,  nec  videre  potest  ; 
cui  est  honor  ei  gioria  in  sxcula  sxculorum.  Amen 
(irirn.  VI,  14-16).  In  quibus  verbis,  nec  Paterpro- 
prie  nominatus  est,necFilius,necSpiritus  sanctus; 
sed  beatus  et  solus  potens,  Rex  regum  et  Dominus  do^ 
fntna?7/ium,quod  est  unua  et  solus  et  verus  Dcusipsa 
Trinitas. 

11.  Nisi  forte  quas  sequuntur,perturbabunthunc 
intellectumy  quia  dixit.  Quemnemo  hominum  vidity 
nec  videre  potest :  cum  boc  etiam  ad  Ghristum  perti- 
nere  secundum  ejus  divinitatem  accipiatur,  quam 
non  viderunt  Judaei^qui  tamen  carnem  viderunt  et 
cruoiGxerunt.Videri  autem  divinitas  '  humano  visu 
Dullo  modo  potest :  sed  eo  visa  videtur,  quo  jam 
qui  vident,  non  homines  scd  ultra  homines  sunt. 
Reoteergo  ipseDeusTrinitatis  inteIligitur6^a/U5  ei 
soluspoiens,  ostendens  adventum  Domini  nostri  Jesu 
Christi  lemporibus  propriis.Sic  enim  dictum  est,  So- 
lushubet  tmmorialitaiem ;  quomodo  dictum  est,  Qui 
facii  mirabilia  solus  (Psal.  lxxi,  18).  Quod  velim 
scire  de  quo  dictum  accipiant :  si  de  Patre  tantum, 
quomodo  ergo  verum  est,quod  ipse  Filius,Qtia?mn- 
que  enim  Pater,facit,ha:c  eadem  ti  Filius  facit  simiU- 
terl  An  quidquam  est  inter  mirabilia  mirabilius 
quam  resuscitare  et  vivilicare  mortuos  ?  Dicit  au- 
tem  idem  Filiu8,$tct(/  Pater  suscitai  mortuos  ei  vivi- 
ficait  sicet  Filius  qaosvult  vivificai  (Joan.y,  49,  21). 
Quomodo  ergo  solusPater  faoit  mirabilid,cumha?c 
verba  uec  Patrem  tantum,  nec  Filiam  tantuni  per- 
mittant  intelligi,  sedutiqueDeum  UDum  verumHO- 
lum,id  est,Patrem  et  Filiumet  Spiritum  saDctum? 

« Sic  iD  Mas.At  iD  editis,loco,(fttniiifaf,liabetDr,rrmt(<if . 


'■* 


837 


DB  TRINITATB,  S.  AU6USTINI 


V 


ns 


42.  Item  eam  dicit  idem  apostolua,  Nobis  unus 
Deus  Paier,  ex  quo  omnia^  et  nos  in  ipso ;  et  unus  Do- 
minus  Jesus  Christus,  per  quem  omniat  et  nos  per 
ipsum  (I  Cor,  viii,  6) ;  quis  dubitet  eum  omDiaquaB 
creata  sunt  dicere,  sicut  Joannes,  Omnia  per  ipsum 
facta  sunt  f  Qusro  itaque  de  quodicatalioloco,Quo- 
niam ex  ipso,  et  per  ipsum,et inipso  sunt  omnia: ipsi 
gloria  insseculasasculorum,  Amen.  Si  enimde  Patre 
et  Filio  et  Spiritu  BancfOfUtsingulispersonisaingula 
tribuantur ;  Ex  ipso,  ex  Patre  \peripsum,peT  Filium; 
in  ipso,m  Spiritu  aancto :  manifestum  quod  Pater  et 
Filius  et Spiritus  sanctus  unasDeu8eat,quandosin- 
gulariter  intulit,  Ipsi  gloria  in  sxcula  sasculorum. 
Dnde  enim  CGepit  huno  sensum,  non  ait,  0  altitudo 
divitiarum  sapientim  et  scimtix  Patris.aut  Filii,aut 
Spiritus  sancti ;  ^t^^sapientix  etscientiasDei !  Quam 
inscrutabUiasunt  judiciaejus  et  investigabilesvixejus! 
Quis  enimcognovit  mentemDominif  AutquisconsiUa' 
riusejus  fuitf  Aut  quispriordeditilli.et  retribuetureif 
Quoniam  exipso,  etperipsum,et  inipso  suntomnia: 
ipsigloria  in  ssecula  sxculorum.  Amen  (Bom.  xi,  33- 
36).  Si  autem  hocdePatretantummodointelligi  vo- 
lunt,quomodo  ergo  omnia  perPatrem8unt,8icuthic 
dicitur ;  et  omnia  per  Fi]ium,8icutad  Gorinthiosubi 
uitfEt  unus  Dominus  JesusChristus^per  quem  omnia ; 
et  sicut  in  Evangelio  JoanniSjOmntapar  tpnim  fada 
suntf  Si  enim  alia  per  Patrem,alia  per  Piliumjam 
non  omnia  per  Patrem,necomoiaper  Filium.Slau- 
tem  omnia  per  Patrem,el  omnia  per  Pilium ;  eadem 
per  Patrem,qus  per  Pilium.  iEqualis  estergoPatri 
Filius,  et  inseparabilis  operatio  est  Patris  et  Filii. 
Quia  si  vel  Filium  fecit  Pater  quem  non  fecit  ipseFi- 
liu6,non  omnia  per  Pilium  facta  sunt  :at  omnia  per 
Filium  facta  sunt;  ipseigitur  factusnonestyUtcum 
Patre  faceret  omniaquaB  factasunt.  Quanquamnec 
ab  ipso  verbo  tacuerit  ApostoIu8,et  apertissime  om- 
nino  dixerit,Qutcumtn  Dei  forma  esset;non  rapinam 
arbilratus  esl  esse  xqualis  Deo  {Philipp,  ii,  6)  :  hic 
Deum  proprie  Patrem  appellans,  sicut  alibi,  Caput 
autem  Christi,  Deus  (I  Cor.  xi,  3). 

13.  Similiter  et  de  Spiritu  sancto  collectasuntte- 
■timonia,  quibus  ante  nos  qni  hso  disputaverunt, 
abundantius  usi  sunt.quia  etip8j9Deu8,et  noncrea- 
tura.  Quod  si  non  creatura,  non  tantum  (Deus  nam 
et  homiues  dicti  suntdii  [PsaLLVoiifi] ),  sed  etiam 
verus  Deus.Ergo  Patri  et  Filio  prorsus  8equali8,et  in 
Trinitatis  unitateconsubstantialiset  coaBternus.Ma- 
xime  vero  illolocosatis  clarel,quod  Spiritus  sanctus 
non  sitcreatura,ubijubemurnon  servire  creaturaB, 
sed  Greatori  {Rom.  i,25) :  noneo  modo  quojubemur 
per  charitatemservireinvicem  (Galat,  v,i3),quode8t 
gr»ce  SooXetSeiv ;  eed  eo  m  odo  quo  tantam  Deo  servitur 
quod  est  grece  XaTpeueiv.Unde  idololatre  dicuntur 
quisimulacriseamservitutemexhibent  quas  debetur 
Deo.  Secundum  hano  enim  servitutem  dictum  esti 
Daminum  Deum  tuum  adorabis,  et  Uli  soU  tervies 
{Deut,  VI,  13).  Nam  et  hoo  distinctiusingrscaScri- 
ptura  invenitur ;  Xaxpeuoeic  enim  habet.  Porro  si  tali 
Bervitute  creatura  servire^prohibemar,  quandoqui- 
dem  dictum  entfDominum  Deum  tuum  adorabis^et  il* 


U  soU  sermes ;  unde  et  Apostolas  detestatur  cos  qai 
coluerunt,et  servierunt  creaturaB^potiusquam  Grea- 
tori :  nonest  utiquecreaturaSpiritassanctuSyCui  ab 
omnibussanctistalisservitusexhibeturdicenteApo- 
8tolo,iVo5  enim  sumus  circumcisio,  Spiritui  Dei  ser- 
vientes  {PhiUpp.iu,  3),  quodest  in  gr«co,XaTpeuovTe; 
Plures  enim  codices  etiamlatiniaic  habentygtu  5pi- 
ritui  Dei  servimus :  graeci  autem  omnee,  aut  pene 
omnes.In  nonnuUis  autem  exemplaribue  latinis  in- 
venimus  non,5ptrttttt  Deiservimus;  hed,spiritu  Deo 
servimus  (a).  Sed  qui  in  hoo  errant,  et  auctoritati 
graviori  cedere  detrectant,numquid  et  illud  variam 
in  codicibus  reperiunt :  Nescitis  quia  corpara  vestra 
templum  in  vobis  est  ^  Spiriius  sancti,  quem  habetis  a 
Deo  f  Qaid  autem  insanius  magisque  sacrilegum  est, 
quam  ut  quisquam  dicere  audeat  membra  Ghristi 
templum  esse  creatura  minoris  secundum  ipsos, 
quam  Cbristus  est  7  Alio  enim  loco  dicit :  Corpora 
vestra  membra  sunt  ChriUi.  Si  aulem  qusB  membra 
aunt  Ghristi,  templum  est  Spiritus  sancti,  noaeet 
creatura  Spiritus  sanctus :  qniacuicorpus  nostrum 
templum  exhibemus,  necesse  est  athuic  eam  servi- 
tutem  debeamus,  qua  nonnisi  Deo  serviendum  est, 
qu«  grece  appellatur  XxxpeCa  .Unde  consequenter 
dicit :  Glorificate  ergo  *  Deum  in  corpore  vestro  (I 
Cor.  VI,  19,  ^5,  20). 

GAPUT  VII.  —  14  Ft7ttt5  quomodo  minor  Patre  ac 
seipsoMxi ettalibus divinarum  Scripturarum  testi* 
monii8,quibu8,  ut  dixi,  priores  nostri  copiosius  usi, 
expugnaverunthaareticorumtales  calumnias  veler- 
rores,  insinuatur  fldei  noBtraa  unitas  et  nqualitas 
Trinitatis.  Sed  quia  multa  in  sanctis  Librls  propter 
incarnationem  Verbi  Dei,que  pro  salute  nostra  re- 
paranda  facta  e8t,utmediatorDei  etbominum  esset 
homo  Christus  Jesus  (I  Ttm.  ii,  5),  ita  dicuntur,  ut 
majorem  Filio  Patrem  8ignificent,vel  etiam  apertis* 
aime  ostendant  ;erraverunt  homines  minus  diligen* 
ter  scrutantes  vel  intuentes  universam  seriem  Sorip- 
turarum,et  ea  quffideGhristoJesu  secundum  homi- 
nem  dicta  8unt,ad  e^jus  subsantiam  qus  ante  incarna- 
tionem8empiternaerat,etsempiterna  est,  transferre 
conati  sunt.  Et  illi  quidem  dicunt  minorem  Filiam 
essequam  Pater  est^quia  scriptum  est  ipso  Domino 
dicente,  Pater  majar  me  est  (joan.  xiv,  28).  Veritaa 
autem  ostendit  secundum  istum  modum  etiam  se 
ipso  minorem  Filium.Quomodo  enim  non  etiam  se 
ipso  minore  factus  e8t,qu  i  semeUpsum  exinanivUJor- 
mamservi  accipiensf  ^eque  enim  sic  accipit  formam 
8ervi,ut  amitterel  formam  Dei,in  qua  erat  «qualis 
Patri.  Si  ergo  ita  aocepta  est  forma  servi,  ut  non 
amitteretur  forma  Dei,  cum  et  in  forma  servi  et  in 

<  Editi,  templum  ett  qui  in  vobis  est  At  Mm,  tempium 
in  vobis  est.  Atque  ita  profert  conttanter  Aagaftuoos 
io  tuperioribaB  libris  contra  Arianorom  Sennonem,  et 
coDtra  Maximinnm. 

s  Editi  adduiit.  et  portate;  quod  a  Mif.  et  a  grseo 
texttt  Apostoli  abest 

(a)  Triplicem  bqjttsee  lod  iectionem  aflrert  mraan 
AagusUott*  in  Ubro  ad  BoDifaciam  tertio,  eap.  7«  Ipaam 
eamdem  locam  in  latiais  codicibuft  fkkatorom  perfldia 
mataiom  fiiis8e«  mooet  Ambroeioi  in  lib*  S  da  Bpirita 
aaiicto,  cap,  6. 


829 


LIBER  PRIMUS. 


830 


forma  Dei  idem  ipse  sit  Filius  unigenitus  Dei  Patris, 
in  forma  Dei  squalis  Patri,  in  forma  servi  mediator 
Dei  et  hominum  homoGhristus  Jesus  ;  quis  non  in- 
telligat  quodin  forma  Dei  etiam  ipse  se  ipso  major 
est,  in  forma  autem  servi  etiam  se  ipso  minor  est  ? 
Non  itaque  immerito  Scriptura  utrumque  dicit,  et 
equalemPatri  Filium,etPatrem  majorem  Filio.  II- 
Ittd  enim  propter  formam  Dei,  hoc  autem  propter 
formamservi,sineullaconfusione  intelligitur.  Ethso 
nobiaregulaperomnessacrasScripturasdissolvend» 
hujus  questionis,  ex  uno  capitulo  Epistolaa  Pauli 
apostoli  promitur,  ubi  manifestins  ista  distinotio 
commendatur.Ait  enim  :  Qui  cum  infarmaDeiesset, 
non  rapinam  arbiiratus  est  esse  sequalis  Deo;  sed  se- 
metipsum  exinanivitf  forman  servi  accipiens^  in  simi- 
litudinem  hominum  factus^  et  habilu  inventus  ut  ho- 
mo  {Philipp,  II,  6, 7).  Est  ergo  Dei  Filius  Deo  Patri 
natura  «qualis,  babitu  minor.  In  forma  enim  servi 
quam  acoepit.  minor  est  Patre  :  in  fornia  autem  Dei 
in  qua  erat  etiam  antequam  hanc  accedisset,  aequa- 
lis  est  Patri.  In  forma  Dei,  Verbum  per  quod  facta 
sont  omnia  (Joan.  1,  3):  in  forroa  autem  servi  fac- 
tus  ez  muliere,  factus  sub  Lege,  ut  eos  qui  sub  Le- 
ge  erant,  redimeret  {Gatat,  iv,  4,  5).  Proinde  in 
forma  Dei  fecit  hominem :  in  forma  servi  factusest 
homo.  Nam  si  Pater  tantum  sine  Filio  fecisset  ho- 
minem,  non  scriptum  esset,  Faciamus  hominem  ad 
imaginem  ei  similitudinem  nostram  {Gen.  i,  26).  Ergo 
quia  forma  Dei  accepit  formam  servi,  utrumque 
Deus  et  utrumque  homo  :  sed  utrumque  Deus  pro- 
pter  accipientem  Deum,  utrumque  autem  bomo 
propter  acceptum  hominem  neque  enim  illa  sus- 
ceptione  alterum  eorum  in  alterum  conversum  at- 
qne  mutatum  est :  necdivinitas  quippeincreaturam 
mutata  est,  ut  desisteret  esse  divinitas;  neccreatura 
in  divinitatemy  ut  desisteret  esse  creatura. 

CAPUT  VIII.  -  15.  Scripturas  de  subjectiane  Filii 
s%b  Patre  perperam  intellect^s  explicat.  Regnum  Patri 
non  sic  iradet  Christus,  ut  adimat  sibi.  Contemplatio 
promissa  pnis  omnium  actionum,  Spirifus  sancfus  ad 
heatudinem  nostram  sufficit  perindeac  Pater,  111  ud  au 
tem  quod  dicit  Apostolus,  Cum  autem  ei  omnia  sub^ 
jecla  fuerint,  tuncet  ipse  Filius  subjectus  eritei  qui  ilti 
subjecit  omnia;  aut  ideo  diclum  est^ne  quisquam  pu- 
taret  habitum  Cbristi,  qui  ex  humana  crcatura  sus- 
ceptos  est,  conversum  iri  postea  in  ipsam  divinita- 
temy  vel,  ot  certius  expresserim,  deitatem,  quaa  non 
est  creatura,  aed  est  unitas  Trinitatis  incorporea 
et  incommutabilis  et  sibimet  consubstantialis  et 
coaeterna  natura.  Aut  si  quisquam  contendit,  ut 
aliqui  senserunt,  ita  dictum,  Et  ipse  Filius  subjec- 
tus  erit  ei  qui  Hli  subjeccit  omnia,  ut  ipsam  subjec- 
tionem,  commutationem  et  conversionem  credat 
futuram  creatur»  in  ipsam  substantiam  vel  essen- 
tiam  Creatoris,  id  est,  ut  qus  fuerat  substantia 
creatora,  fiat  substantia  Creatoris ;  certe  vel  hoo 
concedit,  quod  non  habetuilamdubitationem,  non- 
dom  hoc  fuisse  factum  eum  Dominus  diceret,  Pa- 
ier  major  me  est.  Dixit  enim  hoc  non  solum  ante- 
qoam  asoendiaset  in  ccBlum,  verum  etiam  ante- 
qoam  pamis  resorreziiBset  a  mortnis.  Ilii  aotem  qoi 


putanthumanam  in  eonaturam  in  deitatis  substan- 
tiam  mutari  atque  converti,  et  ita  dictum,  Tuncet 
ipse  Filius  subjectus  erit  ei  qui  illi  subjecit  omniaf 
ac  si  diceretur,  Tuno  et  ipseFilius  hominis  et  a  Ver- 
bo  Dei  suscepta  humana  natura  commutabitur  in 
ejusnaturam,  qui  ei  subjecit  omnia;  lunc  futurum 
putant,  jum  post  diem  Judicii  tradiderit  regnum  Dei 
et  Patri,  Ac  per  hoc  etiam  secundum  istam  opinio- 
nem  adhuc  Pater  mcgor  est,  quam  quae  de  virgine 
servi  forma  acceptaest.  Quod  si  aliqui  et  hocaffir- 
mant,  quodjam  fueritin  Dei  substantiam  mutatus 
homo  Christus  Jesus ;  illad  certe  negare  non  pos- 
sunt,  quod  adhuc  natura  hominis  manebat,  quando 
ante  passionem  dicebat,  Quoniam  Pater  major  me 
est :  unde  nuUa  cunctatio  est  secundum  hoc  dictum 
esse  forma  servi  mcyor  est  Pater,  cui  forma  Dei 
equalis  est  Filius.  Nec  quisquam  cum  audierit 
quod  ait  Apostolus,  Cum  autem  dixerit,  quia  omnia 
subjecta  sunt  ei,  manifestum  quia  prxter  eum  qui  illi 
subjecit  omnia  (I  Cor.  xv,  28,  24,  27),  ita  existimet 
de  Patre  intelligendum,  quod  subjecerit  omnia  Fi- 
lio,  ut  ipsum  Filium  sibi  omnia  subjecisse  non  pu- 
tet.Quod  Apostolus  ad  Philippenses  ostenditdicens : 
Nostra  autem  conversatio  in  ccelii  est ;  unde  et  Sal' 
vatorem  exspectamus  Dominum  Jesum  Christum^  qui 
transfigurabit  corpus  humHiiatis  nostrss,  conforme  u^ 
fiat  corpori  gtorise  sux,  secundumoperationemsuam^ 
qua  possit  etiam  sibi  subjicere  omnia  {Phtlipp,  iii,  20^ 
2i),  Inseparabilis  enim  operatio  est  Patris  etFilii. 
Alioquin  nec  ipse  Paler  sibisubJecit,omnia  sed  Fi- 
lius  ei  subjecit,qui  ei  regnum  tradit,et  evacuat  om~ 
nem  principatum  et  omnem  poteslatem et  virtutem. 
De  Filio  quippe  ista  dicta  sunt :  Cum  tradiderit/in' 
quit,  regnum  Deo  et  Patri,  cum  evacuaverit  omnem 
principatumetomnempotestatemetvirtutem.lpsQemm 
subjicit,  qui  evacuat. 

16.  Nec  sic  arbitremur  Ghristum  tradilurum  re- 
gnnm  Deo  et  Patri,  ut  adimat  sibi.  Nam  et  hoc  qui- 
dam  vaniloqui  crediderunt.  Cum  euim  dicitur,  tra- 
diderit  regnum  Deo  ei  Patri^  non  separatur  ipse ; 
quiasimul  cum  Patre  onos  Deus  est.  Seddivinarum 
Scripturarum  incuriosos^  et  contentionum  studio- 
sos  fallit  verbum  quod  positum  est,  donec.  Ita  nam- 
que  sequitur,  Oportetenim  illumregnarey  donec  po- 
natomnes  inimicos  suos  sub  pedibus  suis  (1  Cor.  xv, 
24,26) :  tanquam  cum  posuerit,  non  sitregnaturus. 
Neo  intelligunt  ita  diclum,  sicuti  est  illud  :  Con/ir- 
matum  est  cor  ejus ;  non  commovebitur,  donec  videat 
super  inimicos  suos  {Psal.  cxi,  8).  Non  enim  oum 
viderit,  jam  commovebitur.  Quid  ergo  est,  Cuin  ^a- 
diderii  regnum  Deo  et  Patri  f  quasi  modo  non  ha- 
beat  regnum  Deus  etPater?  Sed  quia  omnesjus- 
tos,  iu  quibus  nunc  regnat  ex  flde  viventibus  me- 
diator  Dei  et  hominum  homo  Christus  Jesus,  per- 
ducturus  est  ad  speciem,  quam  visionem  dicit 
idem  apostolus,  Facie  ad  faciem  (I  Cor.  xiii,  12) ; 
ita  dictum  est,  Cum  tradiderit  regnum  Deo  et  Patri, 
ao  si  diceretur,  Com  perduxerit  credentes  ad  con- 
templationem  Dei  et  Patris.  Sio  enim  dicit :  Om- 
nia  mihi  iradiUi  sunt  a  Patre  meo  ;  ei  nemo  novU 

t  Sie  Ifss.  Bditl  aotem»  eiiriHO«« 


831 


DB  THINITATB,  8.  AUGUSTINI 


m 


Filium,  nisi  Pater  ;  et  nemo  novit  Patrem^  nisi  FiliuSy 
ct  cui  voluerit  Filius  revetare  (Matth.  xi,  27).  Tunc 
pevelabiluraFilio  Pater,cttm  evacuaveritomnemprin- 
eipatum  et  ornnem  potestatem  et  virtutem ;  id  est,  ut 
necessaria  non  sit  dispensatio  simililudinum  per 
angelicos  principatus  et  potestates  et  virtutes.  Ez 
quarum  persona  non  inconvenienterintelligitur  di- 
ci  in  Cantico  canticorum  ad  sponsam,  Simititudi- 
nes  duri  faciemus  tibi  cum  distinctionibus  argenti^ 
quoadusque  rex  in  recubitu  suo  est  (Cant,  i,  11,  sec. 
LXX) :  id  est,  quoadusque  Ghristus  in  sdcreto  suo 
est;  quia  vita  vestra  abscondita  est  cum  Christo  in 
Deo  :  cum  Christus  ^  apparuerit  vita  vestra^  tunc  et 
vos  cum  ipso  apparebitis  in  gtoria  (Cotoss.  iii,  3,  4). 
Quod  antequam  Oat,  videmus  nunc  per  speculum 
in  senigmate,  hoc  est  in  similitudinibus;  tunc  au- 
tem^  facie  ad  faciem  (I  Cor.xiii,  12). 

17.  Elasc  enim  nobis  contemplatio  promiltiturac- 
tionum  omnium  finis  atque  sterna  perfectio  gau- 
dioruro.  Fitii  enim  Dei  sumus^  et  nondum  apparuit 
quid  erimus  :  scimus  quia  cum  apparuerit  similes  ei 
erimuSf  quoniam  videbimus  eum  sicuti  est  (I  Joan. 
III,  2).  Quod  enim  dixit  Tamulo  suo  Moysi,  Egosum 
gui  sum.  Esec  dices  fitiis  Israel :  Qui  est^  ntisit  me  ad 
vos  (Exod.  III,  14);  hoc  contemplabimur  cum  vive- 
mus  in  ffiternum.   Ita  quippe  ait :  Hsec  autem  est 
vita  seterna^  ut  cognoscantte  uuum  verum  Deum;  et 
quem  misisti  Jesum  Christum  (Joan.  xvii,  3).  HocHet 
cum  venerit  Dominus,  et  iiluminaverit  occulta  te- 
nebrarum  (I  Cor.  iv,  5),  cum  tenebraB  mortalitatis 
hujus  corruptionisquo  transierint.  Tunc  eritmane 
nostrum,  de  quo  in  Psalmo  dicitur  :  Mane  astabo 
iibi,  et  contemptabor  (Psal.  v,  5).  De  hac  contempla* 
tione  intelligo  dictum,  Cum  tradiderit  regnum  Deo 
et  Patri;  id  est,  cum  perduxerit  justos,  in  quibus 
nunc  ex  fide  viventibus  regnat  mediator  Dei  et  ho- 
minum  homo  Christus  Jesus,  ad  contemplationem 
Dei  et  Patris.  Si  desipio  hic,  corrigat  me  qui  melius 
sapit :  mihi  aliud  non  videtur,  Neque  enim  quaere- 
mus  aliud,  cum  ad  illius  contemplationem  perve- 
nerimus,  qus  nuiic   non   esl,  quamdiu  gaudium 
nostrum  in  spe  est.  Spes  autem  quxvidetur,  non  est 
spes :  quod  enim  videt  quis,  quid  sperat  ?  Si  autem 
quod  non  videmus  speramus  per  patientiam  exspecta- 
mus  (Rom.  viii,  24,  25),  quoadwfjue  rex  in  recubitu 
iuo  est.  Tunc  erit  quod  scriptum  est :  Adimptebis 
me  Ixtitia  cum  vultu  tuo  (Psal.  xv,  11).  llla  Isetitia 
nihil  amplius  rcquiratur.  Ostendetur  enim  nobis 
Pater,  et  sufQcietnobis.  Quod  bene  intollexerat  Pbi- 
lipus,  ut  diceret  Doroino,  Ostende  nobis  Patrem^  et 
sufficit  nobis:sed  nondum  inteilexerat,  eo  quoque 
modo  idipsum  se  potuisse  dicere.  Domine,  ostende 
nobis  te,  etsufOcit  nobis.Ut  enim  hocintelligerct, 
responsum  ei  a  Domino  est,  Tanto  tempore  vobiscum 
sum,  et  non  cognovistis  me  ?  Philippe,  qui  vidit  me^ 
vidit  el  Patrem.  Sed  quia  volebat  eum  ex  fide  vivere 
antequam  iliudpossel  videre,  seoutus  est,  et  ait: 
f(on  credis  quia  ego  in  Patre,  et  Pater  in  me  e$t 

^  Sr.  Lngd.  Ven.  Lot.  hic  addunt,  inquit.     M. 


{Joan.  XIV,  8,  10)  ?  Quamdiu  enim  sumus  in  corpare^ 
peregrimanur  a  Domino.  Per  fidem  enim  ambulamus, 
non  per  spcciem  (II  Cor.  v,6,6).  contemplatio  quippe 
merces  est  fidei,  cui  mercedi  per  fidem  cordamun- 
dantur;  sicut  scriptum  est,  Mundans  fide  cordaeorum 
(Act.  XV,  9).  Probatur  autem  quod  illi  contempla- 
tioni  corda  mundentur,illa  maxime  sententia  :BAiit 
mundicordes,  quoniam  ipsi  Deum  videbunt  {Matth.  v, 
8).  Et  quia  hsc  est  vitd  eterna,  dicit  Deus  in  Psal- 
mo  :  Longitwiine  dierum  replebo  ^m,  et  ostendam 
itli  salutare  meum  (Psal.  xc,  16).  Sive  ergo  audia- 
mus,  Ostende  nobis  Filium  ;  sive  audiamusy  Osten- 
de  nobis  Patrem  :  tantumdem  valet ;  quia  neutcr 
sine  altero  potest  ostendi.  Unum  quippe  sunt,  sicut 
et  ipse  ait :  Ego  et  Pater  unum  sumus  {Joan.  x,  30). 
Denique  propter  ipsam  inseparabililem ,  snni- 
cienter  aliquando  nominatur ,  vel  Pater  solus, 
vel  FiliuBsolus  adimpleturus  nos  laetitia  cum  vultu 
suo. 

18.  Nec  inde  separetur  utriusque  SpirituBv  id  est 
Patris  et  Filii  Spiritus.  Qui  Spiritus  sanctus  proprie 
dicitur  Spiritus  veritatis,  quem  hic  mundus  accipere 
non  potesi  (Id.  xiv,  17).  Hooest  enim  plcnum  gau- 
dium  nostrum,  quo  amplius  nonest,  frui  Trinitate 
Deo  adcujus  imaginero  facti  sumus.Propter  hoc  ali- 
quando  ita  loquiturdeSpiritusanctotanquamsolus 
ipsesufficiatad  beatitudinem  nostram:etideo8oio8 
sufficit,  quia  separari  aPatre  et  Filio  non  potest; 
sicut  Pater  solus  sufficit,quia  separari  aFilio  etSpi- 
ritu  sancto  non  potest;  Et  Filius  ideo  suilficit  solus 
quia  separari  aPatreet  Spiritu  sancto  non  potest. 
Quidenimsibivult  quod  ait,  Si  diligitis  me,  man- 
data  mea  servate ;  et  ego  rogabo  Palrem,  et  atium  ad* 
vocatumdabit  vobis^  ut  vobiscum  stt  in  aetemum^  Spt" 
rifum  verilatiSf  quem  hic  mundus  accipere  non  potest 
{Ibid.  5-15-n),  id  est,  dilectores  mundi?  Animalis 
enim  homo  non  perctpit  ea  qux  sunt  Spiritus  Dei  (I 
Cor.  11,  ^14).  Sed  adhuc  potest  videri  ideo  dictum, 
Et  ego  rogabo  Patrem,  et  atium  advocatum  dabit  vo^ 
bUf  quasi  non  solus  Filius  Bufficiat.IHo  autemloo» 
ita  de  illo  dictum  esttanquam  solusomnimosuffi — - 
ciat :  Cum  venerii  ilte  Spintus  veritatis^  docebit  vo^ 
omnem  veritatem  (Joan.  vi,  13).  Numquid   ergo  se^ — 
paratur  hinc  Filiu8,tanquam  ipsenon  doceat  omncn:^ 
veritatem,  aut  quasi  boc  impleat  Spiritus  sanctu0 
quod  minuB  potuit  docere  Filius?  Dicant   ergOy  8«^ 
placet,  majorem  esse  Fiiio  Spiritum  sanctum^queirra 
minorem  illo  solent  dicere.  An  quianondictum  esl  - 
ipsesolus ;  aut,  Nemo,  nisi  ipse,  vos  docebit  omnenr^ 
veritatem;  ideo  permittunt  ut  cum  illo  docere  cie— 
daturet  Filius?Apo8toIu8  ergo  Filium  separavit  uln:- 
Bciendis  iis  quse  Dei  sunt,  ubi  ait,  Sic  et  qux  De^ 
suntf  nemo  scit,  nisi  Spiritus  Dei  (I  Cor.  ii,  41) :  utf 
jam  isti  perversi  possint  ex  faoc  dioere,  quod  et  Fi^ 
lium  uon  doceat  qus  Dei  sunt  nisi  Bpiritus  sanctuSr 
tanquam  major  minorem;  cui  Filiusipse  tantum  tri* 
buit,  ut  diceret,  Quia  hmc  loeutus  sum  vobis^  tristitiu 
imptevtt  cor  festrum.  Sed  ego  verittUem  dnco :  expedU 
vobii  ul  ego  eam;  nam  H  non  abiero,  advocaim  fm 
viniet  ad  vos  {Joan.  xvi|  0, 7). 


LIBER  PRIMUS. 


834 


IT  IX.  Jn  una  persona  interdum   intelliyHn- 
les.  Iloo  autem  dixit,  non  propter  inaequali- 
/erbi   Dei  et  Spiritus  sancti,  sed  tanquam 
mento  esset  prsesentia  Fiiii  hominis  apud 
)minu8  venirct  ilie  qui  minor  non  esset^quia 
psum  non  ezinanivityformamserviaccipiens, 
ilius  {Pkilipp.  II,  7).  Oportebat  ergo  ut  au- 
r  ab  oculis  eorum  forma  servi,  quam  in- 
ly  hoc  Bolum  esse  Ghristum  putabant  quod 
nt.  Inde  est  et  iiluJ  quod  ait,  Si  diligeretis 
uderetui  uiique,  quoniam  eo  ad  Pairem  ;  quia 
najor  me  est  (Joan.  xiv,28) :  id  est^propterea 
Drtet  ire  ad  Patrum,  quia  dum  me  ita  vide- 
hoc  quod  videtis,  aBStimatis  quia  minorsum 
atque  ita  circa  oreaturam  susceptumque  ha- 
occupati,  squalitatem  quam  cum  Patre  ha- 
in  intelligitis.  Inde  est  et  illud  :  Noti  me  tan' 
tondum  enim  ascendi  ad  Patrem  {Id,  xx,  17). 
t  enim  tanquam  finem  iacit  notionis.Ideoque 
t  in  eo  esse  (inem  intonti  cordis  in  se,  ut 
uod   videbatur  tantummodo  putartLur.  As- 
autem  ad  Patremerat  ita  videri,Bicut  aequa- 
Patri,  ut  ibi  esset  flnis  visionis,  qusB  Bufficit 
Aliquando  item  de  Filio  solo  dicitur,  qued 
ufGciat,et  in  ejus  visionemerceB  tota  promit- 
lilectionis  '  et  desiderii  nostri.  Sic  enim  ait : 
[bet  mandata  mea  et  custodit  ea,  ille  esl  qui  di- 
me.  Qui  autem  me  diligit,  diligetur  a  Patre 
et   ego  diligam  eum,   et   ostendam  me  ip^ 
/i.Numquid  hic,quia  non  dixit.Ostendam  ilii 
rem,  ideo  separavit  Patrem  ?  Sed  quia  verum 
go  et  Pater  unum  sumus;  cnm  Pater  ostenii- 
L  Fiiius  ostenditur  qui  in  ilio  est ;  et  cum  Fi- 
Btenditur,  etiam  Pater  ostendilur  qui  in  illo 
icut  ergo  cum  ait,  Et  ostendam  me  ipsum  illi, 
gitur  quia  ostendit  et  Patrem  ;  ita  et  in  eo 
dcitar,  Cum  tradiderit  regnum  Deo  et  Patrt, 
gitur  quia  non  adimit  sibi.  Quoniam  cum 
cet  crcdentes  ad  contemplationem  Dei  et  Pa- 
)rofecto  perducet  ad  contemplationem  suam, 
ixit,  Et  osiendam  illi  me  ipsum.  Et  ideo  conse- 
er,  cum  dixisset  illi  Judas,  Domine,  quid  fac- 
U,quia  oslensurus  es  te  nohis,  et  non  huic  mun- 
sspondit  Jesus,  et  dixit  illi  :  Si  quis  diligit 
rtnonem  meum  servahit ;  et  Pater  meus  dilige^ 
et  ad  eum  veniemus,  et  mansionem  apud  eum 
lus.  Ecce  quia  nou  solum  se  ipsum  ostendit 
[uo  diligitur,  quia  simul  cum  Patre  venit  ad 
et  mansionem  facit  apud  eum. 
An  forte  putabiturmansionemin  dilectoresuo 
itibns  PatreetFilio  exclusus  esse  abhac  man- 
Spiritussanctu9?0uide8tcrgoquodsuperiusait 
IniuBnncio.Quemhicmundusacciperenonpotesi, 
am  non  videt  illum  :  nostis  itlum  vos,  quia  vo- 
n  manet,  et  in   vohis  est  ?  Non  itaque  ab  hao 
ione  separalus  est,  de  quo  dictum  est,  vobiscum 
t,et  iwvoftw^^/.Nisifortequisquam  sicabsurdus 
it  arbitretur,  cum  Pater  et  Filius  venerint  ut 
ionemapud  dilectorem  suum  faciantydiscessu* 
liti,  delectaiUmis.  Meliat  Mts.,  diiectumis. 


ruminde  Spiritumsanctum,ettanquamlocumdatu. 

rum  esse  mejoribus.Sed  huic  carnaii  cogitalioni  oc- 

currit  Scriptura  :  paulo  quippesuperiusait,  El  ego 

rogaboPatrem.et  alium  advocatum  dabit  iiobisut,vobis^ 

cum  ithVia?t&mum(Joan.xiv,16-23).Nonergodi8cedet 

PatreetFiliovenientibuB,8ed  ineadem  mansionecum 

ipsiseritinffiternum;  quianeciIlesineipsi8venit,neo 

illi  sine  ipso.  Sed  propterinsinuationem  TrinitatiSt 

personisetiamsingulisnominatis  dicuntur  quasdam 

separatim  ' ;  nontamenaliisseparatis  intelliguntur, 

propterejusdem  Trinitatisunitatem  unamquesubs- 

tantiamatquedeitatemPatriselFiliietSpiritussancti. 

CaPUT  X.—  20.  Quotnodo  Chrisius  tradetregnum 

Deo  et  Patri  Tradito  regno  Deo  et  Patri,  Christusjam 

non   interpeliabit  pro  nobis.  Tradet  itaque  rognum 

Deo  et  Patri  Dominus  noster  Jeeus  Chribius,  non 

se  inde  separato,  nec  Spiritu  sancto,  quando  per- 

ducet  credentes  ad  contemplationem  Dei,ubi  est  Q- 

nis  omnium  bonaruin  actionum,  et  requies  sempi- 

terna,  et  gaudium  quod  nunquam  aufcretur  a  no- 

bis.  Hoc  enim  signat  in  eo  quod  ait :  Iterum  videbo 

vos^et  gaudebit  cor  vesirum.et  gaudium  vesirumnemo 

auferet  a  vobis  {Id.  xvi,22).  Hujus  gaudi  similitudi- 

nem  praesignabat  Maria  seduns  ad  pedes  ijomini, 

et  intenta  in  verbum  ejus  ;  quieta  scilicet  ab  omni 

actione,et  intenta  inveritatem  secundumquemdam 

modum,cuju8  capax  est  ista  vita,quo  ^men  pr«A- 

guraret  illud  quod  futurum  estin  a*ternum.Martha 

quippe  Borore  sua  in  necessitatis  actione  conver- 

sante,  quamvis  boua  et  utili,  tamen,  cum  requies 

successerit,  transiiura»  ipsa  requiescebat  in  verbo 

Domini.Et  ideo  Dominus  conquerenti  Marthee  quod 

eam  soror  non  adjuvaret,respondit:  Maria  optimam 

partem  elegU,quce  non  auferetur  ah  ea  (I<tu;.x,39-42). 

Non  partem  malam  dixit  quod  agebat  Martha ;  8e4 

istam  optimam  quae  non  auferetur.  Illa  enim  qua 

in  ministerio  indigentiae  est,  cum  indigentia  ipsa 

traasierit,  auferetur.  Boni  quippe  operis  traoBituri 

merces  est  requies  permansura.  In  illa  igitur  con- 

templatione  Deus  erit  omnia  in  omnibus ;  quia 

nibil  ab  illo  aliudrequiretur,sed  soloipso  illustrari 

perfruique  sufficiet.Ideoque  ille  in  quo  Spiritus  in- 

terpellat  gemitibus  inenarrabilibus  (Rom.  viii,  26). 

(/f»am,inquit,  petii  a  Domino^  hane  rctjuiram  ;  ut  tn- 

habitem  in  domo  Domini  per  omnes  dies  vitse  mese, 

ut  contempler  delectationem  Domini  {Psat.  zxvi^  4). 

Contemplabimur  enim   Deum  Patrem  et  Filium 

et  Spiritum  8anctum,cum  mediatorDei  ethominum 

homo  Ghristus  Jesus  tradiderit  regnuiu  Deo  et  Pa- 

tri,  ut  Jam  non  interpeliet  pro  nobis  mediator  et 

sacerdoB  noster,  Filius  Dei  et  Fiiius  hominis ;  sed 

et  ipse  in  quantu  m  sacerdos  est  assumpta  propter  nos 

^  servi  forma,  Bubjectussit  ei  qui  illi  subjecit  omniay 

et  cui  Bubjecit  omnia;ut  in  quantum  Dous  e8t,cum 

illo  nos  subJectoB  babeat,  in  quantum  sacerdos,  no- 

biscum  illi  subjectus  sit  (I  Cor.  xv,  24-28).  Quapro- 

pter  cum  Filius  eitet  Deus  et  bomo,alia  substanUa 

homo  potius  in  Filio  '  quam  Filius  in  Patre :  sicut 

1  Abest,  teparatim,  a  Msb. 

t  Sic  meliorec  Mm.  At  editi,  oHa  tubsianiia  Deus^aUsi 
lumu>t  homo  potius  in  Filio,  etc. 


835 


DE  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI 


836 


caro  animflB  meas,  alia  substantia  est  ad  animam 
meam,  quamvis  in  uno  bomine,  quam  anima  alte- 
rius  bominis  ad  animam  mcam. 

21.  €um  ergo  traiident  regnum  Deo  et  Patri^  id 
est,  cum  credentes  et  viventes  ex  fide,  pro  quibus 
nunc  mediator  interpellat,perduxeritadoontempla- 
tionem,  cui  percipiendsB  suspiramus  et  gemimus, 
et  cum  transierit  labor  et  gemitus,  Jam  non  inter- 
pellabit  pro  nobis  tradito  regno  Deo  et  Patri.  Hoo 
Bignificans  ait,  Hasc  vobiscum  locutus  sum  ^  in  simi^ 
titudinibus  :  veniet  hora^  quando  jam  non  in  simili' 
tudinibus  loquar  vobis^sed  manifeste  de  Patre  nuntia' 
bovobis;  id  est,  jam  non  erunt  similitudines,  cum 
visio  fuerit  facie  ad  faciem.  Hoc  est  enim  quod  ait, 
sed  manifeste  de  Patre  nuntiabo  vobis ;  ac  si  diceret, 
manifeste  Patrem  ostendam  vohi^.Nuntiabo  quippa 
ait,  quia  Verbum  ejus  est.  Sequitur  enim  et  dicit : 
Itta  dte  in  nomine  mea  petetis^  et  non  dico  vobis  quia 
9go  rogabo  Patrem  :  ipse  enim  Pater  amat  vos,  quia 
uos  me  amastiSy  et  credidislis  guia  a  Deo  exivi.  Exivi 
a  Paire^  et  veni  in  kunc  mundUm  :  iterum  relinquo 
mundum,  et  vado  ad  Patrem  {Joan.  xvi,  25-28).  Quid 
est,  A  Patre  exivi;  nisi,non  in  ea  formaqua  aequa- 
Jis  8um  Patri,  sed  aliter,  id  est,  in  assumpta  crea- 
tura  minor  apparui?£t  quid  est^F^t  in  h^ncmun' 
dum;  nisiy  formam  servi,  quam  me  exinaniens  ac- 
cepi,  etiam  peccatorum  qui  mundum  istum  dili- 
gunl.oculis  demonstravi  ?  Et  quid  esijterum  relin" 
^uo  mundutn ;  nisi,  ab  aspectu  dilectorum  mundi 
aufero  quod  viderunt?Et  quidest,  Fado  adPatrem; 
nisi,  doceo  me  sic  intelligendum  a  fidelibus  meis, 
quomodo  squalis  sum  Patri?  Hoc  qui  credunt,  di- 
gni  babebuntur  perduoia  fidead  8peciem,id  est  ad 
ipsam  visionem,  quo  perducens  dictus  est  tradere 
regnum  Deo  et  Patri.  Fideles  quippe  ejus  quos  re- 
demit  sanguine  suo,  dicti  sunt  regnum  ejus,  pro 
quibus  nunc  interpeliat :  tunc  autem  illio  eos  sibi 
faciens  inh£rere,ubi  squalisest  Patri,non  jam  roga- 
bit  Patrem  pro  eis.Ipse  enim,inquit,  Pater  amat  vos. 
Ex  boc  enim  rogat,  quo  minor  est  Patre  :  quo  vero 
aequalis  est,exaudit  cum  Patre.Unde  se  ab  eo  quod 
dixiijpse  enim  Pater  amat  vo«,utiqueipse  non  sepa- 
rat ;  sed  secundum  ea  facit  intelligi  quas  supra  com- 
memoraviySalisque  insinuavi,plerumqueita  nominari 
unamquamque  in  Trinitate  personam,ut  et alis  illio 
intelligantur.Sic  ilaque  dictum  eet,  Ipse  enim  Pater 
amati;(?«,utconscquenterintelligatur  et  Filius  et  Spi- 
rituB  sanctus  :  non  quia  modo  nos  non  amat,  qui 
proprio  Filio  non  pepercit,  sed  pro  nobis  omnibos 
tradiditeum  (/}om.viii,32) ;  sed  tales  nos  amatOeus, 
quales  futurisumus.non  qualessumus.Qualesenim 
amat,tale8  in  «ternum  conservat :  quod  tuncerit, 
cumtradiderit  regnumDeo  et  Patri^qui  nuncinterpel- 
lat  pro  nobis,  ut  jam  non  roget  Patrem,  quia  ipse 
Pater  amat  nos.  Quo  autem  merito,  nisi  lidei,  qua 
credimusantequamilludquodpromittiturvideamus? 
Per  bano  enim  perveniemus  ad  speciem,  ut  tales 
amet,  quales  amat  ut  sumus ;  Don  quales  odit  quia 

1  Sex  Blss. :  Bme  vobis  toemius  sum^ 


8umu8  *,  et  bortatur  ac  praBstat  ne  tales  esse  sem- 
per  velimus. 

GAPUT  XI.  —  22.  Begula  qua  inteUigUur  FHius 
in  Scripturis  nunc  asquatis^nune  minar.  Quapropter, 
oognita  ista  regula  intelligendarum  Soripturaram 
de  FilioIDei,ut  distinguamus  quid  in  eis  sonetsecuB- 
dum  formam  Dei,  in  qua  equalis  est  Patri^et  quid 
secundum  formam  servi  quam  accepit,  in  qua  mi- 
nor  est  Patre,  non  conturbabimur  inquam  contra- 
riis  ao  repugnantibus  inter  se  sanctorum  Libroram 
sententiis.  Nam  secundum  formam  Dei  «equalis  est 
Patri  et  Filius  et  Spiritus  sanotus,  quia  neuter  eo« 
rum  creatura  est,sicut  jam  ostendimus:  secundum 
autem  formam  servi,minor  est  Patre,  quia  ipse  di- 
xit :  Pater  major  me  est  {Joan.  xiv,  28)  :  minor  est 
80  ipso,  quia  de  illo  dictum  est,  Semetipsum  exina' 
nivit  {Philipp.  ii,7)  :  minor  est  Spiritu  sancto,  quia 
ipse  hii^Qui  dixerit  blasphemiam  in  Fitium  hominis, 
remittetur  ei;  qui  autem  dixerit  in  Spiritum  sanc- 
ium,non  remitletur  ei  {Matth.xii,  32).  Et  in  ipso  vir- 
tutes  operatus  est,  dicens  :  iSt  ego  in  Spiritu  Dei  eji' 
cio  daemonta^  certe  supervenit  super  vos  regnum  Jki 
{Luc.  XI,  20).  Et  apud  Isaiam  dicit,qu8m  lectionem 
ipse  in  synagoga  recitavit,  et  de  se  completam  sine 
scrupulo  dubitationis  ostendit.  SptriYuj,  inquit,  Do* 
mini  super  me ;  propter  quod  unxit  me,  evangeliaum 
pauperibus  misit  me,  prsedicare  captivis  remissionem 
{Isai.  Lxi,  1 ;  Luc.  iv,  18,  19),  et  caetera  :  ad  qa» 
facienda  ideo  dicit  se  missum,quia  Spiritus  Domi- 
ni  est  super  eum.  Seoundum  formam  Dei,  omnia 
per  ipsum  facta  sunt  (/oan.i.S):  secundum  formam 
servi,  ipse  factus  est  ex  muliere,  factus  sub  Lege 
{Galat.  IV,  4).  Secundum  formam  Dei,  ipse  et  Pater 
unum  sunt  {Joan.  x,  30) :  secundum  formam  servi, 
non  venit  facere  voluntatem  suam,  sed  voluntatem 
ejus  qui  eum  misit  {Id.  vi,  38).  Secundum  formam 
Dei,  sicut  habet  Pater  vitam  in  semetipso,  sic  dedit 
et  Filio  vitam  habere  in  semetipso  {Id.  v,26) :  secun- 
dum  formam  servi,  tristis  est  anima  ejus  usque  ai 
mortem ;  et,  Pater,  inquit,  si  fieri  potest,  transeai  a 
me  iste  calix  {Matth.  xxvi,  38,  39).  Seoundum  for- 
mam  Dei,  ipse  est  verus  Deus  et  vita  xtema  (I  Joan. 
v,  20) :  secundum  formam  servi,  factus  est  obediens 
usgiie  ad  mortem,mortem  autem  crucis  ( Phitipp. iifi). 

23.  Secundum  formam  Dei,omnia  qu«  babet  Pa- 
ter,  ipsius  sunt  {Joan.  xvi,  15)  :  et,  Omnia  mea  tua 
sunt^  inquit,  et  tua  mea  '  {Id.  xvii,  10).  Secundum 
formam  servi,non  est  doctrina  ipsiuSySed  illius  qui 
eum  misit  {Id.  vii,  16). 

CAPUT  XII.  —  Qua  ratUme  Fitius  dicatur  nescire 
diem  et  horam  guam  scit  Pater.  Dicta  de  Christo  alia 
secundum  lormam  DeY,  atia  secundum  (ormam  servi. 
Dare  regnum  quomodo  et  Christi  est,  el  Chrisii  non  est. 
Quomodo  Christuset  nonjudtcabit,etjudicabit.  Et,  d» 
die  et  hora  nemo  scit,neque  Angeli  in  caslo,  neque  Ff- 

1  Editi,  quia  maU  sumus.  Abest,  mo/i,  a  manaacri- 
ptit. 

s  In  6*  .  Omnia  mea  tua  suni,  inqmt,  et  mea  Im. 
Melius  eum  £r.  Ludf^.Ven.  et  Lov.,oimita  tua  meamni, 
inquit,et  mea  tua ;  sed  veram  lectioDem  exhibwe  viden- 
tar  gracam  et  Volgata  :  Omiita  mea  tua  suntf  inquiitei 
tua  mea»     M« 


LIBER  PRIMUS. 


838 


si  PaUr  (Marc.xiii,32).  Hoc  enim  nescit,quod 
ites  facit,  id  est.quod  non  ita  sciebat  uttunc 
ilis  indicaret :  sicut  dictum  est  ad  Abraham 
ognovi  quod  timeas  Deum  {Gen,  xvii»  12),  id 
ic  feci  ut  cognosceres  ;  quia  et  ipse  sibiin  illa 
one  probatus  innotuit.  Nam  etillud  utique  di- 
erat  discipulis  tempore  opportuno,  de  quo 
tanquam  prsBlerito  loquen8,ait,^am  non  dicam 
m^  sed  amicos^  Servus  enim  nescU  voluntatem 
sui:  vos  autem  dixi  amicoSfquiaomnia  qumcum* 
iivi  a  Paire  meo^  nota  vobis  feci  (Jcan.  x?,15): 
londum  fecerHt,sed  quia  certo  tacturus  erat, 
am  fecisset  iocutus  est.Ipsis  enim  ait :  Multa 
abvo  dicere ;  sed  non  potestis  illaportare  modo 
1, 12).  Inter  quae  intelligitur  et,^  die  et  hora 
t  Apostolus  :  Neque  enim  judicavi  me^  inquit, 
\iquid  in  vobis^  nisi  Chrisium  Jesum,  ei  hunc 
tum  (I  Cor.  II,  3).  Eis  enim  loquebatur,  qni 
altiorade  Ghristideitate  non  poterant.Qoibus 
pauio  post  dicit  :  lionpolui  vohis  loqui  quasi 
aiibus  sed  quasi  camaiibus  (/d.iii,  l).Hocergo 
illos  nesciebat,  .quod  per  iilum  scire  non 
Qt.Et  boc  solum  se  scire  dioebat^quod  eos  per 
cire  oportebat,Denique  sciebat  inter  perfectos 
iterparvulos  nesciebat:  ibi  i(uippe  aMfSapien- 
tquimur  inter  perfectos  (Id,  ii,  6).  Eo  namque 
locutionisnescire  quisquediciturquod  occul- 
0  dicitur  fossa  cieca  quae  occulta  est.  Neque 
iliquo  genere  loquuntur  ScriptursB,  quod  in 
ttudine  humananoninveniatur;  quia  utique 
ibus  loquuntur. 

ecundum  formam  Dei  dictum  e8t,i4nitf  omnes 
^enuit  me  (Prov.  viii,  25),  id  est,  ante  omnes 
ines  creaturarum  :  et^Ante  luciferum  genui  te 
cix,  3),id  e8t,anle  omnia  tempora  et  tempo- 
secundum  formam  autem  servi  dictum  est, 
is  creavilme  in  principio  viarum  suarum  {Prv. 
t).  Quia  secundum  formam  servi,  Ego  sum 
;  et  secundum  formam  servi,  Egosumvia 
XIV,  7).  Quia  enimipse  primogenitus  a  mor« 
poc,  i,  5)  iter  fecit  Ecclesia  suas  ad  regnum 
vitam  (Bternam,  caput  est  ad  immortalita- 
iam  corporis,ideo  creatus  estinprincipio  via- 
31  in  operaejus.Secundum  formam  enim  Dei 
>ium  est  quod  et  loquitur  nobis(Jaan.viii.25); 
principio  fecit  Deus  ccelumet  terram  {Gen.i^ 
;undum  autem  formam  servi,  Sponsu^  proce- 
!  thalamo  suo  {Psal,  xviu,  6).  Secundum  for- 
)ei,  Primogenitus  omnis  creaturaB,  el  ipse  ante 
'st,et  omnia  in  iilo  constancsecundum  formam 
^ps^  est  caput  corporis  Ecclesix  {Coioss,  i,  15, 
.becundum  formam  Dei,Dominu8  est  glorifle 
u,8).  Unde  manifestum  est,quod  ipse  glori- 
inctos  8U08.  Quos  emm  pr^destinavit,  ipsoset 
:  et  quos  vocaoit,ipsos  et  justificavit ;  quos  au- 
Ui/icavit,  ipsos  et  giorificavit  {Rom.  viii,  30).De 
tum  est  quod  justificet  impium  (/d.iv,5,);  De 
ippe  dictum  estquod  sit  justus  etjustificans 
,  27).Si  ergo  quos  Jastificavit,ip808  et  glorifi- 


cavit,qui  Justificat  ipse  et  glorificat,qui  est,ut  dixit, 
DominosgioriflB.Secundum  formamtamen  servi  sat- 
agentibus  discipulis  de  glorificatione  sua.respondit 
Sedere  ad  dexteram  vei  ad  sinistram  meam  non  est 
meum  dare  vobis,sed  guibusparaium  est  a  Patre  meo 
{Matth.  XX,  23). 

25.  Quod  autem  paratum  est  a  Patre  ejus,  et  ab 
ipso  Filio  paratum  est :  quia  ipse  et  Pater  unum  sunt 
{Joan,  x,30).Jam  enim  ostendimus  in  hao  Trinitate 
per  multos  divinarum  locutionum  modosettam  de 
singulisdioiquodomniumestfpropterinseparabilem 
operationem  unius  ejusdemque  substantiaB.  Sicut 
et  de  Spiritu  sancto  d\cit,Cumego  iero,mittamiUum 
ad  vos  {Id.  xvi,7).Non  dixit,Mittemus  ;  sed  ita  quaai 
tantum  Pilius  eum  missurus  esset,et  non  Pater ;  eum 
alio  loco  dicat,  Haec  iocutussum  vobis  apud  vos  ma- 
nens ;  advocaius  autem  Spirilus  san^tus,  quem  mittet 
Paterin  nomine  meo  iile  vobis  deciarabit  omnia  {Id. 
XIV,  25-26).Hic  rursus  ita  dictum  est^quasi  noneum 
missurus  esset  et  Piiius,  sed  tantum  Pater.  Sicut 
ergo  ista,  ita  etillud  quod  ait,  sed  quibus  paratwn 
est  a  Patre  meo  ;  cum  Patre  se  intelligi  voluitparare 
sedes  gloriaB  quibus  vellet.  Sed  dicit  aliquis  :  Illio 
cum  de  Spiritu  sancto  loquerelur,  ita  se  missum 
ait,  ut  non  negaret  Patrem  missurum  ;  et  alio  loco 
ita  Patrem,  ut  non  negaret  se  missurum  :  hio  vero 
aperte  ait,  Non  ext  meum  dare :  atque  ita  secutus,  a 
Patre  dixit  ista  preparata.  Sed  boc  est  quod  pres- 
truximuB  *  secundum  formam  servi  dictum  :  ut  ita 
intelligeremus,  Non  est  meum  dare^  ac  si  diceretur, 
Non  est  humanae  potestatis  boc  dare  :  ut  per  illud 
intelligatur  hoc  dare,per  quod  Deus  equalis  estPa- 
tri.  flon  est  meum,  inquit.dare,  id  est,  nsn  humana 
potestate  ista  do,  sed  quibus  paratum  est  a  Patre 
meo ;  sed  Jam  tu  intellige,quia  si  omnia  quoe  habet 
Patcr,  mea  sunt  (/d.xvi,15),et  hoo  utique  meum  est, 
et  cum  Patre  ista  paravi. 

26.Namet  iliud  quflsro,quomododictum  sit, Siquii 
non  auditverba  mea,ego  non  judicaboillum,VortaiM9 
enim  ita  hic  dixit,£^o  non  judicabo  ilium,  quemad- 
modum  ibi,  i^on  est  meum  darcSed  quid  hic  sequi- 
tur?  Non  enim  veni,  inquit,  vt  judicem  mundvm  sed 
ut  saivum  Jaciam  mundum  :  deinde  adjungit  et  dicit 
Qui  me  spemit  it  non  accipit  verba  meajiabet  qui  se 
ytKitc0/.Qio  Jam  intelligeremus  Patrem^nisi  adjunge- 
ret  et  diceret :  Verbum  qiu>d  locuius  sumtipsum  judi" 
cabit  iiium  in  novissimo  dt^.Quid  igitur.jam  nec  Fi- 
lius  Judicabit,quia  dixit^Egonon  judicabo  iilum?neo 
Pater,sed  verbum  quod  locutus  est  Filius  ?  Imo  audi 
adhuc  quod  sequitur  :  Quia  ego,  inquit,  non  ex  me 
locutus  sum^sed  qui  me  misit  Pater,  iiie  mandatum 
mihi  dedit  quiddicam,et  quid  ioquar;el  scio  quia  man^ 
datum  ejus  vita  aetema  est,Qux  ergo  ego  ioquor,ita  ut 
dixit  mihi  Pater^sic  ioguor{ld.i,nAl,50).S'\  ergo  non 
Judicat  Filiu8,8ed  verbum  quod  locutus  est  Filius; 
ideo  autem  judicat  verbumquod  locutus  est  Filius 
quia  non  ex  se  locutus  est  Fiiius,sed  qui  misiteum 
Pater  mandatum  dedit  ei  qoid  dicat,et  quid  loqua* 

1  Ita  in  Blss.  At  in  editis,  prsfstrinarimus. 


839 


DB  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI 


840 


tur  :  Pater  utique  judicat,  cujus  verbum  ost  quod 

locutus  est  Filius.atqneipsuui  Verbuiu  Patris  idem 

ipse  estFilius.Nonenim  aliud  est  mandatum  Patris, 

aliud  Verbum  Patris :  nam  ct  verbum  hoc  appella- 

vit,  et  mandatum.Videamus  ergo  ne  forte  quod  ait, 

Ego  non  ex  me  locutus  sum,  boc  inteili^i  voluerit, 

Sgo  non  ex  me  natus  sum.  Si  enim  Verbum  Patris 

loquitur,  se  ipsum  loquitur,  quia  ipse  est  Verbum 

Patris.  Plerumque  enim  dicit,  Dedit  mihi  Pater  :  in 

quo  vult  intelligi  quod  eum  genuerit  Pater:non  ut 

tanquam  jam  existenti  et  non  habentidederitaliquid 

sed  ipsum  dedisseut  habcret,genuisse  est  ut  esset. 

Nan  enim  sicut  creatura,ita  Dei  Filiusanteincarna- 

tionometanteassumptamcreaturam.unigenitusper 

quem  facta  sunt  omnia,  aliud  est,  et  aliud  habet  : 

sed  hocipsumest,quod  est  id  quodhabet.  Quodillo 

loco  manifestius  dicitur,  si  quis  ad  capiendum  sit 

idoneus,  ubi  ait  :  Sicut  kabet  Paler  vitam  insemet 

ipso^  ita  (lcdit  Filio  vitam  habere  xn  semetipso  (Joan. 

V,  26).  Neque  enim  jam  existenti  et  vitam  non  ha- 

benti  dedit  ut  haberet  vitam  in  semetipso,  cum  eo 

ipBO  quod  est,  vitasit  MIoc  est  ergo,  dedit  Filiovi" 

tam  habere  in  semetipso, Qenuii  Filium  esse '  incom- 

routabilem  vitam,  quod  est  vita  sterna.  Gum  ergo 

Verbum  Dei  sit  Filius  Dei,  et  Filius  Dei  sit  verus 

Deus  et  vita  a?^na,sicutin  Epistola  sua  dicit  Joan- 

nes  (I  /oan.v,20) ;  etiam  hic  quid  aliud  a;;:noscimus, 

oum  dicit  Dominus,Fer^um  quod  locutus  sumjipsum 

judicabit  eum  in  novissimo  rfi>;etipsum  verbum,Pa- 

tris  verbum  esse  dicit  et  mandatum  Patris,ipsum- 

que  mandatum  vitam  ffiternam?  EtsciOy  inquit,9uia 

mandatum  ejus  vita  xtema  est, 

27.  Quseroilaque  quomodo  intelligamus,  Egonon 
iudicabo ;  sed  verbumquod  lociUus  hum  judicabit:  quod 
exconsequentibus  apparet  ita  dictum,ac  si  diceret, 
Ego  non  judicabn;sed  verbum  Patris  judicabit.Ver- 
bum  autem  Patris  est  ipseFilius  Dei.Siccine  inter- 
ligendum  est,  Egonon  judicabo,  sed  ego  Judicabo? 
Quomodo  potest  islud  esso  verum.nisi  ita  :  Ego  soi- 
Tcet  non  Judicabo  ex  potestate  humaDa,quia  Filius 
hominis  sum  ;  sed  egojudicaboex  potestateVerbi, 
quoniam  Filius  Dei  sum.  Aut  si  contraria  et  repu- 
gnantia  videntur,  Ego  non  judicabo,  sed  ego  Judi- 
CHbo  :  quid  illic  dicemus,  ubi  ait,  Mea  doctrinanon 
est  mea  f  Qnomodo  meat  quomodo  nrn  m^a?  Non 
enim  dixit,  Ista  doctrina  non  est  mea ;  sed,  Mea 
doctrina  non  est  mea  :  quam  dixit  suam,  eamdem 
dixit  non  suam.  Quomodo  istud  verum  est.nisi  se- 
cundum  aliud  suam  dixerit  ;  secundum  aliud.  non 
suam  :  secundum  formam  Dei,suam  ;secundum  for- 
mam  servi,  nonsuam  ?Gum  enim  dicit,n47r}  estmea 
sed  fjus  qui  me  misit  iJoan,  vii,  16),  ad  ipsum  Ver- 
bum  nos  facit  recurrere.  Doctrina  enim  Patris  est 
Verbum  PatrisquiestuuicusFilius.Quidsibiet  illud 
vult,  Qui  in  me  credit,  non  in  me  credit  (Id,  xii,44)  ? 
Quofflodo  in  ipsum,quomodo  non  in  ipsum?Quomodo 

'  Veteres  aliqui  codices,  vitn  Ktema  sit. 
*  Am.  et  Er.  oiuittunt,eMe  ;  cajas  locouDUt  e  Vatica<* 
nu  Msa.  ti9h%t,  tx  se. 


tam  contrariumsibiqueadversum  potestintelligi^Qia 
in  me  credit,  inquit,fioii  in  me  crcdit^  sed  in  eumqui 
me  misit :  nisi  ita  intelligas,  Qui  in  me  credit.Doa 
in  hoc  quod  videt  credit.nesit  spes  nostra  in  cret- 
tura  ;  sed  in  illo  qui  suscepit  creaturam,iQ  quahu- 
manis  oculis  appareret,acsic  ad  se  equalem  Patri 
contemplandum  per  fidem  corda  muDdaret?Ideoqu6 
ad  Patrem  referens  intentionem  credentium,  et  di« 
cens,  Non  in  m^  eredit,  sed  in  eum  qui  me  misit 
non  utique  se  a  Patre,id  est  ab  illo  qui  eum  misit, 
voluit  separari  :  sed  ut  sic  in  eum  orederetur,  quo- 
modo  in  Patrem  cui  est  squalis.Quo  aperte  alio  loco 
dicit,  Credite  *  in  Deum,et  in  me  credite  (/oan.xiv,!): 
id  est,  Sicut  creditis  in  Deum,sic  etin  me;  quiaegrj 
et  Pater  unus  Deus.Sicuti  ergo  hic,tanquam  absta- 
lit  a  se  (idem  hominum,et  in  Patrem  transtulit,  di- 
cendo,  Non  in  me  credit,  sed  in  eum  qui  me  misit,9L 
quo  tamen  se  utique  non  separavit :  sio  etiam  quod 
ait,/Von  est  meum  dare.sed  quibm  paratum  est  a  Patre 
ni^o,putoclareresec  ndum  quidutrumque  accipieD- 
dum  sit.  Tale  est  enim  et  illud,  Ego  nonjudicabo: 
cum  ipsejudicaturus  sit  vivoset  mortuos(lirmi.iv, 
1) :  sed  quia  non  ex  potestate  humana,  propterea 
recurrens  ad  dcitatem,  sursum  erigit  corda  homi- 
num,  propter  qus  sublevanda  descendit. 

GAPUT  Xlll.—  28.  De  eodem  Christo  diversa  prx- 
dicantur.ob  diversas  nuturas  hypostaseos.  Cur  Pater 
dicitur  non  judicalurus,  sed  fudicium  dedisse  Filib. 
Nisi  tamen  ipse  idem  esset  F^lius  hominis  propter 
formam  sorvi  quam  accepit,qui  est  Filius  Dei  pro- 
pter  Deiformam  inquaest ;  non  diceret  Pauluaapo- 
stolus  de  principibus  hujussfficuli  :  Sienim  cognO' 
vissmt^nunqnam  Dominumglorixrrudfixissent  (I  Car. 
II,  8).  Ex  forma  enim  servi  cruciGxus  est,  et  throen 
Dominus  gloriffi  cruciRxus  est.  Talis  cnim  eratilla 
8U8ceptio,quffi  Deum  hominem  faceret.et  hominem 
Deum.  Quid  tamen  propter  quid,et  quid  secundum 
quid  dicatur^  adjuvante  Domino  prudens,  «t  diU- 
gen8,et  pius  lector  intelligit.Nameccediximus  quia 
secundum  id  quod  Deus  e8t,gIorif)cat  suos,  secan- 
dum  hocutiquequod  Dominusgloriae  est;  et  tamen 
Dominus  gloriffi  cruciOxus  est,  qui  recte  dicitnr  et 
Deus  crucifixus.non  exvirtute  divinititis,sed  exin- 
flrmitate  carnis  (11  (^or.xiii,  4)  :  sicut  dicimu8,qnia 
secundum  id  quod  Deus  estjudicat^hoc  estex  pote- 
Btate  divina,  non  ex  humana  ;  et  tamenipse  homo 
Judicaturus]est,sicut  Dominus  gloriffi  crucifixusest: 
ita  onim  aperte  dicit,  Cum  venerit  Filius  hominisin 
gloria  sua^  et  omnesAngeli  cum  eojunc  congregabu»' 
tur  ante  eum  omnes  gentes  (Matth,  xxv,31,32) ;  et  Cffi- 
teraqusde  futurojudicio  usque  ad  ultimam  senten- 
tiam  in  eo  loco  prffidicantur.  Et  Judffii,quippe  qui  in 
malitia  perbcveranteSyin  illo  Judicio  puniendi  sunt 
sicuti  alibi  ^m^\\xme%iMdebuntinquem  pupugerunt 
(Zach.  XII,  10).Cumenim  et  boni  et  mali  visuri  sint 
Judicem  vivorum  et  mortuorum,  procul  dabio  eum 
videremali  nonpoterunt,nisiBecundumforroam  qaa 
filius  hominis  est:  sed  tamen  in  claritate  in  qaajo- 

<  Editi»  creditii.  At  Msa»  constanter,  predite. 


841 


L1BER  PRIHUS. 


849 


dicabit,non  in  hamilitatein  qua  judicatus  est.Gs- 
terum  illam  Dei  formam  in  qua  sequaiis  est  Patri, 
procul  dubio  impii  non  videbunt.  Non  enim  8unt 
mundicordps  :  Beati  enim  mundicordes^  quoniam  ipsi 
Deum  videbunt  (Mattii.  v,  8).  Et  ipsa  visio  est  facie 
ad  faciem  (I  Cor.xiii,  12),qu®'  summum  pr®mium 
promittitur  justis;  et  ipsa  fiel,  cumtradet  regnum 
Deo  et  Patri ;  in  quoet  suas  formsB  visionem  vultin- 
telligiySubjecta  Deo  univer8acreatura,etip8a  in  qua 
Filius  Dei  Olius  hominis  factus  est.Quia  secundum 
hanotf^  ipse  Fitius  tuncsuhjectusillierit^  quiei  subje' 
eitonmia,  ut  sit  Deus  omniain  omnibus  (Id,  xv,  24, 
28).  Alioquin  ai  Fiiius  Dei  ]udf>x  in  forma  qua  ssqua- 
lis  esl  Patri,etiam  impiis  cumjudicaturus  est  appa* 
rebit,quid  est  quod  pro  magno  dilectori  suo  pollicetur 
dicen8,£/  ego  diligam  eum^et  ostendam  meipsum  itti 
{Joan.  XIV,  21)  ?  QuapropterFilius  hominis  judicatu- 
rus  est,  nec  tamen  ex  humana  potestate,  sed  ex  ea 
qua  Fiiius  Dei  est :  et  rursusFiliusDei  judicaturus 
esty  nec  tamen  in  ea  forma  apparens,  in  qua  Deus 
est  8Bqualis  Patri,  sed  in  ea   qua  filius  hominis 
est. 

29.1taqueutrumquedici  potest ;  et,Filiushomini8 
judicabit ;  et,NonFilius  hominis  judicabit :  quiaFi- 
lius  hominis  Judicabit,  ut  verum  sit  quod  ait,  Cum 
venerit  Fitius  Uominisjunc  congregubuntur  ante  eum 
omnes  genles;  et  non  Filius  hominis  judicabit,ut  ve- 
rum  sit  quod  Aii,Ego  non  jutiicabo  (Id.  xii,  47) ;  et, 
Ego  non  quserogloriammeam  ;est  quiquxrat^etjudicet 
{Id.  vin,50).  Nam  secundum  id  quod  in  judicionon 
forma  Dei,  sed  forma  filii  hominis  apparebit,  nec 
ipse  Paterjudicabit:secundumhocenimdictume8t, 
Pater  nonjudicat  quemquam^  sedomne  judicium  dedit 
Fiiio.  Quod  utrumex  illa  locutionedictum  8it,quam 
Bupra  commemoravimus,  ubi  ait,  Sic  dedit  Fitio  ha- 
berevitam  in  semetipso  (Id.  y^  22,  2id),  ut  signifi- 
caretquiasicgenuitFiliumianexilladequaioquitur* 
ApoBioluB  dioenUfPropter  quod  eum suscUavit  ^^etdo- 
navit  itti  nomen  quodestsuper  omne  nomen.BoG  enim 
de  filio  huminis  dictum  est^secundum  quem  Dei  Fi- 
liu8 excitatus  est  a  morluis.liie  quippe  informaDei 
equalisPatri,  exquo^se  exinanivit,  formam  servi 
accipien8,in  ipsa  ibrma  servi  et  agit,  et  patitur,  et 
accipit,qu»con8equentercontexitApostolus:  Uumi- 
liavU  sejadus  obediens  usque  ad  mortem,mortem  au' 
temcrucis :  propter  quod  et  Deus  itlum  exatlavit,  et 
donavU  ei  nomen,  quod  est  super  omne  nomen,  ut  in 
nomine  Jesu  omne  genu  flectatur,  coflestium,  terre^ 
strium  et  intemorum,et  omnis  lingua  confiteatur  quia 
Daminus  Jesus  Christut  in  gloria  est  Dei  Patris  (Phi- 
tipp.  XI,  6-11).  Utrum  ergo  secundum  iilam,  an  se- 
eundum  istam  locutionem  dictum  sit,  Omnejudi' 
eiumdedii  Filio,  satis  hincapparet,  quia  si  secun- 
dum  illud  diceretur  secundum  quod  dictum  est^ 
DedU  Ftiiohabere  vitam  in  semetipso  ;non  uliquedi- 

<  Editio  Er.  et  quidam  Mss.,  qua. 

*  MM.y  on  ex  iUa  qua  ioquitur;  omisso,  de. 

s  Paulo  poBt  utia  Yulgata,  exa/^avtr;  juxta  grfficum, 
uperups&ten. 

*  Editif  ex  qua.  Concinnius  quidam  Mbs.,  ex  quo» 

Patroi..  XLII. 


ceTeiur,Paternonjudicat  qiiemquam.  SecuQdumhoc 
enimquodaequalemPatergeouitFiliumjudicatcum 
iilo.Secundum  hocergodictum  est,quod  in  judicio, 
non  forma  Dei,  sed  forma  fiiii  hominis  appparebit. 
Nonquianonjudicabit(|uideditumnejudiciumFilio, 
cum  deilio  dicat  Fiiius,  Est  quiquxrai,  etjudicei : 
sed  ita  est  dizium, Pater  non  judicat  quemquam,  sed 
omnejudicium  dedU  Filio\  ac  si  diceretur,  Patrem 
nemo  videbit  in  judicio  vivorum  et  mortuorum,8ed 
omnesFilium:  quiaetFilius  hominis  est^utpossit 
et  ab  impiis  videri,cum  etillividebuntin  quempu- 
pugerunt. 

30.  Quod  ne  conjicerepotiusquam  aperte  demon- 

8trarevideamus,proferamu8ejusdemDominicertam 

mauifestamque  sententiam,  qua  ostendamus  ipsam 

fuissecausam  ut  d\eevei.Paternonjudicat  quemquam, 

sed  omne  judicium  dedit  Filio^  quxA  judex  in  forma 

filii  hominis  apparebit,  quas  forma  non  est  Patris, 

sed  Filii;  nec  eaFilii  in  quasqualisestPatri^sedin 

qua  minor  est  Patre  ;  ut  si  injudicioconspicuuset 

bonis  et  malis.  Pauloenim  postdicit :  Amendicovo' 

bis,  quia  qui  verbum  meum  audit  et  credit  ei  quimi- 

sii  me,habei  vUamxtemam,  etinjudicium  non  veniet, 

sed  transieta  morte  in  vUam,VLme  vita  «Bterna  est  illa 

visio,  quffi  non  pertinet  ad  malos,  Deinde  sequitur: 

Amen,amen  dico  vobis,quia  veniet  *  hora,  el  nune  estg 

cum  mortui  audient  vocem  Fitii  Dei,  et  qui  audierint 

vivent.Eihoc  proprium  est  piorum  qui  sio  audiunt 

de  incarnatione  eju8,ut  credant,quiaFiiiu8  Dei  eat ; 

id  est,8ic  eum  propterse  factum  accipiuntminorem 

Patre  in  forma8ervi,ut  oredantquiaaBqualisestPa- 

tri  in  formaDei.  Etideosequitur,ethocipsumcom- 

mendans  dicit :  Sicutenim  Pater  habei  vitam  in  semet' 

ipso,  ita  dedit  et  Filio  vUam  habere  in  semetipso. 

Deinde  venit  ad  visionemsuae  claritatis,inquafen- 

turus  est  ad  judicium  ;  qusvisio  communis  eritet 

impiis  et  justis.Sequiturenimetdicit  :Etpotestatem 

dedit  ei  et  *  judicium  facere,  quoniam  Fittus  hominis 

est.  Puio  nihilesse  manifestius.Nam  quiaFiliusDei 

est  ffiqualis  Patri,nonaccipithancpote8tatemjudioii 

faciendi,sedhabet  illam  cum  Patre  in  occulto :  acci- 

pitautem  illam,utboni  etmalieum  videant  judican- 

tem,quia  filius  hominis  est.Visio  quippe  filii  homi- 

nis  exhibebituret  malis  :  nam  vjsio  formsB  Dei  non- 

nisi  mundiscorde.quia  ipsi  Deum  videbunt ;  id  est, 

Bolis  pii8quorumdilectionihocip8umpromittit,quia 

se  ipsum  ostendet  illis.Bt  ideovide  quid  sequatur: 

Nolite  mirari  hoc,  inquit.  Quid  nos  probibet  mirari, 

nisi  illud  quod  reveramiraturomnis  qui  non  intelli- 

git,  ut  ideo  diceret  Patrem  dedisse  ei  potestatem  et 

judiciium  facere,quia  filius  hominis  est ;  cum  magis 

quasi  hoc  expectaretur  ut  diceret,  quoniam  Filius 

Dei  est?  Sed  quia  Filium  Dei  secundum  id  quodiu 

forma  Dei  sequalis  est  Patri  videre  iniqui  non  pos- 

sunt ;  oportet  autem  ut  judicem  vivorum  et  mortuo- 

rum,  cumcoramjudioabuntur,  et  Justi  videant  et 


>  Plures  Mss.,  venii. 

s  Edili  omittuDt  copulantem  partioulami  ei ;  qutt  hic 
iA  Msi«  et  in  gr»co  reperitur. 


« 


843 


DE  TRINITATB,  S.  AU6USTINI 


SU 


iniqui :  iVo/i(tf,  inquit,  hoc  mirari^  quoniam  veniel 
hora,  in  qua  omnes  qui  in  monumentis  sunt^  audient 
vocem  ejus :  ei  prodient  qui  bona  gesserunt,in  resur- 
rectionem  vitse ;  qui  autem  mala  gesserunt,  in  resur- 
rectionem  judicii  (Joan.  v,  22-29). Ad  hoc  ergo  opor- 
tebat  ut  ideo  acciperet  illam  potestatem,  quia  (liius 
hominis  est,  ut  resurgentes  omnes  viderenteumin 
forma,in  qua  videri  ab  omnibus  poteat,  sed  alii  ad 
damnationem,alii  advitamsternam.Qusest  aulom 
vitaaeterna  nisiiliavisio^quflB  non  conceditur  impiis? 
Utcognoscanttet  inquit,  unumverum  Deum,  etquem 
misistiJesum  Christum  (W.xvii,3).Quomodoetipsum 
Jesura  Ghristum^nisi  quemadmodum  unum  verum 
Deum,qui  ostendet  se  ipsum  iUis  :  non  quomodo  se 
ostendet  etiam  puniendisin  forma  filiihominis? 

31,Sec\]ndumillam  visionembonusestySecundum 
quam  visionem  Deus  apparet  niundis  corde :  quo- 
niam,  Quam  bonus  Deus  Israel  rectis  corde  {Psal. 
LUii.l)  1  Quandoautemjudicemvidebunt  mali,Qon 
eis  videbitur  bonus ;  quia  non  ad  eum  gaudebunt 
corde,8ed  tunc  se  plangentomnes  tribus  terr»(i4poc. 
1, 7),  in  numero  utique  malorum  omnium  et  infide- 
lium.Propter  hocetiamilli  qui  eum  dixerat  magis- 
trumbonum,qusrentiabeo  consilium  consequendflB 
viUe  8stern8B,respondit :  Qut(i  me  interrogas  de  bonof 
Nemo  bonuSfnisi  unus  D^ti5(Ma^/i.xix,n).Gumetho- 
minem  alio  loco  dicat  bonum  ipse  Dominus  :  Bonus 
homo,\nqu\ifde  bono  Ihetauro  cordis  sui proferi bona\ 
et  malus  homo  demalo  thesauro  cordis  suiprofert  ma- 
la  (Id,  xii,35).Sed  quiailie  vilamaBternamquserebat, 
vita  autem  «terna  est  in  iila  comtemplatione,  qua 
non  ad  pasnam  videtur  Deu8,sed  ad  gaudium  sem- 
piternum  ;  et  non  intelligebat  cum  quo  loquebatur, 
qui  tantummodo  eum  fiiium  hominis  arbitrabatur: 
Quid  me  interrogas^inqMiUdebono?  id  est,l8tam  for- 
mam  quam  vide8,quid  interrogasde  bono,etvoca8 
me  secundum  quod  vides  magistrum  bonum  ?  Hsbc 
forma  filii  hominis  est,  bsec  formaaccepta  est,  hflBC 
forma  apparebit  injudicio,  non  tantum  Justis,  sed 
et  impiis  ;  et  hujus  formas  visio  non  erit  in  bonum 
eis  qui  male  agunt.  Est  autem  visio  formaB  meae, 
in  qua  cum  essem,  non  rapinam  arbitratus  sum 
esse  aequalis  Deo,  sed  ut  hanc  acciperem  me  ipsum 
exinanivi  (Philipp,  ii,  6,  8).Iile  ergo  unus  Deus  Pa- 
ter  etFiliuB  et  Spiritus  sanctus,  qui  non  apparebit 
nisi  ad  gaudium  quod  non  auferetur  a  juslis  ;  cui 
gaudio  futuro  suspirat  qui  d\cii,Unam  petii  aDomi" 
nOfhanc  requiram;  ut  inhabitem  in  domo  Dominiper 
omnes  dies  vitse  me3S,utcontempter  detectionem  Domi' 
ni  [Psal,  XXVI,  4) :  unusergo  Deus  ipse  est  solus  bo- 
nus,  ob  hoc  ',  quia  nemo  eum  videl  ad  luctum  et 
planctum,8ed  tantum  adsalutemetlffititiam  veram. 
Secundumillam  formamsime  intelligiSybonussum: 
si  autemsecundumhanc8oIam,quid  me  interrogas 
de  bono  ?  si  inter  illoses '  qui  videbunt  in  quempupu- 

*  In  Mbs.,  ad  hoe. 

t  OmncB  prope  Mm.,  m«, 


gerunt  (Zach.  xii,  10)  ;  ot  ipsa  visio  malumeiserit, 
quia  pipnalis  erit.  Ex  ista  sententia  dixisse^  lK>mi- 
num  Quid  me  interrogas  de  bonof  Nemo  bonus^  nisi 
unus  DeuSf  his  documentis  qus  commemoravi  pro- 
babile  est,  quiavisio  illa  Dei  qua  contemplabimar 
incommutabilem  atqud  humanis  oculis  invisibilem 
Dei   substantiam,  quAB  solis   sanctis   promittitary 
quam  dicit  apostolus  ? rnlus,  facie  ad  facietn  (I  Cor. 
XIII, 12) ;  et  de  qua  dicit  apostolus  Joannes,  Similes 
ei  erimuSf  quoniam  videbimus  eum  sicuti  est  (I  Joan. 
III,  2)  ;  et  de  qua  dicitur,  Unam  petii  a  Domino,  ut 
contempter  delectationem  Domini;  etdequa  dicitipse 
Dominus,£/  ego  diligam  eum,  et  ostendamme  ipsum 
illi  (yoan. XIV, 21) ;  etpropterquam  solam  fideoorda 
mundamus,at8imus  beati  mundicordes,quoniam  ipsi 
Deum  videbunt  (Matth.  v,  8} ;  et  si  qua  alia  de  ista 
visione  dicta  sunt,  quas    copioaisaime   sparsa  per 
omnes  Scripturas  invenit  quisquis  ad  eamqasren- 
dam  oculum  amoris  intendit :  sola  est  summam 
bonum  nostrum,  cujus  adipiscendi  causa  precipi- 
mur  agere   quidquid    recte  agimus.  Visio  vere  illa 
filii  hominis  quae   prsenuntiata  est,  cum  congrega- 
buntur  anle  eum  omnes  gentes,etdicentei,Oomifttfy 
quando  te  vidimusesurieniemetsttientem  ?  et  caetera, 
nec  bonum   erit  impiis  qui  mittentur  in  ignem  «- 
ternum,necsummum  boniimerit  justis.Adhuc  enim 
vocat  eos  ad  regnum,quod  eisparatum  estab  initio 
mundi.Sicut  enim  illis  dicet,//e  in  ignem  xtemum; 
iisi  \si\9,Venite,benedicti  Patris  mei,possidete paratum 
vobis  regnum  (/d.xxv,  37,41,34).  Bt  sicut  ibunt  illi  in 
ambustionem  seternam  ;8ic  Justi  in  vitam  aBtemam. 
Quid  est  autem  vita8eterna,nisi,tt/co^m)j(;anf  f^.io- 
quit,unttm  verum  Deum,  et  quem  misisti  Jesum  Chri- 
stum^  Sed  jam  in  ea  claritate   do   qua  dicit  Patri, 
Quam  habui  apud  tCtpriusquam  mundus  fierii  {Joan» 
7VII.  3,5).  Tunc  enim  tradet  regnum  Deo  et  Patri  (I 
Cor.  XV,  24), ut  intret  servus  bonus  in  gaudium  Do- 
mini  sui  (Matth.  xxv,  21,23),  et  abscondat  eosqoos 
possidet  Oeusin  abscondito  vultus  sui  a  cooturba- 
tione  hominum,  eorum  scilicet  qui  tunc  conturbt- 
buntur  audientes  illam  sententiam  :  a  quo  audita 
malo  justus  non  timebit(P5a/.cxi,  7),  si  modo  pro- 
tegatur  in  tabemaculo,id  estin  fide  recta  catholics 
Eccle8iae,a  contradictione  linguarum  (Psa/.xxx,21), 
id  est  a  calumniis  haereticorum.  Si  vero  est  aliuf 
intellectus  verborumDominiquibua  ^\i,Quid  me  1«- 
terrogas  de  bonof  Nemobanus,  nisi  unus  Deus;  dum 
tamen  non  ideo  credatur   majoris  bonitatis  eaee 
Patris  quam  Filii  8ubstantia,8ecundum  quam  Ver^ 
bum  est  per  quod  facta  8untomnia,nihilique  abhor- 
ret  a  sana  doctrina  :  securi  utamur,non  uno  tantum, 
sed  quotquod  reperiripotuerint.Tanto  enim  fortias 
convincuntur  h<Bretici,quanto  plures  exitus  patent 
ad  eorum  laqueos  evitandos.Sed  ea  que  adhuc  con- 
sideranda  sunt,  ab  aliojam  petamuB  exordio. 

<  Editi.  Ex   ista  sententia  cognoscas   dixisse.    Abesty 
eognotcas,  a  Mss. 


^jL 


845 


LIBER  SBGUNDUS. 


&M 


LIBER   SEGUNDUS. 

Rursum  defeDdit  Augustinus  eBqaalitatem  Triaitatis,  et  de  Pilii  missione  ac  Spiritus  sancti  agens,  Tariisque  Dei 
apparilionibus,  demonstrat  non  ideo  minorem  esse  mitienle  qui  missus  est.  guia  ille  mitit,  tiic  missus  est :  sed 
1'rmiiatem  per  omnia  sequalem,  pariter  in  sua  natura  immutabiiem  et  inTisibilemi  et  ubique  prnsentem,  in  mit<- 
•ione  seu  apparitione  qualibet  insoparabiliter  operari. 


Proqemiom.  —  1.  Cum  bomines  Deam  quasrunt,  et 
ad  inteliigentiamTrinitatisprocaptu  infirmitatishu- 
mans  animum  intendunt;  experti  difGcuitateslabo- 
riosas,  sive  in  ipea  acie  mentis  conantis  intueri inac- 
cessibiiem  lucem,  sive  in  ipsa  multiplici  et  multi- 
moda  locutione  Litterarum  sacrarum,  ubi  mihi  non 
videtur  nisi  atteri  animam ',  ut  Ghristi  gratia  glorifl- 
catadulcescafxumadaiiquidcertumdiscussaomni 
ambiguitate  pervenerint,  facillimedebent  ignoscere 
errantibus  in  tanti  pervestigatione  secreti.  Sed  duo 
Bunt  quffiin  errore  hominum  difncillime  tolerantur; 
presumptio,  priusquam  veritas  pateat;  et,  cum  jam 
patuerit,  praesumpts  defcnsio  falsitatis.  A  quibus 
duobus  vitiis  nimis  inimicis  inventioni  veritatis,  et 
tractationi  divinorum  sanctorumque  Librorum,  si 
me,  ut  precor  et  spero,  Deus  defenderit  atque  mu- 
nieritscuto  bonaevoluntalissuffi  {Psal.  v,  13}etgratia 
misericordiffi  suse,  non  ero  segnis  ad  inquirendam 
Bubstantiam  Dei,  sive  perScripluram  ejus,  siveper 
creaturam.  Qus  utraque  nobis  ad  boc  proponitur 
intuenda,  ut  ipse  quseratur,  ipse  diligatur  *,  qui  et 
illam  inspiravit;  et  istam  creavit.  Nec  trepidus  ero 
ad  proferendam  sententiam  meam,  in  qua  magis 
amabo  inspici  a  rectis,  quam  timebo  morderi  a  per- 
versis.OratanterenimsuscipitocuIum^columbinum 
puleherrima  et  modestissima  charitas;  dentem  au- 
tem  caninum  vel  evitat  cautissima  humilitas,  vel  re- 
tundit  solidissima  veritas:  magisque  optabo  a  quo- 
libet  reprehendi,  quam  sive  ab  errante,  sive  ab  adu- 
lante  laudari.  NuUus  enim  reprehensor  formidandus 
est  amatori  veritatis.  Etenim  aut  inimicus  repreben- 
Burusest,  autamicus.  Si  ergo  inimicusinsultat,  fe- 
rendus  est:  amicus  autem  si  errat,  docendus;  si  docet, 
audiendas.  Laudator  vero  et  errans  conOrmat  erro- 
rem,  et  adulans  illicitin  errorem.  Emendabil  ergo  me 
fiutus  in  misericordia^  et  arguet  me;  oleum  autem 
peeeaioris  non  impinguabit  caput  meum  {Psal.  cxl,  5). 

CAPUT  PRIMUM.  —  2.  Regula  duplex  ad  intelli' 
gendas  Scriplurarum  locutiones  de  Filio  Dei.  Locutiones 
iriplids  generis.  Quaraobrem,  quanquam  Ormissime 
teneamus  de  Domino  nostro  Jesu  Ghristo,  et  per 
Scripturas  disseminatam  et  adoctis  catholicis  earam- 
dem  Scripturarum  tractatoribue  demonstratam  tan- 
quam  canonicam  reguIam,quomodo  intelligaturDei 
Filius  et  aequaiis  Palri  secundum  Dei  formam  in  qua 
CBt,  et  minor  Patre  secundum  servi  formam  quam 
accepit  (Philipp.  ii,  6,  7);  in  qua  forma  non  solum 
Patre,  sed  etiam  Spiritu  sancto,  neque  boo  tantum, 

>  Aliqnot  Mss.,  atteri  Adam. 

>  Plores  codices,  diiucescat. 

•  Michaelinus  eodez,  inteiUgaiur. 

*  Pleriqae  Mif.y  oseuhm^ 


Bed  etiam  se  ipso  minor  inventuB  est,  non  se  ipso 
qui  fuit,  sed  se  ipso  qui  est;  quia  forma  servi  acce- 
pta,  formamDeinon  amisit^sicutScripturarum^que 
in  superiore  libro  commemoravimus,  testimoniado- 
cuerunt:  sunt  tamen  qusdam  in  divinis  eloquiis  ita 
posita,  ut  ambiguum  sit  ad  quam  potius  reguiam  re« 
ferantur;  utrum  ad  eam  qua  intelligimus  minorem 
Filium  inas8umptacreatara,anadeamquaintelligi- 
mus,  non  quidem  minorem  esse  Filium,  sed  aequalem 
Patri,  tamen  ab  illo  hunc  esse  Deum  de  Deo,  lumen 
de  lumine.  FiJium  quippe  dicimus  Deum  de  Deo : 
Patrem  autem,  Deum  tantum;  non,  de  Deo.  Unde 
manifestum  est  quod  Fiiius  habeatalium  dequo  sit, 
et  cui  Filius  sit;  Pater  autem  non  Filium  de  quo  sit 
babeat,  sed  tantum  cui  Pater  sit.  Omnis  enim  filius 
de  patre  est  quod  est,  et  patri  filius  est :  ouHub  autem 
pater  de  filio  est  quod  est,  sed  filio  pater  est 

3.  Quffidam  itaque  ila  ponuntur  in  ScripturiB  de 
Patre  et  Filio,  ut  indicent  unitatem  aBqualitatemque 
substantias,  sicuti  est,  Ego  ei  Paier  unum  sumus 
{Joan.  X,  30);  et,  Cum  in  forma  Dei  esset,  non  rapi* 
nam  arbitratus  est  esse  xqualis  Deo  {Philipp.  ii,  6);  et 
quaecumquetaIia8unt.Qu®damveroita,utminorem 
ostendantFilium  propter  formam  servi,  id  est,  pro-  f 
pter  asBumptam  creaturam  mutabilis  bumansBque 
substantiffi,  sicuti  est  quod  ait,  Quoniam  Patermajor 
me  est  {Joan.  xiv,  28} ;  et,  Pater  non  judicat  quem» 
quam^  sed  omnejudidum  dedil  Filio.  Nam  paulo  post 
consequenter  ait,  Et  potestaiem  dedit  ei  etjudicium  fa^ 
cere,  quoniam  Filius  hominis  est.  Quaedam  pcrro  ita, 
utnecminornecaequaIi8tunco8tendatur,8edtantam 
quod  de  Patre  sit  intimetur,  ut  estillud,  Sicut  habet 
Pater  vUam  in  semetipso,  sic  dedit  Filio  vitam  habere 
in  semetipso;  et  illud,  Neque  enim  potest  Fiiius  a  se 
facere  quidquam^  nisi  quod  viderit  Patrem  facientem 
{Id.  v,  22,  27,  26,  19).  Quod  si  propterea  dictum 
acceperimus,  quia  in  forma  accepta  ex  creatura  mi- 
nor  est  Filius,  consequens  erii  ut  prior  Pater  super 
aquas  ambulaverit,  aut  alicujus  alterius  caeci  nati  de 
sputo  et  luto  oculos  aperuerit,  et  caetera  qua  FiliuB 
in  carce apparens interhomiDCs  fec\i{Matih.  xiv,  20, 
et  Joan.  ix,  6,  7),  ut  posset  ea  facere  qui  dixit  doq 
posse  Filium  a  bc  facere  quidquam,  Disi  quod  viderit 
Patrem  facientem:  quis  autem  vel  delirus  ita  sen- 
tiat?  Restat  ergo  ut  hsec  ideo  dicta  sint,  quia  incom- 
mutabilis  e^t  vita  Filii  sicut  Patris,  et  tamen  de  Pa- 
tre  est ;  et  inseparabilis  est  operatio  Patris  et  Filii, 
sed  tamen  ita  operari  Filio  de  iilo  est,  de  quo  ipse 
est,  id  est  de  Patre;  et  ita  viiet  Filius  Patrem,  ut 
quo  eum  videt  hoo  ipso  ait  Filius.  Non  enim  aliud 
illi  est  esse  de  Patre,  id  eet  nasci  de  Patre»  quam  Ti* 
dere  Patrem;  aut  aliud  videre  operaDt^my  quam  pari* 


847 


DB  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI 


818 


ter  operari :  sed  ideo  non  a  se,  quia  non  est  a  se.  Et 
ideo  qu8B  viderii  Patrem  facientem,  hasc  eadem  facit  et 
Filius  similiter^  quia  lie  Patre  est.  Neque  enim  alia 
similiterfSicutpictoraliastabula8pingit,quemadmo- 
dumaliasabaliopictasvidot^neceademdissimiiiter» 
sicut  corpuseasdem  litterasexprimit,  quasanimus 
cogitavit :  sed  quseeumque^  inquit,  Pater  facit^  htec 
eadem  et  facit  Filius  simililer  (Joan,  v.  19).  Et,  hxc 
eadem  dixit ;  et,  similiier:  ac  per  boc  inseparabilis  et 
par  est  operatio  Patri  et  Filio,  sed  a  Patre  est  Filio. 
Ideo  non  potest  Filius  a  se  facere  quidquam,  nisi 
quod  videritPatrem  facientem.  Ex  hacergo  regula, 
qua  ita  loquunlur  Scripturae,  ut  non  alium  alio  mino- 
rem,  sed  tantum  velint  ostendere  quis  de  quo  sit, 
nonnulli  eum  sensnm  conceperunt,  tanquam  minor 
Filius  diceretur.  Quidam  autem  nostri  indoctiores,et 
in  his  minime  eruditi,  dum  hsc  secundum  formam 
servi  conantur  accipere,et  eos  rectus  inteliectus  non 
sequitur,  perturbantur.  Quud  ne  accidat,  tenenda  est 
bflBC  reguia,  qua  non  minor  est  Friius,  sed  quod  de 
Patre  sitintimatur:  quibus  verbis  non  inaequalitas, 
sed  nativitas  ejus  ostenditur. 

GAPUT  II.  —  4.  Exuiraiibet  regula  intetligi  quas- 
dam locutiones  deFilio,  Sunt  ergo  quaedam  in  sunctis 
Libris,  ut  dioere  CGBperam,  itaposita,  ut  ambiguum 
sit  quonam  referenda  sint:  ulrum  ad  illud  quod  pro- 
pter  assumptam  creaturam  minor  est  Filius  -,  an  ad 
illud,  quod  quamvis  aequalis,  tamen  quia  de  Patre  sit 
indicatur.  Et  mihi  quidem  videtur,  si  eo  modo  am- 
biguum  est,  ut  explicari  discernique  non  possit,  ez 
utralibet  regula  sine  periculo  posse  intelligi,  sicut 
est  quod  ait,  Mea  doctrina  non  est  mea,  sed  ejus  qui  me 
misit(ld,  VII,  16).  Nam  et  ex  forma  servi  potest  ac- 
cipi,  sioutjam  in  libru  superioretractavimus  (Supra, 
tib.  1,  cap.  12);  et  ex  forma  Oei,  in  qua  sio  sequalis 
estPatri,  ut  tamen  de  Patre  sit.  In  Dei  quippe  forina, 
eicut  non  est  aliud  Fiiius,  aliud  vita  ejus,  sed  ipsa 
vita  Filius  est;  ita  non  est  aliud  Filius,  aliud  doctrina 
eju9,  sed  ipsa  doctrina  Filius  est.  Ac  per  hoc  sicut  id 
quod  dictum  est,  dedit  Filio  vitam,  non  aliud  inteili- 
giturquam,  Genuit  Filiumquiest  vita;sic  etiam  cum 
dicitur,  Dedit  Filio  doctrinam,  bene  intelligitur^  Ge- 
nuit  Filium  qui  est  doctrina:  ut  quod  dictum  est, 
Mea  doctrina  non  est  mea,  sed  ejus  qui  me  misit,  sic  in- 
telligatur  acsi  dictum  sit,  Ego  non  sum  a  mo  ipso, 
sed  ab  illo  qui  me  misit. 

CAPUT  III.  —  5.  De  Sptritu  sancto  qussdam  ex  al- 
tera  tantum  regula  intettiguritur,  Nam  et  de  Spiritu 
sancto,  de  quo  non  dictum  est,  Semetipsum  exinanivit, 
formamservi  accipiens;  ait  tamen  ipse  Dominus :  Cum 
autem  venerit  itte  Spirilus  veritutiSj  docebit  vos  omnem 
veritatem.  Non  enim  loquetur  a  semetipso,  sed  qu-ecum- 
que  audiet  ioquetur^  et  qux  ventura  sunt  annuntiabit  vo- 
bis,  llte  me  clarificabit;  quia  de  meo  accipiei,  ei  an^ 
nuntiabitvobis.  Postbaec  verba,  nisi  continuo  secutue 
dixisset,  Omnia  quxcumque  habet  Pater,  mea  sunt: 
propterea  dixiy  Quia  de  meo  accipiet^  et  annuntiabit  vo- 
bit  (Joan.  xvi,  13-15);  crederetur  fortasse  ita  natos 
de  Christo  Spiritmi  aanctusi  quemadmodum  ille  de 


Patre.  De  se  quippe  dixerat,  Mea  doctrina  non  esi 
mea,  sed  ejus  quime  misit:  de  Spiritu  autem  sancto, 
Non  enim  loquetura  semeiipso,  sed  qusecumque  andiet 
loquetur;  et,  Quia  demeoaccipiet,  etannuntiabit  vobis. 
Sed  quia  reddidit  causam  cur  dixerit,  de  quo  acd" 
piet;  ait  enim,  Omnia  quaecumque  habet  Pater,  mea 
sunt;  propterea  dixi,  Quia  de  meo  accipiet:  restat  ut 
intolligatur  etiam  Spiritus  sanctus  dc  Patris  *  ba- 
bere,  sicut  et  Filius.  Quomodo,  nisi  secundum  id 
quod  supra  diximus  :  Cum  auiem  venerit  Paracletus 
quem  ego  miiiam  vobis  a  Patre,  Spiritum  veritatis  qui 
a  Paire  proceditf  ille  tesiimonium  perhibebit  de  me 
(Joan.  XV,  26)?Procedendo  itaque  aPatre,dicitur  non 
loqui  a  semetipso :  et  sicut  non  ex  eo  fit  ut  minor  sit 
Filins  quia  dixit,  Non  polest  Fitius  a  se  facere  quid' 
quam,nisi  quod  videniPatremfacientem^non  enim  hoe 
ex  forma  servi  dixit,  sed  ex  forma  Dei,  aicut  jam  osteD- 
dimus:hdpcautem  verbanonindicantquodminorait, 
sodquoddePatreBit);itfinonbincefGciturutminor8it 
Spiritus  sanctus,  quia  dictum  est  de  illo,  Non  enim 
loquetur  a  semelipso,  sed  quascumque  audietf  loquetur: 
secundum  boc  enim  dictum  est  quod  dePatre  proce- 
dit.  Gum  vero  et  Filius  dePatre  sit,  nt  Spiritue  san- 
ctusa  Patre  procedat,  curnon  amboFilii  dicantur, 
nec  ambo  geniti,  sed  ille  unus  Fiiius  unigenitus,  hio 
autem  Spiritus  sanctus  nec  filius  nec  genitus,  quia  si 
genitus  utique  Filius,  alio  loco,  si  Deus  donaverit,  et 
quantumdonaverit,disseremu8(/r}/ra,/t6.15,nip.25}. 

CAPUT  IV.  —  6.  Glorificatio  Filii  a  Patre,  non  ar- 
guit  inxqualitatem.  Verumtamon  bicevigilent,  si  pos- 
sunt,  qui  hocetiam  sibi  sufTragari  putaverunt,  quaai 
ad  demonstrandum  Patrem  Filio  majorem,  quiadixit 
Filius,  Pater^  clarifica  me,  Ecce  et  Spiritue  sajnctus 
clarificateum:  numquidnam  et  ipse  moyor  eat  iilo? 
Porro  autem  si  propterea  Spiritus  sanctus  clariOcat 
Filium  quia  de  Filii  accipiet,  et  ideo  de  ejus  aceipiet 
quiaomniaqushabetPateripsiussunt^manifestum 
est  quiacumSpiritus  sanotus  glorincatFiliuin,Pater 
glorilicat  Filium.  Unde  cognoscitur  quod  omnia  quc 
habet  Pater  non  tantum  Filii,sed  etiam  Spiritussancti 
sunt,  quia  potens  est  Spiritus  sanctus  gloriQcare  Fi- 
lium,  quem  gloriOcatPater.  Quodsi  ille  qui  glorificat» 
eo  quem  gloriQcat  major  est ;  sinant  ut  oBquales  sint 
qui  se  invicem  gloriflcant.  Scriptum  est  auteni  quod 
et  Filius  glorificet  Patrem :  Ego  te,  inquit,  glorificavi 
super  terram  (Joan.  xvii,  1 ,  4).  Sane  caveant  ne  pute- 
tur  Spiritus  lanctus  major  ambobus,  quia  glorificat 
Filium  qucm  glorificat  Pater,  ipsum  autem  nec  a 
Patre  nec  a  Filio  scriptum  est  gloriticari. 

CAPUT  V.  —  7.  Fitius  et  Spiritus  sanctus  non 
ideo  minor  quia  missus,  Filius  etiam  a  se  ipso  missus, 
De  missione  Spiritus  sancti.  bed  in  his  convicti, 
ad  illud  se  convertunt  ut  dicant,  Major  est  qui 
mittit,  quam  qui  mittitur :  proinde  major  eat  Pater 
Filio,  quia  Filius  a  Patre  se  missum  assidue  com- 
memorat ;  major  est  et  Spiritu  sancto,  quia  de  illo 

*  Editi,  de  Patre,  At  Mss.,  de  Patris.  Sic.  exprimere 
Bolet  AuffUBlinus,  id  est,  de  Patis,  aut,  de  ^mue:  obl 
citat  illaa  Filii :  De  meo  accipiet^ 


.A 


849 


LIBKR  SECUNDUS. 


850 


dmt  ieBUB. Qtiem  mitiet  Paler  in  nomine  meo{Joan. 
XIV,  26).  Et  Spiritus  eanctus  utroqne  niinor  est : 
quiaet  Pater  eum  mittit.sicut  commemoravi'i  us;et 
Filius,  cum  dxcii tSiaulem  abiero^miltam  eum  ai  vos. 
Qua  in  quaestione  primum  quaero,unde  ct  quo  *  mis- 
8US  sit  Filius.  Ego,  inquit,  a  Paire  exii,  et  veni  in 
hunc  mundum  (Id.  xvi,  7, 28).  Ergo  a  Patre  exire,  et 
venire  in  bunc  mundum,  hoc  est  mitti.  Quid  igitur 
eat  quod  de  illo  idem  ipse  evangeiista  dicit,  /n  hoc 
tnundo  erat,  et  mundus  per  eum  factus  es(,el  mundus 
eum  non  cognovitl  dcindc  conjungit,  in  sua  propria 
venit{Id.  i,  10,  11).  Illuc  utique  missus  est,  quo 
venit :  atsiinhuncroundum  missusest,quiaexiit  a 
Patre,etvenitinhuncmunduro,etinhocmundoerat; 
illuc  ergo  missus  est  ubi  erat.  Nam  et  ilhid  quod 
scriptum  est  in  propheta  Deum  dicere,  Coslum  et  ter- 
ram  ego  impleo  {Jerem.  xxiii,  24) ;  si  de  Filio  dictum 
e8t(ip8um  enim  nonnulli  voiunt  intelligi  vel  Prophe- 
tis  vel  in  Prophetis  locutum),  quo  missus  est,  nisi 
illno  ubi  erat?  Ubique  enim  erat  qui  ait^  Cce/um  et 
terramegoimpleo.  Si  autem  de  Patre  dictum  est^  ubi 
esse  potuit  sine  Verbo  suo  et  sioe  Sapientia  sua,qu« 
pretendit  a  fine  usque  ad  finem  fortiter^et  disponit  om- 
nia  suaviter  (Sap.  vin,  1)  ?  Sed  neque  sine  Spiritu 
BQO  '  usquam  esse  potuit.  Itaque  si  ubique  est  Deus, 
ubique  est  etiam  Spiritus  ejus.Iliuc  ergo  et  Spiritus 
sanctusmissus  est  ubi  erat.Nam  et  illc  qui  non  inve* 
nit  locum  quo  iret  ^  a  facie  Dei  et  dicit,  Si  nsrendero 
m  easlumf  tu  ibi  es ;  si  descendco  in  infamum^ades  ; 
ubique  volensintelligi  prsscntem  Deum,priusnomi- 
oavit  Spiritum  ejus.  Nam  sic  ait :  Quo  abibo  adSpi- 
ritu  tuo  f  et  quo  a  facie  tua  fugiam  {Psal.  cxxxviii, 
8,7)? 

8.  Quocirca  si  et  Pilius  et  Spiritus  sanctus  iiluc 
n)ittiturubierat,qu(crendumestquomodointeiliga' 
tur  ista  missio,  sive  Filii,  siveSpritussancti.  Pater 
enim  solus  nusquam  logitur  missus.Et  de  Filio  qui- 
dem  ita  Scribit  Apostolus  :  Cum  autcm  venir  plenitu- 
do  temporis.misii  Dens  Filium  suum^factum  exmulie' 
re,factum  sub  Legej  uteos  qui  sub  Legeerani  redimeret 
{GalcU»  IV,  4,  5).  Misit,  inquit,  Filium  suum  factum 
ex  muliere.  Quo  nomine  quis  catbolicus  nesciat,non 
eum  privationem  virginilatis,sed  difTerentiam  sexus 
hebrseoloquendi  more  significare  voIuisse?Cum  ita- 
qne  ait, V»t7  Deus  Filium  suum  factum  ex  mulere,  sa* 
tis  ostendit  eo  ipso  missum  Filium  quo  factus  est 
ex  muliere.Quod  ergo  de  Deo  natus  est,  in  hoc  nmn- 
do  erat  :  quod  autem  de  Maria  natus  est,  in  bunc 
mundum  missus  advenit.Proinde  mitti  a  Patre  sine 
Bpiritu  sancto  non  potuit  :  non  solum  quia  intelli- 
gitur  Pater  cum  eum  misil,  id  est,  fecit  ex  femina, 
nou  utique  sine  Spiritu  suo  fecisse;  verum  etiam 
quod  manifestissime  atque  apertissime  in  Evan- 
gelio  dicitur  virgini  Mari.-e  qusrenti  ab  angelo 
Quomodo  fiet  istudf  Spiritus  sancius  superveniet  in  te^ 
ei  virtus  Altissimi  obumbrabil  tibi  {Luc.  i,  34,  35) : 
et  MattbsuB  dicit^/nven^a  est  in  utero  habens  deSpi^ 

^  Edili,  et  quomodo.  Castigantar  ez  Mss. 

*  Kditi,  sine  Spiritu  sancto.  At.  MtM».,  sine  spiriiu  suo, 

t  InB»,  «ol.  Er.  Logd.  Ven.  Lot.,  itet.    M. 


ritu  sancio  {Matth.  i,  18).  Quanquam  et  apud  Isaiam 
prphetara  ipse  Christus  intelligitur  de  adventu  sno 
futuro  dicere,£/  nunc  Dominus  misit  me,  et  Spiritui 
ejus  ilsai,  xlviii.  16). 

9.Fortassealiquiscogatutdicamus  etiama  seipso 
missum  esse  Filium  ;  quia  ille  Mariae  conceptus  et 
partus  operatio  Trinitatis  est,  qua  creante  omnia 
creantur.  Et  quomodo  jam,inquit,Pater  eum  misit, 
si  ipse  se  misit  ?  Cui  primum  respundeo.quserens  ut 
dicat,  si  potest^quomodo  Pater  eum  sanctifioavit.si 
seipsesanctincavit?Utrumque  enim  idem  Dominus 
ait :  Quem  Pater  mqmi^sanctificavity  et  misit  in  hunc 
mundum.vos  dicitis.Quia  bla^phemjs  ;  quoniamdixi, 
FiliusDeisum  {Joan.  x,  36).  Alio  autem  Joco  ait :  Et 
pro  eis  sanctifico  me  ipsum  (/d.xvii,  19).Item  quaero 
quomodo  eum  Pater  tradidit,  si  8e  ipae  tradidit? 
Utrumque  enim  dicit  aposlolus  Paulus :  Qui  Fitio, 
inqmt^proprio  non  pepercit^sed  pro  nobis  omnibus  tra^ 
didit  illum  {Rom.  viii,  32).Alibi  autem  de  ipso  Salva- 
tore  ait :  Qui  me  ditexit,  et  iradidit  se  ipsum  pro  me 
{Galat.  II,  20).  Credo  respondebit,  si  bec  probe  sapit, 
quia  una  voluntas  est  Patris  et  Filii.etinseparabilis  | 
operatio.Sic  ergo  intetligHt  illam  incamationem  etex 
Virgine  nativitatem,in quaFiliusintelligiturmissue, 
una  eademqueoperationePatrisetFilii  inseparabili- 
teresse  factam,non  utiqueinde  separatoSpiritu  san- 
cto,  de  quo  aperte  dicitur,  Inventa  esl  in  utero  habeni 
de  Spiritu  sancto.  Nam  etiam  si  ita  quaeramus,  eno- 
datius  fortassis  quod  dicimus  apparebit :  Quomodo 
misit  Deus  Filium  suum?  Jussit  ut  veniret,atqne  ille 
Juben  ti  obtemperans  venit;  an  rogavit,an  tantum  mo- 
do  admonuit?  Sed  quodlibet  borum  sit,  verbo  utique 
factum  est,  Dei  autem  Verbum  ipse  est  Dei  Filius. 
Quapropter  cum  eum  Pater  verbo  misit,  a  Patre  et 
Veriiu  ejus  factum  est  ut  mitteretur.Ergo  a  Patre  et 
Filio  missus  est  idem  Fiiius,quia  Verbum  Patris  est 
ipso  Filius.Quis  enim  se  tam  sacrilega  induatopinio- 
ne,ut  putet  temporale  verbum  aPatre  factum  esse,ut 
«BternusFilius  mitteretur  et  in  came  appareret  ex 
tempore  ?  Sed  utique  in  ipso  Dei  Verbo  quod  erat 
in  principio  apud  Deum  et  Deuserat^in  ipsascilicet 
Sapientia  Dei,  sine  tempore  erat,quo  tempore  illam 
in  carne  apparereoporteret.Itaque  cum  sine  ullo  in- 
itio  temporis  in  principio  esset  Verbum,et  Verbum 
esset  apud  Deum,  et  Deus  esset  Verbum  ;  sine  ullo 
tempore  in  ipso  Verbo  erat,  quo  tempore  Verbum 
caro  fleret,  et  habitaret  in  nobis  {Joan,  i,  1,  2, 14). 
Quse  plenitudo  temporis  cum  venisset,  misit  Deus 
Ftlium  suum,  faclum  ex  muliere  {Galat.  iv,  4),  id 
est  factum  in  tempore,ut  incarnatum  Verbum  bomi- 
nibus  appareret ;  qaod  in  ipso  Verbo  sine  tempore 
erat,  in  quo  tempore  fieret.Ordo  quippe  temporum 
in  storna  Dei  sapientia  sine  tempore  est.Gum  itaque 
hoo  a  Patre  et  Filio  faotum  esset,  ut  in  came  F1- 
lius  appareret,  congrueuter  dictue  est  missus  ille 
qui  in  ea  carae  apparuit ;  misisse  autem  ille  qui  in 
ea  non  apparuit.  Quoniam  illa  qu8B  ooram  corpo- 
reis  oculis  foris  geruntur,  ab  interiore  apparatu 
nature  spirituaiis  existunt,ot  propterea  convenien- 
ter  missa  dicuntur.Forma  porro  iUa  euicepti  homi- 


881 


DB  TRINITATE,  8.  AUGUSTINl 


8Si 


nis,  Filii  persoDa  est,  oon  etiam  Patris.Quapropter 
Pater  invisibilis  una  cum  Filio  secum  invisibili, 
eumdem  Filiam  visibilem  faciendo  misisse  eum 
dictusest :  qui  si  eo  modo  visibiJis  Gerel,  .ut  cum 
Patre  invisibiiis  esse  desisteret,  id  est,  si  substan- 
tia  invisibilis  Verbi  in  creaturam  visibilem  mutata 
et  transiens  verteretur,  ita  missus  a  Patre  intelli- 
geretur  Filius,  ut  tantum  missus,  non  etiam  cum 
Patre  mittens  inveniretur.Cum  veroeic  acoeplaest 
forma  8ervi,ut  maneret  incommutabilis  forma  De\, 
manifestum  est  quud  a  Palre  et  Filio  non  apparen- 
tibus  factum  sit  quod  appareret  in  Filio,  id  est,  ut 
ab  invisibili  Patre  cum  invisibili  Filio,  idem  ipse 
Fiiius  visibilis  mitteretur.  Gur  ergo  ait,  Et  a  me 
ipso  non  veni?  Jdim  boc  secundum  formam  servi 
dictum  est,  secundum  quam  dictum  est,  Ego  non 
judico  quemquam  [Joan,  viii,  42,  15). 

18.  Si  ergo  missus  dicitur  in  quantum  apparuit 
foris  in  creaturacorporali,qui  intus  in  natura  spi- 
rituali  oculis  mortalium  semper  occultus  est,  jam 
in  promptu  est  intelligere  etiam  de  Spiritu  sancto 
cur  missus  et  ipse  dicatur.  Facta  est  enim  quaedam 
creatur»  species  ex  tempore  in  qua  visibiliter  os- 
tenderetur  Spiritus  sanctus,8ive  cum  in  ipsum  l)o- 
minum  corporali  specie  velut  columba  descendit 
{Matth.  III,  16),sive  cum  decem  dielius  peractis  post 
ejus  asoensionem,  die  pentecostes  factus  est  subito 
de  coelo  sonus  quasi  ferretur  flatus  vehemens,  et 
Tis8B  sunt  illis  linguae  divis®  tanquam  ignis,  qui  et 
iodedit  super  unumquemque  eorum  {Act.  ii.  2-4). 
IIssc  operatio  visibiliter  expressa.  et  oculis  oblata 
mortalibus,  missio  Spiritus  sancti  dicta  est ;  non 
ut  appareret  ejus  ipsa  substantia,  qua  et  ipse  in- 
visibilis  et  incommutabiiis  est,  sicut  Pater  et  ,Fi- 
lius;  sed  utexterioribus  visisbominum  cordacom- 
mota,  a  temporali  manifestatione  venientis  ad  oc- 
cultam  «ternitatem  semper  prssentis  converteren- 
tur» 

CAPUT  VI.  —  11.  Non  sic  assumpta  creatura  a 
Spiriiu  sando^iU  caro  a  verbo.  Ideo  autem  nusquam 
icripium  est,quod  Deus  Pater  major  sitSpiritu  san- 
oto,  vel  SpirituB  sanctus  minor  Deo  Patre,quia  non 
sic  est  asBumpta  oreatura,ia  qua  appareret  Spiritus 
sanctus,  sicut  assumptus  est  Glius  bominis,in  qua 
formaipsius  Verbi  Dei  persona  prssentaretur :  non 
ut  haberet  Verbum  Dei,  sicut  alii  sancti  sapientes, 
sed  pr®  participibus  suis  (Hebr,  i,  9) ;  non  utique 
quod  amplius  babebat Verbum,ul  esset  quam  csteri 
exce11enliore8apfentia,8edquodipsumVerbum  erat. 
Aliud  est  enim  Verbum  in  carne.aliud  Verbum  caro; 
id  est,  aliud  est  Verbum  in  homine,  aliud  Verbum 
bomo.  Garoenim  pro  bomine  posita  est  in  eoquod 
ait,  Verbum  carofactum  est  {Joan,  i,  14):sicut  et  il- 
]u6,Et  videbil  omnis  caro  pariter  salutare  Dei  (Luc,iii^ 
6).  Non  enim  sine  anima  vel  sine  mente:  eed  ita  om- 
nis  caro,  ao  si  diceretur,  Omnis  homo.Non  ergo  sio 
est  assumptacreaturajn  qua  appareretSpiritussan- 
ctus.sieut  a88nmpta  est  caro  illa  et  humana  illa  for- 
ma  ex  virgineMaria.Nequeenimcolumbam  beatiG- 
cavit  8piritu8,f  el  illum  flatum,vei  illum  ignem,8ibi- 
^ae  etpenonm  $am  in  unitatem  habitumqae  con- 


junxit  in  aBlernum :  aut  vero  mutabilis  et  converti- 
bilis  est  natura  Spiritus  sancti,ut  non  hsc  ex  crea- 
tura  Gerent,  sed  ipse  in  iilud  atque  iilud  mutabiliter 
verteretur,  sicut  aqua  in  glaciem.  Sed  apparuerunt 
ista,  sicut  opportune  apparere  debuerunt,  creatura 
serviente  Creatori,et  ad  nutum  ejus  incommutabili- 
ter  in  se  ipso  permanentis,  ad  eum  signiGcandum 
et  demonstrandum,  sicut  signiGcari  et  demonstra* 
ri  mortalibus  oportebat,  mutata  atque  conversa. 
Proinde,  quanquam  illa  columba  Spiritus  dicta  sit 
(hlalth,  111, 16),  et  d3  illo  igne  cum  diceretur»  Vis^e 
sunt  illis,  inquit,  lingux  divisx  velut  ignis,  qui  ei 
insedit  super  unumquemque  eorum^  et  cveperunt  lin- 
guis  loquif  quemadmodum  Spirilus  dabat  eis  pronun- 
tiare  (Act.  ii,  3,  4),  ut  ostenderet  per  illum  igDem 
Spiritum  deraonstratum,  sicut  per  columbam  :  non 
tamen  ita  possumus  diccre  Spiritum  sanctum  et 
Deum  et  columbam  *,  aut  et  Deum  et  ignem,  ai- 
out  dicimus  Filium  et  Deum  et  hominem  :  nec  si- 
cut  dicimus  Filium  agnum  Dei«non  soium  Jeanne 
Baptista  dicenie ^Ecne  Agnus  Dei {Joan.i,29);sed  etiam 
Joanne  evangelista  vidente  Agnum  occisum  in  Apo- 
pocalyp8i(i4poc.v,6).lllaquippe  visio  prophetica  non 
est  exhibita  oculis  corporeis  per  formas  corporeas, 
sed  in  spiritu  per  spirituales  imagines  eorponim. 
Golumbam  vero  illam  et  ignem  oculis  viderunt^qui- 
cumque  viderunt.Quanquam  de  igne  disceptari  po- 
test,  utrum  oculis,an  spirltu  visus  8it,propter  ver- 
ba  sic  posita.  Non  enim  ait,  Viderunt  linguas  divi* 
sas  velut  ignem  ;  sed,Ftsa;  sutit  eis.  Non  autem  sub 
eadem  signlGcatione  solemus  dicere,Visum  eat  mi- 
hi,  qua  dicimus,  Vidi.  Et  in  illis  quidem  apiritaali- 
bus  visis  imaginum  corporalium  solet  dici,  et«  Vi- 
Bum  est  mihi ;  et,  Vidi  :  in  istis  vero  que  per  ex- 
pressam  corporalem  speciem  oculisdemonetrantar, 
non  solet  dici,  Visum  est  mihi ;  sed,  Vidi.  De  illo 
ergo  igne  potest  esse  qusstio,  quomodo  vieaa  sit; 
utrum  intus  in  spiritu  tanquam  foris,  an  vere  forif 
coram  oculis  carnis.De  illa  vero  columba  quae  dicta 
est  corporali  specie  descendisse,  nullua  unquam 
dubitavitquodoculisvisa  sit.Nec  sicut  dicimus  Fi- 
lium  petram  (scriptum  est  enim,  Petra  uutem  erat 
Chrislus  [I  Cor.  x,  4]),  ita  possumus  dicere  Spiritum 
columbam  vel  ignem.  Illa  enim  petra  jam  eratin 
creatura,  et  per  actionis  modum  nuncupitta  eat  no- 
mineGbrlsti  quem  signiGcabat^sicutlapis  ille,quem 
Jacob  positum  ad  caput  etiam  unctione*  ad  aignifi- 
candum  Dominum  as8umpsit(G^.  xxv]ii,18):  aicut 
Isaao  Ghristus  erat,  cum  ad  se  immolandum  ligna 
portabat  (Id.  xxii,  6).  Acceseit  istis  actio  qusdam 
signiGcativa  jani  existentibus :  non  autem,  aicut  illa 
columba  et  ignie,  ad  biec  tantummodo  significan- 
da  repente  exstiterunt.  Magis  ista  similia  mihi  vi- 
dentur  flamm®  illi  qus  in  rubo  apparuit  Moysi  {Exod. 
111,2),  et  illi  columns  quam  populus  in  eremo  se- 
quebatur  (Id.  xiii,21,  22),  et  fulguribus  et  tonitruia 


^  *  Plnres  Mss.,  ntm  ffimm  ttaposmmui  dieere  nifitum 
sanctutn  unam  personam  ^piritum  smcium  «(  Deum  H 
eoiumbam, 

*8ic  AiD.  Er.  et  Msf,  At  Lov.,  po$u&  adeefiui^  otittm 
unetionem. 


853 


LTBER  SECUNDUS. 


884 


qu8B  Oebant  cum  Lex  daretur  in  monte  (Exod.  zix, 
16).  Ad  boc  enim  illarum  rerum  corporalis  exstitit 
species,  ut  aliquid  significaret  atque  prstcriret. 

CAPUT  VII.  —  12.  DubUaao  de  apparilionibus  di- 
vinis,  Propter  bas  ergo  corporales  formas,  quse  ad 
eum  signidcandum,   et   sicut    humanis   sensibus 
oporlebat  demonstrandum  temporaliter  exstiterunt, 
missus  dicitur  etiam  Spiritus  sanctus  :  non  tamen 
minor  Patre  dietus  est^sicut  Filius  propter  lormam 
servi ;  quia  iJla  forma  servi  inhssit  ad   unitatem 
personss,  iilae  vero  species  corporales  ad  demons- 
trandum  quod  opus  fuit  ad  tempus  apparuerunt, 
et  esse  postea  destiterunt.  Gur  ergo  non  et  Pater 
dicitur  missus  per  illas  species  corporales,  ignem 
rubiy  et  columnam  nubis  vei  ignis,  et  fulgura  in 
moQtey  etsi  qua  talia  tuno  apparuerunt,  cum  eum 
coram  locutum  Patribus.tesle  Scripturadidicimus, 
ai  per  ilios  creaturae  modos  et  formas  corporaiiter 
expresaas  et  bumanis  aspectibus  prsBsentatas  ipse 
demonstrabatur  ?  Si  autem  Filius  per  ea  demons- 
trabatur,  cur  tanto  post  dicitur  missus,  cum  ex  fe- 
niina  factus  est,  sicut  Apostolus  dicit,  Cum  autem 
venit  pleniludo  temporis,  misii  Deus  Filium  suum 
factum  ex  muliere  (Galat.  iv,  4) :  quandoquidem  et 
antea  mittebatur,  cum  per  illas  creaturse  mutabi- 
lee  formas  Patribus  apparcbat?  Aut  si  non  recte 
posset  dici  missus,  nisi  cum  Verbum  caro  factum 
est  ;cur  missus  dicitur  Spiritus  sanctus.cujus  nulla 
talis  incorporatio  facta  est  ?  Si  vero  per  illa  visibi- 
lia  quae  in  Lege  et  Prophetis  commendantur,  nec 
Pater,neo  Filius,  sed  Spiritus  sanctus  ^  ostendeba- 
tur ;  cur  etiam  ipse  nunc  dicitur  missus,  oum  illis 
modia  et  antea  mittcretur? 

43.  In  bujus  porplexitate  qusstionis,  adjuvante 
Domino  primum  qua)rendumest,utrumPatGr,an  Fi- 
lins,  an  Spiritus  sanctus ;  an  aliquando  Pater,  ali- 
quando  Filius,aliquando  Spiritus  sanctus  ;  an  pine 
uila  distinctione  personarum,8icutdicilurDeu8unus 
et  8«)lus,id  est,  ipsa  Trinitas  per  illascreaturffi  for- 
mas  Patribus  apparuerit.  Deinde,  quodlihet  horum 
inventumvisumve  fuerit,utrumad  hocopus  tantum- 
modo  oreatura  formata  sit,  in  qua  Deus,  sicut  tuoo 
oportuisse  judicavit,  humanis  ostendcretur  aspecti- 
buB :  an  Angeli,qui  jam  erant,ita  mittebantur,ut  ex 
pereonaDeiloquerenturassumentescorporalemspe* 
ciem  de  creatura  corporea,  in  usum  ministerii  sui, 
sicut  cuique  opus  e8set;autipsumcorpussuumoui 
noQ  8ubduntur,sed  subditum  regunt,in  speoies  quas 
vellent  accommodatas  atque  aptas  actionibus  suis 
mutantes  atquevertenles  secundum  attributam  sibi 
a  Creatore  potentiam.  Postremo  videbimus  id  quod 
quasrere  institucramus,utrum  Filius  etSpiritus  san- 
etu8  et  antea  mittebantur  ;  et,  si  mittebantur,  quid 
inter  illam  missionem^et  eam  quam  in  Evangelio  le- 
gima8,di8tet :  an  missus  uon  sit  aliquis  eorum^nisi 
caro  vel  Filius  facius  esset  ex  Maria  virgine,vel  cum 
Spiritus  sanctus  visibili  specie  sive  in  columba^sive 
in  igneie  linguis  apparuit  (a). 

t  SoU  fere  editio  Lot.,  nec  SpMtus  sanctui. 
(eO  Yide  inta,  lib.  3,  cap.  i,  n.  4. 


CAPUT  VIII.—  14.  Tota  TrinUas  invisibilis,  OmW 
tamus  igitur  eos  qui  nimis  carnaliter  naturamVer- 
bi  Dci  atque  Sapientiam,  quae  in  se  ipsa  manens 
innovat  omnia,  quem  unicum  Dei  Filium  dicimus, 
non  solum  mutabilem,  verum  etiam  visibilem  esse 
putaverunt.  Hi  enim  multum  crassum  cor  divinis 
rebus  inquirendis  audacius  quam  religiosius  attu- 
lerunt.Anima  quippe  cumsitsubstantiaspirituaiis, 
cumque  etiam  ipsa  facta  8it,nec  per  allum  fleri  po- 
tuerit,  nisi  per  quem  facta  sunt  omnia,et  sine  qno 
factum  est  nibil  (Joan,  i,  3)  quamvis  sit  mutabilis, 
non  est  tamen  visibilis  :  quod  illi  de  Verbo  ipao 
atque  ipsa  Dei  Sapientia,  per  quam  facta  est  ani- 
ma,  crediderunt ;  cum  sit  illa  non  invisibilis  tan- 
tum,quod  et  anima  est;sed  etiam  incommutabilis, 
quod  anima  non  est.  Eadem  quippe  incommutabi- 
iitas  ejus  commemorata  est  ut  diceretur,  /n  se  ipsa 
manens  innovai  omnia  (Sap.  vii,  27).  Et  isti  quidem 
ruinam  erroris  sui  divinarum  Scripturarum  testi- 
moniis  quasi  fulcire  conante8,adhibent  Pauliapos- 
toli  sententiam ;  et  quod  dictumjest  de  uno  solo 
Deo,in  quo  ipsa  Trinitas  intelligitur,  tantumdePa- 
tro,non  et  de  Filio  et  de  Spiritu  sancto  dictum  ao- 
cipiunt,  Regi  autem  sxculorum  immorlatiy  invisibilif 
soii  Deo  honor  et  gloria  in  sxcula  sxculorum  (I  Tim. 
I,  17) ;  et  illud  alterum,  Beatus  et  solus  potans^  Rex 
regumyei  Dominus  dominantium ;  qui  solus  habet  im" 
mortalitatemf  et  lucem  habiiat  inaecessibilem ;  quem 
nemo  hominum  vidit,  nec  videre  potest  (Id.  vi,15,'6). 
Hsc   quemadmodum   intelligenda  sint,  Jam  satis 
nos  disseruisse  arbitror. 

GAPUT  IX.  —  15.  Contra  eos  qui  credebant  solum 
Patremimmortalemetinvisibilem.Paci/icostudioquse' 
renda  veritas.M erum  iili  qui  ista  non  de  Filionecde 
Spiritu  sancto,  sed  tantum  de  Patre  accipi  volunt, 
dicunt  visibilem  Filium.non  per  carnem  de  Virgine 
assumptam,sed  etiam  antea  perse  ipsum.Nam  ipse, 
inquiunt,apparuit  oculis  Patrum.Quibus  si  dixeris, 
Quomodo  ergo  visibilis  per  se  ipsum  Filius,  ita  et 
mortalis  per  ee  ipsum,ut  constetvobis  quodtantum- 
modo  de  Patre  vultis  inteliigi,quod  dictum  esi,Qui 
solus  habet  immortaiUaUm :  nam  si  propter  oarnem 
susceptam  mortalis  estFilius,  propterbancsiniteut 
sit  et  visibilis :  respondent,nec  propter  hanc  se  mor- 
talem  Filium  dicere;8ed  sicut  et  antevisibilem.ita 
et  ante  mortalem.Nam  si  propter  carnem  Filium  di- 
ount  esse  mortalem,jam  non  Pater  sine  Filio  solus 
habet  immortalitatem  ;  quia  et  Verbum  ejue,  per 
quod  facta  sunt  omnia,babet  immortalitatem.Neque 
enim  quia  carnem  assumpsit  mortalem,ideo  amisit 
immortalitatem  suam  :  quandoquidem  nec  anime 
bumanse  boc  accidere  potuit.ut  cum  corpore  more- 
retur,dioente  ipso  Domino,iVo/i7e  timere  eos  qui  cor^ 
pus  occidunt,  animam  autem  non  possuni  occidere 
Matih.  X,  28) :  aut  vero  otiam  Spiritue  sanctus  car- 
nem  a8sumpsit,de  quo  utique  sinedabioturbabun* 
(ur,8i  propter  carnem  mortalis  est  FiIiu8,quomodo 
acoipiautPatrem  tantummodo  sine  Filio  et  sineSpi- 
ritu  sancto  habere  immortalitatem  ;  quandoqnidem 
Spiritussanotus  non  assumpsit  oarnem:  qaialnna 


.<• 


8S5 


DB  TRINITATE,  S.  AUGDSTINI 


8S6 


habet  immortalitaieiny  non  ergo  propter  carnem 
mortalis  est  Filius  :  si  autem  habet  Spiritus  saac- 
tus  immortalitatem^non  de  Palre  tantummododic- 
tum  est,  Qui  solus  habel  immortalitatem,  Quocirca 
ita  se  arbitrantiir  et  ante  incarnationem  per  se  ip- 
8um  mortalem  Filium  posse  convineere,  quia  ipsa 
mutabilitas  non  inconvenienter  mortalitas  dicitur, 
secundum  quam  et  anima  dicitur  mori  :  non  quia 
in  corpus  vel  in  aliquam  alteram  substantiam  mu- 
tatur  et  vertitur  :  sed  in  ipsa  sua  substantia  quid- 
quid  alio  modo  nunc  est  ac  iuit,secundum  id  quod 
destitit  esse  quod  erat,mortale  deprebenditur.Quia 
itaque,  inquiunt,  antequam  natus  esset  Filius  Dei 
de  virgine  Maria,  ipse  apparuit  patribus  nostris, 
non  in  una  eademque  specie.sed  multiformiter^ali- 
ter  atque  alitor,  et  visibilis  est  per  se  ipsum,  quia 
nondum  came  assumpta,  substantia  cjus  conspi- 
oua  mortalibus  oculis  fuit  ;et  mortalis,in  quantum 
mutabilis  :  ita  el  Spiritus  sanctus,qui  alias  colum' 
ba,  alias  ignis  apparuit.  Unde  non  Trinitati,aiunt, 
eed  singulariter  et  proprie  Patri  tantummodo  con- 
venit  quod  dictum  est,  Immortali,  invisibili,  soli 
Deo  :  et,  Qui  solus  habet  immortalitatem,  et  lucem 
inhabitat  inaccessibilem ;  guem  nemo  hominum  oidit, 
nee  videre  potest. 

16.0missis  ergo  i8ti8,qui  nec  animaB  substantiam 
invisibilem  nosse  potuerunt,  unde  longe  remotum 
ab  eis  erat  ut  nossent  unius  et  solius  Dei,  id  est, 
Patris  et  Filii  et  Spiritus  8ancti,non  solum  invisibi- 
lem,verum  et  incoromutabilcmpermaneresubstan- 
tiam,  ac  per  hoc  in  vera  et  sincera  immortalitate 
consistere:  nos  qui  nunquam  apparuisse  corporeis 
ooulis  Deum  nec  Patrem,  neo  Filium,  nec  Spiritum 
sanctum  dicimus,nisi  per  subjectam  sueB  potestati 
oorpoream  creaturam,  in  pace  catbolica  pacifico 
Btudiorequiramus,paraticorrigi,si  fraterneac  recte 
reprebendimur;parati  etiamsi  ab  inimico,veratamen 
dicente,  mordemur ;  utrum  indiscrete  Deus  appa- 
ruerit  patribus  nostris  antequam  Christus  veniret 
in  carne,an  aliqua  ex  Trinitate  pereona,  an  singil- 
latim  quasi  per  vices. 

CAPUT  X.  —  17.  An  indiscrete  Deus  Trinitas  Pa' 
inhus  apparuerif  fOn  aliguaexTrinitate  persona.  Appa- 
ritio  Dei  Adamo.De  eadem  apparitione,Visio  Abrahas, 
Ac  primum,in  co  quod  in  Genesi  scriptum  est,Iocu- 
tum  Deum  cum  homine  quem  de  limo  flnxerat^si  ez- 
cepta  figurata  significatione,ut  rei  gesta?  fides  etiam 
ad  litteram  teneatur,ista  tractamus,  in  specie  homi- 
nis  videturDeus  cum  hominetuno  locutus.Nonqui. 
dem  expresse  hoc  in  libro  positum  est^sed  circum- 
stantia  lectionis'  id  re8onat,maxime  illo  quod  scri- 
ptum  est,vocemDei  audivisseAdam  deambulantisin 
paradiso  ad  vesperam.et  abscondisse  se  in  medio  li- 
gni  quoderatin  paradiso,Deoque  dicenti, Adam,  uhi 
e5^respondisse,ilu^m  vocem  tuamtCt  abscondi  mea 
faeie  tua,quoniam  nudus  sum  (G^.i  i,8-10).  Quomo- 
do  enim  possit  adlitteram  intelligi  talisDeideambu- 
latio  et  coUocutio,  nisi  in  specie  buraana,non  video. 
Neque  enim  dici  potest  vocem  solam  factam  u  bi  deam- 
«  EdiU.  toeutUmii.  At  Mss.,  leetionis. 


bulasse  dictus  est  Deus,  aut  eum  qui  deambulabat 
in  loco  non  fuisse  visibilem,  cum  et  Adam  dicat 
quod  se  absconderit  a  facie  Dei.Quiscrat  ergoille? 
utrum  Pater.an  Filius,an  Spiritus  sanctus?An  om- 
nino  Deus  indiscrete  ipsa  Trinitas,in  forma  homi- 
nis  bomini  loquebatur  ?  Gontextio  quidem  ipsa 
ScripturaB  nusquam  transire  sentitur  a  persona  ad 
personam  :  sed  ille  videtur  loqui  ad  primum  ho- 
minem  qui  dicebat,  Fiat  lux,  et,  Fiat  firmamentum 
{Gen,  i,3,6),et  cetera  per  illos  singulos  dies  ;  quem 
Deum  Patrem  solemus  accipere,  dicentem  ot  fiat 
quidquid  facere  voluit.  Omnia  enim  per  Verbum 
suum  fecit,quod  Verbum  ejus  unicum  Filium  ejus 
secucdum  rectam  fidei  regulam  novimus.  Si  ergo 
Deus  Pater  locutus  est  ad  primum  bominem,et  ip- 
se  deambulabat  in  paradisoad  vesperam,et  ab  ejua 
facie  se  in  medio  ligni  paradisi  peccator  absconde- 
rat:  our  jam  non  ipse  intelligaturapparuisse  Abra- 
hs  et  MoysifCt  quibus  voIuit,et  quemadmodum  to- 
luit,  per  subjectam  sibi  cummutabilem  atque  visi- 
bilem  creaturam.cumipse  inipsoatque  insubstan- 
tia  sua  qua  est  incommutabilis  atque  invisibilia 
maneat  ?Sed  fieri  potuit  ut  a  persona  ad  persoimm 
occulte  Scriptura  transiret,  et  cum  Patrem  dixisse 
narrasset,  Fiat  lux,  et  caetera  qua  per  Verbum  fe- 
ciase  commemoratur,  jam  Filium  indicaret  *  loqui 
ad  primum  bominem,non  aperte  hoc  explicansySed 
eis  qui  possent  intelligendum  intimans. 

18.  Qui  ergo  habet  vires,  quibus  boc  secretum 
possit  mentis  acie  penetrare,ut  ei  liquido  appareat 
vel  posse  etiam  Patrem,  vel  non  poese  nisi  Filiom, 
etSpiritum  8anctum,per  creaturam  visibilem  huma- 
nis  oculis  apparere,pergat  in  hsc  scrutanda,Bi  po- 
test,  etiam  verbis  enunlianda  atque  tractanda  :  res 
tamen,quantum  ad  hocScriptur®  testimoniumatti- 
net,ubi  Deus  cum  homine  locutus  est,quantum  exi- 
stimo  occulta  est  :  quia  etiam  utrum  soleret  Adam 
corporeisocuIisDeum  videre,non  evidenter  apparet; 
cum  priesertim  magna  sit  qusestio,  ejusmodi  oculi 
eisaperti  fuerint,quando  vetitum  cibum  gustaverunt 
(Id.  III,  7)  :  hi  enim,  anteqnam  gustassent,  clausi 
erant.  Illud  tamen  '  non  temere  dixerim,8i  paradi- 
sum  corporalem  quemdam  locum  illa  Scriptura  insi- 
nuat,deambulare  ibi  Deum  mn  in  aliqua  corporea 
forma  nullo  modo  potuisse.Nam  et  solas  vocesfactas 
quas  audirethomo,necaIiquam  formam  videret,dtci 
potest :  nec  quia  scriptum  esi,  Abscondit  se  Adam  a 
facie  2>et;continuosequiturutsoleret  faciemejusvi- 
dere.Quid  si  enim  non  quidem  videre  ipse  poterat, 
sed  videri  ipsemetuebat  ab  eo  cujus  vocem  audierat, 
et  deambulantis  praesentiam  senserat?  Nam  et  Cain 
dixit  Oeo,i4  fade  tua  abscondam  me  (Id.  iv,  44) :  nec 
ideo  fateri  cogimur,  eum  solere  cernere  faciem  Dei 
corporeis  ocuIis,in  qualibet  forma  viBibili,quamvi8 
de  facinore  suo  vocem  interrogantis  secumque  lo- 
quentisaudisset.  GujusmodiautemloquolatuncDeuf 
exterioribushominumauribusinBonaret^maximead 
primum  hominem  loquens,  et  invenire  difficile  est, 

>  Sic  pierique  BiBS.  At  editi,  per  FiHum  imiiemt. 
s  Plures  Mst»,  itiud  tantum. 


857 


LIBER  SEGUNDUS. 


858 


etnon  hoc  istosermone  suscepirous.  Verumtamen  si 
solae  vocea  etsonitus  fiebant,  quibus  quaedam  sensi- 
bilis  prffisentia  Oei  primis  illis  hominibus  prsbere- 
tur,  cur  ibi  personam  Dei  Patris  non  intelligam  ne- 
Bcio:  quandoquidem  personaejusostcndituretin  ea 
voce,  cum  Jcsus  in  monte  coram  ti^ibus  discipulis 
pr<efulgens  apparuit  (Matth,  xvii,  5) ;  et  in  illa, 
quando  super  baptizatum  columba  descendit  (/d.iii, 
17);  et  in  iila  ubi  ad  Patrem  de  sua  clarificatione 
clamavit,eique  responsum  est,  Et  dari/ibavi,  ei  ite- 
rum  clarificabo  {Joan.  xii,  28).  Non  quia  fieri  po- 
tnit  voxsine  opere  Filii  et  Spiritus  sancti  (Trinitas 
quippe  inseparabiliter  operatur) ;  sed  quia  ea  vox 
facta  est,  quss  sulius  personam  Patris  ostenderet : 
Bicutbumanamillamtormamezfirgine  MariaTrini- 
las  operataest,  sed  solius  Fiiiipersonaest^visibilem 
namque  Filii  soiius  personam,  invisibilis  Trinitas 
operataest.  Nec  nos  aliquid  prohibet,  ilias  voces  fa- 
ctas  ad  Adam,  non  solum  a  Trinitate  factas  intelli- 
gere,  sed  etiam  porsonam  demonstrantes  ejusdem 
Trinitatis  accipere.  Ibi  enim  cogimur,nonnisiPatri8 
accipere,  ubi  dictum  e.9i,Hicest  Filius  meus  dilectus 
(Maiih,  III,  fj.Neque  enim  Jcsus  etiam  Spiritus  san- 
cti  filius,  aut  etiam  suus  filius  credi  aut  intelligi  po- 
test.  Et  ubi  sonuit,  Btclari/icavi,  et  iterum  clarificabo^ 
nonnisti  Patris  personamtatemur.Responsioquippe 
est  ad  illam  Domini  vocem  quadixerat,  Pater^  clari- 
fica  Filium  tuum :  quod  non  potuit  dicere  nisi  Oeo 
Patri  tantum,  non  et  spiritui  sancto,  cujus  non  erat 
filius.  Hic  autem  ubi  scriptum  est,  ti  dixit  Dominus 
Deusad  Adam,  cur  non  ipsa  Trinitas  intelligatur, 
nihil  dici  potest. 

19.  Similiter  etiam  quod  scriptum  est,  Et  dixit  Do^ 
minus  ad  Abraham  :  Exi  de  terra  tua,  et  de  cognatione 
iua,etdedomopatris  ^tt{,non  est  apr^rtunifUtrum  sola 
vox  facta  slt  ad  aures  Abrahse,  an  et  aliquid  oculis 
ejus  apparuerit.  Paulo  post  autem  aliquanto  aper- 
tius  dictumest,  Etvisus  est  Dominus  ^brahx^dixit 
illi  :  Semini  tuo  dabo  terram  hanc  {Gen.  xii,  1,  7). 
Sed  nec  ibi  expressum  est,  in  qua  specie  visus  sit 
ei  Dominus;  aut  utrum  Pater,  an  Filius,  an  Spi- 
rituB  sanctus  ei  visus  sit.  Nisi  forte  idco  putant  Fi- 
liam  visum  esse  Abrah»,  quia  non  scriptum  est, 
Visue  est  ei  Deus;  sed,  Visus  est  ei  Dominus.  Tan- 
quam  enim  proprie  videtur  Filius  Oominus  vocari, 
dicente  Apostolo, /Vam  ^^  <i  5un/  qui  dicuntur  dii  sive 
f»  cxlo  sive  in  lerra,  sicuti  sunt  dii  multi  et  domini 
multi  :  nobis  tamen  unus  Deus  Paier,  ex  quo  omnia 
el  nos  in  ipso  ;  et  unus  Dominus  Jesus  Christus,  per 
quemomnia,  et  nosperipsum  (I  Cor,  viii,  5,  6).  Sed 
cum  et  OeusPater  multis  locis  inveniaturdictus  Oo- 
minus,  sicuti  est  illud, Domtnu^  dixit  ad  meiFUius 
meus  es  tu,  ego  hodie  genui  ie  {Psal,  ii,  7) ;  et  illud, 
Dixit  Dominus  Domino  meo :  Sede  ad  dexteram  meam, 
{Psai.  cix,  1) :  cum  etiam  Spiritus  sanctus  Oominus 
dictuB  inveniatur,  ubi  Apostolus  ait,  Dominus  auiem 
Spiritus  est\  et  ne  quisquam  arbitraretur  Filium  si- 
gnificatum,etideo  diotumspiritum  propterincorpo- 
ream  8ub8tanti«m,iecutu8  conteiuit.  Ubiauiem  Spi-- 


ritus  Domini,  ibi  libertas  {il  Cor.iii,17);  Ppiritum  au- 
tem  Oomini  Spiritum  sanctumesso  ncmodubitave- 
rit :  nequehic  ergo  cvidenter  apparet,  utrum  aliqua 
ex  Trinitate  persona,  an  Oeus  ipse  Trinilas,  de  quo 
uno  Deo  dictum  est,  Dominum  Deum  tuum  aiiorabis, 
ei  ilii  soli  svrvies  {Deut,  vi,  13),  visus  fuerit  AbrahiB. 
Sub  iiiceautem  Mambre  tres  viros  vidit,  quibus  et 
invitatis  hospitioquesusceptiselepulantibus  minis- 
travit.Sic  tamen  Scriptura  illum  rem  gestdm  narrare 
ccBpit,  ut  non  dicat,  Visi  sunt  ei  tres  viri;  sed,  Visus 
est  ei  Dominus.  Atque  inde  consequenter  exponens 
quomodo  oi  fisussitOominus,  attexit  narrationem 
de  tribus  viris,  quos  Abraham  per  pluralem  nume- 
rum  invitat,  ut  hospitio  suscipiat;  et  postea  singula- 
riter  sicut  uoum  alloquitur;  et  sicut  unus  ei  de  Sara 
filium  pollicctur,  quem  Dominum  dicit  Scriptura, 
sicutin  eJusdemnarrationisexordio,Fi5U5  est,\nqu\lf 
Dominus  Abrahx, layiiSil  ^rgo,  et  (.edes  lavat,  et  de- 
ducit  abeuntes  tanquam  homincs  :  loquitur  autem 
tanquam  cum  Oomino  Oeo,  sive  cum  ei  promittitur 
filius,  sive  cum  ei  Sodomis  imminens  interitus  indi- 
(atur  (Gen.  xvni). 

CAPUT  XI.  — 20.  De  eademvisione,  Non  parvam 
neque  transitoriam  considerationem  postulat  iste 
ScripturdB  locus.  Si  enim  vir  unus  visusfuissetjam 
illi  qui  dicuntet  priusquam  de  virgine  nasceretur 
per  8uam  substantiam  visibilem  Filium,  quid  aiiud 
quam  ipsum  esse  cIamarent?Quoniam  de  Patre,  in- 
quiunt,  dictum  est,  Invisibiii  soli  Deo{l  Tim.  \,  17). 
Ettamen  possem  adhuc  qua^rere,quomodo  antesus- 
ceptam  carnem,  habitu  est  inventus  ut  homo  :  quan- 
doquidemeipedes  lotisunt,ethumanisepulisepula- 
tuse8t?Quomodo  istud  fieri  poterat,  cum  adhuc  in 
forma  Dei  essel,  non  rapinam  arbitratus  essc  a^quaiis 
Deo^Numquidenim  jam  semefipsumexaninieraiyfor- 
mam  servi  accipiens,  in  similitudine  hominum  fadus^ 
et  habitu  inventus  ut  homo  (Philipp.  ii,  6, 7)?  cum  hoc 
quando  fecerit  per  partum  Virginis  noverimus.  Quo- 
modo  igitur  antequam  hocfecisset,utvir  unusappa- 
ruit  Abrahse  ?  An  illa  forma  vera  non  erat?  Possem 
ista  qusrere,  si  vir  unus  apparuisset  Abrahse,  idem- 
que  Oei  Filius  crederetur.  Gum  vcro  tres  vin  visi 
8unt,  nec  quisquaro  id  eis  vel  forma,  vel  sctate,  vel 
potestate  major  csteris  dictus  est;cur  non  hic  acci- 
piamus  visibiliter  insinuatam  percreaturaro  visibi- 
lem  Trinitatis  aequalitatem,  atque  in  tribus  pcrsonis 
unam  earodemque  substantiam  ? 

21.Nam  nequisquamputaretsicintimatumunum 
in  tribus  fuissemajorem,  et  eum  Oominum  Dei  Fi- 
lium  intelligendum,  dus  autem  aliosangelos  ejus^ 
quiaeum  tres  visi  sint,  uni  Domino  illic  loquitur 
Abraham;  sancta  Scriptura  futuris  talibus  cogitatio- 
nibus  atque  opinionibus  contradicendo  non  prsBter- 
misitoccurrere,quandopau1o  post  duosangelosdicit 
venissead  Loth,  in  qaibus  et  illo  vir  justus  qui  de 
Sodomorum  incendio  meruit  liberari,aduDumDo- 
minum  ioquitur.  Sic  enim  sequiturScripura  dicens  : 
Ahiit  autem  Dominus  postquam  cessuvtt  loquens  a4 

1  Pierique  Mss.,  duos  autem  iiios  ongeios  efus. 


859 


DB  TRINITATE.  S.  AUGDSTINI 


880 


Abraham,  et  Abraham  reversus  est  ad  tocum  suum, 
C\PVT  XU—VisioLothexcutUur,—Venuruntautem 
duo  angeliin  Sodomis  vespere .  Hic  atteDtius  conside- 
randumest,quodo8tendereinstituit.Cumtribu8certe 
loquebatur  Abrabam,  eteum  Dominum  singulariter 
appeilavit.   Forte  inquit  aliquis* :  Unum  ex  tribus 
agnoscebat  Dominum  ;  alios  autem  duos,  angelos 
ejus.  Quid  sibi  ergo  vult,  quod  consequenter  dicit 
Scriptura,  Ahiit autem  Dominus  postquam  cessavitUh 
qaens  ad  Abraham,  et  Abraham  reversus  est  ad  locum 
suum :  venerunt  autem  duo  angeti  in  Sodomisvesperef 
An  forteilleunusabscesserat,  quiDominus  agnosce- 
batur  in  tribu8,etduosangelosquicumilloerant  ad 
consumenda  miserat  Sodoma?Ergo  sequenlia  videa- 
mus  Vencrunt,  inquit,  duo  angelis  in  Sodomis  vespere, 
Loth  autem  sedebat  ad  portam  Sodomorum,  Etcum  vi- 
disset  eos  Loth,  sutrextt  in  obviam  illiSy  et  adoravit  in 
faciemsaper  tcrram^  etdixit :  Ecce^  domini,  divertite 
in  domum  pueri  vestri.  Hic  manifestum  est,  et  duos 
angelos  fuisse,  et  in  bospitium  pluraliter  invitatos, 
et  honorifice  appellatos  dominos,  cum  fortasse  ho- 
mines  putarentur. 

22.  Sed  rursum  movet,  quia  nisi  angeli  Oei  cogno- 
Bcerentur,  non  adoraret  Loth  in  faciem  suporterram. 
Gurergo  tanquam  tali  humanitate  indigentibus,  et 
hospitium  prsbetur  et  victus?Sed  quod  libethicla- 
teatilludnunc  quod  suscepimus  exsequamur.  Duo 
apparent,  angeli  ambo  dicuntur^,  pluraliter invitan- 
tur,tanquam  cum  duobus  pluraliter  loquitur,  doneo 
exeatur  a  Sodomis.  Deinde  sequitur  Scriptura  et  di- 
cit :  Et  factum  est  postquam  eduxerunt  eos  foras,  dixe- 
runt :  Salvans  salvaanimam  tuam;  ne  respexerisretrOf 
neque  sies  in  hac  unirersa  regione :  in  montem  vade^ 
et  ibi  salvaberis,  ne  forte  comprehendaris.  Dixit  autem 
Loth  ad  eos;  Rogo,  domine,  quoniam  invenit  puer 
tuus  ante  te  tnisericordiam  {Gen.  xix,  1-19),  etc.  Quid 
est  hoc  quod  dixit  ad  eos,  RogOf  domine,  si  jam  ille 
discessorat  qui  Dominuserat,etangelosmi8erat?cur 
dicitur,  RogoDomine;  et  non,  Rogo,  domini?  Aut 
ei  unnm  exeis  voluit  appellare,  cur  ail  Scriptura, 
Dixit  autem  Loih  ad  eos :  Rogo^  domine  quoniam  inve- 
nitpuertuus  ante  te  misericordiam?  An  et  hicintel* 
ligimus  in  plurali  numero  duas  personas?  cum  autem 
iidcm  duo  tanquam  unus  compeliantur,  unius  sub- 
8tantia)unuml;ominumDeum:^Sed  quasduasperso- 
nas hic intelligimus  ?  Patri et Filii ,  an Patris  et  Spiri- 
tus  sancti,  an  Filii  et  Spiritus  sancti?  Hoc  forte  con- 
gruentius  quod  ultimum  dixi.  Missos  enim  se  dixe- 
runt,quodde  Filio  etdeSpiritu  sancto  dicimus.  Nam 
Patrem  missum  nusquam  Scripturarum  nobisoccur- 
rit. 

CAPUT  Xlll.  —  23.  Visio  in  rubo,  Moyses  autera 
quando  ad  populum  Israel  ex  iEgypto  educendum 
missus  est  sicei  Dominum apparuisscscriptum  est : 
Pascebaty  inquit,  oves  Jethro  soceri  sui  sacerdoas  Ma^ 
dian^  et  egit  oves  %n  tesertum,  et  venit  in  montem  Dei 
Horeb.  Apparuit  autem  itti  angetus  Domint  m  flamma 

>  Er.  Lugd.  Lov.,  Forte :  ixiquiet  aUquis      M. 
s  Uaas  e  Vaticanis  MtB.,  uuo  apparent  angeii,  ambo 
dicuntttr  dommi. 


ignis  de  rubo,  et  vidit  quia  in  rubo  arderetignis,rubus 
vero  non  comburehatur.  Et  ait  Moyses  :  Ibo,  et  videbo 
visum  istud,quod  tamm^gnum  vidi^quoniamnoncom' 
buriturrubus.Cum  ergo  vidit  Dominus  quia  venit  videre, 
clamaait  eum^  Dominus  de rubo du:ens:Ego  sum  Deus 
patris  tui,  Deus  Abraham,  et  Deus  Isaac,  et  Deus  Jacob 
{Exod.  III,  1-6).  Et  hic  primoangelus  Domini  dictus 
est,  deinde  Deus.  Numquid  ergo  angelus  est  Deua 
Abraham,  et  Deus  Isaac,  et  Deus  Jacob?  Potester- 
go  recte  intelligi  ipse  Salvator,  de  quo  dicit  Aposto- 
lus :  Quorum  potres,  et  ex  quibus  Christus  secundum 
carnem,  qui  esi  superomnia  Deusbenedictusin  saectUa 
{Rom,  IX,  5).  Qui  ergo  super  omnia  est  Deua  bene- 
dictusinssBcula,  non  absurde  etiam  hio  ipae  intel- 
ligitur  Deus  Abraham,  et  Deus  Isaac,  et  Deus  Ja- 
cob.Sed  cur  priusangelus  Domini  dictus  est^cuin  de 
rubo  in  flammaignisapparuit?  utrum  quia  unus  ex 
multis  Angelis  erat,  sed  per  dispensationem  perso- 
nam  Domini  sui  gerebat;  an  assumptumerataliquid 
creaturs,  quod  ad  prssens  negotium  visibiliterap- 
pareret,  et  unde  voces  sensibiliter  ederentur,  quibus 
prssentia  Domini  per  subjectam  creaturam  corpo- 
reis  etiam  sensibus  hominis,  eicut  oportebat,  exhi- 
beretur?  Si  enim  unus  ex  Angelis  erat,  quis  facile 
affirmare  possit  utrum  ei  Filii  pArsona  nuntiaoda 
imposita  fucrit,  an  Spiritus  sancti,  an  Dei  Patris, 
an  ipsius  omnino  Trinitatis,  qui  est  unus  et  solua 
Deus,  ut  diceret.  Ego  sum  Deus  Abraham,  et  Deus 
Isaac,  et  Deus  Jacob?  Neque  enim  possumus  dicere 
Deum  Abraham,  et  Deum  Isaac,  et  Deum  Jacob, 
Filium  Dei  esse,  et  Patrem  non  esse;  aut  Spiritum 
sanctum,  aut  ipsam  Trinitatem,  quam  credimutet 
intelligimus  unum  Deum,  audebit  aliquis  negare 
Deum  Abraham,  et  Deum  Tsaac,  et  Deum   Jacob. 
Illeenim  non  est  illorum  patrum  Deu8,qui  nonest 
Deus.Porro  si  non  solum  Pater  Deus  est,  sicut  om- 
nes  etiam  bsretici  concedunt ;  sed  etiam  Filius, 
quod,  velint  nolint,  coguntur  fateri,  dicente  Apo- 
stolo,  Qui  est  super  omniaDeus  benedictus  inssscula; 
et  Spiritus  sanctus,  dicente  ipso  Apostolo,  Ctarifi' 
cateergo  Deum  in  corpore oestro ;  cumsupradiceret. 
Nescitis  quia  corpora  vestra  templum  in  vobis  est  Spi- 
ritus  saucti.quem  habetis  a  Deo  (I  Cor,  vi,  20, 19?  etbi 
tres  unusDeus,  sicutcatholica  sanitas  oredit:  non 
aatis  elucet  quam  in  Trinitate  personam,  et  utrom 
aliquam,anip8iu8  Trinitatis  gerebat  illeangeius,  si 
unus  ex  csterisAngeliserat.  Si  autem  in  usum  rei 
prsesentis  assumpta  creatura  est,  quae  et  humanis 
oculis  apparet,  et  auribus  insonaret,  et  appellaretur 
angelusDomini^  et  Dominus,  etDeus;  non  potest  hic 
Deus  intelligi  Pater,  sed  aut  Filius,  aut  Spiritus  san- 
ctus.  Quanquam  Spiritumsanctumalicubi  angeluin 
dictum  non  recoIam,8ed  ex  operepossit  intelligi :  di- 
ctum  enim  de  illo  est,  Qu«  ventura  sunt  annuntiabit 
vobis(Joan,  xvi,  13);  et  utique  Angelus  grsce,  latine 
Nuntius  interpretatur:de  Domino  autem  Jesu  Christo 
evidentissimelegimusapud  prophetam,qaod  magni 
consiiii  Angelus  dictus  Bit  {Isai.  xi,  6) :  cum  et  Spiri- 

«  Editi,  elamtmt  ad  ettm.  Particala,  ad^  abeti  a  Mti. 
et  a  grfico  LXX. 


t6! 


LIBBR  SEGUNDU8. 


862 


tu8  sanctus,  et  Dei  Filius,  sit  Deus  et  Dominus  an- 
gelorum. 

CAPUT.  XIV.  —  24.  De  visione  in  columna  nubiset 
ignis,  Item  in  exitu  filiorum  Israei  de  iEgypto  scrip- 
tum  edt :  Deus  auiem  prseibat  illoSy  dte  quidem  in 
columna  nubis^  et  ostendebal  illis  viam  ;  nocte  autem 
in  cotumna  ignis:  et  non  deficiebat  columna  nubis  die^ 
et  cotumna  ignis  nocle  ante  populum  {Exod.  xir^  21  > 
22).  Quis  et  hic  dubitet  per  subjectam  creaturam 
eamdemquecorpoream,  non  persuam  substantiam, 
Deuro  oculis  apparuisse  mortalium?  sed  utrum  Pa* 
trem,  an  Filium,  an  Spiritum  sanctum,  an  ipsam 
Trinitatem  unum  Deum,  similiternon  apparet.Neo 
ibi  hoc  distinguitur,  quantum  exietimo,  ubi scriptum 
est:  Et  majestas  Domini  apparuit  in  nube,  et  locutus 
eit  Dwninus  ad  Moysen,  dicens :  Exaudivi  murmur 
filiorum  Israel  [Id,  xvi,  10-12), 

CAPIJT  XV.  —  25.  De  visione  in  Sina.  An  Trinitas, 
an  aliqua  proprie  personain  eavisioneloquebalur.Jdim 
Terodenubibus,  et  vocibus,  et  fulguribus,  et  tuba» 
et  fumo  in  monte  Sina,  cum  diceretur :  Sina  autem 
mons  fumabat  totus,  propterea  quod  descendisset  Deus 
in  eum  in  igne,  et  ascendebat  fumus  tanquam  fumus  for- 
nacii ;  et  mente  confusus  est  omnis  populus  vehemen- 
ter;  fiebant  autem  voces  tubx  prodeuntes  fortiter  valde: 
Moyses  loquebatur,  et  Deus  respondebat  ei  voce  {Id. 
XIX,  18, 19).  Et  paulo  post  data  Lege  in  decem  praeoe- 
ptis,  consequenterdicitur:  Et  omnispopulus  videbat 
voces,  et  tampadas^  et  voces  tubXy  et  monfem  fuman- 
tem.  Et  paulo  post :  Et  stabatf  inquit,  omnis  populus  a 
tonge;  Moyses  autem  intravit  in  nebulam  ubierat  DeuSf 
et  dixitDominus  ad  Moysen  (Id.  xx,  18,  21,  21),  etc. 
Quid  hinc  dicam  ;  nisi  quod  nemo  tam  vecors  est, 
qui  credat  fumum,  ignem,  nubes,  et  nebulam,  etsi 
qnahujusmodi,  Verbi  etSapientiffiDeiquodestChri- 
stus,  vel  Spiritus  sancti  esse  substantiam  ?  Nam  de 
Patre  Deo,  nec  Ariani  hoc  unquam  ausi  sunt  dicere. 
ErgocreaturaservienteCreatorifactasiutillaomnia, 
et  humanis  sensibus  pro  dispensatione  congrua  prs- 
sentata:  nisi  forte,  quiadictum  est,  Moyses  autem  in- 
iravit  in  nebulam  ubi  eratDeus,  boc  arbitrabitur  carna- 
lis  cogitatio,  a  populo  quidem  nebulam  visam,  intra 
nebulam  vero  Moysen  oculis  carneis  vidisse  Filium 
Dei  quem  delirantes  hseretici  in  sua  substantia  visum^ 
▼olunt.  Sane  viderit  eum  Moyses  oculis  carneis,  si 
octilis  carneis  potest  videri,  non  modo  Sapientia  Dei 
quod  est  Christus,  sed  vel  ipsa  cujuslibet  bominis  et 
qualiscumque  sapientis :  aut  quia  scriptuni  estde  ae- 
nioribus  Israel,  quia  viderunt  locumubi  steteratDeus 
Israelf  et  quia  sub  pedibus  ejus  tanquam  opus  lapidis 
sapphiri,  et  tanquam  aspectus  firmamenti  casli  {Id, 
zxiv,  10),  proptcrea  credendum  est  Verbum  et  Sa- 
pientiam  Dei  persuam  substantiamin  spatioloci  ter< 
reni  itetisse,  quee  pertendit a  fine  usque  ad  flnem  for- 
titer,  et  disponit  omnia  suaviter  (Sap.  viii,  1);  et 
ita  esse  mutabile  Verbum  Dei,  per  quod  facta  sunt 
omnia  {Joan.  i,  3),  ut  modo  se  contrahat,  modo  dis- 
tendat  (muudet  Dominus  a  talibus  cogitationibus 

t  Uniit  e  Valiotnit  Mm.,  visilrilem. 


corda  fidelium  suorum):  sed  per  subjectam,  ut  saspe 
diximus,  creaturam  exhibontur  hsc  omniavlsibilia 
et  sensibilia,  ad  significandum  invisilnlem  t»tque  in- 
telligibilem  Deum,  non  solum  Patrem,8ed  et  Filium 
et  Spiritum  sanctum,  ex  quo  omnia,  per  quem 
omnia,  in  quo  omnia  {Rom.  xi,  36);  quamvis  invi- 
Bibilia  Dei,  a  creatura  mundi,  per  ea  qusB  facta  sunt 
intellecta  conspiciantur,  sempiterna  quoque  virtus 
cjus  ac  divinitas  {Id*  i,  20). 

26.  Sed  quod  attinet  ad  id  quod  nunc  suscepimus, 
necin  monteSinavideoquemadmodum  appareatper 
illaomniaqus  mortaliumsensibus  terribiiiteroHten- 
debantur,  utrum  DeusTrinitas,  an  Pater,  an  Filius, 
anSpiritussanctus  proprieloquebatur.  Verumtamen 
si  quid  hinc  sine  affirmandi  temeritate  modeste  atque 
cunctanterconjectare  conceditur,8i  una  exTrinitate 
persona  potest  intelligi,  cur  non  Spiritum  sanctum 
potius  inteliigimus,  quando  et  tabulis  lapideis  Lex 
ipsa  quffi  ibidataest,  digito  Dei  scripta  dicxiur  {Exod. 
XXXI,  18),  quo  nomine  Spiritum  sanctum  in  Evange- 
lio,  signiflcari  novimus  {Ltw,  xi,  20).  Et  quinqua- 
ginta  dies  numerantur  ab  occisione  agni  et  celebra- 
tione  Pascbffi,  usque  ad  diem  quo  ha&c  Geri  ccepta 
8unt  in  monte  Sioa ;  sicut  post  Domini  passionem  ab 
ejus  resurrectione  quinquaginta  dies  numerantur,  et 
venit  promissus  a  Filio  Dei  Spiritus  sanctus.  Et  in 
ipso  ejus  adventu,  quem  in  Apostolorum  Actibus  le- 
gimus,  per di visionem  linguarum  ignis  apparuit,  qui 
et  insedit  super  unumquemque  eorum  {Act.  ii,  1-4) : 
quod  Exodo  congruit,  ubi  scriptum  est,  Sina  autem 
mons  fumabat  totus,  propterea  guod  descendit  in  eum 
Deus  in  igne;  et  aliquanto  post,  Aspectus,  inquit,  ma- 
jestatis  Domini  tanguam  ignts  ardens  super  verticem 
montis  coram  filiis  Israel.  Aut  si  haec  ideo  facta  sunt, 
quia  nec  Pater,  nec  Filius  illic  eo  modo  prssentari 
poterant  sine  Spiritusancto,  quoipsam  Legem  scribi 
oportebat:Deumquidem,nonpersubstantiamsuam 
qus  invisibiiis  et  incommutabilis  manet,  sed  per 
illamspeciemcreaturseillicapparuissecognoscimus; 
sed  aliquam  ex  Trinitate  personam  signo  quodam 
proprio,  quantum  ad  mei  sensus  capacitatem  per'- 
tinet,  non  videmus. 

CAPUT  XVI.  —27.  Moyses  quomodo  viderit  Deum. 
Estetiam  quo  moveri  plerique  solent,  quia  scriptum 
est,  Et  loculus  est  Dominus  ad  Moysen  facie  ad  faciem, 
sicut  quis  loquitur  ad  amicum  iunm :  cum  paulo  post 
dicat  idem  Moyses,  Si  ergo  inveni  gratiam  ante  te^  os- 
tende  mihi  temeiipsum  manifeste,  ut  videam  te;  ut  sim 
inveniens  gratiam  ante  teyCtut  sciam  quia  populus  tuus 
est  gens  hxc:  et  paulo  post  iterum  dixit  Moyses  ad  Do- 
minum,  Osiende  mihi  majestatem  tuam.  Quid  est  hoc, 
quod  in  omnibus  qus  supra  fiebant,  Deus  videri  per 
8uam8ubstantiamputabatur,undeamiseriscreditus 
est^nonpercreaturamySedperseipsumvisibilisFilius 
Dei;  et  quod  intraverat  innebulamMoyse8,adhocin- 
trasse  videbalur, ut  oculis  quidem  populiostendere- 
tur  caligo  nebulosa,  ille  autem  intus  verba  Dei  tan- 
quam  ejua  faciem  contemplatus  audiret  et  quomodo 
dictum  est,  Locuttss  est  Domintu  ad  Moysen  facie  ad 


863 


DE  TmNITATB,  S.  ADG13STINI 


884 


faciem,  tirul  ^uii  hquitnr  ad  amicum  luum ;  et  ecce 
ideiii  dicit,  Si  im-etii  gra/iam  ante  te,  oilende  miki 

leiiietijisuin  maiiifesU  f  Novcrat  utique  quod  carpora- 
litor  vi  lebut,  et  verain  visioDem  Dei  apiritusliter 
requircbal.Loculioquippeilla  queliebatin  vocibus, 
sic  mudiHvabatur,  tunquam  easet  a-iiici  ioqucatia  ad 
amicum.  Sed  Oeum  Patrcm  quis  corporeie  oculie  vi- 
det  ?  Et  quoil  in  principio  erat  Verbum,  et  Verbum 
eratapuiJ  Deum,  ctDeuseraL  Verbum.perquod  fucta 
guntomnia  {Joan.  i,  1,3),  quiscorporeiaoculia  videt? 
Et  Spirituni  «apieutice  quis  corporcis  oculis  videL? 
Quid  est  auLcm,  Oxiende  mihi  temelipsum  manifette, 
ul  viiteam  te;  nisi,  osLcai.le  mihi  aubsLanLiam  Luam? 
Hocautem  si  non  dixisscLMoyses,  uLcumque  ferendi 
esscDt  stulti,  qui  putant  per  eaquae  supradictavel 
gesta  bunt,  substantiam  Dei  oculis  ejun  fuisse  cons' 
picuaiii:  cum  vero  bic  eporlissime  demonstretur, 
nec  desidiTnnti  boc  fuisee  concessum  ;  quis  audeat 
dicere  pcr  simiics  fornius,  quB  huic  quoque  visibi- 
liler  apparueranl,  non  creaturam  Dco  aervientem, 
Bod  hoc  ipsum  quod  Deus  esL  cujuaquam  oculis 
apparuisso  morLaiium? 

28.  Et  id  quidcm  quod  postea  Domious  dicit  ad 
Hoyseo,  non  polem  videre  facietn  meam,  et  vivere : 
non  enim  videbit  homo  faciem  meam  et  rivet.  Et  ait 
Bominus:  Ecee  liwus  penes  me  «t,  et  nabis  super  pe- 
lram,statim  ut  Iransieimea  majetlas,  et  ponam  te  in 
tpecula  '  petrx:  el  tegam  manu  mea  super  te,  Aonec 
transeam.  et  aufi-ram  manum  meam,  et  tunc  videbit 
potlcrinra  mra:  nnm  facies  mea  non  apparebit  libi 
(Exod.  xxxxu,  11-23.) 

GAPUT  XVII.  —  Potteriora  Dei  quomodo  visa.  Re- 
lurredionis  Chrisli  fides.  Cutkoliea  Ecclesia  tola  est  lo- 
cut  unde  videnlur  pottertora  Dei.  Posteriora  Dei  ab 
hraetitie  visa.  Deum  Patrem  totum  nunquam  Patribus 
visumexislimaretemerariaopinioest.Noaincaagri).ea' 
ter  ox  persona  Domiiii  noslri  Jesu  CbrisLi  prEeligura- 
tumsnlct  intelliiji,  ut  posterioraejusaccipianturcaro 
eju^,  in  qua  de  Virgine  Datus  est,  et  mortuus,  eL  re- 
eurrexiL;  aive  propter  posteriorilatem  *  mortalilatis 
poeterinra  dicta  sint,  sive  quod  eam  prope  in  llne 
SiBCuli,  boc  est,  posLerius  suscipere  digDalua  est: 
facies  autem  ejus  illa  Dei  forma,  in  qua  dod  rapinam 
arbitratua  eet  esse  Eeq  ualia  Oco  Patri  {Philipp.  ii,  6), 
quam  nemo  uLiqucpolesL  videreeL  vivere-,  aivequia 
poet  hanc  vitam,  in  qua  pere^rinemur  a  Domino  (II 
Cor.  v,  6),  el  ubi  corpus  quod  corrumpiLur  aggravaL 
animam  (5iip.  ix,  15),  vidobimus  fade  ad  faciem, 
BJcut  diclt  Ap03loiua(l  Cor.  xiti,  12] (de  hac  enim  vila 
inPsalmiBdieilur,Verurnfiimmuiiii>e''iati<int'tiM0mnu 
homo  vivent  \Psal.  zxxviii,  6];  et  iterum,  Quoniam 
nonjuslilicabiturcoramteomniiviveni\Ptal.cs.LH,i]. 
Inquavita  eLiam,Becundum  Joannem.ncmjuina/ipa- 
rttitquid  erimus.  Scimtu  autem,  inquit,  quia  cum  ap- 
parueril,  limitef  et  erimiu;  quoniam  videbimus  eum 
licutiest[\Joan.  iii,  2]:quod  utique  postfaanc  «itam 

■  Editi  hoc  luco,  in  ipelunca.  Sed  aliii  iareriui  locla, 
■Irul  ubiqne  Teterpi  ]>lerique  cudicra,  tn  tyeeiUa. 
*  Plerique  Hii.,  poifmniiofm. 


intelligi  voluit,  curo  roortiB  debitum  solverimns,  et 
rBsurrectioDia  promiseum  receperimus) ;  aive  quod 
etiam  nunc  in  quantum  Dei  Bapieatiam  per  quKm 
facta  suntomnia,  apiritualiler  intelligimus,  in  tan- 
tum  carnalibus  aiTectibua  nii<rimur,  ut  mortuum  no* 
bis  huDc  mundum  deputanteB,  nos  quoque  ipsi  huic 
mundo  moriarour,  et  dicamus  quod  ait  Apoatolus, 
Mundas  mihi  crucifixm  ett,  et  ego  mundo  {Galat.  vi, 
14).  De  bac  enim  morte  item  dixit,  Si  autem  moiiui 
estis  cum  Ckritto,  quid  adhuc  vetul  viventet  de  koe 
mundo  decernitis  (Colou.  ii,  20)?  Nod  ergo  immerito 
nemo  poLeriL  laciem,  id  esl,  ipsam  manifestatioDem 
Bapientis  Dci  videre  et  vivere.Ipsa  est  enim  speciea, 
cui  contempland»  suspirat  omnie  qui  afTectal  Deuro 
diligere  ex  toto  corde,  et  ex  tota  anima,  et  ex  lota 
meole:  ad  quam  contemplandam  etiam  proximuro 
quantumpoteetKdiflcat,  quidiligitetproximumaie' 
ut  ae  ipHum:  in  quibus  duobua  prfficeptis  tota  Lex 
pendet  et  Propbet»  (Mattk.  xxii,  37-40).  Quod  si- 
gDilicatur  etiam  in  ipao  Moyse.  Nam  cum  dixisset, 
propter  dileclionem  Dei  qaa  pracipue  nagrabat,  Si 
inveni  gratiam  rn  conspedv  luo,  ostende  miki  temet- 
ipsum  manifcste,  ut  lim  invenieni  graliam  anle  te  ; 
oontinuopropterdileotionemetiam  proximisubjecil 
atque  ait,  El  ul  tciam  guia  populiu  tuui  eil  gens  kxe. 
Illaest  ergospecieaqusrapit  omnem  animam  ratio- 
nalem  desiderio  sui.tanto  ardentioremquanto  mun- 
diorem,  et  tanto  mundiorem  quanlo  ad  epirilu&lia 
resurgentem  :  tanto  autem  ad  spiritualia  Fcsurgen- 
tem,  quanto  a  carnalibua  morientem.  ^ed  dum  per- 
egrinamura  Domino,  et  perfldem  ambulamus  noa 
per  speciem  (II  Cor.  v,6,  7),  poslerioraCbristi,  hoc 
est  carnem,  prr  ipsam  fldem  videre  debemua,  id  eat 
ia  soiido  fidei  fundamento  stantes,  quod  signincat 
petra;  eteam  de  tali  tutissima  apecula  intuentes,  in 
catbolicascilicetEccleaia,  de quadictumest, Etfuper 
hanc  pelram  sedifieabo  Eecletiam  meam  [UaUh.  xvi, 
18).  TaoLo  eaim  certiusdiligimus,  quam  viderede- 
sidorarous  fociem  Chrisli,  quanto  iu  posterioribua 
ejus  agnoscimuB  quantum  nos  prior  dilexeril  Cbri- 
stue. 

29.  Sed  in  ipsa  came  fldea  resurrectionis  ejuB  aat- 
voafacit,  atquejuetilicat,  Si  enim  crediderii,  inquit, 
in  corde  luo,quiaDeut  iltumsutettavitamorluit,ialvut 
erii  {liom.  x,  9):  et  iteruro,  Quia  traditus  eil,  inquit, 
propler  delicta  noslra,  et  resurrexil  propier  juiti^ca- 
tionem  noitram  {Id.  iv,  25).  Ideoque  meritum  Gdei 
nosLrEB  reeurrectio  corporis  Domini  est.  Nam  mor- 
tuamesseillam  carnemincruce  pa8sionie,eLiam  ini- 
mioi  ejuB  credunt,  sed  resurrexisse  non  crodunt. 
Quod  flrmiasime  nos  credentee,  tanquam  de  petrs 
BoliditatB  contuemur:  unda  certa  Bpe  adoptionem 
eupectamus  redemptionem  corporis  nostri  {td.  viii, 
23);  quia  hoo  in  mBmbris  Cbristi  speramua,  qu» 
noB  ipsi  sumus,qui>dperfectumesBainipBOt«nquam 
in  capite  noatro  (idei aanitate  cognoscimuB.  IndB  noa 
Tult.niBicum  tranaierit,  videri  posteriora  sua,  ut  in 
Bjus  reaurrectionemoredatur.PaachaeDiro  hebraum 
verbuffl  dicitur,  quod  TraDiitua  laterpntator.  Dod* 


869 

et  Johnnfts  evangelista  dicit :  Antediem  festum  Pas- 
eh3B,  scicns  Jcsus  quia  veint  kora  ejus,  ut  transeat  de 
hoe  mundo  ad  Patrem  {Joan.  xiii,  1). 

30.  Iloc  autem  qui  credunt,  nec  tamen  in  Calho- 
lica  *,sed  in  schismate  aliquo  aut  in  haeresi  credunt, 
non  de  loco  qui  est  penes  eum  vident  posteriora  Do- 
mini.  Quid  enim  sibi  vult  quod  ait  DominuR,  Ecce 
locus  estpenes  me.et  stabis  super  petram  ?  Quis  locus 
terrenus  eet  penes  Dominum,  nisi  hoc  penes  eum 
quod  eum  spiritualiter  attingit?  Nam  quis  locus  non 
eat  penes  Dominum,qui  attingita  fine  usque  ad  fi- 
nem  fortitcr,et  disponit  omnia  suaviter  (5a/).viii,l) : 
et  cujus  dictum  est  ccBlum  8ede8,etterra  ecabellum 
pedum  ejus  ;  et  qui  d'\x\i,Qnam  domum  xdificabitis 
mihi  ?  aut  quis  locns  quietis  meae  ?  Nonne  manus  mea 
lecit  hcBC  ornnia  {Isau  lxvi,1,2)  ?  Sed  videlicet  intelli- 
gitur  locus  penes  eum  in  quo  statur  super  petram, 
ipsa  Ecclesia  catholica,  ubi  saiubriter  videt  Pascha 
Domini,id  est  transitum  Domini,et  poateriora  ejus, 
id  e8t,corpus  ejus,qui  creditin  resurrectionem  ejus. 
Et  stabis,  inquit,   super  petram,  stutim  ut  transiet 
in^ama;e5/ai.Reveraenim  statim  uttransiit  majestaa 
Domini  in  clarificalione  Domini  qua  resurgens  as- 
cendit  ad  Patrem,8olidati  sumus  super  petram.  Et 
ipse  Petrus  tuno  solidatus  est,  ut  cum  fiducia  prs- 
diearet,  quem,  priusquam  esset  solidatus,  ter  timo- 
re  negaverat  (Matlh.  xxvi,  70-74),  jam  quidem  pric- 
destinatione  positus  in  specula  petr»,  scd  adhuc 
roanu  Domini  sibi  superposita  ne  videret.  Posterio- 
ra  enim  ejus  visurus  erat,  et  nondum  ille  transie- 
rat,  utique  a  morte  ad  vitam,  nondnm  resurrectio- 
ne  clarificatus  crat. 

31.  Nam  et  quod  sequitur  in  Exodo,  et  dicit,  T^- 
gam  manu  mea  super  te,  donec  transeam  ;  et  auferam 
manum  meamf  et  tunc  videbis  posteriora  mea  :  multi 
IsraeiitsquorumtuncfiguraeratMoyseSfpostresur- 
rectionem  Domini  credideruntin  eum,tanquam  jam 
videntes  posterioi;a  eju9,remota  manu  ejus  ab  oculis 
suis.  Unde  et  Isaie  talem  prophetiam  evangeiista 
oommemorat  :  Incrassa  cor  populi  hujus,  ct  aures 
eorum  oppilayet  oculos  eorum  graoa{!sai,:0;  yi^Matth. 
xiii,45).Den;queinP8almo  non  absurde  intelligitur 
ex  eorum  persona  dici, Quoniamdie  ac  nocte  gravata 
est  super  me  manus  tua.Die  fortassCy  cum  manifesta 
miraculafaceret,necabeisagnosceretur;noc/eautem 
cum  in  passione  morrretur,quando  certius  putave- 
runt,  sicut  quemlibet  hominem,  peremptum  et  exs- 
tinctum.Sed  quoniam  cum  transisset  ut  ejus  poste- 
riora  viderentur,  prsdicante  sibi  apostolo  Petro, 
quiaoportebatChristumpati  etre8urgere,compuncti 
8unt  doiore  poBnitentis  (Act,  ii,  37,  41),  ut  fieret 
in  baptizatis  quod  in  capite  ejus  psalmi  dicitur,Bea- 
ti  quorum  remissx  sunt  iniquitateSf  et  quorum  tacta 
itin/ pecca^a :  propterea  cum  dictum  e88et,Grat;o/a  est 
super  me  manus  tua,  tanquam  Domino  transeunte, 
at  jam  removeret  manum,et  viderentur  posteriora 
ejas,  sequitur  vox  dolentis  et  confltentis,  et  ex  lide 


LIBER  SECUNDDS.  866 

resurrectionis  Domini  peccatorum  remissionem  ac- 
cipientis  :  Conversus  swm, inquit^tw  <a?  itu:namea,cu}n 
infigerelur  mihi  .^jnna.Peccatiim  mtuimognovi,  et  in- 
justitiam  meamnonoperui.  Dixi,  Pronuniiaho  adver- 
sum  meinjustiliam  mcamDominoM  tu  remisisti  impie- 
tatem  cordis  mei  [Psal,  xxxi,  1-5).  Neque  enim  tanto 
carnis  nubilo  debemus  involvi,  ut  putemus  faciem 
quidem  Domini  csseinvisibilem,diir8um  verovisibi- 
le  :quandoquidem  in  forma  servi  utrumque  visibili- 
ter  apparuit;  in  forma  autem  Dei  ubsit  ut  taleali- 
quid  coji^itetur  :  absit  ut  Verbum  Dei  ct  supientia 
Dei  ex  una  parte  habeat  faciem,ex  alia  dorsum,sicut 
corpus  humanum,  aut  omnino  ulla  spccie  vel  motio- 
ne  sive  loco  sive  tempore  commutelur. 

32.  Quapropter,  si  in  illis  vocibus  quoi  fiebantin 
Bxodo,et  illis  omnibus  corporalibus  demonstrationi- 
bus  Dominus  Jesus  Ghristus  ostendehatur ;  aut  alias 
Ghristus,  sicut  loci  hujus  consideratio  persuadet  ; 
alias  Spiritus  sanctus,  sicut  ea  qufle  supra  diximus 
admoneiit :  non  hoc  efiicitur,ut  Deus  Pater  nunquam 
tali  aliqua  specie  Patribus  visus  sit.MuIta  enim  talia 
visH  facta  sunt  illis  tcmporibus,  non  evidenter  no- 
minato  et  designato  in  eis  vel  Patrc,  vd  Filio,  vel 
Spiritu  sancto;  scd  tamen  perquasdam  vnlde  proba- 
biles  significationes  nonnullis  indiciis  existentibus, 
nt  nimia  temerarium  sit  di^^ere,  Deum  Patrem  nun- 
quam  Patribus  aut  Prophetis  per  aiiquas  visibiles 
formas  apparuisse.  Hanc  enim  opinionem  illi  pepe- 
rerunt.qui  non  potuerunt  in  unitate  Trinitatis  intel- 
ligerequod  dictum  est^Regi  auiem  soecuiorumimmor* 
tali,  invisibili  soli  Deo  (I  Tim.  i,  17) ;  et,  Quemnemo 
hominum  vidit,  nec  videre potest  (Id.  vi,  16).Quodde 
ipsa  substantia  summa  summeque  divina  et  incom- 
mutabili,  ubi  et  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus 
unuset  solus  Deus  est,per  sanam  fldem  intelligitur. 
Visiones  autem  illsB  per  creaturam  commutabilem 
Deoincommutabili  subditam  facta)  sunt,non  proprie 
sicuti  est,  sed  significative  sicut  pro  rerum  causis  et 
temporibus  oportuit,  ostondcntos  Deum. 

GAPUT  XVIH.  -   33.  Visio  Danielis.  Quanquam 
nescio  quemadmodum  isti  intelligantquod  Danieli 
apparuerit  Antiquus  dierum,a  quo  Filius  hominis, 
quod  propter  nos  essedignatusest,accepi6se  intelli- 
gitur  regnum,ab  illo  scilicct  qui  ei  dicitin  PsalmiSy 
Filius  meus  es  tu,  ego  hodie  genui  te :  postula  a  me,ei 
dabo  tibi  gentes  hmreditaiem  tuam  (Psat.  u,  7,  8) ;  et 
qui  omnia  subjecit  sub  pedibus  ejus  (Psal.  viii,  8). 
Si  ergo  Danieli  et  Pater  dans  regnum,et  Filius  acci- 
pien8,apparuerunt  in  specie  corporali ;  quoinodo  isti 
dicunt,  Patrem  nunquam  visum  esse  Prophetis,  et 
ideo  solum  debere  intelligi   invisibilem  quem  nemo 
hominum  vidit,  nec  videre  potest?  Ita  enim  narravit 
Daniel  :  Aspiciebam,  \u(\mi,  donec  throni  positi  sunt, 
et  Fetustus  dierum  sedebal;  et  indumentum  ejus  quasi 
nix  album,  et  capilius  capitis  ejus  quasi  iana  munda  ; 
thronus  ejus  flamma  ignis,  rotse  ejus  ignis  flagrans,et 
flumen  ignis  trahebat  ^  in  conspectu  ejus.  El  mille  mt^* 


<  Editi.  poBt,  m  caMo/tca,adduDt,  /tie.  Quidam  Mff., 
pace,  Qmo  ioco  Teriui  tubintelligitur,  Sccietia, 


1  Editi,  tramibat.  Mss.  prope  omnefl,  trahebat ;  joxta 
LXX,  eiiken. 


867 


DE  TR1N1T\TB,  S.  AUGUSTINI 


868 


lia  deserviebant  d^  el  dena  milia  denum  muilium  as- 
sislebant  ei.  Et  judicium  colloeavit,  et  tibri  aperti 
sunt,  etc.  Et  paulo  post  :  Aspiciebam,  inquit,  in  vt- 
sione  noclis  :  et  ecce  cum  cceli  nubibus,  quasi  Filius 
hominis  veniens  erut,  el  usque  ad  Veterem  dierum  per- 
venit^  et  oblatus  est  ei,  Et  ipsi  daius  est  principatus  et 
konor  et  regnum ;  et  omnes  populi,  tribus^  et  lingux 
ipsi  servient.  Potestas  ejus,  potestas  setema,  quae  non 
prseteribil  et  regnum  ejus  non  corrumpetur^  [Dan,  vii, 
9-14).  Ecce  Pater  daas,  et  Filius  accipiens  regnum 
sempiternum,  et  sunt  ambo  in  conspectu  prophe- 
tantis  visibili  specic.  Non  ergo  inconvenienter  cre- 
ditur  etiam  Pater  Oeus  eo  modo  soJere  apparere 
mortalibus. 

34.Ni8i  forte  aliquisdicct*,ideo  non  esse  visibilem 
Patrem,  quia  in  conspectu  somniantis  apparuit  ; 
ideo  autem  Filium  visibilem  et  Spritum  sanctum, 
quia  Moyses  illa  omnia  vigilans  vidit.  Quasi  vero 
VerbumetSapientiam  DeivideritMoysescarnaiibus 
oculis,  aut  videri  spiritus  vel  humanus  possit  qui 
camem  istam  viviHcat^vel  ipse  corporeus  qui  ventus 
dicitur ;  quanto  minus  ille  Spiritus  Dei  qui  omnium 
hominumetAngelorum  mentes  inefTabiliezcellentia 
divinfie  substantiae  supergrediturfautquisquamtali 
praecipitetur  crrore,ut  audeat  dicere  Filium  etSpi- 
ritum  sanctum  etiam  vigilantibus  hominibus  esse  vi- 
8ibiIem,Patrem  autem  nonnisi  somniantibus?  Quo- 
modo  ergo  de  Patro  solo  accipiuDt,(7u^/7}  nemo  ho- 
minum  vidit,  nec  viders  potest?  An  cum  dormiunt 
homines,  tunc  non  sunt  homines?  Aut  qui  formare 
eimilitudinem  corporis  potest  ad  se  signiflcandum 
per  visa  somniantium,  non  potest  fororare  ipsam 
corpoream  creaturam  ad  se  significandum  oculis 
vigilantium  ?  cum  ejus  ipsa  substantia  qua  est  ipse 
quod  est,  nuDa  corporis  similitudine  dormienti, 
nulla  corporea  specie  vigilanti  possit  ostendi  :  sed 
noD  Bolum  '  Patris,  verum  etiam  Filii  et  Spiritus 

*  Editi  quod  non  corrumpetur.  Abest,  guod,  a  Mss.  et 
a  verfiioDe  LXX. 

*  Er.  Lugd  Ven.  et  Lov.,  Ni$i  ftyrie  aiiquis  dicai.  M. 

*  Tres  Mas.,  et  non  totum. 


sancti.  Et  certe  qui  vigilantium  visis  moveotur,  ut 
non  Patrem,  sed  tantum  Filium  vel  Spiritum  sano- 
tum  credant  corporalibus  hominum  apparuisae 
conspectibus  ;  ut  omittam  tantam  latitudinem 
sanctarum  paginarum,  et  tam  multiplicem  earum 
inielligentiam,  ande  nemo  sani  capitis  afflrmare 
debet,  nnsquam  personam  Patris  per  aliquam  8pe« 
ciem  corporalem  vigilantium  oculis  demonatratam: 
sed  ut  hoc,  ut  dixi,  omittam  ;  qnid  dicunt  de  Pa- 
tre  Dostro  Abraham,  cui  certe  vigilanti  et  minis- 
tranti,  cum  Scriptura  praemisissetdicens,  Visus  esi 
Dominus  Abrahae,  non  unus  aut  duo,  ned  tres  ap- 
paruerunt  viri,  quorum  nullus  honoratius  effulsia- 
8e,nullus  imperiosius  egisse  (Gen.  xviii,  1)? 

35.  Quapropter,quoniam  in  illa  tripartita  nostra 
distribuUone  primum  quaerere  instituimus  {Supra^ 
cap,  7),utrum  Pater,an  Filiu8,an  Spiritus  sanctus ; 
an  aliquando  Pater,  aliquando  Filius,  aliquando 
Spiritus  sanctus  ;  an  sine  ulla  distinctione  perso- 
narum,  sicut  dicitur,  Deus  unua  et  solus ;  id  est 
Trinitas  ipsa,  per  illas  creature  formas  PatribtiB 
apparuerit  :  interrogatis  quse  potuimus  *,quantam 
sufficere  visum  est,  sanctarum  Scripturarum  locis, 
nihil  aliud,  quantum  existimo,  divinorum  sacra- 
mentorum  modesta  et  cauta  consideratio,  persua- 
det,  nisi  ut  temere  non  dicamus  qusnam  ex  Tri- 
nitate  persona  cuilibet  Patrum  vel  Prophetarum  in 
aliquo  corpore  vel  similitudine  corporis  apparuerit, 
nisi  cum  continentia  lectionis  aiiqua  probabilia 
circumponit  indicia.Ipsa  enim  naturavel  substan- 
tia,  vel  es8entia,vel  quolibet  alio  nomine  appellan- 
dum  estidipsum  quod  Deusost,  quidquid  illudeat, 
corporaiiter  videri  non  potest :  per  suhjectam  vero 
creaturam,  non  sulum  Filium,  vel  Spiritum  san- 
ctum,8ed  etiam  Patrem  corporali  specie  sive  simili* 
tudine  mortaJibus  sensibus  significationem  sui  dare 
potuisse credendum  est. Quas  cum  ita  aint.ne  immo- 
deratiusprogrediatursecundihujusvoluminislongi- 
tudo,  ea  quae  restant,  in  consequentibus  videamns. 

*  M88.  duodecim,  interrogaiisque  prout  potuimus. 


LIBER    TERTIUS. 

In  qno  qaseritur,  an  in  illis  de  quibus  Buperiore  libro  dictam  est,  Dei  apparitionibus,  per  corporeas  species  fac- 
tis,  tanturniuodo  creatura  formata  sit,  io  qna  Deus  t^icut  tunc  oportuiB(>e  judinavit,  humanie  ostenderetur  aspecti- 
bus ;  an  aufteli  qui  jam  autra  eraut  ila  mittebaatur,  ut  ex  persona  Dei  loquereninr,  assiimeutes  corporalem 
spcciem  de  creatura  corporea,  aut  ipsum  corpos  sunm  in  species  quas  vellent  accommodatas  actiouibus  sui' 
▼eHentes  secundum  aitnbutam  iibi  a  Creatore  potentiam  :  ipsa  autem  Dei  essentia  nunquam  per  se  ipsam  vir 
fuerit. 


Prooemium.  —  1.  Cur  de  Trinitate  scribat.  Quid 
a  lectoribus  desideret.  Quid  dictun:  sit  in  superiore 
libro.  Credant,  qui  volunt,  malle  me  legendo  quam 
legendadictando  laborare.Quiautemhocnolunt  cre- 
dere,experiri  autem  et  possunt  et  volunt,  dent  que  ^ 
legpndo  vel  meis  inquisitionibuarespondeanturvel 
interrogationibus  aliorum,  quas  pro  mea  persona 
quam  in  servitioChristi  gero,et  pro  studio  quofidem 
nostram  adversum  erroremcarnalium  etanimalium 

^  Editit  denique,  Emendatur  ex  manotcriptif. 


hominum  muniri^  inardesco^necesse  est  mepati:et 
videant  quam  facile  ab  isto  labore  me  temperem, 
quantoetiam  gaudiostilumpossimhabereferiatuoi.  — - 

Quodsieaquaelegimu8dehisrebu8,8ufnoienteredita 

inlatino  sermoneaut  non  sunt,aut  non  inveniuntnr, 
aut  certediflicile  a  nobis  inveniri  queunt,  grcc«  au- 
lem  linguae  non  sit  nobis  tantus  habitus,  uttalium  re* 
rum  librislegendia  et  intelligendis  ullo  modo  reperia- 
mur  idonei,  quo  genere  litterarum  ex  iis  qu»  nobit 


869 


LIBER  TERTIUS. 


870 


pauca  interpretata8unt,non  dubito  cunctaqusuti- 
lit<;r  qufierere  possumuscontineri ;  fratribus  autem 
non  valeam  resisterejurequoeisservus  factussum 
flagitantibus,  ut  eorum  in  Christolaudabilibusstu* 
diis  iingua  ac  stilo  meo,  quas  bigas  in  me  charitas 
agitat,maximeserviam;egoqueip8emultaqu£nesci- 
ebam,scribendomedidicisseconfitear:debet  hic  la- 
bor  meus  cuiquam  pigro,  aut  multum  docto  videri 
8uperfluus,cum  multis impigris  multisque  indoctis, 
inter  quos  etiam  mihi,non  parvaexparle  sit  neces- 
sarius.  Ex  his  igitur  quae  ab  aiiis  de  hac  re  scripta 
jamlegimus,  plurimum  adminiculati  et  adjuti,  ea 
quaede  Trinitate.uno  Eummo  summequebono  DeOy 
piequsri  et  disseri  posse  arbitror,  ipso  exhortante 
qnsrenda  atque  adjuvante  disserenda  suscepi :  ut 
si  alia  non  sunthujusmodi  8cripta,8itquod  habeant 
et  iegant  qui  voluerint  et  valuerint ;  si  autem  jam 
8unt,tanto  faciiius  aliqua  inveniantur,  quanto  talia 
plura  essepotuerint. 

2.  Sane  cum  in  omnibus  litteris  meis  non  solum 
pium  lectorem,sed  etiam  lit>erum  correctorem  desi- 
derem,multomaximeinhis,ubiipsamagnitudoqus- 
stionis  utinam  tam  multosinventoreshabereposset, 
qoara  multos  contradictores  habet.Verumtamen  si* 
cut  lectorem  meum  nolomihiessededitum^itacor- 
rectorem  nolo  sibi.  Illemenon  amet  ampliusquam 
catholicam  fidem,  istesenonametampliusquamca- 
thoHcam  veritatem.Sicutilli  dico,  Noli  meis  litteris 
quasi  Scripturis  canonicis  inservire  ;  sed  in  illis  et 
qnod  non  credeba8,cum  inveneris,incunctanter  cre- 
de,in  istisautem  quod  certum  non  babebas,nisi  cer- 
tum  intellexeris.noli  (irmiter  retinere:  ita  illi  dico, 
Noli  meas  litteras  ex  tua  opinione  vel  contentione, 
sed  ex  divina  lectione  vcl  inconcussa  ratione  corri- 
gere.  Si  quid  in  eis  veri  comprehenderis  existendo 
non  est  meum, ptintelligendoet  amando  et  tuum  sit 
et  meum  :  si  quid  autem  falsi  conviceris,errando  fue- 
ritmeum,8ed  jam  cavendo  nec  tuum  sitneo  meum. 

3  Hino  itaque  tertius  hio  liper  sumat  exordium, 
quousque  secundus  perveneral.Cumenim  ad  id  ven- 
tum  esset.  ut  vellemus  ostendere  nonideo  minorem 
Patre  Fi1ium,quia  ille  misit,hicmi8su8  6st,nec  ideo 
minorem  utroque  Spiritum  sanctum,quiaet  ab  illo 
et  ab  illo  missus  in  Evangelio  legitur :  suscepimus 
hocquaBrere,cumiIluomis8ussitFilius,ubi  erat,quia 
inhunc  mundum  venit,ett/i  hocmundoerat  (Joan  i, 
10)  ;cuui  iilucetiam  SpiritussauctuSfUbi  etipseerat, 
quoniam  Spiritus  Domini  replevit  orbem  terrarumyCt 
hoc  quod  continet  omnia  sctentiam  habet  vocis  (Sap. 
1,7) :  utrum  propterea  missus  sit  Dominu8,quia  ex 
ocoulto  in  carnenatus  6st,et  de  sinu  Patris  adoculos 
hominumin  formaservi  tanquamegressus  apparuit; 
ideo  etiam  Spiritus  sanctus,  quia  et  ipse  corporall 
specie  quasi  columba  visus  est  (Matth.  iii,  16),  et 
linguis  divisis  velut  ignis  {Act,  ii,  3) :  ut  hoc  eis  fue- 
ritmitti,ada8pectummortaiium  in  aliquaformacor- 
porea  de  spirituali  secreto  procedere  ;  quod  Pater 
qaoniam  Don  fecit,taQtummodo  misisse,  non  etiam 

*  Sola  tm  «ditio  Lov.»  debitum. 


missusessediclussit.DeindequcBsituin  estcuretPa- 
ter  non  aliquando  dictus  sit  missu3,si  per  illas  spe- 
ciescorporalcs  quieoculis  antiquorum  apparuerunt 
ipsedemonstrabatur.  Si  auLeuj  Filius  tuncdemons- 
trabatur,  cur  tanto  post  missus  dicerelur,  cum  ple- 
nitudo  temporis  venit^utex  fcmina  nasceretur  (Ga- 
Zo/.iv,  4) ;  quandoquidem  et  antea  mittebatur,  cum 
in  illis  formis  corporaliter  apparebat.  Aut  si  non 
pecte  missus  diceretur,  nisi  cum  Verbum  caro  fac- 
tum  est  (Joan.i,  15) ;  cur  Spiritus  sanctus  missuB 
legatur,cujus  incarnatio  talis  non  facta  est.  Si  vero 
per  illas  antiquas  demonstrationes,  nec  Pater,  nec 
Fiiius,  sed  Spiritus  sanctus  ostendcbatur  ;  cur 
etiam  ipse  nuncdiceretur  missu8,cum  illis  modiset 
antea  mitteretur.Deinde  subdivisimus,iit  h%cdili« 
gentissimetractarentur^ettriparitiam  fecimus  quaB« 
8tionem,cuju8unaparsinsecundolibroexplicatae8t, 
du8B  sunt  reliquae,de  quibus  deinceps  disserere  ag- 
grediar.Jam  enimquiesitumatque  tractatum  est,iQ 
illis  antiquis  corporalibus  formis  et  visis,  non  tan- 
tummodo  Patrem,nec  tantummodo  Filium,nec  tan- 
tummodo  Spiritum  sanctum  apparui9se,sed  aut  in- 
differenter  Dominum  Deum  quiTrinitas  ipsaintei- 
ligitur,  aut  quamlibet  ex  Trinitate  peraonam,  quam 
lectionistextusindiciisciroumstantibussigniflcaret. 

CAPUT  PRIMUM.  -  4  Quid  deinceps  dicendum. 
Nunc  ergo  primum  quaeramus  quod  sequilur.  Nam 
Becundolocoin  illa  distributione  positum  e8t,utrum 
adhooopustantummodo  creatura  formatasit.in  qua 
Deus.sicut  tunc  oportuissejudicavit^humanis  osten- 
deretur  aspectibuB  :  an  Angeli,qui jam  erant,itamit- 
tebantur,ut  ex  persona  Dei  loqueretur,  assumentea 
corporalem  speciem  de  creatura  corporea  in  usum 
ministerii  sui  ;  aut  ipsum  corpus  8uum,cui  non  sub- 
duntur,sed  subdilum  reguntS  mutantes  atque  ver- 
tentes  in  species  quas  velIent,accommodatas  atque 
aptas  actionibus  suis,  secundum  attributam  sibi  a 
Creatore  potentiam.Qua  qusstionis  parte,quantum 
Dominus  dederit,  pertractata,  postremo  videndum 
erit  id  quodin8titueramusinquirere,utrum  Filiuset 
Bpiritus  sanctuset  antea  mittebantur  ;  et  si  itaest, 
quid  interillam  missionem  et  eam  quam  in  Evan- 
geliolegimus  :  aumissusnon  sit  aliquis  eorum^nisi 
cum  vel  Filius  factus  est  ex  Maria  virgino,  vel  cum 
Spiritus  sanctus  visibili  8pecie,sive  in  columba.sive 
in  igneis  linguis  apparuit  (Supraf  lib,  3,  cap.7,n.l3). 

5.Sed  fateorexcederevireslntentionis  mea5,utrum 
Angeli  manenteBpirituali  sui  corporisqualitate  per 
hano  occultius  operantes,  assumantex  inferioribuB 
elementis  corpulentioribus,  quod  sibi  coaptatum, 
quasi  aliquam  vestem  mutentet  vertant  in  quaslil>et 
8peciescorporales,etiam  ipsas  veras,sicut  aquavera 
in  verum  viiium  conversa  ent  a  Domino  (Joan,u,9) : 
an  ipse  propria  corpora  sua  transforment  iu  quod 
voIuerint,accomodate  *  adid  quod  agunt.Sed  quod- 
Hbet  horum  8it,ad  praesentem  quaestionem  nonper- 
tinet.  Et  quamvis  haec,  quoniam  homo  sum,  nullo 

>  Editi,  gerunt.  Pleriqne  Mbb..  regwU. 
*  Ita  Mbs.  At  Bditi,  aecommoaateu 


871 

eiperimentopOsaimcomprBhciiderCiBicutAngeliqui 
hxc  agunt,et  magis  pa  norunt  quaai  ego  uovi.qua- 
teDusmutelurcorpus  meum  io  alTectu  '  voluntatis 

men.sive  quoi  in  me,  sive  quod  ec  aliis  eipertus 
eum:qui'l  horum  lamcn  ex  divinarum  Scriptura- 
rum  anctoritatibus  credam,  nunc  non  opua  eat  di- 
oere,oe  cogar  probare.  et  fiat  BPrmo  lonjiior  de  re 
qna  non  indiget  prKsens  (]uieBtia. 

6.  IlludnuQc  videndum  est,  utrum  Angeti  tuno 
agehant  et  illas  corporum  Bpeciesapparentesoculis 
hominum,etiilasvocca  insonantes  aiiriliufi,ciimipaa 
aeoaibiJiscreaLura  ad  nutum  servienaConditori^.in 
quod  opuserat  pro  tempore  vertebatur.sicut  iii  Hbro 
Sapientia!  acriplumest :  Creatura  enim  tibi  factoride- 
tervienx.extenditiir  in  tormenlum  adpersuminjuslot,et 
ienior  fit  adbcnefaciendumiii  qttiin  le coiifiduiil.Pro- 
pter  tioe  et  tunr  in  omnia  te  tramfigttrani,  omnium 
nutrir.i  griilix  lux  desen<iebat  ad  volunlntem  korum 
qui  te  liesiderabant  {Sap.  ivi,  fJi,  25).  Pervnnit  enim 
potentia  vnluntatis  Uei  '  percreaturam  Bpiritualem 
usquead  efTeotus  viaibilesatque  Benaibiles  creaturs 
corporalia-UbienimnonoperaturquodvultDeiomni- 
potentia  aapientia,quee  pertendit  a  Qnc  uaque  ad  fl- 
nemfortiter,  et  diBponit  omnia  suaviter(M.  viii,!]  ? 

GAPUT  11.  —  7.  Volnntui  Dei  causa  luperior 
Omnit  corporex  mttlationis.  Exemplo  id  demonstTa-  ■ 
lur.  Sed  alius  eat  ordo  Daturalia  in  conversione 
et  mutabilitaie  corporum,  qui  quamvis  etiam  ipae 
ad  nutum  Dei  serviBt,porsevcrantia  tamen  consuB- 
tudtnis  amisit  admirationem  :  aicuti  suntqusvel 
breviBBimig,  vel  certe  non  loDgin  intervallia  tem- 
porum.ccelo,terra,  marique  mutantur,  sive  nascen- 
tibua,aive  occidentibua  rebua.sive  aliaa  aliteratque 
aliter  apparentibus  :  alia  voroquamviB  esipso  ordi- 
ne  venientia,tamen  propler  longiora  intervalia  tem- 
porum  minus  uaitata.  Quk  licet  multi  atupeant,  ab 
inquiaitoribus  hi^ua  ssculi  comprehensa  sunt,  et 
pragres?u  generationum  quo  siepius  rcpetita,  et a 
pluribus  cognita,  eo  minus  mira  sunt.  Sicutisunt 
ilorectus  luminarium,  et  caro  exiatentes  quEedam 
species  siderum.et  terra  moluB,  et  moostruosi  par- 
tua  animantium.et  quscumque  similiB.quorum  ni- 
btl  llt  niai  voluotate  Dei,aed  plerisque  non  apparet. 
Itaque  licuit  vanitati  philosophoram,  etiam  caueis 
sliis  ea  lribuere,vel  veris.?ed  proxiims,cum  omnino 
videreDonpnsBentsuperioreracffiteriBomnibuB  cau- 
sam,:il  est  voluntatem  Dei ;  vel  falsis,et  ne  abipsa 
quidem  pervesligalione  corporaliura  rerura  atque 
mniionum,  sed  a  sua  suspicione  et  errore  prolaiis. 

8.  Dicam  ei  potero  qiiiddam,  eiempli  gratia,  quo 
hiec  apcrtioraBint.Estcerte  in  corpore  bumano  quc- 
dam  modea  carni9,et  rormce  speciea,  et  ordo  distiD- 
ctiuque  merabrorum,et  lemperaliovaletudiaiBihoc 
oorpua  iDspirataaDimaregit,eademqueralionalie;et 
ideo  quamvis  mutaliiliB,tamen  qus  poaaitilliusiD- 
commutHbilis  aapieDtiie  particepeeBse,ut  eit  panid- 
patio  ejut  in  idiptum,  sicut  in    Paalmo  scriptum  est 

■  Decem  Uts.,  tn  affeclum. 

•  Editi.  Coinliiorii.  At  Mis.  conditi. 

*  Sic  Mss.  masDO  cooaaDiu.  At  ediU,  Msfeniio  mbiH' 
tatitDei. 


DB  TWNITATB,  S.  ADaOSTIHl 


STS 

de  omnibus  sanctiB,  ez  quibas  lanquaDi  lapidibut 
vivis  cdillcatur  illa  Jeruaatem  raater  Doitranierat 
in  ccelia.lta  enimcaoilur:  Jeruialem.qvx  miifieatur 
nt  civilas,cu}ui  participalio  ejui  in  idiptum  {Piat. 
cxii,  3).  Idipsum  quippe  boc  loco  illud  suramum  at 
incommutabile  bonum  iatelligitur,  quod  Deus  est, 
atque  sapientia  voluntasque  ipsius.  Cui  cantatar 
alio  loco :  Mutabit ea,etmula6utttur ;  ta  vero  tdem tpia 
et{Pial.  ci,27,  28). 

CAPUT  III.  — De  eodem  argumento.  ConstituamDS 
ergo  animotalem  Bapientem.cujuBauiraBratioDatii 
jam  sit  particeps  incommutabilis  nternBque  veri* 
tatia.quam  de  oranibus  BuisactionibuBCon8utat,Deo 
aliquid  omnino  raciat,  quod  non  in  ea  cogDoverit 
eaae  raciendum,  ut  ei  subditua  eique  obtemperanB 
recleraciat.  Inte  si  consulta  sumran  ratioue  divina 
juslitiie,  quam  in  secreto  audiret  aure  cordia  bui, 
eaquo  eibi  Jubente,  in  aliquo  oiflcio  misericordise 
corpuB  labore  Tatigaret,  xgritudinemque  coutrahe- 
ret,  conaultisque  nieiiiuis  at>  atio  diceretur  cauaam 
morbi  esse  corporis  siccitatem,  ab  atio  autem  hu- 
moris  immoderationem:  unus  eorumveramcauBam 
diceret,  altpr  erraret,  uterque  tamen  de  proziniis 
causis.id  est,  corporalibus  pronuntiaret.  Atsiilliui 
BiocitatiBCBusa  qusreretur,  etinveoirelur  volunta- 
rius  tabor  ;  jam  ventumeesetad  superiorera  cau- 
sam,  qute  ab  aniraa  proflciaceretur  ad  Brtlciendiim 
corpuB  quod  regit :  eed  nec  ipea  prima  esaet  ;  illa 
enim  procul  dubio  auperiorerat  io  ipaa  incommuta- 
bili  S'ipientia,  cui  hominia  sapientiB  aoima  in  cha- 
ritale  servieDs,  et  inelTebilitBr  jubenti  obcdiena,  vo- 
luntarium  laborem  suseeperat ;  ita  nonnisi  Dei  vo- 
luntas  cauea  prima  iltiuB  ffigritudinii  veracissime 
reperiretur.  Jam  vero  ei  in  labore  orficioso  et  pio 
adhibuisset  ille  eapiens  ministros  collaboraDtea  se- 
cum  in  operebono,nec  tamen  eadem  voluDtateDeo 
aervientesised  ad  carnatium  cupiditatum  '  suarum 
mercedem  pervenire  cupientes,vel  iDCommodacar- 
nalia  deviantes  ;  Bdbihuisset  etiam  jumenta,  ei  boc 
exigeret  illiue  operis  implendi  procuratio,quee  uti- 
que  Jumenta  irrationalia  essent  animantia,nec  ideo 
movcrent  membra  sub  sarcinia.quod  aliquid  de  ilti^ 
bono  operecogitHrent,sed  naturati  appetitu  euavo- 

luptatis  etdevitalionemolestia:  ;poBtremoadbibuiB 

aet  eliam  ipaa  corpora  '  orani  sensu  carenlia,  qu^^ 
ilti  operi  eBsenlnecessaria.fruraentum  scilicet.rtvi — 
Dum,et  Dleum,veslem,DunimDm,codicem,  et  eiqu^K 
huJusmodi;inhi8  certeomnibuainilloopere  veraan —  j 
tibuscorporibus.siveanimatieaiveinanimatia^qun—  > 
cumqua  moverentur,attererentur,repararentur,  ei--^ 
terminarentur,  reformarentur.  aiioatquealio  modc» 
locisettemporibueaiTecta  mutarentur:num  aliaesser  ^ 
ialorum  omaium  visibitum  etu  utabitium  factoruic^ 
causa,  niai  illa  invieibili  et  inoommutabilia  volun— " 
tae  Uei  pQranimam  justam,  eicut  sederaSapientia^^ 
cunctieuiens,  et  maiis  *et  irratiunalibus    animi»^^ 

<  Plurefl  Mm.,  earnalium  voluntatiim,Dao,t>oiiiptalum. 
*  EdiU.  corpOTia.  At  Uth.  eorpoTa. 
■  Editi,  tt  malis  ralUmatibia,  tt  irralionalibiu,    Apntf 
Hh.  voz,  ratioHatibut,  inblnUUlgaDdK  relinqMltar. 


873 


LIBBR  TEIITIDS. 


874 


et  postremo  corporibus,  sive  qus  illls  inspirarontur 
et  animarentur,  sive  omni  sensu  carentibus,  cum 
primitus  uteretur  ipsa  bonaanimaet  sancta,  quam 
sibi  ad  pium  et  religiosum  obsequium  subdidisset? 

CAPUT  PV.  —  9.  Deus  omnibtu  crealuris  utiturut 
vultf  et  visibilia  facit  ad  se  ipsum  demonstrandum. 
Quod  ergo  de  uno  sapiente,  quamvis  adbuc  mortale 
corpus  gestante,  quamvis  ex  parte  vidcnto  posuimus 
exempli  gratia  ;  boc  de  aliqua  domo,  ubi  aiiquorum 
talium  societas  est,  hoc  de  civitate  vel  etiam  de  orbe 
terrarum  licetcogitare,  si  penes  sapientes  sancteque 
ac  perfecte  Deo  subditos  sit  principatus,  et  regimeo 
rerumhumanarum.Sed  hocquianondume8t'(opor- 
tetenim  nos  in  hac  peregrinatione  prius  mortaliter 
exeroeri,  et  per  vires  mansuetudinis  et  patientis  iu 
flagellis  erudiri),  illam  ipsam  supernam  atquecce- 
lestem,  unde  peregrinamur,  patriam  cogitemus.  Illic 
enim  Dei  voluntas,  qui  facitangeIos8uos8piritus,et 
ministros  suos  ignem  flagrantcm  {Psal.  ciii,  4),  in 
spiritibus  eummapace  atqueamicitiacopuIatis,etin 
nnam  voluntatem  quodam  spirituali  charitatis  igne 
conflatiSytanquaminexcelsaetsanctaetsecretasede 
prsesidens,  velut  in  domo  sua  et  in  templo  suo,  inde 
8e,  quibusdamordinatissimiecreatursemotibus,  pri- 
mo8piritiiaIibus,deindecorporaIibu8,percunctadif- 
fundit.etutitur  omnibus  ad  incommutabile  arbitri- 
um  sententise  8U3e,  sive  incorporeis  sive  corporeisre- 
bus,  sive  rationalibus  sive  irrationalibus  spiritibua, 
sive  bonis  per  ejus  gratiam  sive  malis  per  propriam 
volantatem.  Sed  quemadmoiumoorporacrassioraet 
inferiora  per  subtiliora  et  potentiora  quodam  ordine 
reguntur ;  ita  omnia  corpora  per  spiritum  vits,  et 
spiritus  vits  irrationalis  per  spiritum  vitje  rationa- 
lem,et8piritus  vitae  irrationalis  desertor  atque  peo- 
cator  per  spirltum  vita;  rationalem  pium  et  justum, 
ctille  per  ipsum  Deum,ac  sic  univert<a  creatura  per 
Creatorem  suum,  ex  quo  et  per  quem  et in  quo  etiam 
conditaatqueinstitutae8t(6'o/05i.  i,  16):  ac  perhoc 
volantas  Dei  est  prima  et  summa  causa  omnium  cor- 
poralium  specierum  atque  motionum.  Nihll  enimflt 
viaibiliter  et  sensibiliter,  quod  non  de  interiore  invi- 
sibili  atqu ;  intelligibili  aula  summi  Imperatoris,  aut 
Ju]>eatur,  aut  permittatur,  secundum  ineffabilem 
justiti'im  praemiorum  atque  poenarum,  gratiarumet 
retributionum,  in  ista  totius  creaturse  amplissima 
quadam  immensaque  republica. 

10.SiergoapostolusPaulus,quamvisadbiicporta- 
ret  sarcinam  corporis,  quod  corrumpitur  et  a^^gravat 
aniinam  (Sap.  iv,  15),  quamvis  adhuc  ex  parteatque 
in  aenigmate  videret  (I  Cor.  xiii,  12),  optans  dis- 
aolf  i  et  esse  cum  Christo  (Philipp,  i,  23),  et  in  se- 
nietip8oingemiscen8,adoptionem  exspectans  redem- 
ptionem  corporis  sui  (Rom.  viii  23),  potuit  tamen 
Bignificando  prsedicare  Dominum  JesumChristum, 
aliter  per  linguam  suam,  aliter  per  Epi8tolam,aliter 
perSacramentumcorporisetsanguinisejus^necIin- 


•  Editio  Lov. :  Sed  hocquidem  nondum  e«f;ac  postver- 
bam,  erudiri  addita  particula,  ut,  siccoonectitseqaeDtia: 
ui  Hdam  ipiom^  etc.  Castigatar  ex  maauscriptit. 


Pathoi..  XUU 


guaraquippeejus,necmembrana8,necatramentum, 
nec  signincantos  sonos  lingua  editos.necsigna  litte- 
rarum  conscripta  pelliculis,  corpusChristi  et  sangui- 
nem  dicimus ;  sed  illud  tantum  quod  ex  fructibns 
terrae  acceptum  et  prece  mystica  consecratum  rite 
sumimusad  salutem  spiritualem  in  memoriampro 
nobis  DominictB  passionis :  quod  cum  per  manus  ho- 
minum  ad  illam  visibilem  speciem  perducatur,  noa 
sanctiflcatur  ut  sittam  magnum  Sacramentum,  nisi 
operante  invisibiliter  Spiritu  Dei,  cum  hso  omnia 
quffi  per  corporales  motus  in  illo  opere  flunt,  Deut 
operetur,  movens  primitusinvisibiliaministrorum, 
sive  animas  hominum,  sive  occultorum  spirituum 
sibi  subditas  servitutes) ;  quid  mirum  ei  etiam  in 
creatura  coeli  et  terr»,  maria  et  aeris,  facit  Dena  qna 
vult  sensibilia  atque  visibilia,  ad  se  ipsum  in  eiSy 
sicut  oportere  ipse  novit,  signilicandum  etdemon- 
atrandum,  non  ipea  sua  qua  est  apparente  subatan- 
tia,  quae  omnino  incommutabiiis  eat,  omnibusque 
spiritibus,  quos  creavit,  interius  secretiusque  ta» 
blimior? 

CAPUT  V.  — 11.  Miracula  cur  non  consueta  opera. 
Vi  enim  divina  totam  spiritualem  corporalemque 
administrante  creaturam,  omnium  annorum  certit 
diebus  advocanturaque  maris,  etefifunduntur  super 
faciem  terrse.  Sed  cum  boc  orantesancto  Elia  factum 
est,  quia  prscesserat  tam  continua  ettam  longa  te- 
renitas,  ut  deficerent  fame  bomines,  neceahoraqua 
illi  Dei  servus  oravit,  aer  ipse  aliqua  humida  faoie 
mox  futurae  pluvise  signa  prsetulerat,con8ecuti8  tantis 

ettamvelociterimbribusapparuitvisdivina,  quibut 
illud  dabatur  dispensabaturque  miraculum  (III  Regm 
XVIII,  45).  Ita  Deus  operatur  solemnia  fulgura  atqae 
tonitrua:  sed  quia  in  monte  Sinainusitato  modo  fie- 
bant,  vocesque  illae  nonstrepitu  confuso  edebantur, 
sed  eis  quaedam  signa  dari  certissimis  indiciie  ap- 
parebat,  miracula  erant  (Exod.  xix,  16).  Quis  attra- 
hit  humorem  per  radioem  vitia  ad  botrum,  et  vi- 
num  facit,nisi  Deus,qui  et  homine  plantante  et  ri- 
gante  incrementum  dat  (l  Cor.  ni,)  ?  Sed  cum  ad 
nutum  Domini  aqua  in  vinum  inusitata  celeritate 
conversa  est,  etiam  stultis  fatentibus  vis  divina  de- 
clarata  est  (Joan,  n,  9).  Quis  arbusta  fronde  ac  flo- 
re  vestit  solemniter,  nisi  Deus  ?  Verum  cum  floruii 
virga  sacerdotis  Aaron,  collocuta  est  quodam  modo 
cum  dubitante  humanitate  divinitas  (Num,  xvii,  8). 
Bt  lignis  certe  omnibua  et  omnium  animalium  car- 
nibus  gignendis  atque  formandis  ooramunis  estter- 
rena  materies  :  et  quia  ea  facit,  nisi  qui  dixit  ut  hseo 
terra  produceret  (Gen.  1,  24),  et  in  eodem  verbo  sno 
quse  creavit,  regit  atque  agit?  Sed  cum  eamdem 
materiam  ex  virga  Moysi  in  carnem  serpentis 
proxime  ao  velociter  vertit,  miraculum  fuit  (Exod, 
IV,  3),  rei  quidem  mutabilis,  sed  tamen  inusitata 
mutatio.  Quis  autem  animat  qusque  vivii  oaBcen- 
tia,  nisi  qui  et  illum  serpentem  ad  horam,  sicut 
opus  fuerat,  animavit? 

CAPUT  VI.  —  Sola  varietas  facit  miraculum.  Bt 
quis  reddidit  cadaveribus  animaseuas,  cum  resurge- 
rent  mortui  (E%ech,  xxzvii,  1*10),  niti  qui  animat 


875 


DE  TRINITATE,  S.  ADGUSTINI 


878 


carnes  in  ulpris  matrnm,  ut  oriantur  morituri*? 
6ed  cum  nunt  illa  continuato  quasi  quodam  flufio 
labentium  mananliumque  rerum,  et  ox  occulto,  in 
promptum,  atque  ex  prompto  in  occultum  usitato 
itinere  transeuntium,  naturaiia  dicuntur :  cum  ve- 
n)  admonendis  bominibus  inusitata  mutabilitate 
ingeruntur,  magnalia  nominantur. 

CAPUT  VII.  —  12.  Miracula  magna  per  magicas 
artes.  Hoc  yideo  quid  inflrms  cogitationi  possit  occur- 
rere,  curscilicetistamiracula  etiam  magicis  artibus 
fiantznametmagiPbaraonissimiliterserpentesfece- 
runt,  et  alia  similia.  Sed  illudampliusestadmiran- 
dum,  quomodo  magorum  illa  potentia,  q  u«  serpentes 
facerepotuit,ubiadmuscasminuti8simasventumest 
omnino  defecit.  Scyniphes  enim  muscul®  sunt  bre- 
vissimas,  quatertia  plaga  superbus  populus  i£gyp- 
tiorum  csdebatur.  Ibi  certe  deficientes  magi  dixe- 
runt :  Digitus  Dei  est  hoc^  (^xod,  vii,  et  viii,).  Unde 
intelligi  datur,  ne  ipsos  quidem  transgressores  an- 
gelos  etaereas  potestates,  in  imam  istam  caliginem 
tanquam  in  sui  generis  carcerem,  ab  illius  sublimis 
ffithereiB  puritatis  babitatione  detrusas,  per  quas  ma- 
gicas  artes  possunt  quidquid  possunt,  valere  aliquid, 
nisi  data  desuper  potestate.  Datur  autem  vel  ad  fal- 
lendos  fallaces,  sicut  in  iEgyptios,  et  in  ipsos  etiam 
magos  data  est,  ut  in  eorum  spirituum  seductione 
viderentur  admirandi  a  quibus  fiebant,  a  Dei  vcritate 
damnandi ;  vel  ad  admonendos  fideles,  nc  tale  ali- 
quid  facere  pro  magoo  desidercnt,  proptcr  quod 
etiam  nobis  Scripturs  auctoritate  sunt  prodita  ;  vel 
adexercendum,probandam,manifestandamqueJus- 
torumpatientiam.Nequeenimparvavisibiliummira- 
culorum  potentia,  Job  cuncta  quae  habebal  amisit, 
et  fllios  et  ipsam  corporis  sanitatem  (Jo&.  i  et  ii). 

CAPUT  VIII.  —  13.  Sotus  Deus  createtiam  illa  qux 
magicisartihus  transformaniur.Nec  ideo  putand  um  eat 
ististransgressoribusangelisad  nutum  servire  hanc 
visibilium  reruni  materiam,  sed  Deo  potius,  a  quo 
haec  potestas  datur,  quantum  in  sublimi  etspiritua- 
li  sede  incommutabilis  judicat.  Nam  et  damnatis 
iniquis  etiam  in  metallo  servit'  aqua  et  ignis  et 
terra,  ut  faciant,  inde  quod  volunt,  sed  quantum 
sinitur.  Nec  sane  creatores  illi  mali  angeli  dicendi 
8unt,  quia  pcr  illos  magi  resistentes  famulo  Dei 
ranas  et  serpenles  fecerunt :  non  enim  ipsi  eas 
creaverunt.  Omnium  quippe  rerum  quae  corporali- 
ter  visibiliterque  nascuntur,  occulta  qusdam  se- 
mina  in  istis  corporeis  mundi  hujus  clementis  la- 
tent.  Alia  sunt  enim  bsec  jam  conspicua  oculis  nos- 
tris  ex  fructibus  et  animantibus,  alia  vero  illa  oc- 
culta  istorum  seminum  somina,  unde  jubente  Cre- 
atore  produxit  aqua  prima  natalia  et  volatilia,  ter- 
ra  autem  prima  sui  generis^  germina,  et  prima  sui 

>  Hic  e»liti  addunt:  SimiUteretdecommunimnleria^  qum 
in  causis  ynunHaiihus  consistttf  subito  ad  tempus  protfirt 
arietem  et  cotumbam  constUuitf  quibus  unm  vigor  car- 
neus  et  tn  tempore  et  cx  tempore  accessionis  et  recessionis, 
non  disfar,  sea  inusitaius  apparuit.  Abest  ab  omnibus 
prope  Mss. 

*  Editi,  est  htc.  KX  Mm.,  est  hoc  ;  juxta  grsBcum  LXX. 
'  Apud  £r.  Lugd.  Ven.  Lov.,  serviunt. 

*  Qaidam  Mm.  hoc  priore  loco  prstereunt,  sui  genetis^ 


gcncris  animalia  {Gen.  i,  20  25).  Nsque  enim  tunc  in 

hujuscemodi  fetus  ita  producta  sunt^,  ut  in  eis  qua 

producta  sunt  vis  illa  consumptasit :  sed  pleromque 

desuntcongruae  temperamentoram  occasiones,  qui- 

bus  erumpant,  et  species  suas  peragant.  Bcce  enim 

brevissimus  surculus  semen  est ;  nam  convenienter 

mandatus  terrae  arborem  facit.  Hujus  aatem  surculi 

subtilius  semen  aliquod  ejusdem  generis  granum  est, 

ethuc  u8que*nobis  visibile.  Jam  vero  bujusetiamgra- 

ni  semen  quamvis  oculis  videre  nequeamus,  ratione 

tamcn  conjicere  possumus :  quia  nisi  talis  aliqua  vis 

essetinistis  eleraentis,  non  plerumque  nascercntur 

ex  terra  quie  ibi  seminata  non  essent;  nec  anima- 

lia  tam  multa,  nulla  marium  feminarumque  com- 

mixtione  prscedente,  sive  in  terra,  sive  in  aqua, 

quae  tamen  crescunt  et  coeundo  alia  pariunt,  cum 

illa  nullis  coeuntibus  parentibus  orta  sint.  bt  certe 

apes  semina  filiorum  con  coeundo  concipiunt,  sed 

tanquam  sparsa  per  terras  ore  colligunt.  Invisibi- 

liuin  enim  seminum  creator,  ipse  creator  cst  om- 

nium  rerum :  quoniam  quflecumque  nascendo  ad 

oculos  nostros  exeunt,  ex  occultis  seminibus  acci- 

piunt  progrcdiendi  primordia,  et  incrementa  debi- 

tfle  magnitudinis  distinctionesque  formarum  ab  ori- 

ginalibus  tanquam  regulis  sumunt.  Sicut  ergo  nec 

parentes  dicinius  creatures  hominum,  nec  agricolas 

creatores  frugum,  quamvis  eorum  extrinsecus  adhi- 

bitis  motibus  ista  creanda  Dei  virtus  interius  ope- 

retur:  ita  non  solum  malos,  sed  necbonos  Angelos 

fas  est  putare  creatores,  si  pro  subtilitate  sui  sen* 

sus  et  corporis,  semina  rerum  istarum  nobis  occul- 

tiora  noverunt,  et  ea  per  congruas  temperationes  ele- 

mentorum  Iatenterspargunt,atqueitagignendarum 

rcrum  et  accelerandorum  incrementorum  prsbcnt 

occasiones.  Sed  nec  boni  hsc,  nisi  quantum  Deos 

jubet,  necmalih{ecinjustefaciunt,nisiquantumju8- 

te  ipse  permittit.  Nam  iniqui  malitia  voluntatem 

suam  habet  injustam  ;  potestatem  autem  non  nisi 

juste  accipit^,  sive  ad  pcenam  suam,  sive  ad  alio- 

rum,  vel  pcenam  mal(»rum,  vel  laudem  bonorum. 

14.  Itaque  apostolus  Paulus  discernens  interios 

Deum  creantem  atque  formantem,  ab  operibus  crei- 

turoo  quffi  udinoventur  extrinsecus,  et  de  agrical- 

tura  similitudinem  assumens  ait:   Ego  plantavi, 

ApoUo  rigavit ;  sed  Deus  incrementum  dedtt  (I  Cor. 

iii,  6).  Sicut  ergo  in  ipsa  vita  nostram  mentem  jus- 

tiGcando  formare  non  potest  nisi  Deus,  prsedica- 

re  autem  Evangelium  extrinsecus  et  bomines  pos- 

sunt,  non  solum   boni  per  veritatem,   sed  etiafl^ 

raali  pcr  occasionem  {Philipp,  i,  18) :   ita  creal^o- 

nem  rerum  visi!)ilium  Deus  interius  operatur ; 

teriores  autem  operationes  sive  bonorum  sive 

lorum,  vel  Angelorum  vel   hominum,   sive  eti  ^ 

quorumcumqueanimaIium,secundumiroperiani  ^°' 

um  etaseimpertitasdistributionespotestatuinet  ^P' 

petitiones  commoditatum,  ita  rerum  naturae adhi  ^^ 

*  Edili,  tun(*  hujuscemodi  fetus  ita  producli  sunt.  A/ 
Mss.  tunc  in  hujuscemo>ii  fetus  (id  est,  ad  gignendot  l^ 
lu9  8ui  generis)  ita  produvtn  sunt, 

>  In  multi^  Mm.,  et  hoc  usque. 

>  Sic  pleriqne  ac  meliores  Mss.  Editi  verot  isokmiaim 
habent  injustam,  poiestatem  autem  nmmiti/¥ii$  meeigM^ 


877 


LIBER  TERTIUS. 


878 


i 


\n  qua  creat  omnia,  quemadmodum  terrae  agrirullu- 
ram.Quapropteriia  non  possum  dicere  angelos  malos 
m<igicis  arlibus  cvocatos,  creatures  fuisse  ranarum 
atque  serpentium ;  sicut  non  possum  dicere  homines 
malos  creatores  esse  segetis,  quam  per  eorum  ope- 
ram  videro  *  exortam. 

15.  Sicut  nec  Jacob  creator  colorum  in  pecoribus 
fuit,  quia  bibentibus  in  conceptu  matribus  variatas 
virgas  quas  intuerentur  apposuit(Gc;it.xxx,  41).Sed 
nec  ipsae  pecudes  creatrices  fueruntvarietatis  prolis 
8U8B,quia  inhaaseratanimsB  illarumdiscolorphanta- 
siaexcontuitu  variarumvirgarumperoculosimpres- 
8a,  qu»  non  potuitnisi  corpus  quod  sic  affectospi- 
rito  animabatur,  ex  compassione  commixtionis  afH- 
cere»unde  tenerisfetuum  primordiiscoloretenusas- 
pergeretur'.  Ut  enim  sic  ex  semetipsis  afticiantur^ 
velanima  ex  corpore,  vel  corpusexanima,congru89 
rationos^id  faciant,qua3  incommutabiliter  vivuntiu 
ipsasummaDei8apientia,quamnuiIaspatialocorum 
capiunt;  etcum  ipsasitincommutabiIis,nihil  eorum 
qufiBvelcommutabiIitersuntdes<erit,quianihileorum 
nisiperipsam  creatumest.Utenimdepecoribusnon 
virgs,  se  i  pecoranascerentur,  fecit  hoc  incommuta- 
bilisetinvisihilis  raliosapientiae  Dei,perquamcrea- 
ta  sunt  omnia  :  ut  autem  devarieiate  virgarum,pe- 
corum  conceptorum  color  aliquid  duceret,  fecit  hoc 
animagravid»  pecudTs  peroculos  affecta  forinsecus, 
et  interius  secumprosuomodulo  formandi  rcgulam 
trahens,quam  de  intima  potentiasuiCreatoris  acce- 
pit.  Sed  quanta  sit  vis  animeead  afflciendam  atque 
mutaudam  materiam  corporalem  (cum  tamen  crea- 
trix  corporis  dici  non  possit,  quia  omnis  causa  mu- 
tabilis  sensibilisquesubstanti8B,omnisque  moduset 
numerus  et  pondus  ejus  unde  efficitur  ut  et  sit,  et 
natura  ita  vel  ita  sit,  ab  intelligibili  et  incommuta- 
bili  vita,  quae  super  omnia  est,  existit,  et  pervenit 
usque  ad  extrema  atque  terrena),multus8ermoeht, 
neque  nuno  nccessarius  (a).  Verum  propterea  fac- 
tum  Jacob  de  pecoribus  oommemorandum  arbitra- 
tus  sum,  ut  inteHigeretur,  si  homo  qui  virgas  illas 
sic  posuit,  dici  nonpotest  creator  colorum  in  agnis 
et  baedi8;nec  ipsse  matrum  anims,  qusconceptam 
per  oculos  corporis  phantasiam  varietatis,  semini- 
bu8  carne  conceptis,  quantum  natura  passa  est, 
asper^erunt;  multo  minus  dici  posse  renarum  ser- 
peDtiumque   creatores  angelos    malos,  per   quos 
xxiagi  Pharaonis  tunc  illa  fecerunt. 

CAPUT  IX.  —  Causa  originalis  omnium  a  Deo, 
Aliudestenimexintimoacsummocausarumcardine 
f^ondere  atque  administrare  creaturam,  quod  qui  fa- 
oity  solus  creator  est  Deus  :  aliud  autem  pro  distri- 
liutisabilloviribusetfKCuItatibusaliquamoperatio- 
^em  forinsecus  admovere,ut  tunc  vel  tunc,  sic  velsic 
^xeatquodcreatur.Istaquippeoriginaliteracprimor- 
dialiter  in  quadam  textura  elementorum  cunctajam 
oreatasunt;  sedacceptisopportunitatibus  prodeunt. 

«   Apud  Er.  Luffd.  Ven.  Lov.,  video      M. 
B  Uuo  tantam  Mss.,  color  exterius  aspergeretur, 
s  Flerique  Mm»,  eongrueniiJB  rationts. 
(a)  De  lioc  vide  infra  lib.  11,  cap.  2;  et  de  GiviUte 
M.  lib.  i%  cap.  25,  et  Ub.  18,  cap.  S. 


Na'n  sicutmatres  gravidaesuntfetibus,  sicipsemun- 
dusgravidus  eitcausis  nascentium  :quse  in  ilio  non 
creantur,nisi  abilla  summaessentia,  ubi  nec  oritnr, 
nec  moritur  aliquid,necincipites8e,nec  desinit.Ad- 
hibereautem  forinsecus  accedentes*  causas,qu8eta- 
metsinon  suntnaturales.tamensecundum  naturam 
adhibentur,  ut  ea  qu®  secreto  naturs  sinu  abdita 
continentur,erumpant  et  foriscreenturquodam  mo- 
do  explicando  mensuras  et  numeros  et  pondera 
8ua  qu»  in  occulto  acceperunt  ab  ilio,  qui  omnia 
in  mensura  et  numero  et  pondere  dieposuit  {Sap. 
XI,  21);  non  solum  mali  angeli,  sed  etiam  mali  ho- 
mines  possunt,  sicut  exemplo  agricultursB  tupra 
docui. 

17.  Sed  ne  de  animalibus  quasidifersaratiomo- 
veat,quodhabentspiritum  vits  cum  sensu  appetendi 
quflB  secundum  naturam  sunt,  vitaodique  contraria ; 
etiam  hoc  est  viderequam  multi  homines  noverunt, 
ex  quibus  berbis,aut  carnibus,  aut  quarumcumque 
rerum  quibuslibet  succis  aut  humoribus,  vel  ita  po- 
siti8,vel  ita  obrutiSjVel  ita  contritis,vel  ita  commiz- 
tis,  quffi  animalia  nasci  soleant :  quorum  se  quis  tam 
demens  audeatdicerecreatorem?Quid  ergo  mirum, 
si  quemadmodum  potestnossequilibetnequissimuB 
homo,unde  illi  velillivermesmuscxque  nascantur; 
ita  mali  angeli  pro  subtilitate  sui  sensus  in  ocoultio- 
ribuselementorum  seminibusnorunt^underans  sor- 
pentesque  nascantur^ethaec  per  certas  et  notastem- 
perationum  opportunitates  occultis  motibus  adhi- 
bendo  faciunt  creari,  non  creant  ?  Sed  illa  homines 
quaB  solent  ab  hominibus  fieri,  non  mirantur.Quod 
si  quisquam  celeritates  incrementorum  forte  mira- 
tur,  quod  illa  animantiatam  cito  facta  sunt:  atten- 
datquemadmodumet  ista  pro  modulo  facultatis  bu- 
man®  ab  hominibus  procurentur.  Unde  enim  fit  ut 
eadem  corpora  citius  vermescant  aestate  quam  hie- 
me,  citius  in  oalidioribusquam  in  frigidioribus  lo- 
cis  ?  Sed  hffic  ab  hominibus  tanto  difficilius  adhi- 
bentur,  quanto  desunt  sensuum  subtilitates,  etcor- 
porum  mobilitates  in  membris  terrenis  et  pigris. 
Unde  quaiibuscumque  angelis  vicinas  causasab  eie- 
mentis  contrahere,  quanto  facilius  est,  tanto  mira- 
biliores  in  hujusmodi  operibus  eorum  existunt  ce- 
leritates. 

18.  Sed  non  est  creater,  nisi  qui  principaliterista 
format.Necquisquambocpotestynisiillepenesquem 
primitus  sunt  omniumquaBSunt  mensurs^numeri, 
et  pondera:  etipse  est  unus  creator  Deus,  excujus 
ineffabili  potentatu  fitetiam  utquod  possenthiangeli 
8ipermitterentur,ideo  non  possintquianon  permit- 
tuntur.  Neque  enim  occurrit  alia  ratio  cur non  potue* 
rintfacereminutissimasmuscas^quiranasserpentes- 
que  fecerunt,  nisi  quia  msgoraderat  dominatio  pro- 
hibentis  Dei'per  Spiritumsanctum,  quod  etiam  ipsi 
magiconfessi  Bunt,dicenies.DigitusDeiest  hoc[Bxod, 
VII,  i2,et  VIII,  7,  18,19).Quidautem  possintperna- 
turam,  nec  possint  per  prohibitionem,  et  quid  per 
ipsius  naturiB8U8B  conditionemfacerenonsinantur; 

«  Sic  Mss.  At  editi,  accidentes, 

I  Sic  Mm.  At  editi,  prohibendi;  omiBSO,  Dei, 


879 


DE  TRINITATB,  S.  ABGUSTINI 


honiini  exploraro  iJifficilnepl,  imoveroimpngcibilp, 
niai  per  illud  danum  Dci,  quod  Apnstolas  comme- 
morat  dicetis,  Alii  dijuJiratio  spiriluum  (I  Cor.  xii, 
10).  Novioius  enim  homiDem  posse  ambularo,  et  ne- 
quo  hoc  posso  si  iiod  permittutur,  volare  autem  qoq 
posee  etiamsi  peroiitlatur.Sicctilliangeli  quxdam 
poc^unt  facere,  si  permitlantur  ab  angelis  poten- 
tioribus  eximperioDei :  quaidBm  vero  non  possunt, 
nec  si  ab  eis  permittaotur  ;  quia  ille  non  permittit, 
B  quo  illis  esl  talis  natur»  modue,  qui  etiam  per 
luigelos  suos  et  illa  plerumque  nou  permittit,  quie 
conceseit  ut  poseint. 

19.  tJxceptieigiturillis.qusuBilalissimotraDscur- 
■u  tcmporum  inrerum  naturte  ordine  corporaliter 
flunt,  siculi  sunt  ortus  occasusque  siderum,  gene- 
ratioDca  et  mortes  animalium,  seminum  el  germU 
num  innumerabilea  diversitetee,  nobul*  et  nubee, 
nives  etpluvia^.rulguraet  tonitrua.rulmina  etgran- 
dinee,  venti  et  ignes,  rrigua  et  ffistue,  et  omtiia  ta- 
lia :  esceptis  etiain  illie  quao  in  eodcm  ordine  rara 
Bunt,  sicut  dofectus  luminum,  et  epecics  inusitatn 
■iderum,  et  monatra,  et  terric  motue,  et  Bimilia; 
exceptis  ergo  istisomnibus.quorum  quidem  prima 
etaumma  oauBB  non  est  nisi  vuluntas  Dei:  uade  et 
in  l^ealmOiOum  quedambujua  generis  essent  com- 
memorata,  Ignti,  grando,  nix,  glaciet,  tpirilm  lem- 
pettatU;  nequis  es  vel  rortuitu,  vcloausia  tantum- 
modo  corporalibus,  vel  etiam  spirilualibua,  lemen 
prseter  voluntatcm  Dci  cxistentibus  agi  crcderct, 
coQtinuo  suLjecit,  Qux  faciunt  verbum  ejus  {Ptal, 
cXLViii,8): 

CAPUT  X.  —  Quolmodiscrenlura  auumilur ad  li- 
gni/icatidum.  Euchariilia.  Sed  bis,  ut  dicere  cospe- 
ram,  exceptis,  alia  sunt  illa  qus  quLimvie  es  eadem 
msteria  corporali,  ad  aliquid  tamen  divinitua  an- 
nuntiaodum  noslriaeeoBibuBadmoventur,qufe  pro- 
prie  miracula  et  signa  dicuntur,  nec  in  omnibus 
qu»  nobis  a  Domino  Deo  annuntiantur,  ipBius  Dei 
persona  suscipitur.Cumautemeuscipitur,  aliquen- 
do  in  angelo  demonBtratur,  aliqu&ndo  in  ea  epecie 
qun  non  est  quod   angelus,  quamvia  perangelum 
diapoaita  miniatretur:  rursns  cumin  eaepeciesus- 
cipitur  quee  non  est  quod  angelus,  aliquando  jam 
erat  ipaum  corpup,  etailhocdemonstranduminali- 
quammutationemaasumitur;aliquandoadhocexo- 
ritur,  et  re  peracta  rursus  absumitur.  Bicuteliam 
cum  bomines  annuntiant,  aliquando  cxeua  persona 
verba  Dei  loquuntur,  eicuti  cum  prfemittitur,  Dixit 
Dominut;  aut,  Hiec  dicil  Dominus  {Jerem.  xxxi,  1, 3); 
aut  tale  Bliquid:  aliquando  aulem  nibil  tale  proi- 
mittentes,  ipsam  Deipersonam  in  seeuscipiunt,  si- 
culi  esl,  Inlellcctum  tibidabo,  el  conslituam  le  tn  via 
qua  inuredieris  iPtal.  xixi,  8).  Sic  nnn  solom  in  dic- 
tis,  verum  ctiam  in  faclis,  Dei  persuna  si-;nif1canda 
imponiturprophet^,  ut  eam  1,'eratinniini^terlo  pro- 
phelite;  etcut  ejue  personam  gerebatqui  vestimen- 
tum  suum  divisit  in  duodccim  parteH,  et  ex  eif  de- 
cem  eervo  regia  Salomoois  dedit,  regi  futuro  larael 
(III  Heg.  XI,  30,  31):  aliquando  etiam  rea  qus9  non 
erst  qaodprophetA,  et  erat  jtm  in  terrenia  rebus,  in 


hujusmodiEigniGoalioQem  asaumptaest^aieutsom- 
nio  viso  Jacob  evigllana  fecit  de  lapide,  quem  dor* 
miena  habebat  ad  caput(G«n  xxvni,18):aIiqnanilo 
ad  hocflteadetn  epGciea^velaliquintuInm  mansurt, 
sicut  potuit  serpens  ille  eneus  exallatue  in  eremo 
{Num.  XXI,  9),  aicut  possunt  et  littere;  vel  pcract^ 
miniaterio  transitura,  eiculpanie  &d  hoo  raotua  in 
Hccipiendo  Sacramento  consumitur. 

20.  Sed  quia  hschominibus  notasunl,  quia  per 
bomines  fiunt,  bonorem  tanquam  religiosa  possunt 
haberc.stuporern  tanquam  mira  nonpossunt.Itaqoe 
illa  quie  perAngeltpsfiunt.quodinicilicraetignotto- 
ra,  eo  mirabiliora  sunt  nobia :  illis  autem  tonquam 
eux  actionee  aoiie  atque  facilei.  Loquitur  ex  persona 
Dei  angelus  bomini,  dicena,  Ego  tum  Deui  Abrahan, 
et  Deus  Isnar,  et  Dcus  Jacob;  curo  Scriptura  prndi- 
xieBct,  Visut  rst  ei  angelut  Domini  [Exod.  iii,  6,  2); 
loquitur  et  bomoex  persona  Domini,  dicens,  Audi, 
popiilut  Tneus,et  ti'qunriibi;lirael,el  lettificabor  libi; 
Deus  Oeui  luus  ego  sum  (Ptat,  wix,  0, 11).  Assum- 
pta  e.xt  virga  ad  significationem,  et  in  serpenlem  an- 
gclica  raciiltalc  mututa  eat  [Exod.  vn,  10) :  quR  fa- 
cultas  cum  deeithomiQi,  oasumptua  est  tamen  etab 
hoiiiine  lapisad  talemaliquameigniHcationem^On, 
xxviii,18).lnterraclumBngelielfaclurobomiDisplu- 
rimumdiBtat:illudetmirandumet!nteIligendumeet, 
hocsutcmlanluramodointelligendum.Quoilexutro- 
que  Jntelligitur.rortasais  unum  est ;  nt  illa  ex  quibiii 
inteIligitur,diversasuDt:  tanquam  si  nomen  liomini 
et  auro  et  atramento  ecribalur  ;  illud  eet  pretiosiua, 
illud  vilius  ;  qunl  tamen  in  utroqueaignincatur,  id- 
ipsumesl.Etquamvisidcmsignilicaveritexvirf^Ho- 
yaiaerpen8,quodlapisjaci)b;mcliuatamenaliqiiidi»- 
pis  Jacob,  quamserpentesmagorum.Nameicutun- 
ctiolapidis  Christum  in  carne,  in  quauncluseBt  oleo 
exsnllattonis  pnr  participibus  auia  {/*iQj.xLTv,8);iti 
virga  Moysi  conversa  in  serpentem,ipaum  Cbristun]      J 
faclumoi(edientemuaqneadmortemcrucis{PAtit)ip.      j 
11,8).  Undc  ait.^tcuf  exaltavit  Moysei  terpenlem  »      I 
eremo;*icoporiel  exaltari  Filium  hominit,  ul  omnit^ti 
credit  in  ipium,  non  pereat,  scd  habeal  vitam  xtenuim 
[Joan.  III,  14, 15) :  eicut  intoentea  illum  serpenlCDi 
exaltatum  in  eremo  serpentum  morsibua  non  ftn- 
\MTi\,.Vclut  enim  homonosUrconfixusetlentcicumilhi 
ul  eoacuaretur  eorpiis peccati  (/t()m,vi,6).  Per  serpet- 
tem  enim  inlclligitur  mors,  qun;  factaest  a  serprntt 
In  paradiso  (Crti  iii^.modolocutionisperefDcienitoi 
id  quod  efticitiirdemonstrunte.Ergo  virgaicMrpn- 
tem,ChristuEirLmortem:el9erpeo8rufsusinvirgiiD> 
Cbristus  in  re^urrectionem  totuB  cum  corporei""! 
quod  ect  Eccle3ia(CnfOjA.  i,24),quod  in  flne  tempo- 
ri8eril,qu>!m3erpentiBcaudasigntficBt,quaTnMnysn 
tenuil.ut  redirel  in  vir^'am  {Exod.  iv,  4).  Serpent» 
autemmngorumlanquammortuiaeculi.niaicreil"''' 
tesinChristum  tanquamdevorati  in  corpusejuBiO' 
traverint,  reaur^ere  ic  illo  non  potenint  [Id.  vu,l!]' 
Lapis  ergo  Jacob,  ut  dixi,meliuaatiquid  signiftnTit 
quam  serpentes  magorum:atenim  factum  magoruDl 
mullomirabilius.  Venim  hte  itanon  prjjudicankn- 
husintelligendia,taaquamsiliomiDiiinom8oKribf 


881 


LIBBR  TERTiUS. 


882 


tur  auro,  et  Dei  atramento. 

2i.Illas  etiam  nubesetigaes  quoroodofeceriQt  vel 

assumpserintAngeli  ad  significandum  quodannun- 

tiabant,etiam  si  Dominus  vel  Spiritus  sanclusiliis 

corporalibus  formis  ostcndebalur,quis  novit  homi- 

num?sicut  infuntes  non  noverunt  quod  in  allari  po- 

nituretperactapietatiscelebrutioneconsumitur,un- 

de  vel  quomodo  connciatur,undeinusumrcligionia 

assnmatur.Et  si  nunquam  discant  experimento  vel 

8uo  vel  aliorum^et  nunquam  illam  specicm  rerum  vi- 

deant,  nisi  intor  celebrationesSacramentorum  cum 

ofTertur  etdatur,dicaturqueillis  auctoritate  gravissi- 

ma,  cujuscorpus  et  sanguis  sit,  nihil  aliud  credent 

nisiomninoin  illaspecieDominumocuIisapparuisse 

mortalium,ei  de  latere  taii  pcrcusso,Hquorem  illum 

omnino  fluxisse  (Joan.  xix,  34)  Mihi  autem  omnino 

utile  esl  ut  meminerim  virium  mearum,  fratresquc 

meos  admoneam  ut  et  ipsi  mtmincrint  8uarum,ne 

oltra  quam  tutum  esi  humana  progrediatur  iniir- 

mitas.Quemadmodum  enim  hsc  faciantAngeli,  vel 

potius  Deus  quemadmodum  htneo  faciat  per  Angelos 

8D08,et  quantum  Heri  velitetiam  pcr  angelosmalos 

sive  ainendo,  sive  jubendo,sive  cogendo,  ex  occulla 

sede  altissimi  imperii  sui ;  nec  oculorun^  acic  pene- 

trare,  nec  fiducia  rationis  enuclcare,  nec  provectu 

mentis  comprehendere  valeo,uttam  certus  hinclo- 

quar  ad  omnia  qusB  requiri  de  his   rebus  possuni» 

quam  ai  essem  angelus,  uut  propheta,  aui  aposto- 

lu8.  Cogitaliones  enim  mortalium  timidx,  et  incertx 

providerUix  nostrx,  Corpus  enim  quod  corrumpitur^ 

aggravat  animam,et  deprimitterrenatnhabitatio sen- 

sum  multa  cogitantem,  Et  difficile  xstimamus  quse  in 

ierra  sunt,  et  qux  in  perspeclu  sunt,  invenimus  cum 

labore :  qux  in  cuilis  suni  autem,   quis  investiga- 

bitl  Sed    quia   sequiiur   ei  dicii,  Sensum  autem 

tuum  quis  sciet,  nisi  tu  dederis  sapicniiam,  et  mi- 

seris  Spiritum   sanctum   tuum  de  aliissimis  [Sap, 

IX,  14-17)?  qu(B  in  cgbUs  suni  quidem,  non   in- 

veatigamas,  quo  rerum  genere    et    corpora   an- 

gelica8ecuQdumpropriamdignitatem,eieorumquflB- 

dam  corporalis  aciio  contineiur;  secundum  Spiri- 

tom  tamen  Dei  missum  nobis  de  altissimis  ei  im- 

pariitam  ejus  graiiam  meniibusno8iri8,audeo  Qdu* 

cialiter  dicere,nec  Deum  Pairem,nec  Verbum  ejus, 

nec  Spiritum  ejus,  quod  Deus  unus  esi,per  id  quod 

esty  aique  idipsum  est,  ullomodo  esse  muiabilem, 

ac  per  hoc  mulio  minus  esse  visibilem.  Quoniam 

8uni  quadam  quavis  muiabilia,  non  tamen  visibi- 

lia,  sicui  nosire  cogiiaiiones,  ei  memorie,  ei  vo- 

luniaie8,ei  omnis  incorporea  creatura:  visibile  au- 

tem  qoidquam  non  esi,  quod  non  sii  muiabile. 

CAPUT  Xi.  — Essentia  Dei  nunquam  per  se  appor 
ruii.  Angelorum  ministerio  factas  divinw  Patribus 
apparitionesMbjecto  ex  toquendi  mododucta  diluitur. 
Apparitionem  Dei  ipsi  Abraha  perinde  ac  Moysi,  per 
Angelos  faetam  esseJdem  probatur  ex  lege  dtUa  Moysi 
per  Angelos.Quid  dicium  in  hoc  libro,  quid  dicendum 
le^n/^.Quapropter  sobstantia^velsimeiius  diciiur 
easentia  Dei,ubi  pro  modulonostro  exquaniulacum- 
que  particoiaintelliglmus  Pairem  ei  Fiiium  ei  8pi- 


riium  sanctum,  quandoquidem  nullo  modo  mota- 
bilisest.nuilomodopoiesiipsaper  semetipsam  esse 
visibilis. 

22.  Proinde  illa  omnia  quss  Pairibus  visa  sunt, 
cumDeusillissecundumsuam  dispensationem  iem- 
poribus  congruampraB8entarelur,per  creaturam  fa- 
cta  esse  manifestum  est.Et  sinos  latetquomodoea 
ministris  Angelis  fecerit,   per  Angclos  tamen  esse 
facta,  non  ex  nostro  sensu  dicimu8,ne  cuiquam  vi- 
deamur  plus  sapere  ;  sedsapimus  ad  temperantiam 
slcui  Deus  nobispariiiusest  mensuram  fldei  (Rom, 
xii,3),ei  credimus,propter  quodet  loquimur  (II  Cor, 
IV,  i3).Exsiatenim  auctoriiasdivinarum  Scripiura- 
rum,  unde  mens  notra  deviare  non  debet,  nec  reli- 
cio  solidamentodivini  eloquii  persuspicionumsua- 
rum  abrupia  prfficipiiari,  ubi  nec  sensus  corporia 
regit,ncc  perspicua  ratio  veriiaiis  elucei.Aperiissi- 
mequippe  scriptum  est  in  Epistolaad  HebraE^oSjCum 
dispensatio  Novi  Testamenii  adispensaiione  Veieris 
Testamenti  secundum  coQgrueniiam  ssculorum  ao 
temporum  distinguereiur^non  ianium  illa  visibilia, 
sed  ipsum  eiiamsormonemperAngelos  factum.Sic 
enim  dicit:i4d  quem  autem  Angeiorumdixit  aliquando 
Sede  ad  dexteram  meam,  quo  usque  ponam  inimicos 
teos  scabellum  pedum  tuorum  ?  Nonneomnes  suntmi' 
nistri  spiritus,  adminisirationemmissi^propter eosqui 
futuri  sunt  hxreditate  possidere  salutem,  (Hebr.  i,  13, 
44)?  nincostendiiillaomnia  nonsolum  per  Angeloa 
facta,  sed  eiiam  propier  nos  facia,  id  esi,  propter 
populum  Dei,cui  promiiiiiur  hsreditas  vit®  aeierno. 
Sicui  ad  Goriniihios  eiiam  scriptum  esiiOfnnia  haee 
in  figura  contingebantHiis ;  scripta  sunt  autemadcor» 
reptionem  nostram^  in  quos  finis  sxculorum  obvenit 
(I  Cor.  X,  11).  Deinde  quia  tunc  per  Angelos,  nunc 
auiempcrFiliumsermofaciusesi^consequenteraper- 
tequc  demonstrans  :  Propterea,  inquii,  abundantius 
oportei  attendere  nos  ea  qux  audivimus^ne  forte  deflua' 
mus  :  si  enim  qui  per  Angeios  dicius  est,sermo  factus 
esi  firmus,et  omnis  prjsvaficatio  etinobedientia  jusiam 
accepii  mercedis  t  etributionem  ;  quomodonos  effugie" 
mus,  laniam  negiigentes  salutem  f  Eiquasi  qusreres 
quam  8alutem,ut  osienderei  se  de  Novo  Tesiamenio 
jam  dicere,id  esi,sermone  qui  non  per  Angelos.sed 
per  Dominum  faciuse8i:Qtioe  cum  initium  accepisseit 
inquii,iU  enarraretur  per  Dominum,ab  iis  qui  auiie- 
runt,  in  nos  confirmata  est,  contestante  Deo  signis  ei 
porieniis,  ei  variis  viriuiibus,  et  Spiritus  sancti  divi- 
sionibus  secundumsuamvolumtatem  (Hebr.  11,  1-4). 

23.  Sed,  ait  aliquis,  cur  ergo  scriptum  esi,  Dixit 
Dominus  ad  Moysen ;  ei  non  potiu8,Dixit  Angelus  ad 
Moysen  ?  Quia  cum  verba  judicis  prffico  pronuntiat, 
non  scribiiur  in  gesii8,llle  prsco  dixit ;  sed.llieju- 
dex  :  sic  etiam  loquente  propbeta  sanctOjetsi  dica- 
mus,Propheia  dixii,nihil  aliud  quam  Dominumdi- 
xisse  inteIligivolumu8.Et8idicamus,Dominu8  dizit, 
propheiam  non  8ubtrabimu8,sed  quia  pereumdixerit 
admonemua.  £i  illa  quidem  Scripiura  sspe  aperit 
angelum  esse  Domioum  S  quo  loquente  identidem 

1  Pleriqae  Mss.,  Dominu 


t^-  /. 


883 


DE  TRINITATE,  S.  ACGUSTINI 


884 


dicitur,  Dominus  dixit,8icut  jam  demonstravimus. 
8ed  propter  eos,qui  cum  Scripturaillicangelum  no- 
minat,ip8um  per  se  ipsum  Filium  Dei  voluut  intel- 
ligi,  quia  propter  annuntiationem  paternae  ac  sus 
voluntatis  a  propheta  dictusestangelus  :  propterea 
voiuitexhacepistolamanifestius  testimonium  dare, 
ubi  non  dictum  est,  per  Angelum;  sed  per  AngeloSy 

24.Nam  et  Stephanus  in  Actibus  Apostolorum  eo 
more  narrat  hsc.quo  etiam  in  Libris  veteribus  con- 
scripta  sunt  :  Virifratres  etpatres,  audite,  inquit ; 
Deus  gloriss  apparuit  Ahrahse  patrinoslro.cum  esset  in 
Mesopotamia  *  {Act,  vii,2).  Ne  quis  autem  arbitrare- 
tur  tunc  Deum  gloriffi,  per  id  quod  in  se  ipso  est, 
Rujusquam  oculis  apparuisse  mortalium,in  conse- 
quentibusdicit,quod  Moysi  angelusapparuerit.Fuytl 
inqmitMoysei  in  verbo  isto.et/actus  est  inquilinus  in 
terra  Madian^  ubi  genuit  filioi  duos.  Et  completis  Ulic 
quadraginta  annis,apparuititli  in  deserto  montis  Sina 
angelus  Domini  in  flamma  ignis  in  ruboMoyses  autem 
videns^mirabatur  visum.Quicumaccederet  considerare 
fada  est  vox  Domini  dicens  :  Ego  sum  Deus  patrum 
tuorum,  Deus  Abrahamy  et  Deus  Isaac,  et  Deus  Jacob. 
Tremefactus  autem  Moyses,  non  audebat  considerare. 
Dixitque  illi  Dominus,Solve  catceamentum  pedum  luo- 
rum  (Exod.  u,  15-iii,  7),  etc.  Hic  certe  et  angelum 
et  Dominum  dicit,  eumdemque  Deum  Abrabam,  et 
Deum  Isaac,  et  Deum  Jacob,  sicut  in  Genesi  acrip- 
tum  est. 

25.  An  forte  quisquam  dicturus  est  quod  Moysi 
per  angelum  apparuit  Doroinus.Abrahsvero  perse 
ipsum  ?  At  hoc  a  Stcphano  non  qu£ramus:ipsum  1i- 
brum  unde  Stephanus  ista  narravit,  interrogemus. 
Numquid  enim  quia  scriptum  est,  E^  dixit  Dominus 
Deus  ad  Abraham  (Gen.  xii,  1) ;  et  paulo  post,  Et  vi^ 
tus  est  Dominus  Deus  Abrahse  (/(/.xvn,l)  :  propterea 
ista  Don  per  Angelos  facta  sunt  ?Gum  alio  loco  simi- 
liter  dicat,Ki5u«  est  autem  ei  Deus  ad  ilicemMembre, 
sedenti  ad  ostium  tabemaculi  sut  meridie ;  et  tamen 
consequenter  adjungat,  Respiciens  autem  oculis  suis 
vidit,  et  ecce  tres  viristabant  super  eum^ :  de  quibus 
jam  diximus  (Id.  xviii.  1,  2),  Quomodo  enim  pote- 
runtisti,  qui  vel  a  verbis  ad intellectum  nolunt  as- 
surgere,  vel  facile  se  ab  intellectu  in  verba  prsB- 
oipitant,  quoroodo  potcruut  explicare  visum  esse 
Deuminviristribu8,nisieo8,8ioutetiamconsequentia 
docent,  angelos  fuisse  fateantur  ?  An  quia  non  dictum 
eet,  Angelus  ei  locutus  cst,  vel,apparuit ;  propterea 
dicereaudebunt,  Moysi  quidem  illam  visionem.ao 
vocem  per  angelnm  factam,  quia  ita  scriptum  esi; 
AbrahaB  autem,quia  commemoratio  angeli  non  cst 
faota.persubstantiam  suam  Deum  apparuisse  atque 
sonuisse  ?  Quid  quod  nec  apud  Abraham  de  angelo 
tacitum  est?  Namitalegitur.cumimmolandus  niius 
eju8  pr8!ciperetur':E^  factum  estpost  hscverbaten' 
tavit  Deui  AbraKam,et  dixit  ad  eum  :  Abraham^Abra" 

<  Am.  et  qnidam  M«8.,  in  Mesopottmia  Syrim, 
>  Er.  Lov.  noc  loco  babcnt,  proptet  eum,  sed  con^tan- 
iar  Mss.  ulsapra,  libro  2  contra  Maximinum,  cap.  26, 
n.  S|  tuper  etim.  Grsce  apud  LXX,  ^and  autoit. 
*  Mis.  plerique,  peteretur. 


ham.  Et  ille  dixit :  Ecce  ego,Et  dixit  ei  :Acape  filium 
tuum  dilectum,  quem  diligisjsaac,  et  vade  in  terram 
excelsam,  et  ofjer  eum  ibi  in  holocaustum  super  unum 
montium  quem  tibi  dixero.  Gerte  hic  Deu8,noD  ange- 
lus.commemoratus  est,PauIopo8t  vero  ita  se  babet 
Scriptura  :  Bxtendens  autem  Abraham  manum  suam, 
sumpsitgladium.occidere  ^  fiiium  suum.  Et  vocavit  eum 
angelus  Domini  de  ccelo,  et  dixit  ei :  Abraham,  Abra- 
ham.  Et  dixil :  Ecce  ego.  Et  dixit  :  Ne  injicias  manum 
tuam  super  puerum.nequefaeiasei  quidquamQm^  ad 
hoc  respondetur?  Andicturi  sunt  Deum jussisse  at 
occideretur  Isaao,  et  angelum  prohibuisse  ;  porro 
ipsum  patrem adversum  Dei  prsceptum,qui juiserat 
ut  occideret,obtempera8se  angelo  ut  parceret?  Ri- 
denduset  abjiciendus  hic  sensus  est.Sed  neque  huic 
tam  crasso  '  et  abjectoulium  locum  Scriptura  esae 
permittit,continuo  subjungens  :  ffunc  enim  cognovi 
quia  times  Deum  tu,  et  non  pepercisU  filio  tuo  ditecto 
propter  me.  Quid  est  propter  me;  nisi  propter  eum 
quioccidijusserat?  IdemigiturDeus AbrahsB  qui  an- 
gelus,an  potiusperangelumDeus^Accipesequentia: 
certe  jam  hic  angelus  manifestissime  expressus  est; 
attende  tamen  quid  contexatur  ^A^pta^iu  Abraliam 
ocutis  suis  vidit.et  ecee  aries  unus  tenebatur  in  arbore 
sabech  comibus  :  et  abiit  Abraham,  et  accepit  arietem 
et  obtulit  eum  holocaustum  pro  Isanc  fitio  sua.  Et  co^ 
gnominavit  Abraham  nomen  loci  illius  Dominus  vidil 
ut  dicant  hodie  quod  in  monte  Dominus  visus  est:wcui 
paulo  ante  quod  dixitDeus  perangelum,iViin^  entm 
cognovi  quia  times  Deum ;  non  quia  tunc  Oeus  eogoo- 
visse  intelligendus  est,  sed  egisse  ut  per  Deum  ipse 
Abrabam  cognosceret  q  uao  tas  haberet  vi  res  cordi  s  ad 
obediendum  Deo  usque  ad  immolationem  unici  filii : 
illo  modo  locutionisquosigniflcatur  pcr  eflicientem 
id  quod  efHcitur,  sicut  dicitur  frigus  pigrum.quod 
pigros  facit;  utideocognovissediceretur^quiaipaum 
Abraham  cognoscere  fecerat,qucm  poterat  latere  fl- 
dei  su£e  iirmitas,  nisi  tali  experimento  probaretor. 
Ita  et  hic  cognominavit  Abraham  noroen  loci  illios 
Dominus  vidit :  id  e8t,quod  videri  se  fecit.Nam  con- 
tinuo  srcutus  ait.C/r  dicant  hodie  quod  in  monle Domi' 
nus  visus  est.  Ecce  idem  aogelue  Domious  dicitor: 
quare,nisiquiaperangelum  Dominus?  Jam  veroin 
eo  quod  8equitur,propheticeoninino  loquitur  aoge- 
lu8,et  prorsusaperitquod  perangelum  Deusioqua- 
tur.  Et  t;o(;at;ti,inquit,  angelus  Domini  Abraham  £fe- 
rum  de  ccelo,  dicens  :  Per  me  juravi,  dicil  Domimss^ 
pro  eo  quod  fecisti  hoc  verbum  et  non  pepercisti  fLlio 
tuo  dilcctopropter  me  (W.xii),ptc  ll»c  cerle  verbii     o^ 
dicat  iile  per  quem  loquitur  Dominus,Hj?i;  dvitM^' 
minus,  etiam  Prophets  solent  habere.An  Fiiius  J3ei 
de  Patre  ait,  Dicit  Dominus,ei  ipse  est  ilie  Aog» ^"^ 
Patris  ?  Quid  ergo  ?  de  illis  tribus  viris  nonne  re^  /"' 
ciuot  quomodo  urgeantur^qui  visi  BuntAbrabae,c  ^^ 
predictum  es9ti,Vistuest  ei  Dominusf  An  qoiavin 
dicti  8UDt,ooQ  eraot  Aogeli  ?  Daoielem  iegant  di' 
ceotem,  Ecce  vir  Gabriel  (Dan.  ix,  21). 

•  Editi.  volent  occidere.  Abe«t,vo/^,a  Mat«,ol  a  MCO 
LXX. 

*  lo  Msa.i  tam  grosso. 


885 


LIBER  QUARTUS. 


m 


26.  Sed  quid  ultra  difTerimus  oro  eorum  evidentis- 
8imo  atque  gravissimo  aliodocumento  oppilarc,  ubi 
non  angelussingulariter^uec  viripluraliter,sed  om- 
niuo  Angeli  dicuntur,  per  quos  sermo  non  quilibet 
factus,  sed  lexipsa  data  manifestissimeostenditur, 
quam  certe  nuUus  fidelium  dubitat  Deum  dedisse 
Moysiad  subjugandum  populum  Israel,  sed  tamen 
per  Angelos  datam?  Ita  Stephanus  loquitur  :  Dura 
eervice,  inqmt,  et  non  circumcisi  corde  el  auribus,  vos 
semper  Sirpitui  sancto  resiitistis,  sicut  ei  patres  vestri. 
Quem  Prophetarum  non  persecuti  sunt  patres  vestri? 
Et  occiderunt  eos  qui  prdeniuntiabant  de  adventu  Justi, 
cujus  nunc  vos  proditores  et  inierfectores  fuistiSy  qui 
accepislis  legem  in  edictis  Angelorum,  nec  custodistis 
(.Vc/.vii,5l-53).Quid  hoc  evidentius?  quid  tanta  au- 
ctoritate  robustius?  In  edictis  quidem  Angelorum  lex 
illi  populo  dataest :  sed  Domini  Jcsu  Christi  peream 
disponebatur  et  pr<Bnunliatabur  adventus  ;  et  ipsae 
tanquam  verbum  Dci  miro  et  ineCfabili  modo  erat  in 
Angelis,  in  quorum  edictis  lex  ipsa  dabatur.  Unde 
dicit  in  Evangelio,  Si  crederitis  Moysi^  crederetiset 
mihi;  de  me  enim  ille  scripsit  [Joan,  v,  46).  Per  Ange- 
los  ergo  tunc  Dominus  loquebatur,  per  Angelos  Fi- 
liusDei,  mediatorDeiet  bominumfuturusexscmine 
Abrabae  suum  disponebat  ad^entum,  utinvenireta 
quibus  reciperelur,  confltentes  se  reos,  quos  lex  non 
implcta  fecerat  transgressores.  Unde  et  Apostolus 
ad  Galatas  dicit,  Quid  ergo  lex?  Transgressionis  gra- 
iiaposita  est^f  donec  veniret  et  semen  cui  promissum 
esiydispositum^  per  Angelos  in  manu  Mediatoris  (Galat. 
111, 19) :  boc  est  dispositum  per  Angelos  in  manu 
8ua.  Non  enim  natus  est  per  conditionem,  sed  per 
potestatem.  Quod  autem  non  aliqucm  ex  Angelisdicit 
mediatorem,  sed  ipsum  Dominum  JesumChristum, 
10  quantum  homo  (leri  dignatus  est,babe8  alioioco : 
Vnus,  inquit,  Deus  et  unus  mediator  Deiet  hominum^ 
homo  Christus  Jesus  (I  Tim.  ii,  5).  Hinc  illud  Pascha 
iD  interfectione  agni  (Exod.xu) :  hinc  illa  omnia  qu® 

*  Pliifes  M88.,  propotita  est.  GrsBce  e8t,  proseietihe. 
'  Edili,  disposita.  At  plerique  Mss.,  dispositum^rete' 
rendo  ad  seaiea. 


de  Cbristoventuro  in  carne  atque  passuro,  sed  et 
resurrecturo  in  lege  (igurantur,  quaB  data  estin  edi- 
ctis  Angelorum,  in  quibus  Angelis  erat  utique  etPa- 
ter,  etFilius,  et  Spiritus  sanctus;  etaliquandoPater 
aliquando  Filius,  aliquando,  Spiritus  sanctus,  ali- 
quando  sine  ulladistinctione  personae  Deus  pcr  illos 
flgurabatur,etsi  visibilibuset  sensibilibus  formis  ap- 
parens,  per  creaturam  tamen  suam,  non  per  sub- 
stantiam.cui  videndac  corda  mundantur  per  hec 
omnia  qusB  oculis  videntur  et  auribus  audiuntur. 

27.  Sed  jam  satis,  quantum  existimo,  pro  captu 
nostro  dispulatum  et  demonstratum  est, quod  in  hoo 
libro  susc^peramusostendere:  constititqueet  proba- 
bilitate  rationis  quantum  homo  vel  potius  quantum 
ego  potui,  et  flrmitate  auctoritatis  quantum  deScrin 
pturissanctisdivinaeloquiapatuerunt,quodantiqui8 
patribus  noslris  ante  incarnationem  Salvatoris,cum 
Deus  apparere  dicebatur^vocesills  ac  spocies  corpo- 
r&Ies  per  Angelos  facta;  sunt;  sive  ipsis  loquentibus 
vel  agentibus  aliquid  ex  personaDei.sicutetiamPro- 
pbetas  solere  ostendimus^siveassumentibus  excrea- 
tura  quod  ipsi  non  essent,  ubi  Deus  flgurate  demon- 
8trareturbominibus;quodgenus8ignificationumneo 
Propbetas  omisisse,  multis  exempiis  docet  Scriptura. 
Superestigiturjam  utvideamus,  cum  ct  nato  per 
virginem  Domino,  et  corporali  speciesicutcolumba 
descendente  Spiritu  sancto  (Mailh.  iii,  16),  visisque 
igncis  linguis  sonilu  facto  de  cgbIo  die  Pentecostes 
po8t  ascensionem  Domini  (Act,  ii,i-4),  non  ipsum 
Dei  Verbum  per  substantiam  suam  quaPatri  aequale 
atqoe  cosBternum  est  nec  Spiritus  Patris  et  Filii  per 
8uam  substantiamquaetipse  utrisqueasqualis^  at- 
quecoaeternus  est  sed  utique  creatura^quas  illis  mo- 
dis  formari  et  existerepotuit  corporeis  atque  mor- 
talibus  scnsibus  apparuerit,quid  interillas  demon- 
etrationes  ctbasproprietatesFiliiDeietSpiritussan- 
cti,quamvis  per  creaturam  visibiiem  factas^intersit : 
quod  ab  aiio  volumine  commodius  ordiemur. 

^  Ven.,  uiriusque  cequalii,  Lov.,  utris^ue  osqualis,  cdcd 
hac  aduotationemargmali :  «  Alias,  uiriqxie  trquaiis.n  M. 
>  Ita  Mss.  Editi  vero,  sed  utique  per  creaturam. 


LIBER   QUARTUS. 

Ezplicat  ad  quid  mitsus  %M  Filius  Dei :  Christo  videlicet  pro  peccatoribuR  moriente  persDadendam  nobls  fufsee  im- 
priaiis  et  qaaQlumnos  dilexerit  Deus,  et  «laales  dilexerit.  Opporluoe  etiAmut  ad  contempiandum  Deum  et  cohaBren- 
dum  Deo  muodaremar,  verbuui  in  carne  veuisse.  IpBius  niorte  una  et  simplici  dupiicem  oostram  solutam  esse ;  ubi 
«dids^rit  quemadmodum  simplum  S<tlvatoris  nostri  duplo  noFtro  coocinat  ad  salutem,  el  de  perfectione  numeri  fc- 
jiarii,  io  quem  Diimerum  ipsa  ftimpli  ad  dupluro  ratio  deducitur,  fusius  agit.  Docet  co<lii:i  omncs  ex  muhisiu  nuam 
per  unnm  mediatorem  vita;  Ghristum,perquemsolum  verafilauimfie  purgatio.  Cslerum  Filium  Dei,  quanquammis- 
«ione  faclas  sitmioor  propter  formam  eervi  quam  su6Ci!pit,Dontamenideo  minorem  Patre  secundum  formam  Dei 
^uia  ab  ipso  missas  est :  eamdemque  de  Spiritus  saucti  missioue  rationem  esse  demonstrat. 


Prooemium. — 1.  Scientia  Dei  a  Deo  petenda.  Scien- 

tlam  terrestrium  cu^lcstiumque  rcrum  magni  aBsti- 

xnare8oletgenushumanum:inquoprofectomHliore8 

«unt  qui  huic  scientiaB  praBponunt  nosse  semetipsos ; 

laudabiliorque  est  animus  cui  nota  est  velinflrmitae 

«ua,  quam  qui  ea  non  respecta,via8  siderum  scruta- 

tur  etiam  cogniturue,  aut  qui  jam  cognilas  tenet, 

ignorans  ipse  qua  ingrediatur  ad  salutem  ac  flrmi- 

tatem  eaam.  Qui  vero jam  evigilavit  in  Deum,  Spi- 


ritus  sancti  calore  excitatua,  atque  in  ejue  amore 
ooram  se  viluit,ad  cumque  intrarevolens  nec  valene, 
eoque  aibilucenteattenditin  se.invenitque  8e,8uam- 
quesBgritudinem  illius  munditiaB  contemperari,noa 
posse  cognovit ;  flere  dulce  habet,  eumque  depre- 
cari,  ut  etiam  atque  etiam  misereatur,  doneo  exuat 
totam  miseriani,et  precari  cum  fiduciajam  acce- 
pto  gratuito  pignore  salutis,  per  ejus  unicum  Sal* 
vatorem  hominie  et  illuminatorem :  banc  ita  agen 


DE  TRINITATB,  8.  AUGtlSTINI 


tem'  (>tdoleDtein  ecientie  non  inDat,  quJBcharitas 
ediflcat  (I  Coi'.  vm,  i) ;  prasposuilenim  BCientiBm 
aclentia.prepoauit  scire  iDririniUtem  suam,  magia 
quam  scire  mundi  mcEnia,  faDdameDta  terrarum, 
et  fBBitf^aciKloriim  :  et  hano  apponendoscientiam, 
«ppDBuit  dotorem  {Ecrle.  i,  18) ;  doJorem  peregrina- 
tiouie  eus  es  deaiderio  patriEe  euK,  et  conditoris 
^UB  beati  Dei  sui.  In  hoc  genere  bominum,  in  fa- 
milia  Cbristitui,  Oomiae  Deusraeus,  siinter  pau- 
pereB  tuos  gemo,  da  mihi  de  pane  tuo  respoadere 
buroinibua  qui  non  eBuriunt  et  siliunt  Juatitiam 
(MaHh.  V,  6),  sed  Batiati  sunt  e1  abundant.  Sutiavit 
ftulemitloapbantasmaeorum.nonveritastua.quam 
repelleodoreBiliunt,  ot  in  suam  vaaitatem  cadunt. 
Bgo  certe  Eentto  quam  multa  figmenta  pariat  cor 
bnmBnum  :  et  quid  est  cormeum,  Disi  corbuma- 
Dum  t  Sed  boc  oi^  Deum  cordia  mei,  ut  nihil  ex  eis 
flgmentifl  pro  solido  vero  eructuem  in  baB  litteras, 
eed  inde  veoiat  in  aas  quidquid  per  me  venire  potue- 
rjt,uDde  mihi,  qaamvis  projecto  a  facieoculoruia 
suorum  {Ptal.  xii,  23},  et  de  Jonginqim  redire  co- 
nanti',  per  viamquam  stravit  humaaitale'diviaitaa 
UDigenitiaui,auraveritatiseJusa8pergitur,Uuamin 
tuitumlicetmutabil>8hauria,inquaDtumiDeanibil 
mutabile  video,  neo  loctaet  temporibus,  Bicutcor- 
pora;  aucsoiiB  temporibuB  et  quasi  locis,  sicut  spiri- 
tunm  DOBtrcrum  cogitttioneB;nec  soliBtemporibus, 
et  nullavel  imagine  iocorum,  sicut  quffidamaostra- 
rum  menlium  ratiocinatioaee.  Omnino  enim  Dei 
«sBentia,  quaest,  nibil  mutabile  babet.nec  in  £eter- 
nitate,  dbc  in  veritate,  nec  in  voluntate:  quiaceterna 
ibiestveritsB,  sterna  charttae;  et  vera  ibi  est  cba- 
rites,  vera  teteraitaa ;  et  chara  ibi  eat  ffiternitas, 
chara  veritaB. 

CAPUT  PRIWUM,  -  2.  Per  agnilionem  infirmiaiit 
noilrx  perfii:imur,  Yerbum  iticamalum  tenebras  nos- 
trat  peliil.  Sed  quoniam  exsulavimuB  ab  incommu- 
tabili  gaudio,  noc  tamen  inde  preciBi  atque  ebrupti 
BumuB,utnoneliaminiBtismulabiIibusettemporali- 
bue  sternilatem,  veHtatem,  beatitudiaem  quarere- 
mus(ncc  mori  enim,  nec  falli,  nec  perlurbsri  volu- 
nuB);  missa  sunt  nobis  divinitua  viBa  congrua  pe- 
regrinationi  nostrie,  quibus  admoneremur  non  hio 
eaee  quod  quvrimus,  aed  illuc  ab  iBta*  eese  redeua- 
dum.undenisipenderemuB,  hicsaDODqusreremus. 
Ac  primum  nobis  persuadendum  fuit,  quaatum  aoa 
diligerct  DeuB,De  desperalioae  non  auderemus  erigi 
Ineum.  Qualcs  autem  dilexerit,  oatendi  oportebat, 
ne  tanqunm  de  meritie  noBtrie  superbienteii,  magis 
Kb  eo  resilireraus  et  tn  Dostra  rortitudine  magiB 
dencercmus  :  ac  per  hoc  egit  Dobiscum,  utper  cijus 
fortiludiuem  potJus  proficeremue,  atque  i£a  in  inlir- 
mitate  humllitatispernceretur  virtus  cbaritHtis.  Uoo 
Bignillcat  in  Psalmo,  ubi  ait  :  Pluviam  volunta- 
riam  tegregaTU,  Deut  hxreditalilux ;  et  infirmata 
etl,  tu  vero  per}eciili  eam  [Ptal.  ucvii,  lOJ.  Pluviam 


quippe  voluntariam  noDnisi  gratiam  vult  intelli^, 
noQ  meriiia  redditara,  sed  gratia  datam,  unds  et 
gratia  nomiaatiir  :  dedit  enim  eam,  non  qaia  digni 
eramu9,  aed  quie  volult.  Hoc  cognocentes,  noa  &• 
dente»  in  aobis  erimuB;  et  boc  est  infirmari.  Ipae 
vero  perficlt  nos,  qui  etiam  Paulo  apostolo  dixit : 
Sttfficit  tibi  gralia  mea;  nam  virtut  in  inprmitate 
perjicitur  (II  Cor.  xii,  9).  Persuadendum  ergo  erat 
homini  quBntiim  nos  dilexeric  Iteus,  et  qu&len  di- 
lexerit  :quaDtum,iiedeaperaremua;  quales,  ne  bu- 
perbireiaus.Hunclocum  AposloluB  perneceBsanum 
sic  explicat  :  Commendat  autem,  inquit,  sttam  cha- 
rilatem  Deui  in  nobis,tiuoniam  aimadhw  peccatoret 
eisemus,  Chrittui  pro  nobit  mortuus  esl;  muito  magii 
jttstificiili  nunc  in  languine  ipsiui,  lalvi  erimut  ab 
ira  per  ipsum.  Si  enim  cum  inimict  essemmt,  recon- 
ciliati  lumus  Deoper  mortem  Filiiejui;  muUo  magit 
reconciliati  satvi  erimus  w  utia  ipsius  [Rom.  v,  8-10). 
Item  alio  loco  :  Quid  ergo,  iaquit,  dicemut  ad  hxe  t 
Si  Deus  pro  nohis,  quis  contra  nos  f  Qui  proprio  FUio 
mm  pepercil,  scd  pto  nobis  omnibut  Iradidit  iHuitt 
quomodo  non  el  cum  ilto  nobit  omnia  donavit  [Id.  vit, 
31-32)?  Quod  autem  factum  nobie  aanuntiatur,  haa 
fuLurum  ostendebalurel  anliqnis  justiB,ut  pereana— 
dem  Hdem  etiam  ipsi  bumiliati  inlirmarentur,  ^t 
iDfirmBti  perlicerenlur. 

3.  QuiaigituruDumVerbum  Daiest.perquodfacia 
suat  omaia,  quod  est  incommntabilis  veritas,  ibi 
principal>ter' atque  tncomuiutabiliter  sunt  omaia 
Eimul ;  iiou  Folum  qus  duoc  sunt  jn  hiic  universi 
creatura,  verumetiam  <[un  fuerunt  et  qua;  futun 
Bunt.  Ibi  autem  aec  fuerunt,  nec  futura  sunt,  aed 
taatummodo  sunt;6t  omnia  vita  budI,    et  oDiDia 
unum  sunt,  et  magis  unum  eet  et  una  vila  eet.Sic 
eaim  omaia  per  ipsum  facta  sunt,  ut  quidquid  fac- 
tum  est  io  bis,  in  illo  vita  ait,  et  factanon  sit:qB)i 
i'n  principio  noa  factum  eat  Verbum,  sed  era(  \'er- 
bwn  apud  Deum,  et  Deui  erat  Yerbum,  et  omniafer 
ipsum  facla  sunl,  nec  per  ipsum  omDia  facta  easenl, 
DJsi  ipaum  esselante  omaia,  factuipque  Don  ttstl 
In  iis  autem  qure  peripeum  fBcta  aunt,  etiam  co^ 
pus  quod  vita  noa  est,  per  ipsum  aoa  neret,  ui^i  in 
illo,  antequam  fleret,  vita  eBset.  Quod  entm  faebim 
ett,  jam  in  illovita  eral,  et  non  qualiecumqueviu: 
aam  et  anima  vita  eet  corporis,  eed  et  bso  racti 
eat,  quia  mutabilis  est ;  et  per  quid  facta  esl,  oin 
per  Dei  Verbum  incommulabile  7  Omnia  enim  l"' 
ipsum  facta  sunt,  et  tine  ipso  factum  esl  tiihil.  Qul^ 
ergo    faclum  tit,  iam    in   xtlo    vila   erat ,  el    r»<* 
quftliBCumque  vita,   sed  vita  erat  lux  homin**^'; 
lui  utiquc  ralicnalium  mentium,  per  quas  bo""' 
nefl,  a  pecoribus  dilTeruut,  el  ideo  snnt  bomiOf' 
NoD  ei^  lux  corporea,  quie  lux  ast  osrDiilm,    ^"' 
de  cceIo  fulgeat,  sive  terrenis  ignibua  aoceads.^'''' 
nec  humanarum  tantum  carnium,  scd  etiam    t^' 
luinarum  et  usque  ad  minutissimos  quoque  vei~^'' 
onlos,  Omnia  enim  hno  vident  istam  lucem :  at  ^"* 


m 


LiBER  QUARTUS. 


880 


yiU  lux  hominum  erat;  neo  longe  poBita  ab  unoquo- 
que  nostrum  :  in  illaenim  vivimus,  etmovemur,  et 
sumus  (Act.  xvii,  27,  28), 

CAPUT  II.  —  4.  Quamodo  per  Verbum  incamaium 
reddimur  habites  percipiendxverilati,  —  Sed  lux  in  te- 
nebris  lucety  et  tenebrae  t^am  non  comprehenderunt.  Te- 
nebrae  autem  sunt  stults  mentes  hominujn,  prava 
cupiditate  atque  infidelitate  raecatse.  Has  ut  curaret 
atqne  sanaret  Verbum,  per  quod  facta  sunt  omnia, 
earo  factum  est,  et  habitavit  in  nobis  {Joan.  t,  1-14). 
Illuminatio  quippe  nostra  participatio  Verbi  est,  il- 
lius  scilicet  vitae  que  lux  est  hominum.  Huic  autem 
participationi  prorsus  inhabiles,  et  m  inus  idonei  era. 
mus,  propter  iromunditiam  peccatorum.  Mundandi 
ergo  eramus.  Porro  iniquorum  et  superborum  una 
mundatio  est  sanguis  justi,  et  bumilitas  Dei:  ut  ad 
contemplandum  Deum  quod  naturanon  sumus,  per 
eummundaremurfactumquodnaturasumusetquod 
peccato  non  sumus.  Deus  enim  natura  non  sumus: 
homines  natura  sumus,  justi  peccato  non  eumus. 
Deus  itaque  faotushomojustus,  intercessit  Deo  pro 
bomine  peccatore.  Non  enim  congruit  peccator  ju- 
8to,sedcongruithominihomo.  Adjungensergonobis 
similitudinem  humanitati8SU8e,ab8tulit  diseimilitu- 
dinem  *  iniquitalis  nostr» :  et  factus  particeps  mor- 
talitatis  nostre,  fecit  nos  participes  divinitatis  sue. 
Merito  quippe  mors  peccatoris  veniens  exdamnatio- 
nis  necessitato,  soluta  est  per  mortem  justi  venien- 
tem  ex  misericordi»  voluntate,  dum  simplum  ejus 
congruitdnplo  nostro.  Hsc  enim  congruentia,  sive 
convenientia,  vel  concinentia,  vel  consonantia,  vel 
81  quid  commodius  dicitur,  qnod  unum  est  ad  duo, 
in  oroni  compaginatione,vel,  si  melius  dicitur,  co- 
aptatione  creaturae,  valet  plurimum.  Hancenim  co- 
aptationem,  sicut  mihi  nunc  occurrit,  dicere  volui, 
quam  Graeci  dep{ji.ov(av  vocant.  Neque  nunc  locus  est, 
ut  ostendam  quantum  valcat  consonantia  simpli  ad 
duplum,  qux  maxima  in  nobis  reperilur',  et  sic  no- 
biainsita  naturaliter,  (a  quo  utique,  nisi  ab  eo  qui 
nos  creavit?jutnec  imperiti  possinteam  nonsentire, 
sive  ipsi  cantantes,  sive  alios  audientes :  per  hanc 
quippe  voces  acutiores  gravioresque  concordant,  ita 
ut  quisquis  ab  ea  dissonuorit^  non  scienliam,  cujus 
expertes  sunt  plurimi,  sed  ipsum  sensum  auditus 
Qostri  vehementer  offendat.  Sed  hoc  ut  demonstre- 
tur,  longo  sermone  opus  est :  ipsis  autem  auribus 
exhiberi  potest  ab  eo  qui  novit  in  regulari  mono- 
chordo. 

CAPUT  III.  —  5.  Una  mors  et  resurrectio  corporis 
Christi,  duplici  nostrx  morti  ac  resurrectioni  corporis 
d  animx  concinit  ad  salutem,  Duplm  morti  nostrse 
quomodosimpta  morsChristiimpensa.  Verum  quod  in- 
stat  in  prssentia  ^  quantum  donat  Deus,  edissereu- 
dumestquemadmodum  simplum  Domini  et  Salvato- 
ris  nostri  Jesu  Christi  duplo  nostro  oongruat,  et  quo- 

>  8ie  MsB.  At  editi,  similitudinem, 

<  Hic  aliquot  Ms8.  omiituDt,  in  mobis.  Poit,  rtperitur, 
edili  ferebaot,  ut  sit  nobis.  Corrupte. 

*  Am.  et  plares  Mm.:  ^erum  quod  instai  imptmsfntia' 
rum. 


dam  modo  concinat  ad  salutem.  Nos  certe,  quod  ne- 
mo  christianns  ambigit,  et  anima  et  corpore  mortui 
8umu8  :  anima,  propter  peccatum;  corpore,  propter 
pcenam  peccati,  acper  hoc  et  corpore  propter  pecca- 
tum.  Utrique  autem  rei  noptraR,  id  est,  et  animae  et 
corpori,  medicina  et  resurrectione  *  opus  erat,  ut  in 
meliusrenovareturquod  eratin  deterius  commuta- 
tum.  Morsautemanimceimpietasest;  etmorscorpo- 
ns,  oorruptibilitas,  per  quam  (It  et  animae  a  corpo- 
re  abscessus.  Sicut  enim  anima  Deo  deserente,  sio 
corpus  anima  deserente  moritur :  unde  illa  Ht  infli- 
piens;  hoc,  exanime.  Resuscitatur  enim  anima'  per 
pcenitentiam,  et  in  corpore  adhuc  mortali  renovatio 
vitaeinchoaturaflde,quacrediturineum  qui  justifi- 
cat  impium  {Bom.  iv,  5),  bonisque  moribus  auge- 
tur  et  roboraturdedie  in  diem,cum magis  magisque 
renovatur  interior  homo  (II  Cor,  iv,  16).  Gorpus  ve- 
ro  tanquam  homo  exterior,  quanto  est  haec  vita  diu- 
tnmior,tanto  magis  magisque  corrumpitur,vel  aeta- 
te,  vel  morbo,  vel  variis  afflictionibus,  donec  veniat 
ad  ultimam '  quae  ab  omnibus  mors  vocatur.  Ejua 
autem  resurrectio  difTertur  in  finem ;  cum  et  ipsa  ju- 
Btificatio  nustra  perficietur  ineffabiliter.  Tunc  enim 
similes  ei  erimus,  quoniam  videbimus  eum  sicuti  est 
(I  Joan,  III,  2).  Nunc  vero  quamdiu  corpus  quod 
corrumpitur  aggravat  animam  {Sap.  ix,  15),  et  vita 
humana  8uper  terram  tota  tentatio  est  {Job.  vii,  1), 
non  Justiflcabitur  in  conspootu  ejus  omnis  vivenB 
{Psal.  GXL1I,  2),  incomparationejustitiae  quaaequa- 
bimur  Angelis,  et  glori»  quae  revelabitur  in  nobis. 
De  morte  autem  animae  a  mortecorporisdistinguenda 
quid  plura  documenta commemorem ;  cum  Dominua 
in  una  sententia  evangelica  utramque  mortem  ouivis 
facile  discemendam  posuerit,  ubi  ait :  Sine  mortuos 
tepetire  mortuos  suos  {Matth,  viii,  22)?  Sepeliendum 
quippe  corpusmortuum  erat:  sepultores  autem  ejus 
perinndelitatisimpietatem*  inanimamortuos  intel- 
ligi  voluit,  quales  excitantur  oum  dioitur,  Surge^  qui 
dormis,  et  exsurge  a  mortuis^  etilluminabit  te  Christus 
{Ephes,  v,  14).  Detestatur  autem  quamdam  mortem 
Apostolus,  dicens  de  vidua:  Quse  autem  in  deliciis 
agitf  vivens  mortua  est  (I  Tzm.  v,  6).  Anima  igitur 
jam  pia,  qu»  fuit  impia,  propter  justitiam  fidei  dici- 
tur  ex  morte  revixisse  atque  vivere.  Corpus  autem 
non  tantum  moriturum  propter  anima  abscesaum 
qui  futurus  est,  sed  propter  tantam  inflrmitatem  * 
carnis  et  sanguinis,  quodam  in  loco  in  Scripturia 
etiam  mortuum  dicitur,  loquente  Apostolo :  Corpxu 
quidem,  inquit  morfuum  estpropterpeccafumj  spiritus 
autem  vita  estpropter  justitiam,  Haec  vita  ex  flde  facta 
est ;  quoniam  justus  ex  flde  vivit  {Bom,  i,  17).  Sed 
quid  sequitur?  Si  autem  Spiriius  ejus  qui  suscitavit 


1  PlnrM  MsB.,  medidna  ex  resurreetione, 

s  Plares  Mss.:  Resuseit*tur  ergo  anima. 

s  £r.  Lugd.  Ven.  Lov.  adduDt,  afftictionem  ;  In  B.  deeit 
haec  vox  ;  sed  nolatur  in  margine :  «  8ubaudi«  affUeliO" 
nem.  •  M. 

*  Am.  et  omne8  fere  Mss.,  per  infideUtatem  impietaHs.. 

*  Editi,  provter  infirntilatem  tantum.  Al  &lft8.,  proiiiUt 
infirmitatem  tantam. 


89i 


DE  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI 


89S 


Jesum  a  mortuis^  hahiiat  in  vobis;  qui  suscitavit 
Chrisium  Jesum  a  mortuis^  vivificabit  et  mortalia  cor- 
pora  vestra  per  inhabitantem  Spiritum  ejus  in  vobis 
{Rom.  VIII,  10,  11). 

6.  Huic  ergo  duplas  morti  nostraB  Salvator  noster 
impendit  simplam  suam :  et  ad  faciendam  utramque 
resuscitationem  nostram,  in  sacramento  et  exemplo 
prasposuit  et  proposuit  unam  suam.  Nequo  enim  fuit 
peccatorautirapius,utei  tanquam  spiritumortuoin 
interiore  homine  renovari  opus  esset,  et  tanquam 
resipiscendo  ad  vitam  justitiae  revocari :  sed  indutus 
carne  mortali,  et  sola  moriens,  sola  resurgens,  ea 
sola  nobis  ad  utrumque  concinuit,  cum  in  ea  fieret  in- 
teriorishomini8saoramentum,exteriorisexemplum. 
Interioris  enim  hominis  nostri  sacramento  data  est 
illavox,pertinen&  admortem  animae  nostrae  signifl- 
candam,non  solum  in  Psalmo,  verumetiamincruco: 
Deus  7ncus,  Deus  meus^  utquidmedereliquisti{Psal,  xxi, 
1,  et  MatUi,  xxvii,  46)?  Cui  voci  congruit  Apostolus  di- 
oens :  Scientes  quia  vetus  homo  noster  simul  crudfixus 
est^  ut  evacuetur  corpus  peccati,  utullra  non  serviamus 
peccato.  Crucifixio  quippe  interioris  hominispceniten" 
tiae  dolores  intelliguntur^  et  continentiae  quidam  sa- 
lubriscruciatus,  per  quam  mortem  mors  impietatis 
perimitur,  in  qua  nos  reliquit  Deus^  Et  ideo  per  ta- 
lem  crucem  evacuatur  corpus  peccati,  utjam  non 
exhibeamus  membra  nostra  arma  iniquitatis  peccato 
{Rom.  VI,  6,  13).  Quia  et  interior  homo  si  utique 
renovatur  de  die  in  diem  (II  Cor,  iv,  16),  profecto 
vetus  est  antequam  reiiovetur.  Intus  namque  agitur 
quod  idem  apostolus  dicit:  Exuitevos  veterem  homi- 
nm,  et  induite  novum.  Quod  ita  consequenter  expo- 
nit :  Quapropter  deponentes  mendacium,  loquimini 
veritatem  {Ephes.  iv,  22-25).  Ubi  autem  deponitur 
mendacium,  nisi  intus,  ut  inhabitet  in  monte  sancto 
Dei  qui  loquitur  veritatem  in  corde  suo  {Psal,  xiv, 
1,  3)?  Resurrectio  vero  corporis  Domini  ad  sacra- 
mentum  interioris  resurrectionis  nostraB  pertinere 
ostenditur,  ubi  postquam  resurrexit,  ait  mulieri : 
Noli  me  tangere ;  nondum  enim  ascendi  ad  Patrem 
meum  {Joan.  xx,  17).  Cui  mysterio  congruit  Aposto- 
lus  dicens :  Si  autem  consurrexistii  cum  Christo^  quse 
sursum  sunt  quasrite,  ubi  Chnstus  est  ad  dexieram  Dei 
sedens;  qux  sursum  sunt,  sapite  {Coloss.  in,  1,  2). 
Hooestenim  Christum  non  tangere,  nisi  cum  ascen- 
deril  ad  Patrcm,  non  de  Christo  sapere  carnaliter. 
Jam  vero  ad  exemplum  mortis  cxterioris  hominis 
nostri  Dominics  carnis  mors  pertinet,quia  per  talem 
passionem  maxime  hortatus  est  servos  suos,  ut  non 
timeant  eos  quicorpus  occidunt,animam  autem  non 
possunt  occidere  {Matth,  x,  28).  Propter  quod  dicit 
Apostolus :  Ut  suppleam  qux  desunl  pressurarum 
Christi  in  came  mea  {Coloss.  i,  24).  Et  ad  exempium 
resurrectionis  exterioris  hominis  nostri  pertinere 
invenitur  resurrectiocorporisDomini^quiadiscipulis 
ait :  Patpate,  et  videte,  quia  spiritus  camem  et  ossa 

1  Ediii,  tn  quanosnon  dereHguit  Deut.  Atmelioris  notaB 
Mm.,  tn  qiMnos  reliquit  (give,  retinquit)  Dtus:  id  est  in 
niorte  et  crucifixione  iuterioris  bomiois  nostri,  doloribus 
Tidelicet  pGenitentise  ac  conunentiae  ciaciatu. 


non  habet,  sicut  me  videtis  habere  {Luc.  xxiv,  ^i9).  fit 
unus  exdiscipulisetiam  cicatricesejuscontrectaas, 
exclamavitdicens,  Dominusmeus^  et  Deusmeus  {Joan. 
XX,  28)!  Et  cum  illius  carnis  tota  integritas  appare- 
ret,  demonstratum  est  in  ea  quod  suos  exhortans 
dixerat :  Capillus  capitis  vestri  non  peribit  {Luc.  xxi, 
18).  Uode  enim  primo,  Noli  me  tangere,  nondum  enim 
ascendi  ad  Patrem  meum;et  unde  antequam  ascen- 
dat  ad  Patrem  a  discipulis  tangitur,  niai  quia  illic 
insinuabatur  interioris  hominis  sacramcntum,  hic 
praebebatur  exteriorisexemplum?  An  forte  quisquam 
ita  est  absurdus  atque  aversus  a  vero,  ut  audeat 
dicere  a  viris  eum  lactum  antequam  ascenderet ;  a 
mutieribus  autem,  cum  ascendisset?  Propter  hoc 
exemplum  futurae  nostrae  resurrectionis  in  corpore, 
quod  praecessit  in  Domino,  dicit  Apostolus :  Initium 
Christus,  deinde  gui  sunt  Christi  (I  Cor.  xv,  23).  Oe 
corporis  enim  resurrectione  illo  loco  agebatur,  pro- 
pter  quam  etiam  dicit :  Transfiguravit*  corpus  humi- 
litatis  noslrx  confonne  corpori  glorix  suae(Philipp,  iii, 
21).Unaergo  mors  nostriSalvatoris  duabus  mortibus 
nostris  saluti  fuit.  Et  una  ejus  resurrectio  duas  nobis 
resurrectiones  praestitit, cum  corpus ejus  in  utraque 
re,  id  est,  et  in  morte  et  in  resurrectione,  et  sacra- 
mento  interioris  hominis  nostri,  et  exemplo  exte- 
rioris,  medicinaii  quadam  convenientia  miniatra- 
tum  est. 

CAPUT  rv.  —  7.  Ratio  simpli  ad  duplum  ex  per- 
fectione  senaiii  numeri,  Senarii  perfectio  in  Scripturim- 
commendata.  Annus  senario  numero  potlet.  Haec  au— 
tem  ratio  simpli  ad  duplum  oriturquidematernari(^ 
numero;  unum  quippe  ad  duo,  tria  sunt:  sed  ho9 
totumquod  dixi,  ad  senarium  pervenit;  unum  eninm. 
et  duo  et  tria  sex  Gunt.  Qui  numerus  proptcrea  per^ — 
fectus  dicitur  quia  partibus  suis  compietur :  habe^ 
enim  illas  Ires,  sextam,  tertiam,  dimidiam;  nec  null». 
pars  aiia,  quae  dici  possit  quota  sit,  invenitur  in  eo— 
Sexta  ergo  ejus  unum  est;  tertia,  duo;  dimidia,  tria^ 
Unumautem  et  duo  et  tria  consummant  eumdem  se — 
narium.  Cujus  perfectionem  nobis  sancta  Scripturvk 
commendat,  in  eo  maxime  quod  Oeus  sez  diebuS 
perfecit  opera  sua,  et  sexto  die  factua  est  hooio  a 
imaginem  Dei  {Gen.  i,  27).  £t  sexta  aetate  generic 
humani,  Filius  Dei  veuit  et  factus  est  filius  hominis^ 
utnos  reformaret  ad  imaginem  Dei.  Ea  quippe  nun 
aetas  agitur,  sivemilleui  anni  singulis  distribuantu 
aetatibus,  sive  in  divinis  LitteriBmemorabiles  atqu 
insignes  quasi  articulos  temporum  vestigemus,  n 
prima  aetas  inveniatur  ab  Adam  usque  ad  Noe,  ind 
secunda  usque  ad  Abraham:  etdeincep8,sicutMat 
thaeus  evangelista  distinxit,  ab  Abraham  usque  a 
David,  a  David  usque  ad  transmigrationem  in  Baby^  — 
loniam,  atque  inde  usque  ald  virginia  parlum  {Mattfm^  « 
I,  17).  Quae  tres  aetatee  conjunctae  illis  dusd)U8,  quia  ^ 
que  faciunt.  Proinde  sextam  inchoavit  nativitas  Do  - 
mini,  quae  nunc  agitur  usque  ad  occultum  temporitf 
finem.Hunc  senarium  numerum  quamdam  temporis 
gerere  figuram,  etiamin  illa  ratione  tripartits  dis- 

t  Aiiquot  Mm.:  Trantfiguralfii. 


8i)a 


LIBER  QUARTUS. 


894 


tributionis  agnoscimus,  qua  unum  tempus  compu- 
tamus  ante  Legem ;  alterum,  sub  Lege ;  tertium,  sub 
gratia.  In  quo  tempore  sacramentum  renovationis 
accepiious:  utin  fme  temporis  etiam  resurrectione 
carni  omni  ox  parte  renovati,  ab  universa,  non  so- 
lum  animae,  verum  etiam  corporis  inGrmitatesane- 
mur.  Unde  iutelligitur  illa  mulier  in  typo  EcclesiflQ  a 
Dominosanata  et  erecta,  quam  curvaverat  inflrmitas 
alligante  satana.  De  talibus  enim  occultis  hostibus 
plangit  ilia  vox  Psalmi :  Curvaverunl  anitnam  meam 
{Psal.  Lvi,7).  Hscautemmuiier  decem  et  octoannos 
babebat  ininHrmitate,  quod  estterseni.  Mensesau- 
tein  annorum  decem  et  octo  inveniuntur  in  numero 
solidi  quadrati  senarii,  quod  esl  sexies  seni,  ethoc 
sexies.  Juxta  quippe  est  in  eodem  Evangelii  loco, 
arbor  quoque  illa  ficulneu,  cujus  miscram  sterilita- 
tem  etiam  tertius  annus  arguebat.  Sed  itapro  illa 
intercessum  est,  ut  dimitteretur  illo  anno,  ut  si 
fructum  ferret,  bene  ;  sin  aliter,  excideretur  {Luc. 
ziii,  6-17).  Nam  et  tres  anni  ad  eamdem  triparti- 
tam  distributionem  pertinent,  et  menses  trium 
annorum  quadratum  senarium  faciunt,  quod  est 
sexies  seni. 

8.  Annus  etiam  unus,  si  duodecim  menses  integri 
oonsiderentur,  quos  triceni  dies  complent  (talem 
quippe  mensem  veteres  observaverunt,  quem  circui- 
tus  lunaris  ostendit),  senario  numero  pollet.  Quod 
enim  valent  sex  in  primo  ordine  numerorum,  qui 
coDStat  ex  unis  ut  perveniatur  ad  decem ;  hoc  vaient 
sexaginta  in  secundo  ordino,  qui  coustat  ex  denisut 
pervcoiatur  ad  centum.  Sexagenarius  ergo  numerus 
dierum,  sexta  pars  anni  est.  Proindeporsenarium 
primi  versus,  multiplicatur'  tanquam  senariusse- 
cundi  versus  et  flunt  sexies  seiageni,  trecenti  et 
sexaginta  dies,  qui  sunt  iutegri  duodecim  menses. 
Sed  quoniam  siout  mensem  circuitus  lunae  ostendit 
hominibus,sicannuscircuitu8olisanimadversuse8t; 
restant  autem  quinque  dies  etquadrans  diei,  ut  sol 
impleatcursum  suum  annumqueconcludat:  quatuor 
enim  quadrantes  faciunt  unum  diem,  quem  necesse 
in  intercalari  excurso  quadriennio,  quod  bissextum 
vocant,  ne  temporumordoturbetur:  etiamipsosdies 
quinque  et  quadrantem  si  consideremus,  senarius 
numerus  in  eis  plurimum  valet.  Primum,  quiasicut 
iieri  solet  uta  partetotum  computetur,  nonsuntjam 
dies  quinque,  sed  potius  sex,  ut  quadrans  ille  acci- 
piatur  pro  die.  Deinde,  quiain  ipsis  quinque  diebus 
sexta  pars  mensis  est :  ipse  autem  quadraos  sex  ho- 
ras  habet.  Totus  enim  dies,  id  est,  cum  sua  nocte, 
viginti  quatuorhorflBSunt^quarumparsquarta^  quse 
est  quadrans  diei,  sex  hore  inveniuntur:  ita  in  anni 
cursu  senarius  numerus  plurimum  valet. 

CAPUT  V.  —  9.  Senurius  item  in  aedificatione  cor- 
poris  Christi  ac  tempii  Jerosolymitani  commendatus, 
Nec  immerito  in  aediGcatione  corporis  Dominici,  in 
oujus  Ogura  templum  a  Judflsis  destructum  triduose 
resusoitaturum  esse  dicebat,  numerus  ipse  senarias 

1  Editi,  multiplicaniur.  llfelias  yi%%,.multipHcaiur:  nu- 
meras  videlieet  Benariat. 


pro  anno  positus  intelligitur.  Dixerunt  enim :  Quor 
draginta  et  sex  annis  tgdificatuni  ed  templum,  Et  qua- 
dragies  sexies  seni,  Gunt  ducenti  septuaginta  sex. 
Qui  numerus  dierum  complet  novem  mensesetsex 
dies,  qui tanquam decem menses parientibus Feminis 
imputantur:  non  quia  omnes  ad  sextum  diem  post 
nonum  mensem  perveniunt,  sed  quia  ipsa  perfeotio 
corporis  Domini  totdiebusadpartumperductacom- 
peritur,  sicutamajoribustraditum  suspiciensEccIe- 
sis  custodit  auctoritas.  Oclavo  enim  calendas  aprilis 
conceptus  creditus,  quo  et  passus  :  ita  monumento 
Dovo  quo  sepultus  est,  ubi  nullus  erat  mortuorum 
positus  (Joan.wXy  41,  42),  nec  ante,  nec  postea,  con- 
gruituteru3virginisquoconceptU8est,ubinuIIus8e- 
minatusestmortalium.  Natusautemtraditur  octavo 
calendas  januarias.  Ab  illo  ergo  die  usque  ad  istum 
computati^  ducenti  septuaginta  et  sex  reperiuntar 
dies,  qui  senarium  numerum  quadragies  sexies  ha-* 
bent.QuonumeroannorumtempIumsediGcatumeBt, 
quiaeonumerosenariorumcorpusDominiperfectum 
est^quod  mortis  passione  destructum ,  trid  uo  resusci- 
tavit.  Dicebat  enim  hoo  de  templo  corporis  sui  (Id,  ii| 
19-21),  sicut  evidentissimo  et  robustissimo  Evan- 
gelii  testimonio  declaratur,  qao  ait :  Sicut  fuit  JO' 
nas  in  ventre  celi  tribus  diebuSt  et  tribus  noctibus  ; 
sic  erit  Filius  hominis  in  corde  terrae  tribus  diebus^ 
et  tribus  noctibus(Matth,  xii,  40). 

CAPUT  VI.  —  10.  Triduum  resurrectionis^  in  quo 
etiam  apparet  ratio  simpli  ad  duptum.  Ipsum  autem 
triduum  non  totumetplenumfuisse^Scripturatestis 
est :  sed  primus  dies  a  parte  extrema  totus  annume- 
ratus  est ;  dies  vero  tertius  a  parte  prima,  et  ipse 
totus ;  medius  autem  inter  eos,  id  est,  secundusdies 
absolute  totus  viginti  quatuor  boris  suis,  duodecim 
Docturnis  et  duodecim  diurnis.  CruciGxus  est  enim 
primo  Judaeorum  vocibus  hora  tertia,  cum  esset  dies 
sexta  sabbati.  Deinde  in  ipsa  cruce  suspensus  est 
bora  sexta,  et  spiritum  tradidit  hora  nona  (Id,  xxvii, 
23-50).  Sepultus  est  autem  cumjamserofactumesset, 
sicut  sese  habent  verba  Evangelii  (Marc.  xw,  42  46) ; 
quod  inteIligitur,iDGnediei.  Undelibetergoincipias, 
etiam  si  alia  ratio  reddi  potest,  quomodo  non  sit 
contraEvangelium  Joannis  (Joan,  xix,  14),  ut  hora 
tertia  ligno  suspensus  inteIligatur;totumdiem*pri- 
mum  non  comprehendis.  Ergoaparteextrematotus 
computabitur,  sicut  tertius  a  parte  prima.  Noxenim 
U8queaddiiuculum,(|uoDominire8urrectiodeclara1a 
est,  ad  tertium  diem  pertinet:  quia  Deus  qui  dixit  de 
tencbris  luceui  clarescere  (II  Cor.  iv,  6),  ut  per  gra- 
tiamNovi  Testamenti  et  participationem  resurrectio- 
nis  Cbristi  Biud'\Temu9,Fuistisenimati(;uandotenebr3B 
nunc  autem  lux  in  Domino  (Ephes,  v,  8) ;  in^iinuat  no- 
bis  quodam  modo  quod  a  nocte  dies  sumat  initium. 
Sicut  enim  primi  dies  propter  futurum  hominis  la- 
psum  a  luce  in  noctem  {Gen,  i,  4, 5) ;  ita  isti  propter 
hominisreparationematenebrisadlucemcomputan- 
tur.  Ab  horaergo  mortis  usque  ad  diluculum  resur' 

*  Editio  Ven.,  computari.  M. 

*  Lov.,  si  totum  diem,  Abcst,  si  ab  alii»  libri8,et  abeste 
debet. 


DE  TRINITATE, 

reetioniB  hone  aant  quadraginta,  ntBtiam  tpBafaors 
nonaconniinieretur.  Cui  numerocongruitetiiim  vita 
ftjusiiDperlerrampoiitresurrectioneminquadraginta 

diebus.  Et  est  iate  numerus  frequentissimusin  Scri- 
pturie  ad  insinuandum  myBEerium  perlectionia  in 
quadriparjlo  mundo'.  Halient  enim  quBmiiam  per- 
fecti[>Dem  deoem,  et  ea  quater  multi  \icai&  faciunt 
quadraiHnta.  A  veapers  autem  sepulttirfB  usque  ad 
dituculum  resurrfctionia  triginla  sen  hnriBsiitit,  qui 
eat  quadraluB  e^narius.  Rerertur  autem  ad  illam  ra- 
tionem  simpli  ad  d uplum ,  ubi  est cciaptationis  maxi- 
maoonsonantia.  Duodecim  enim  ad  viginti  quatuor 
rimplo  ad  duplum  conveniunt,  et  tiunt  Iriginta  sex  : 
noztotacum  die  totoet  Docle  tota,  neqite  hocsine 
illo  Baoramento  quod  supra  memoravi.  Non  nbeupde 
quippe  spiritum  diei  comparamus  ;  cnrpuB  :alr-m, 
nocti.  Domininum  enim  corpus  in  morte  ac  resurre- 
ctione,etHpiritu  nostri  (iguram,  et  rnrporisgerebat 
exemplum.  Etiara  sic  ergo  apparet  illa  ratio  simpli 
ad  duplum  in  horis  trigiota  sex,  cum  duodecim  con- 
ferunturad  vigintiquatuor.Et  horumquidem  nume- 
rorumcauBaB,  curinScripturiB  BanctiBpogiti  sint*, 
poleBt  alius  alias  indagare,  vel  quibus  isto  quae  ego 
rsddidl,  prsponendEE  aint,  vol  eeque  probabile?,  vel 
iatis  etiam  probabiliores  :  frustra  tamen  eos  esse  in 
Soripturis  positoB,  et  nnllas  oauBas  essB  mysticascur 
illic  ieti  numeri  commemorentur,  nemo  tam  stuUus 
inaptueqiie  contenderit.  Egn  autemquaB  reddidi,  vsl 
exEcclesiffiauctoritateainajoribus  traditaa',  vel  ez 
divinarum  teetimonio  Scripturanim,  vel  ex  ratione 
Dumerorumsimilitudinumquecollegi.  Contraratio- 
nem  nemo  sobrius,  contra  Scripturas  nemo  cbris- 
tianus,  cootra  EccleBiam  nemo  pacilicus  senBcrit, 
CAPUTVII.  —  li  QuemodoperunumiletHalorem 
tx muiHt  cottigamur  in  unum.  Hoc sacramen tum, hoc 
sacrillcium,  hicsacerdcs,  hic  Deus,  antequam  mis- 
susveniret,  ractusesremina,  oniniaqusisBcrale&l- 
quemyslicepatrlbuBnoBtria  per  angelica  miracula 
apparuerunt,  sive  qus  peripsosfactasunt,  simjlitu- 
dinesbttjusfueruntiUtomniscreaturafactisquodam 
modo  loqueretur  onum  Futurum  in  quo  esBet  salus 
aniversorum  a  morte  reparaDdorum.  Quia  enim  ab 
uno  vero  Deo  et  summo  per  impietatisiniquilatem 
reeilientesetdissonantes  defluxeramuB,  et  evanuera- 
muB  in  multa,  discissi  per  multa  et  inbierenteB  in 
multisroporlehalnutuet  imperioDei  mispranlis,  ut 
ipBamultavenlurumconclainBrentunum;etamullis 
omclamatua  veniret  unus,  et  multacootealarentur 
venisse  unum;  et  a  multis  eionerati  veniremusad 
unum.etniultispeccatisinanimamortui,  et  propter 
peocatum  in  carnemorituri,  amaremussiae  peccato 
'  mortuumincarnepronobisunum;etinresuEcitatum 
oredentes,  et  cum  illo  per  fidem  spiritu  resurgentee, 
Jualillcartimur  in  uno  justo  faoti  unum :  nec  in  ipea 
earne  nosresurreoturos  desperaremus,  cum  multa 
membraintueremur  prEecessisseDoscaputunum;in 
quo  nunc  per  fldem  muadati,  et  tunc  per  speo^em 
redintegrati,  et  per  Uediatorem  Deo  reconciliati  ba- 


1  quadriiiOTiito  mado.  HendoH. 


•  Plurc*  II 


S.  ADGUSTINI 

reamuB  uni,  fraamur  uno,  pennaneamiis  nnnm, 
CAPUT  VIII.  — 12.  Quomodo  CKrutui  vuU  onmes 
tn  le  unum  e*ie.  Sic  ipee  Filius  Dei,  Verbum  Dei,  Pi 
idem  ipee  medialor  Dei  et  buminum  Filius  hominis 
(I  Tim.  i[,  5).  (cqualis  Patn  per  divinilalis  unitatem, 
et  particepBDOster>  per  humaDitatis  sueceptioDeDi, 
Patrem  iDterpellaDB  pro  Dobis  per  id  quod  homo  erat 
{Rom.  VIII,  31),  nec  t^men  tacens  quod  Dcus  citm 
Palre  unum  erat,  inter  ceetera  ita  loquitur :  Ifon  pro 
his  aulem  rogo,  Inquit,  (antum,  ledet  proeis  guiert- 
dituri  lunt  per  verbum  eorum  in  me :  ul  omnei  tmiim 
itnl,  sieul  tu  Paler  in  me,  el  ego  in  le,  ul  et  ipsi  in  no- 
bis  unum  linl;  til  mundus  a-edat,  quia  tu  me  misiili. 
El  ego  claritalem  guam  deditti  mihi,  dedi  eii,  utstPt 
unum,  sinU  et  nos  unum  sumus  {Joan.  xvii,  20-22). 
CAPUT  IX.  —  Sequitur  de  ecdem  argumenio. 
Non  dlxit,  ego  etipsi  unum  ;  quamvis  per  id  quod 
Bcclcsis  caput  eat  ct  corpua  ojus  Eculesia  {Ephfs. 
I,  22,  23),  posaet  dicere,  Ego  et  ipsi,  aon  unum, 
sed  unUB,  quia  caput  et  corpus  unus  estChriBlu»: 
sed  divinitalem  suam  conpubatantiulcm  Patri  os- 
tendens*  (propter  quod  et  alio  loco  dicit,  Ego  el 
Paler  unum  tumus  [}oan.  z,  30]),  ia  buo  genere, 
hoc  est  in  ejusdem  naturEe  conBubstantiaLi  parili- 
tate,  vult  esse  suos  unum,  sed  in  ipso  ;  quia  in  Sft 
ipsis  non  poaaent,  diaaociati  ab  invicem  per  diver- 
sas  vnluptates'  et  cupiditati-s  et  immunditias  perca — 
torum  :  unde  mundantur  perHediatorem,ut  eint  iik. 
tUo  unum  ;  non  tantum  per  eamdcm  naturaoi  qu&- 
omneB  ex  hominibus*  moKalibuB  gequales  Angelis 
flunt,  sed  etiam  per  eamdem  in  eamdem  beatitudi — 
nem  eonspirantem  coDcordissimam  voluatatem*,  ics 
nnumepiritum  quodam  modo  igDecharilatiscoofla— 
tam*.  Adhocenim  valetquodait,  Vlsint  uniim,  sie— 
ul  et  not  unum  summ  :  ut  quemadmodum  Pater  et 
Filiua,  non  tantum  ffqualitate  substantie,  sed  etiani 
vulunlate  unum  auat ;  ita  et  ii  inter  quos  et  Deum 
mediatorcBt  FiliuB,  non  tantumperidquodejuBdpm 
naturesunt,  sed  etiam  pereamdemdilecttonisBOcie' 
tatem  unum  sint.  Doinde  idipaum  quod  Medialor 
est,  per  quem  reoonciliamur  Deo,  sio  indical,  Ego, 
inquit.  in  eis,  et  tu  in  me,  ul  sint  consummati  i* 
unum  (M.  zvti,  23). 

CAPUT  X.  —  13.  VI  Chritlut  medinlor  vilte,  ila 
diabolui  medialor  morlii.  Uma  est  vera  paz,  et  cum 
Creatore  nostro  nobia  firma  connezio,  purgatis  et 
reconciliatis  per  Mediatorem  vilr,  aicut  maculati 
et  alienati  ab  eo  recesseramus  per  mediatorem 
mortis.  Uicut  enim  diaboius  superbuB  homiaem 
superbiaatem  perduzit  ad  mortem  ;  ita  Christas 
humilis  bominem  obedientem  reduzit  ad  vitam  : 
quia8irutilIneIatuscecidit,etdejecitcoaBentientem: 
■icistebumilialuBBurrezit.eterezitcredentem.Quia 
enim  non  perverenat  diabolus  quo  ipse  perduzerat 

■  Sic  Am.  et  plerique  Mm.  AL  Er.  et  Lov..  poHkept 

■  Edtti,  ottndeni,  Aoe  vU.  Abeit,  hoe  wU,  a  Hss. 

•  Plurei  Hm.,  velvntatei. 

•  Editi,  AomiTMi  ex  hominibut.  HinoB  bane. 

•  Sic  Mrs.  Editl  autem,  prr  tamdem  diarUmlem  te  tam- 
d«m  lieafitmtinem  conipiratUti  e '—' —  --•-— 

«Qnidaii   " 


a  mMDtran. 
„cni/taM. 


897 


LIBEK  QUARTDS. 


898 


(mortera  quippe  spirilus  in  impietatcgeslabat,  sed 
mortem  carnis  nonsubierat,  quianec  indumentum 
Busceperat),  magnus  homini  videbatur  princeps  in 
legionibus  da:monum,perquosfa]laciarum  regnum 
exercet,8ic  hominem  per  elationi8typbum,potentiffi 
quam  justitis  cupidiorem,  aut  per  falsam  pbiloso- 
phiammagisinflans^autpersacrasacrilegairretienB, 
in  quibus  etiam  magicffi  fallaciae,  curiosiores  super- 
bioresque  animas  deceptas  illusasque  praecipitans, 
subditum  tenet ' ;  pollicens  etiam  purgationem  ani- 
mae,  per  eas  quas  TEXexa;  appellant,  transfigurando 
se  in  angelum  Iucis(il  Cor,  xi,  14)  per  multiformem 
machinationem  in  signis  et  prodigiis  mendacii. 

CAPUT  XI.  —  14.  Miracula  quse  a  dxmonibus  fiunt^ 
spemenda.FiiC\le  est  enim  spiritibus  nequissimis  per 
aerea  corpora  facere  multa,quffi  mirenturanimseter- 
renis  corporibus  agsravats,  etiam  melioris  afTectuB. 
Si  enim  corpora  ipsa  terrena  nonnullis  artibus  et 
exercitationibus  modiflcata,  in  spectaculis  theatricis 
tanta  miracula  hominibus  exhibent,  ut  ii  qui  nun- 
quam  viderunt  talia,narrata  vix  credant:  quid  mag- 
num  est  diabolo  et  angelis  ejus,  de  corporeis  ele- 
mentis  por  aerea  corpora  facere  quae  caro  miretur; 
aut  etiain  occultis  inspirationibus  ad  illudendos  hu- 
manos  sensus  pbantasmata  imaginum  machinari, 
quibus  vigiIantesdormientcsvedecipiat,veIfurente8 
exagitet?8ed  sicut  fieri  potestuthomo  vitaac  mo- 
ribus  melior  sppctet  nequissimos  homines,  vel  in 
fune  ambulanteSjVel  multimodisraotibuscorporum 
multa  incredibilia  facientes,  nec  ullo  modo  facere 
talia  concupiscat,  nec  eos  propterea  sibi  prsponen- 
dos  existimet :  sic  anima  fidelis  et  pia,  non  solum 
si  videat,  verura  etiam  si  propter  fragilitatem  car- 
nis  exhorreat  miracula  diemonum,  non  ideo  tamen 
aut  ntin  se  posse  talia  dolebit,  aut  ob  hoc  illos  me- 
liores  e^se  Judicabit:  cum  sit'  prsesertim  in  socie- 
tate  sanctorum,qui  pervirtutemDeicuicunctasub- 
jecta  8unt,  et  minime  fallacia,  et  multo  majora  fe- 
cerunt,  sive  homines,  sive  Angeli  boni. 

CAPUT  Xn.  —  15.  Diabolus  mortis^  Christus  vilx 
m^c/ia/ar.Nequaquamigiturpersacrilegassimilitudi- 
nes  etiinpiascuriositates  et  magicas  consecrationes 
anims  purgantur  et  rcconciliantur  Deo  :  quia  falsus 
mediator  non  traj  icit  ad  su  periora  sedpotius  obsidens 
intarcludit  viam  per  affectus,qnos  tantomaligniores, 
quanto  superbioressuaesocietati^inspirat^qui  non 
possunt  ad  evolandum  pcnnas  nutrire  virtutum,sed 
potius  ad  deuiergendum  ponderaexaggerare  vitio- 
rura»  (anto  gravius  anima  ruitura,  quanto  sibi  vi- 
detur  evectasubliuiius.  Proinde,8icut  Magi  fecerunt 
divinitu8moniti(iY/a///i.  ii,  12),quosad  humilitatem 
Domini  adorundam  stclla  perduxit;ita  et  nos,  non 
qua  venimus,  sed  peraliam  viam  inpatriam  redire 
debemus,  quam  rex  humilisdocuit,  etquam  rexsa- 
perbus  bumili  regi  adversariusobsidere  non  possit. 
Et  nobis  enim,ut  adoremus  humilem  Christumycoeli 

>  Sic  plureBBlM.  Alii  yerocum  Am.prjrct>n/an/,#tf6cf»- 
tum  tenent.  Er.  et  Lov.,  vrjfctpitat,  subditum  tenens. 

•  Edili,  cum  smt.  Ai  Mm.  eum  tii:  anima  •ciiicet  pia. 

•  Br.  ei  plerique  Mgg.,  societatis. 


enarravorunt  gloriam  Dpi,cum  in  inomnemterram 
exiit  sonus  eorum,  et  in  flnes  orbis  terr®  verba  eo- 
rum  {Psal.  xviii,  2,5).  Via  nobis  fuitad  mortem  per 
peccatum  in  Adam.  Per  unum  quippe  hominem  peC' 
catum  iniravit  in  mundum,  et  per  peccatum  mors:  d 
Ua  in  omnes  homines  pertransiit^  in  quo  omnes  pecca^ 
verunt  (Rom.y,i2),  Hujusviaemediatordiabolusfuity 
persuasor  peccati,  et  prsBcipitatorin  mortem.  Nam 
etipse  ad  operandam  duplam  morlem  no8tram,8im- 
plam  attulitsuam.Perimpietatem  namque  morluus 
est  in  spiritu,  carne  utique  mortuus  non  est:  nobis 
autem  et  impietatem  persuasit,  et  perhanc*  ut  in 
mortem  carnis  venire  mereremur  efTecit.  Unum  er- 
go  appetivimus  iniqua  suasione,  alterum  nos  seca- 
tum  estjusta  damnatione:  propterea  qaippe  scrip- 
tum  esl,Deusmortemnonfecit{Sap.  i,  13),  quiacausa 
mortis  ipse  non  fuit  ;8ed  tamenper  ejus  retributio- 
nem  justissimam  mors*  irrogata  est  pecoatori.  Si- 
cat  supplicivm  judexirrogat  reo,  causatamen  sup- 
plicii  non  estjustitiajudicis^sedmeritum  criminis. 
Qao  ergo  nos  raediatormortistransmisit,etip8enon 
venit,  id  est,  ad  mortem  carnis;  ibi  nobis  Dominus 
Deas  nostermedicinamemendationisinseruit,quam 
ille  non  meruit,occultaet  nimisarcanaordinatione 
divins  altsque  justitiae.  Utergo  sicut  per  unum  bo- 
minem  fieret  resurrectio  mortuorum  {lCor.  xv,  21, 
22),  quia  raagis  vitabant  horainesquod  evitarenon 
poterant,  mortera  carnis,  quammortem  8piritus,id 
est,  magis  poenam  quara  meritum  poenae  (nam  non 
peccare,  aut  non  curatur,  aut  parum  curatur;  non 
moriaulem  quamvis  non  obtineatur,  vehementer  sa- 
tagitur);vitaeMediator  ostendens^quamnon  sitmors 
timenda,  quae  per  humanam  conditionem  jam  e^^adi 
non  potest,  sed  pctius  impietas,  quae  per  fidem  ca- 
veri  potest,  occurrit  nobis  ad  finem  quo  venimus, 
sed  non  qua  venimus.  Nos  enim  ad  mortem  pcr  pec- 
catum  venimus ;  ille,  per  justitiam  :  et  ideo  cumsit 
mors  nostra  pcena  peccati,  mors  illius  facta  est  bos- 
tia  pro  pecoato. 

CAPUT  Xril.  —  16.  Mors  Christi  spontanea.  Quo- 
modo  viix  Mediator  mcdiatorem  mortis  expugnavit» 
Quomodo  diabolus  !^uos  inducat  in  contemptummortis 
C/im/i.Qnaproplerrum  spirituscorpori  prsponatur, 
morsquc  sit  spiritus a  Deo  deseri,  mors  autem  corpo- 
ris  aspiritudeseri;  eHquesitpGenainmortecorporia, 
utspiritusquiavoIensdeHeruitDeum,de8eratcorpuB 
invitu8;utcum  spiritus  Deumdeserueritquia  voluit, 
deserat  corpus  etiamsi  noluerit;  nec  deserat  cum 
volucrit,nisi  aliquamsibi  vim.quaipsum  corpusper- 
imatur,  intulerit :  demonstravit  Bpiritus  Mediatoris, 
quam  nulla  pcena  peccati  usque  ad  mortem  camis 
accesserit,  quia  non  eam  deseruit  invitus,  sedquia 
voluit,  quando  voluit,  quomodo  volnit.  Quippe  Dei 
Verbo  ad  unitatem  commixtus  hinc  ait ' :  PotesttUem 
kabeo  ponendi  animam  meam,  et  potestaiem  habeo  ite" 
rum  sumendi  eam.Nemotolliteam  a  me^  sedegopano 


1  Omnes  prope  Msb.,  et  propter  hanc. 

*  Sic  plenque  Mss.  Edili  vero,  iustissimn  mors, 

*  Q\G  iiMMitXy eTo,commixtus$st  homo.Hme  ot/.Malef 


899 


DB  TRINITATB,  S.  ADGUSTINI 


900 


eam  a  me,  et  iterum  sumn  eam  (Joan.  x,  ^8).  Et  hoc 
m&xitne  mirati  eunt,  sicut  Evangelium  loquitur,qui 
prssentes  erant,  cum  post  illam  vocem,  in  qua  figu- 
rampeccatinostriedidit.  continuotradiditspiritum. 
Longa  enira  mortecruciabantur  ligno  suspensi.Un- 
de  latronibus,  ut  jam  morerentur,  et  de  li^no  ante 
sabbatum  deponerentur,  crura  confracta  sunt.  Ille 
autem  quia  mortuus  inventusest^miraculo  fuit.Hoc 
etiam  Pilatum  legimus  fuisso  miratum,  cum  ab  ipso 
sepeliendum  corpus  Domini  peteretur  (itfarc.  xv,  37, 
39,  43,  44,  et  Joan.  xix,  30-3 'i}. 

17.  Ille  itaque  deceptor,  qui  fuithomini  mediator 
admortem,falsoqueseopponitadvitam  nominepur- 
gationis  per  sacraet  sacriOcia  sacrilega,  quibus  su- 
perbi  seducuntur,  quia  nec  participationem  mortis 
nostrae  habere  potuit,  nec  resurrectionem  suae^sim- 
plamquidemsuammortem  ad  duplaro  nostrampo- 
tuit  alTerreisimplam  vero  resurrectionem,in  quaet 
sacramentum  esset  renovationis  nostr®,  etejus  qus9 
in  flnefuturaestevigilationis  exemplum,nonutique 
potuit.  Ille  proinde  qui  spiritu  vivus  carnem  suam 
mortuam  resuscitavit,veru8  vitseMediator^illum  spi- 
ritumortuumetmortismediatoremaspiritibus  inse 
credentium  foras  misit,  ut  non  regnaretintrinsecus, 
sed  forinsecus  oppugnarel,  nec  tamen  expugnaret. 
Gui  se  ipse  qudquetentandum  praebuit,  utad  supe- 
randas  etiam  tentationes  ejus  mediator  esset,  non 
solum  per  ndjutorium,verumetiam  perexemplum. 
At  ille  primitus  ubi  per  omnes  aditus  ad  interiora 
moliensirrepere,  expulsus  est,  post  baptisma  in  ere- 
mo  completa  omni  tentatione  illecebrosa  {Matth,  iv, 
1-11),  quiavivum  8piritu,8piritu  mortuus  noninva- 
sit,  quoquo  modo  avidus  mortis  humanaB  convertit 
sed  ad  faciendam  mortomquam  potuit,et  permissus 
est  in  illud  quod  ex  nobis  mortale  vivusMediator^ 
acceperat.  Et  ubi  potuit  aliquid  facere,  ibi  ex  omni 
parte  devictus  est ;  et  undeaccepitexterius  potesta- 
tem  Dominicae  carnis  occidend8e,inde  interiorejus 
potestas,  qua  nos  tenebat,  occisa  est.  Factum  est 
enimutvinculapeccatorummultoruminmultismor- 
tibus,  perunius  unam  mortem  quam  peccatum  nul- 
lum  pra3ce8serat,8olverentur,Quam  propterea  Domi- 
nuspro  nobisindebitam  reddidit,ut  nobis  debita  non 
noceret.  Neque  enimjurecujusquam  potestatisexu- 
tus  est  carne,sed  ipse  se  exuit.Nam  quipossetnon 
mori  si  nollet,procul  dubio  quia  voluit  mortuus  est: 
et  ideo  principatus  et  potestates  exemplavit,fiducia- 
liter  triumphans  eas  in  semetipso  (Coloss,  ii,  15). 
Morte  sua  quippeuno  verissimosacrincio  pro  nobis 
oblato,  quidquid  culparum  erat  unde  nos  principa- 
tusetpoteslatesad  luenda  supplicia  juredetinebant, 
purgavit,  abolevit,exslinxit;  et  sua  resurrectionein 
novam  vitam  nospr.Tdestinatos  vocavit,  vocatosju- 
stiflcavit,  justiflcatos  gloriflcavit  {Rom,  viii,  30).  Ita 
diabolus  hominem,  quem  per  consensionem  sedu- 
ctum,  tanquamjure  integro  possidebat,etipsenulla 
corruptione  carnis  et  sanguinis  septus,  per  istam 

i  Unu8  e  Vaticanis  Mss.,  vitm  Mediaior, 


corpori8mortaIisfragilitatem,nimisegenoetinGrmOy 

tanto  superbior,  quanto  velutditior  et  fortior^quasi 

pannoso  etaerunLnoso  dominabatur,  in  ipsa  mortem 

carnis  amisit.Quo  enim  cadentem  non  secutus  in- 

pulit  peccatorem,  illuc  descendentem  persecutus 

compulit  Redemptorem.  Sic  inmortis  oonsortio  Fi- 

lius  Dei  nobis  fleri  dignatus  est  amicu9,quo  non  per- 

veniendo  meliorem  se  nobis  atque  majorem  putabat 

inimicus.  Dicit  enim  Redemptor  noster :  Majorem  di» 

tectionem  nemo  habet^quam  nt  animamsmm  ponatpro 

amicis  suis  {Joan,  xv,  13).  Quocirca  etiam  ipso  Domi- 

no  se  credebat  diabolus  superiorem,  in  quantum  iili 

Dominus  in  passionibus  cessit;  quia  et  de  ipsoin- 

tellectum  cstquod  in  Psalmo  legitur,  Minuuti  eum 

paulo  minus  ab  Angelis  {Psal.  viii,  6) :  ut  ab  iniquo  ve- 

lut  aequo  jure  adversumnos  agente,  ipseoccisus  in- 

nocenseum  jure  aequissiroosuperaret,  atqueitacap- 

tivitatem  propterpeccatumfactam  captivaret(Ep^«s. 

IV,  8),  nosque  liberareta  captivitate  propter  pecca- 

turo  justa,  suo  justo  sanguine  injuste  fuso  mortis 

chirographum  delen8,etjustiflcando8  rediroens  peo- 

catores*. 

18.  Hincetiamdiabolusadhuc  siios  illudit,quibu8 

se  per  sua  sacra  velutpurgandis,  et  potius  implican- 

dis  atque  mergendis,  falsus  mediator  opponit,quod 

superbis  facillime  persuadetirridereatquecontem- 

nere  mortem  Christi,  a  qua  ipse  quanto  est  alienior, 

tanto  abeis  creditursanctior  atquedivinior.  Quita* 

men  apud  eum  paucissimi  remanserunt,agnoscenti- 

bus  gentibus  et  pia  humilitate  bibentibus  pretium 

8uum,ejusque  flducia  deserentibus  hostem  suum, 

et  concurrentibus  ad  redemptorem  suum.   Netcit 

enim  diabolus  quomodo  illo  et  insidiante  et  furente 

ntatur  ad  salutem  fldeiium  8uorum  excellentissima 

sapientia  Dei,  a  flnt^  superiore,  quod  est  initium  spi- 

ritualis  creaturs,  usque  ad  flnem  inferiorem,  quod 

est  mors  corporis,  pertendens  fortiter  et  disponens 

omnia  suaviter  {Sap.  viii,  1).  Attingit  enim  ubique 

propter8uammunditiani,et  nihil  inquinatumineam 

incurrit(R  vii,  24, 25).  A  morte  autem  carnis  alieno 

diabolo,  unde  nimium  superbus  incedit,  mors  alte- 

rius  generis  pr^paratur  in  ffiternoigne  tartari,  quo 

non  solum  cum  terrenis,  sedetiam  cum  aereis  cor- 

poribus  excruciari  spiritus  possint  Superbi  autem 

bomines,  quibus  Christus,  quia  mortuus  est,  viluit, 

ubi  nos  tam  magno  emit  (I  Cor,  vi,20),et  istam  mor- 

tem  reddunt  cum  bominibus  conditioni  flerumnoss 

natursB,quaetrahitur  a  primo  peccato,etin  illam  cum 

illoprsBcipitabuntur.Quem  proptereaChristo  pr^epo- 

8uerunt,quia  eos  in  istam  dejecit,quo  per  distantem 

naturam  ipse  non  cecidit,  et  quo  propter  eos  per  in- 

gentem  roisericordiam  ille  descendit:et  tamen  se  ds- 

monibus  esse  meliores  nondubitant  credere,eoaque 

maledictisjomnibus  insectari  detestarique  non  ces- 

sant,quos  certe alienos  ab  hujus  mortis  passione  no- 

verunt,  propter  quam  Ghristumcontemnunt.Necsic 

volunt  considerare,  quam  iieri  potuerit  ut  in  se  ma- 

nen8,neo  per  se  ipsum  exulla  parte  mutabileDeiVer- 

t  Sic  MsB.  At  editi,  suo  proprio  sanf/uim.,*  justifictm» 
do  redimens  peecaiores. 


901 


LIBER  QUARTUS. 


902 


bura,  per  inferioris  tamen  naturne  suscoptionenr)  ali- 
quid  inferius  pati  posset,  quod  iromundus  dsmon, 
quia  terrenum  corpus  non  habet,  pati  non  posait. 
Sic  cum  sint  ipsi  daemonibus  meiiores,  taroen  quia 
carnero  portant,  mori  sic  possunt,  quemadmodum 
mori  daemones.qui  non  eam  portant,non  utique  pos- 
Bunt.  Bt  cum  de  mortibus  sacrinciorum  suorum  * 
multum  prffisumant,  que  se  fallacibus  superbisque 
spiritibus  immolare  non  sentiunt,  aut  si  jam  *  sea- 
tiunt,  aHquid  sibi  prodesse  arbitrantur  perfldorum 
et  invidorum  amicitiam,  quorum  intentionis  nullum 
negotium  est,  nisi  impeditio  reditus  nostri. 

CAPUTXIV.  —  19.  Ckristusperfeclissimavictimapro 
mundandis  viliis  nostris,  1n  omnisacrificio  quatuor  con- 
sideranda,  Non  inteiligunt  ne  ipsosquidem  superbis- 
simosspiritus  honoribussacrinciorum  gaudere  po- 
tuisse,  nisi  uni  vero  Deopro  quo  coli  voiunt,verum 
sacrificium  deberetur:  neque  id  posse  rite  ofTerriy 
Disi  per  sacerdotem  sanctum  et  justum :  nec  nisi  ab 
eis  accipiatnr  quod  offertur,  pro  quibus  offertur, 
atque  id  sine  vitio  sit,  ut  pro  vitiosis  mundandis 
possit  offerri.  Hoc  certe  omnes  cupiunt,  qui  pro  se 
offerri  sacriiicium  Deo  volant.  Quis  ergo  tam  justus 
et  sanctus  sacerdos,  quam  unicus  Filius  Dei,  qui 
non  opus  baberet  per  sacrificium  sua  purgare  pec- 
cata,  nec  originalia,  necexhumanavitaqusB  addun- 
tur  (Hebr.  vii)?  Et  quid  tam  congruenter  ab  homi- 
nibus  sumeretur  quod  pro  eis  offerretur,  quam 
humana  caro?  Et  quid  tam  aptum  huic  immolationi, 
quam  caro  mortaiis?  Et  quld  tam  mundum  pro 
mundandis  vitiis  mortalium,  quam  sine  ulla  conta- 
gione  carnalis  concupiscentispcaro  nata  in  utero  et 
ex  utero  virginaliPEt  quid  tam  grateofferri  etsuscipi 
posset,  quam  caro  sacrincii  nostri,  corpuseflectum 
sacerdotisnostri?  Utquoniam  quatuorconsiderantur 
in  omni  sacrificio;  cui  otferatur,  a  quo  offeratur, 
quid  oiTeratur,  pro  quil>u8  otferatur ;  idem  ipse  unus 
verusque  Mediator,  per  sacriflcium  pacis  reconci- 
lians  nos  Deo,  unum  cum  illo  maneret  cui  oiTere- 
bat,  unum  in  se  faceret  pro  quibusofferebat,  unus 
ipse  esset  qui  offerebat,  et  quod  offerebat. 

CAPUT  XV.  —  20.  Superbi  pulantes  se  propria 
virtuteposse  purgari  ad  videndum  Deum,  Sunt  autem 
quidam  qui  se  putant  ad  contemplandum  Deum  et  in- 
hserendum  Deo  virtute  propria  posse  purgari :  quos 
ipsa  superbia  raaxime  raaouliit.  Nullum  enim  vitium 
est  cui  raagis  divina  lege  resistatur,  etin  quod  ma- 
jus  accipiat'  dominandi  jus  ilie  superbissimus  spiri- 
tus,  ad  ima  mediator,  ad  summa  interclusor:  nisi 
occulte  insidians  alia  via  devitetur ;  aut  per  populum 
doncientem,  quod  interpretatur  Amalec,  aperte  ss- 
viens,  et  ad  terram  promissionis  repugnando  trans- 
itum  negans,  per  crucem  Domini  qus  Moysi  mani- 
bu8  extensis  est  prsGgurata,  superetur  (Exod,  xvii, 
S-^IG).  Hinc  enim  purgationera  sibi  isti  virtute  pro- 
pria  pollicentur,  quia  nonnulli  eorum  potuerunt 


aciem  nientis  iillra  omncm  creaturam  transmittere, 
et  lucem  incomrautabilis  veritatis  quantulucumque 
ex  parte  contingere :  quod  christianos  raultos  ex  fide 
interira  sola  viventes,  nondum  potuisse  derident. 
8ed  quid  prodest  superbienti,  et  ob  hoc  erubescenti 
lignum  conscendere,  de  longinquo  prospioere  pa<* 
triamtransraarinara?  Aut  quid  obest  humili  de  tanto 
intervallo  non  eam  videre,  in  illo  ligno  ad  eam  ve- 
nienti,  quo  dedignatur  ille  portari? 

GAPUT  XVI.  —  21.  Philosophi  veteres  de  resurre- 
ctione  ac  rebusfuturis  non  consulendi,  Hi  etiam  resur- 
rectionem  carnis  nos  credere  reprphendunt,  sibique 
potius  etiam  de  his  rebus  credi  volunt.  Quasi  vero, 
quia  prscelsam  incommutabilemque  substantiam 
per  illa  qu®  facta  sunt  intelligere  potuerunt  (ftow.  i, 
20),  propterea  de  conversione  rerum  mutabilium, 
aut  de  contexto  sseculorum  ordine  consulendi  sint. 
Numquid  enim  quia  verissime  disputant,  et  docu- 
mentis  certissimis  persuadent,  aeternis  rationibus 
omnia  temporalia  fieri,  propterea  potuerunt  in  ipsis 
rationibus  perspicere»  vel  ex  ipsis  colligere  quot  siot 
aniraalium  genera,  quae  seraina  singulorura  in  exor- 
diis,  qui  modus  in  incrementis,  qui  numeri  per 
conceptus,  per  ortus,  per  aetates,  per  occasus,  qui 
motus  in  appetendis  quss  secundum  naturara  suQt, 
fugiendisque  contrarii8?Nonneista  omnia,  non  per 
illam  incomrautabilem  sapientiam,  sed  per  locorum 
ac  temporura  historiam  quaesierunt,  et  ab  illis  ex- 
perta  atque  conscripta  crediderunt?  Quo  minus  mi- 
randum  est,  nullo  modo  eos  potuisse  prolixiornm 
sfficulorum  seriem  vestigare,  et  quamdam  metam 
hujus  excursus,  quo  tanquam  fluvio  genus  decurrit 
humanum,  atque  inde  conversionem  ad  suuro  cuique 
debitum  terminum.  Tstaenim  nec  bistorici  scribere 
potuerunt  longe  futura  et  a  nuUo  experta  atque 
narrata.  Nec  isti  philosophi  csteris  meliores  in  illis 
suramis  ceternisque  rationibus  intellectu  talia  con- 
templati  sunt:  alioquin  non  ejusdem  generis  pra- 
terita  quos  potuerunt  historici  *  inquirerent,  sed  po- 
tius  et  futura  prsenoscerent;  quod  qui  potuerunt, 
ab  eis  vates,  a  nostris  Prophet»  appellati  sunt. 

CAPUT  XVH.  —  22.  Futura  quot  modis  prsescian- 
tur,  PhiiosophineciUi  qui  inter  antiquos  excellueruni 
consulendi  sunt  de  reswrectione  mortuorum,  Quan- 
quam  et  Propbetarum  numen  non  omnino  alienum 
est  a  iitteris  eorum :  sed  plurimum  interest,  utrum 
experimento  pra^teritorura  futura  conjiciantur;  siout 
raedici  multa  pr«videndo,  eliam  litteris  mandave- 
runt,  quse  ipsi  experta  nolaverunt;  siout  denique 
agrioolse  vel  etiam  naut»  multa  praenuntiant  (talia 
enim  si  ex  longis  intervallis  temporum  fiant,  divi- 
nationes  putantur;:an  verojam  ventura  processerinty 
et  longe  visa  venientia  nuntieotur '  pro  acuto  sensa 
videutium,  quod  cum  faciunl  aereaa  potestate  fiivi- 
nare  creduntur ;  tanquam  si  quisquam  de  moDtie 
vcrtice  aiiquem  looge  videat  venientem,  et  proxime 


] 


.* 


^  Editi,  et  de  ritibus  saerificiorum  suorum. 

*  la  Mm.,  aut  si  etiam, 

*  In  editis»  magis  aecipiat. 


i  Editi,  hittorice,  Melios  Mu.,  historici, 
*  Sola  fere  edilio  Lot..  prmsenterint,  et  tmge  visa  V€ ; 
nieniia  nuntient,  Minut  beoe. 


903 


DE  TRINITATB,  S.  ADGUSTINI 


904 


in  campo  habitantibusante  nuntiet:  an  ab  Angelia 
eanctis,  quibus  ea  Deus  per  Verbum  Sapientiamque 
suam  indicaty  ubi  eL  tutura  et  prsterita  stant,  vel 
quibusdam   praenuntientur  bominibus,  vel  ab  eis 
andita  rursus  ad  alios  bomines  transmittantur:  an 
ipsorum  homiuum  quorumdam  mentes  in  tantum 
evehantur  Spiritu  sancto,  ut  non  perAngelo8,8ed  per 
86  ipsas  futurorum  stantes  causas  '  in  ipsa  summa 
rerum  arce  conspiciunt.  Audiunt  enim  istaetaereao 
potestates,  sive  Angelis  ea  nuntiantibus,  sive  homi- 
nibus:  et  tantum  audiunl,  quanlum  opus  esse  ille 
judicat,  cui  subjecta  suntomnia.  Multa  etiam  prse- 
dicunlur  instinctu  quodam  et  impulso  spiritu  '  nes- 
cientium :  sicutCaiphas  nescivit  quid  dixil,  sed  cum 
esset  pontifex  prophetavit  {Joan,  xi,  51). 
'  23.  Ergo  de  successionibus  saBCulorum  et  de  re- 
surrectione  mortuorum  philosophos  necillos  consu- 
iere  debemus,  qui  Creatoris  aeternitatem,  in  quo  vi- 
vimus,  movemur  et  sumus  {Acl.  xvii,  28),  quantum 
potuerunt  intellexerunt.  Quia  per  ea  quse  facta  sunt 
cognoscentes  Deum,non  sicutDeum  glorificaverunt, 
aut  gratias  egerunt.  sed  dicentes  se  esse  sapientes^ 
stulti  facti  sunt  (Rom,  i,  20*22).  Et  cum  idonei  non 
ossent,  in  sternitatem  '  spiritualis  incommutabilis- 
que  naturae  aciem  meutis  tam  constanter  infigereyUt 
in  ipsa  sapientia  Creatoris  atque  Rectoris  universi- 
tatis  viderent  volumina  s^eculorum,  qus  ibi  jam 
essent  et  semper  essent,  hic  autem  futura  essent  ut 
non  essent;  atque  ut  ibi  viderent  conversiones  in  me- 
lius,  non  solum  animurum,  sed  etiam  corporum  hu- 
manorumusquead  sui  modi  perfectionem:  cumergo 
ad  haec  ibi  videnda  nullo  modo  cssent  idonei,  ne  ad 
iiludquidem  digni  habiti  8unt,ut  eis  ista  persanctos 
Angelosnuntiarentur;  siveforinsecuapersensus  cor- 
poris.siveinterioribus  revelationibus  in  spiritu  ex- 
pressis:  sicut  patribus  nostris  vera  pietate  praeditis 
htEC  demonstrata  sunt,  qui  ea  pr^edicentes,  vel  de 
praesentibus  signis  vel  de  proximis  rebusjta  ut  prs- 
dixerant,  factis  fldem  facientes,  auctoritatem  cui  de 
ionge  futuris  usque  in  ssecuii  finem  crederetur,ha~ 
bere  meruerunt.   Potestates  autem  aerese  superbse 
atque  faliace8,etiam  si  qusedam  de  societate  et  ci  vi  tate 
sanctorum  et  de  veroMediatore  a  sanctis  Propbetis 
vel  Angelis  audita  persuos  vates  dixisse  reperiuntur, 
id  egerunt,  ut  per  hsc  aliena  vera  etiam  ildeles  Dci, 
81  possent  ad  sua  falsa  traducerent.  Ueum  autem 
per  nescienles  idegit,  utveritasundique  resonarety 
fldelibus  in  ad^jutorium,  impiis  in  testimonium. 

CAPUT  XVIII.  —  24.  Filius  Dei  incamatus  e$t  ut 
per  fidem  mundati  evehamuradincommutabilemveritO' 
tem,  Quia  igitur  ad  leterna  capessenda  idonei  non 
eramus,  sordesque  peccatorum  nos  prsgravabant 
temporaliumrerumamorecontracts,etdepropagine 
raortalitatis  tanquam  naturaliter  inolitae,  purgandi 
eramus.  Purgari  autem  utoontemperaremuraeternis, 

'  Editi,  instantes cniuas.  MeliuB  Mss.,  siantes  cntuas,  Ex 
his  Vaticanus  quidam  postea  habet,  in  ipta  summa  re- 
rum  arte  conMptciant, 

s  Pliires  aiss.,  tmpulsu  spiritus, 

*  Aliqaot  Mst.,  m  mtermtate. 


non  nisi  per  temporaliaposscmus^qualibusjam  con- 
temperati  tenebamur.  Sanitas  enim  a  morbo  plnri* 
mumdistat:sedmediacuratioSni8imorbocongraat, 
nonperducit  ad  sanitatem.  Inuiiliatemporaliadeci- 
piuntaegrotos  utiliatemporaliasuscipiuntsanandoSy 
ettrajiciuntadaeternasanatos.  Mensautem  rationalia 
sicut  purgata  contemplatiouemdebet  rebusaBternis; 
sic  purganda,  temporalibus  fidem.  Dixit  quidam  et 
illorum  qui  quondam  apudGrsecos  sapientes  habiti 
sunt:  Quantum  ad  idquodortumest  3etemitasvalet,tan' 
tum  ad  pdem  veritas,  Et  profecto  est  vera  sententia. 
Quodenim  nostemporale  dicimus,  hoc  ilJe  quod  or- 
tum  est  appellavit.  Ex  quo  genere  etiam  nos  sumus, 
non  tantum  secundum  corpus,  sed  etiam  secundum 
animi  mutabilitatem.Non  enimproprievocaturaeter- 
num,quodaIiquacxpartemutatur.Inquantumigitur 
mutabilessumus,  intantum  abaeternitate  distamus. 
Promittitur  autem  nobis  vita  stema  per  veritatem, 
a  cujus  perspicuitato  rursustantum  distat  fides  no- 
stra,  quantum  ab  aelcrnitate  mortalitas.  Nunc  ergo 
adbibemus  Ddem  rebus  temporaliter  gestis  propter 
nos,  et  per  ipsam  mundamur;  ut  cum  ad  speciem  ve- 
nerimus,  quemadmodum  succedit  fldei  veritas,  ita 
mortalitati  succedat  aeternitas.  Quapropter  quoniam 
fldes  nostrafletveritas,  cumadidquodnobis  credeo- 
tibus  promittitur  pervenerimus:  promittitur  autem 
nobis  vita  sterna;  et  dixit  Veritas,  non  quae  fiet  aio- 
ut  futura  est  fides  nostra,  scd  qus  semper  est  Veri- 
iss,  quia  ibi  est  aeternitas  ;  dixit  ergo  Veritas,  Hxe 
est  autem  vita  aeterna^  ut  cognoscant  te  unum  verum 
Deum,  et  quem  misisti  Jesum  Ckristum  {Jom,  xvxi,  3); 
cum  fiiles  nostni  videndo  fiet  verita8,tunc  mortalita- 
tem  nostram  commutatam  tenebit  deternitas.  Quod 
donec  fiat,  etut  fiat,quia  rebus  ortis  accommodamus 
lidem  credulitatis,  sicut  in  aeternis  speramus  verita- 
tem  contemplationis,  ne  Gdesmortalis  vitae  dissona- 
ret  a  veritatesternffivitae,  ipsaVeritas  Patri  coaeterna 
de  terra  orta  est  (P^oi.  lxxxiv,  12),  cum  F^ilius  Dei 
sic  venit  ut  fieret  Glius  hominis,  ct  ipse  in  se  excipe- 
ret  fidem  nostram,  qua  nos  perduceretad  veritatem 
8uam,qui  aic  suscepit  mortalitatem  nostram^ut  non 
amitteret  aeternitatem  suam.  Quantum  enim  ad  id 
quodortumestaeternitas  valet,tantum  ad  GdemTeri- 
tas.  Itaergo  nospurgari  oportebat,  ut  ille  nobis  Qeret 
ortus  qui  maneret  aeternus,  ne  alter '  nobis  esset  in 
Gde,  alter  in  veritate.  Nec  ab  eoquod  orti  sumus  ad 
asterna  transire  possemus^nisi  ^terno  per  ortum  no- 
strum  nobis  sociato  ad  ffiternitatem  ipsius  trsgicere- 
mur. N unc itaque  illuc  quodam  modo  secuta  est  Gdes 
nostra,quo  ascendit  inquem  credidimu8,ortu8,mor- 
tuus,  resuscitatus,  assumptus.  Horum  quatuor.duo 
priora  noveramus  in  nobis;  scimus  enim  homines  et 
oriri  et  mori:  duo  autem  reliqua,  id  est  resuscitari 
et  assumi,  juste  in  nobis  futura  speramus,  quia  in 
illo  facta  credidimus.  Itaque  in  illo  quia  et  id  quod 
ortum  erat  transiit  ad  aeternitatem^transi  turum  est  et 
no8trum,cum  Gdes  pervenerit  ad  veritatem.Jam  eoim 

i  Editi,  medici  euratio.  Ca«tigantar  ez  manatcriptis. 
s  Lov.|  nec  atter^ 


905 


LIBER  QUARTUS. 


906 


credeDtibus,  ut  in  verbo  fidei  manerent,  et  Inde  ad 
veritHtera  ac  per  hoc  arl  ailernitalem  perducli  a 
morteliberarenturjta  loquitur:Si  marw^ri7w  in  verbo 
meo^vere  discipuUmeieritisKEi  (juasiquaprerent.Quo 
fructu?  secutusait:  Etcognoscetis veritatem, EiTursus 
quasi  dioerent.  Quid  prodeat  mortaiibus  vcritas?£^ 
veritas^  ioquit,  tiberabit  vos  (Joan,  viii,3l,32).Unde, 
nisi  a  morte,  acorruptione,amutabilitate  ?  Veritas 
quippe  immortali8,incorrupta,  incommutabilis  per- 
manet.Vera  autem  immortalitas,  vera  incorruptibi- 
litas,  vera  incommutabilitas,  ipsa  est  sternitas. 

CAPUT  XIX.  —  25.F//IM5  quomodo  missus  et  prx- 
nuntiattiS.Quomodo  missione  nativitatis  incarne  factus 
minorsine  delrimento  ce^jualitatis  cum  Patre. Ecce  ad 
quod  missus  est  Filius  Dei ;  imo  vero  ecce  quid  est 
missumessePiliumDei?Quscumquepropter  facien- 
dam  fidem,  qua  mundaremur  ad  contemplandam 
veritatem,in  rebus  ortis  ab  sternitate  prolatisetad 
aBternitatem  relatis  temporalitergesla  sunt,aut  tes- 
timonia  missionis  bujus  fuerunt,autipsamis8io  Fi- 
lii  Dei.Sed  testimonia  quadam  venturum  prsnun- 
tiaverunt,quaedamvcnissetestatasuntFactumquip- 
pe  creaturam  per  quem  facta  est  omnis  creatura, 
omnem  creaturam  testem  babere  oportebat.Nisi  enim 
multis  missis  praedicaretur  unus,non  multis  dimis- 
sis  teneretur  unus.  £t  nisi  talia  essent  testimonia 
qua  parvis  magna  esse  vidcrentur,non  credcretur*, 
ut  magnos  faceret  magnu8,quiad  parvos  missusesl 
parvus.Incomparabiliterenimmajora  Filii  Deifacta 
8unt  coBlum  et  terra  et  omnia  qus  in  eis  sunt,quia 
omnia  per  ipsum  facta  sunt,quam  signa  et  porten- 
ta  qusin  ejustestimonium  proruperunt.Sed  tamen 
homines,ut  haec  magna  per  eum  facta  parvi  crede- 
rent  ^  illa  parva  tanquam  magna  tremuerunt. 

26.  Cum  ergo  venit  plenitudo  temporis,  misit  Deus 
Filium  suumfactum  ex  muliere^  factumsub  I^ge  {Ga^ 
lat  IV, 4) ;  usque  adeo  parvum,ut  factum ;  eo  itaque 
mis8um,quo  /ac/um. Si  ergo  majormittit  minorem, 
fatemur  et  nos  factum  minorem,et  in  tantum  mino- 
reminquantumfactum,etintantum  fuctuminquan- 
tum  missum.Afr^e/  enim  Filiumsuum  factum  ex  mu^ 
liere,  per  quem  tamen  quia  facta  sunt  omnia,  non 
Bolum  priusquam  factus  mitteretur,sed  priusquam 
e88entomnia,eumdem  mittendi  confltemuraequalem 
quem  dicimusmissum  minorem.Quomodoergo  ante 
istam  plenitudinem  temporis,quaeum  mitti  oporte- 
bat,priusquam  missus  esset  videria  Patribus  potuit 
cum  eis  angelica  quasdam  visa  demonstrarentur, 
quando  nec  jam  missus  sicut  sequalis  est  Patri  vi- 
debatur?  Unde  enim  dicit  Pbilippo,  a  quo  utique 
sicut  a  csteri8,et  ab  ipsisis  a  quibus  crucifixus  est 
in  carne  videbatur,  Tanto  tempore  vobiscum  sum,  ei 
non  cognovistis  me  ?  Phitippe,  qui  me  viditf  vidit  et 
et  Patrem:  nisi  quia  videbatur,  et  non  videbatur  ? 
Videbatur  sicut  missus  factus  fuerat,  non  videba- 
tur  sicut  per  eum   omnia   facta  erant.  Aut   unde 

'  \(i  Ms8.,  etiis, 

*  Po»t,  non  crederetur,  editi  addunt,  ille  ita  magnut ; 
qnod  merito  abeat  a  Mss. 
9  Am.  £r.  et  prope  omnet  Mm.,  crederentur. 

Patrol.  XLII. 


etiam  illud  dicit.Qut  habet  mandata  m$a  et  servat  ea 
ipse  est  qui  diligit  me ;  et  qui  diligit  me^  diligetur  a 
Patre  meOf  et  ego  ditigam  etim,  et  manxfestabo  ei  me 
ipsum  {Joan,  xiv,  9,21);  cum  esset  manifestus  ante 
oculos  hominum  :  nisi  quia  carnem,  quod  Verbum 
in  plenitudine  temporis  factum  erat,su8cipiendam^ 
nostrae  Gdei  porrigebat ;  ipsum  autem  Verbum  per 
quod  omnia  facta  erant,  purgatae  per  Odem  menti 
contempiandum  in  aBtcrnitate  servabat  f 

CAPUT  XX.  —  21MUUn$  et  mUsus  sequalis.Ftlius 
cur  dicitur  missus  a  Patre.De  missione  Spiritus  sancU 
quomodoet  a  qwi  missus  sit.Patcr  totius  deitatis  prin* 
ctptum.Siautem  secundumhocmissuta  Patre  Filius 
dicitur,  quia  ille  Pater  est,  ille  Filius,  nullo  modo 
impedit  ut  credaraus  aequalem  Patri  esse  Filium  et 
consubstantialem  et  coaeternum,  et  tamen  a  Patre  . 
missum  Fiiium.  Non  quia  illemajor  e8t,il!e  minor: ' 
sed  quia  ille  Pater.ille  Filius ;  ille  genitor,  ille  geni- 
tus ;  ille  a  quo  est  qui  mittitur,iUequi  est  ab  eo  qui 
mittit.Filias  enim  a  Patre  est.non  Pater  a  Filio.Sa- 
cundumbocjampotestintelligi.nontantum  ideo  dioi 
missns  Fiiius  quia  Vorbum  caro  factum  est  (/d.  i, 
3,  18,14),8ed  ideo  missus  utVerbum  caro  fieret,  et 
perpraesentiam  corporalem  illaquaescriptasuntope- 
raretur;  id  est^utnon  fantum  homomissus  intelliga- 
turquodverbumfactume8t',8edet  Verbum  missum 
ut  homo  fieret:  quianonsecundumimparem  pote- 
statem  vel  substantiam  vel  aliquid  quod  in  eo  Patri 
nonsitaequale  missusest;  sed  secundum  id  quod  Ft- 
lius  a  Patre  est,non  Pater  aFilio.Verbum  enim  Pa- 
tris  est  Filiua,  quo  et  Sapientia  ejus  dicitur.  Quid 
ergo  mirum  si  mittitur,nonqiiiainaBquali8  estPatri 
sed  quia  est  manatio  qusedam  claritatis  omnipotentis 
Dei  sincera^t  Ibi  autem  quod  manatetde  quo  manat 
unius  ejusdemque  substantiaB  est.  Neque  enim  si- 
cut  aqua  de  foramine  terrae  aut  lapidis  manat ;  sed  I 
sicut  lux  de  luce.  Nam  quod  dictum  est,  Candorest 
enim  lucis  xtemae ;  quid  aliud  dictum  e8t,quam,Lux 
est  lucis  aeternse?  Candor  quippe  luci8,quid  nisi 
lux  est  ?  Et  ideo  coaeterna  luci,de  qua  luz  eat 
Mailuit  autem  dicere,  Candor  /tin'5,quam,Lux  lucis; 
neobscurior  putaretur  ista  quae  manat  quam  illa 
de  qua  manat.  Cum  enim  auditur  candor  ejus  esse 
Msta,  faciliusest  ut  per  hano  lucere  illa,  quam  haBC 
minuslucerecredatur.Sed  quia  cavendum  non  erat 
ne  minor  lux  illa  putaretur  quae  istam  genuil  (hoc 
enim  nullus  unquam  haereticus  ausus  est  dicere, 
nec  credendum  est  aliquem au8urum),illi  cogitationi 
occurrit  Scriptura,  qua  posset  videri  obscuriorluz 
ista  quae  manat,  quam  illa  de  qua  manat  :  quam 
suspicionem  tulit,  cum  ait, Candor  est  illius,  id  est, 
lucis  aeternse  ;  atque  ita  ostendit  aequalem.  Si  enim 
haec  minorest,obscurita8  illiusest^non  candor  illius 
8i  autem  major  est,  non  ex  ea  manat :  non  enim 
vinceret,  de  qua  genita  est.Quia  ergo  ex  illa  manat, 
non  est  major  quam  illa  :  quia  vero  non  obacuritas 

1  In  Mss.,  susdpiendx. 

*  Er.  et  LoY.,  caro  factum  ett,  Abett,  earo,  ab  aliit  U- 
brit. 
s  Mst.  hic  et  infira  conttanler  habent,  sincerit. 


901 


DE  TRINlTATfi,  S.  AOGUSTINl 


008 


illius,  sed  candor  illius  csi,  non  est  minor  ;  scqua- 
lis  est  ergo.  Neque  hoc  movere  debet,  quia  dicta 
est  manatio  quxdam  claritalis  omnipoientis  Deisvicera: 
tanquum  ipsa  non  9itomnipotens,sed  omnipotentis 
manatio.  Mox  enim  de  illa  dicitur,  Et  cum  sil  una, 
omnia  potest  {Sap.  vii,  25*27).  Qui  est  autem  omni- 
potens,ni8i  qui  omnia  pote8t?Ab  illo  itaque  mittitur, 
aquo  emanat.Sic  enim  ezpetitur  '  abillo  qui  amabat 
eam  et  desiderabat.  Emitte^  inquit,  illam  de  sanctis 
coelis  tuiSy  et  miite  illam  a  sede  magniludinis  tux,  vt 
mecum  sit,  et  mecum  laboret  {Id.  ix,  10),  id  est,  Do- 
ceat  melaborarcyne  iaborem.Labores  enim  ejus  vir- 
tutes  sunt '.  Sed  aliter  mittitur  ut  sit  cum  homine, 
aliter  missa  est  ut  ipsa  sit  homo./ii  animas  enim  san- 
ctas  se  transfertjatque  amicos  Dei  et  Prophetas  consti- 
tuit  {Id.vii,  27),Aicut  etiam  implet  sanctos  Angelos, 
etomniatalibusministeriiscongruaper.eosoperatur, 
Gum  au  tem  venit  plenitudo  temporis  missa  B3i(Galat. 
iv,4),non  ut  impleret  Angelos^nec  ut  esset  Angelus, 
nisi  inquantum  consilium  Patris  annuntiabat,quod 
et  ipsius  erat;  nec  ut  esset cum  hominibus  aut  in  ho- 
minibus,hoc  enim  etantea  in  PatribusetProphetis: 
sed  ut  ipsum  Verbum  caro  rieret,id  est,homo  fieret: 
in  quo  futuro  revelato  sacramento,etiain  eorum  sa- 
pientiumatquesanctorumsalu8esset,quipriu8quam 
ipse  de  virgine  nasceretur,  de  mulieribus  nati  sunt 
et  in  quo  facto  atque  prsdicato  salus  sit  omnium 
oredentium,  sperantium,  diligentium.  IIoc  enim 
magnuyn  pietatis  est  sacramentum  quod  manifestatum 
est  in  carne^  justificatum  est  in  spiritu,  apparuit  An- 
gelis,  pr^edicatum  est  in  gentibuj.creditum  est  in  mun^ 
do,  assumptum  est  in  gloria  (I  Tim,  iii,  16)1 

28.  Ab  illo  ergo  mitlitur  Dei  Verbum,  cujus  est 
Verbum  ;  ab  illo  mittitur  de  quo  natum  est :  mittit 
qui  genuit,  mittiturquod  genitum  est.Gt  tuncuni- 
cuique  mittitur,  cum  a  quoquamcognoscituratque 
percipitur,  quanlum  cognosci  et  percipi  potest  pro 
oaptu  vel  proOcientis  in  Dcum,  vel  perfectae  in  Deo 
animee  rationalis.Non  ergo  eo  ipso  quo  de  Patre  na- 
tus  est,missus  dicitur  Filius  :  sed  vel  eo  quod  appa- 
ruit  huic  mundo  Verbum  caro  factum;  unde  dicit, 
Exivi  a  Patre^et  veni  in  hunc  mundum{Joan,j,vi,2S) : 
veleo  quodex  temporecujusquammente  percipitur, 
sicut  dictum  est,  Mitte  illam^ut  mecum  sit,et  mecum 
laboret^quod  ergo  natum  est  ab  feterno,sternum  eat: 
Candor  est  enim  lucis  /p/^mas. Quod  autem  mittitur  ex 
tempore,a  quoquam  cognoscitur.Sed  cumin  carne 
manifcstatus  est  Filius  Dei,in  hunc  mundum  missus 
est,  in  plenitudine  temporis,  factus  ex  femina.Quia 
enim  in  sapieniia  Dei  non  poterat  mundus  cognoscere 
per  sapientiam  Deum;  quoniam  tux  lucet  in  tenebris 
et  tenebrx  eam  non  comprehenderunUplacuit  Deoper 
stultiliam  prxdicationis  salvos  faccre  crcdentes{\Cor, 
I,  21)  :  ut  Verbum  caro  fieret,  et  habitaret  in  nobis 
(/oa^.i,5,14).Cum  autem  ex  tempore  cujusque  pro- 
fectus  mentepercipitnr,mittiquidemdicitur,sed  non 
in  hunc  mundum:neque  enim  sensibiliter  apparet, 
id  e8t,corporeis  sensibus  prssto  est.Quia  et  nos  se- 

t  Am.  et  Mss.,  Stc  enim  petitur, 

s  Hic  apud  Lot.  additur,  de  quilms  fam  dictum  est. 


cundum quod  mente  aliquid  aeternum,qaaDtum  pos- 
sumus,capimus,non  in  hoc  mundo  sumus  :  etom- 
nium  justorum  spiritus,  etiam  adhuc  in  bac  came 
viventium,  in  quanlum  divina  sapiunt,  non  suntin 
boc  mundo.Sed  Pater  cum  ex  tempore  a  quoquam 
cognoscitur,non  dicitur  missus:  non  enim  babetde 
quo  sit  ^  aut  ex  quo  procedat  Sapientia  quippe  di- 
cli fEgo  ex  ore  Altissimi  prodivi  (£c(;/t.  xxiv,  5) ;  etde 
Spiritu  sancto  dicitur,  A  Patre  procedii  {Joan,  xv, 
2(^)  :  Pater  vero,  a  nullo. 

29.Sicut  ergo  Pater  genuit,Filiu8  genitus  est :  ita 
Pater  misit,  Filius  missus  est.  Sed  quemadmodum 
qui  genuitet  qui  genitus  08t,ita  et  qui  misit  etqai 
missus  est  unum  sunt;  quia  Pater  et  Filius  uauin 
sunt  {Id,  X,  30).  Ita  etiam  Spiritus  sanctus  unum 
cum  eis  est;  quia  hsc  tria  unum  sunt,  Sicutenim 
natum  esse  est  Fiiio,  a  Patre  esse  ;  ita  mitti  estFi- 
iio,cognosci  quod  ab  illo  sit.Et  sicut  Spriritui  sanoto 
donum  Dei  esse,  est  a  Patre  procedere  ;  ita  mitti, 
est  cognosci  quia  ab  iilo  procedat '.  Nec  possumus 
dicere  quod  Spiritus  sanctus  et  a  Filio  non  proce- 
dat :  neque  enim  frustra  idem  Spiritus  et  Patris  et 
FiliiSpiritusdicitur.Necvideo  quid  aliud  signiHcare 
voliierit,  cum  sulflans  in  faciem  discipuiorum'  ait: 
Accipite  Spiritum  sanctum  (yoan. xx, 22).  Neque  enim 
flalus  ille  corporeus,  cum  sensu  corporaliter  tan- 
gendi  procedens  excorpore,substantiaSpiritu8  san- 
cti  fuit;8ed  demonstratio  per  congruam  significatio- 
nem,  non  tantum  a  Patre,  sed  et  a  Filio  procedere 
Spiritum  sanctum.Quis  enim  dementissimusdixerit 
alium  fuisse  Spiritum  ^  quem  sufflans  dedit,  et 
alium  quem  post  ascensionem  suam  misit  (Ad,  u, 
1-4)  f  Unus  enira  est  Spiritus  Dei.  Spiritus  Patris 
et  Filii,  Spiritus  sanctus^qui  operatur  omnia  in 
omnibus  (I  Cor.  xii,  6].Sed  quod  bis  datus  est.dia- 
pensatio  certe  signiflcationis  fuit  de  qua  8uo  loco, 
quantum  Dominus  dederit,  disseremus.  Quod  ergo 
ait  Dominus,  Quem  ego  miltam  vobis  a  Patre  (Joan. 
XV,  26) :  ostendit  Spiritum  et  Patris  et  Filii.Quia 
etiam  cum  dixisset,  Quem  mittet  Pater,  addidit,  in 
nomine  meo  {Id,  xiv,  26) ;  non  tamen  dixit,  Quem 
mittdt  Pater  a  me  :  quemadmodum  dixit,Qu^m  ege 
mitiam  vobis  a  Paire :  videlicet  ostendens  quod  to- 
tius  divinitati8,vel,  si  melius  dicitur,  deitatis.priD- 
cipium  Pater  est.Qui  ergo  a  Patre  prooedit  et  Filio 
ad  eum  refertur  a  quo  natus  est  Filius.Et  quod  dicit 
evan^elisia,  Spiritus  nondam  erat  datus^  quia  Jesus 
nondum  erat  glorificatus  {Id  vii,  39)  :  ((uomodo  io- 
telligitur,  nisi  quia  certa  illa  Spiritus  sancti  datio 
vel  missio  post  clariflcationem  Christi  futura  erat, 
qualis  nunquam  antea  fuerat?  Neque  enim  antet 
nulla  erat,  sed  talis  non  fuerat.Si  enim  antea  Spi- 
ritus  sanctus  non  dabatur,  quo  impleti  Propbeta 
locuti  snnt?  cumaperteScripturadicat.etmultislo- 
cis  ostendat,Spiritu  sancto  eoslocutos  fuis8e:cumet 

*  Edili,  de  quo  mistus  tU.  Abest,  miisut,  a  manQBcri' 
pti9. 

>  Er.  Ven.  Lov.,  ita  mitti,  esi  cognotei  quod  ab  iih 
procedat.    M, 

3  M88.  noQ  Uabent,  tit  faeiem  diteipulorum. 

«  Plerique  Mtt.  aUum  fuiue  SpirUum  $mtctum  fVM 


900 


LIBBR  OUARTDS. 


910 


de  Joanne  Baptista  dictum  sit,  Spirilu  iancto  replebi- 
turjam  inde  ab  utero  matris  suae:  et  Spiritu  sancto  re- 
pletusZacbarias  invenitur  pater  ejus,  ut  de  iilo  taiia 
diceret ;  et  Spiritu  sanoto  Maria,  ut  talia  de  Domino 
quemgestabat  utero,  pra^dicaret  (Luc.  i,  15,  41-79) ; 
Spiritu  sancto  Simeon  et  Anna,  ut  magnitudinem 
Christi  parvuli  agnoscerent  [hi,  ii.  25-38) :  quomodo 
ergo  Spiriius  nondum  erat  datus,  qaia  Jesus  nondum 
erat  clarificatus ;  nisi  quia  illa  datio,  vel  donatio,  vel 
missio  Spiritus  sancti  habitura  erat  quamdam  pro- 
prietatem  suam  in  ipso  adventu,  qualis  antea  nun- 
quam  ruit?Nu8quamenimlegimus,lingui8quasnon 
noverant  homines  locutos,  venienteinseSpiritusan- 
oto,  sicut  tunc  factum  est,  cum  oporteret  ejus  adven- 
tum  signis  sensibilibus  demonstrari,  ul  ostenderetur 
totQm  orbem  terrarum  atque  omnes  gentes  in  lin- 
gais  variis  constitutas,  credituras  in  Ghristum  per 
doDum  Spiritus  sancti ;  ut  impleretur  quod  in  Psal- 
mo  canitur,  Non  sunt  loquelse  neque  sermanes,  qtio- 
rum  non  audianiur  voces  eorum ;  in  omnem  terram 
exivit  sonus  eorum^  et  in  fines  orbis  terrae  verba  eO" 
rum  {Psal,  xviii,  4,  5). 

30.  Verbo  itaque  Dei  ad  unitatem  person®  copula- 
tus,  etquodam  modo  commixtus  est  homo,  cum  ve- 
nienteplenitudinetemporismissusestinhuncmun- 
dum  factuB  ex  femina  Filius  Dei,  ut  esset  et  filius 
hominis  propter  fiiios  hominuro.  Hanc  personam 
angelica  natura  figurare  antea  potuit,  ut  prssnun- 
tiaret ;  non  expropriare,  ut  ipsa  esset. 

CAPUTXXI.  —  Otf  sensibili  demonstratione  sancti 
Spiritus,  et  de  cooetemitate  Trinitatis,  Quid  dictum  sit 
etquiddicendumrestet,  Desensibiliautem  demonstra- 
tione  Spiritus  sancti,   sive  per  columbss  speciem 
{Matth.  III,  16),  sive  per  linguas  igneas  [AcL  ii.  3), 
cum  cyus  substantiam  Patri  et  Filio  coffiternam  pari- 
terque  incommutabilem  subdita  et  serviens  creatura 
temporalibus  motibus  et  formis  ostenderet,  cum  ad 
cjuB  personae  unitatem,  sicut  caro  quod  Verbum  fa- 
ctam  est  {Joan.  1 14),  non  copularetur,  non  audeo 
dicere  nihil  tale  factum  esse  anlea.  Sed  plane  fiden- 
terdixerim,  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sauctum 
nnius  ejusdemque  substantis,  Deum  creatorem, 
Trinitatem  omnipotentem  inseparabiliter  operari : 
sed  ita  non  posse  per  ionge  imparem  maxinaeque 
corpoream  creaturam  inseparabiliter  demonstrari ; 
Bicut  per  voces  nostras,   qus   utique  corporaliter 
Bonant,  non  possunt  Pater  et  Filius  et  Spiritus 
BanctuSy  nisi  suis  et  propriis  intervaliis  temporum 
certa  Beparatione  distinctis^  quae  sua;  cujusque  vo- 
cabuli  syliabse  occupant,  nominari.  In  sua  quippe 
Bubslantia  sunt,  tria  unum  sunl,  Pater  et  Filius  et 
Spiritus  sanctus,  nullo  temporali  motu  super  om- 
nem  crcaturam  idipsum  sine  ullis  intervallis  tem- 
porum  vel  locorum,  et  simul  unum  atque  idem  ab 
cternitate  in  sternitatem,  tanquam  ipsa  aBternitas 
qum  sine  veritate  et   cbaritate  non   est :   in  meis 
autero   vocibus  separati   sunt  Pater  et  Filius  et 
Spiritus  sanctus,  nec  simul   dici   potuerunt,  et  in 
litteria  visibiUbus  sua  separatim  locorum  spatia  te- 
nuerant.  Et  quemadmodum  cum  memoriam  meam 


et  intellectum  et  voluntatem  nomino,  singulaquidem 
nomina  ad  res  singulas  referuntur,  sed  tamen  ab 
omnibustribus  singula  facta8unt;nullumenimho- 
rum  trium  nominum  est,  quod  non  et  memoria  et 
intellectus  et  voluntas  mea  simul  operata  sint :  ita 
TrinilassimuloperataestetvocemPatris,etcarnem 
Filii,  et  columbam  Spiritus  sancti,  cum  adpersonas 
singulassingulahfficreferantur.  Quasimilitudine  ut- 
cumque  cognoscitur  inseparabilem  in  se  ipsa  Trini* 
tatem  per  visibilis  creatur»  speciem  separabiiiter 
demonstrari,  et  inseparabilem  Trinitatis  operatio- 
nem  etiam  in  Bingulis  esse  rebus,  que  vei  ad  Pa- 
trem,  vel  ad  Filium,  vel  ad  Spiritum  sanctum  de- 
monstrandum  proprie  pertinere  dicuntur. 

31.  Si  ergo  a  me  qu®ritur,  quomodo  facts  sint 
vel  voces  vel  sensibiles  forms  atque  species  ante  in- 
carnationem  Verbi  Dei,  qus  hoc  futurum  preflgura- 
rent :  per  Angelos  ea  Deum  operatum  esse  respon- 
deo  ;  quod  etiam  Scripturarum  sanctarum  testimo- 
niis,  quantum  existimo,  satis  ostendi.  8i  autem  qu»- 
ritur,  ipsa  incarnatio  quomodo  facta  sit:  ipsum  Ver- 
bum  Dei  dico  carnem  factum,  id  est,  hominem  fac- 
tum,  non  tamen  in  hoc  quod  factum  est  conversum 
atque  mutatum  ;  ita  sane  factum,  ut  ibi  sitnon  tan* 
tum  Verbum  Dei  et  hominis  caro,  sed  etiam  ratio- 
nalis  hominis  anima,  atque  hoc  totum  et  Deus  di- 
catur  propter  Deum  et  homo   propter  hominem. 
Quod  si  difOcile  intelligilur,  mens  flde  purgetur» 
magis  magisque  abstinendo  a  peccatis,  et  bene  ope- 
randOy  et  orando  cum  gemitu  desideriorum  sanc- 
torum,  ut  per  divinum  adjutorium  proficiendo,  et 
intelligat,  et  amet.  Si  autem  quseritur,  post  incar- 
nationem  Verbi^  quomodo  facta  sit  vel  vox  Patris» 
vel  species  corporalis  qua  Spiritus  sanctus  demons- 
tratus  est :  per  creaturam  quidem  facta  ista  non  du- 
bito ;  sed  utrum  tantummodo  corporalem  atque  sen- 
sibiiem,  an  adhibito  spiritu  etiam  rationali  vel  in- 
tellectuali  (boc  enim  quibusdam  placuit  appellare, 
quod  Graeci  dicunt  voep^v)^  non  quidem  ad  unitatem 
persone,  (quis  enim  hoc  dixerit,  ut  quidquid  illud 
est  creaturse  per  quod  sonuit  vox  Patris,  ita  sit  Deus 
Pater,  aut  quidquid  illud  est  creaturae  in  quo  per 
columbffi  speciem  vel  per  igneas  linguas  Spiritus 
sanctus  demonstratus  est,  ita  sit  Spiritus  sanctus» 
sicut  est  Dei  Filius  homo  ille  qui  ex  virgine  faotus 
est  ?)  sed  tantummodo  ad  ministerium  peragendae 
significationis,  sicut  oportuisse  Deus  judicavit :  an 
aliquidaliudintelligendum  sit,  inveniredifficileest, 
et  temere  afOrmare  non  expedit.  Quomodo  tamen 
ista  sine  rationali  vel  intellectuali  oreatura  potue- 
rint  fleri,  non  video.  Neque  adhuc  locus  est  expli- 
care  cur  ita  sentiam,  quantum  vires  Dominus  dede- 
rit.  Prius  enim  sunt  discutienda  et  refellenda  hsre- 
ticorum  argumenta,  qu»  non  ex  divinis  Libris,  sed 
ex  rationibus  suis  proferunt,  quibus  se  vehementer 
cogere  arbitrantur,te8timonia  Scripturarum  que  de 
Patre  et  Filio  et  Spiritu  sancto  sunt,  ita  esse  intel- 
ligenda  ut  ipsi  volunt. 

32.  Nunc  autem  non  ideo  minorom  Filium  quia 
missus  est  a  Patre,  nec  ideo  minorem  Spiritum  saa* 


911  DE  TRINITATE, 

olum  quiaet  Paterpum  misit  et  Filius  «ufficienter, 
quantumarbitror,demonstratumest.8iveenim  pro- 
pter  visibilem  oreaturam.  sive  potius  propter  princi- 
cipii  commendationem;  non  propter  insequalitatem 
vel  imparilitatem  vel  dissimilitudinem  substantiaein 
Scripturis  hsc  posita  intelliguntur :  quia  etiam  si  vo- 
luisset  Oeus  Pater  per  subjectam  creaturam  visibili- 


S.  AUGUSTINI 


9IS 


ter  apparcre,  absurdissime  t^men  aut  a  Filioquem 
genuit,  aut  a  Spiritu  sancto  qui  de  illo  procedit,  mis- 
sus  diceretur.  Iste  igitur  sit  bujus  voluminis  mo- 
dus :  deinceps  in  csteris,  adjuvante  Domino,  iUa 
hsereticorum  versutissima  argumenta  qualia  sint, 
et  quemadmodum  redarguantur  videbimus. 


LIBER  QUINTUS. 


Venit  ad  bsereticornm  argumenta  illa  quce  non  ez  divini?  Libris,8ed  ex  rationibus  suis  proferont :  et  eoa  refellit, 
quibus  ideo  videtur  uuu  eamdem  Patri  ac  Filii  esse  subAtantiam,  quia  omne  quod  de  Deo  dicilur.  secuodum  t-ub- 
stautiam  dici  putaot:  et  propterea  et  gignere  et  gigni,vei  genitum  e^se  et  ingenitnm,quoniam  diversa  suot,  coo- 
tendunt  substantias  esse  diversas  ;  demou6tran;«,noo  omne  quod  de  Deo  dicitur  secuodum  subtftantiam  diei,  sicot 
secondum  substaQtiam  dicitur  bonus  et  magnud,et  si  quid  aiiud  ad  sedicitur:  sed  dici  etiam  relative,  id  eat  non 
ad  se,  sed  ad  aliquid  quod  ipse  uon  est.^^icut  Pator  ad  Filium  aicitur,  vel  Domious  ad  creaturam  sibi  eervieotem: 
ubi  si  qui  relative.id  est  ad  aliquid  quodipse  uoo  est,etiam  ez  tempore  dicitur,  sicuti  eBi.DonUne,  rerugium  factus 
et  nobis :  nihii  ei  accidere  quo  mutetur,8ed  omnino  ipsum  in  natura  vel  essentia  taa  immutabilem  permaaere. 


CAPUT  PRIMUM.  —  1.  Quid  a  Deo,  quid  a  lectore 
auclor  exposcat.ln  Deo  nihil  mutabilis  et  corporei  cogi- 
tandum.  Hinc  jam  exordiens  ea  dicere,  quse  dici  ut 
cogitantur  vel  ab  homine  aliquo,  vel  certe  a  nobis 
Don  omnimodo  possunt:  quamvis  et  ipsa  nostra  co- 
gitatio,  cum  de  Deo  Trinitate  cogitamusS  ionge  se 
iiii  de quo  cogitat,  imparem  sentiat,  neque  utesteum 
capiat,  sed^  ut  scriptum  est,  etiam  a  tantis  quantus 
Paulus  apostolus  hic  erat,  per  speculum  et  in  senig- 
mate  videatur  (I  Cor.  xni,  12),  primum  ab  ipso  Do* 
mino  Deo  nostro,  de  quo  semper  cogitare  debemus, 
et  de  quo  digne  cogitare  non  possu  mus,  cui  laudando 
reddenda  est  omni  tempore  benedictio  {Psal.  xxxiii, 
1),  et  cui  enuntiando  nulla  competit  dictio,  et  adju- 
torium  ad  intelligenda  atque  explicanda  qu»  inten- 
do,  et  veniam  precor  sicubi  otfendo.  Memor  sum 
enim,  non  solum  voluntatis,  verum  etiam  inOrmi- 
tatis  mesB.  Ab  his  etiam  qui  istalecturi  sunt^  utig- 
noscant  peto,  ubi  me  magis  voluisse  quam  potuisse 
dicere  adverterint,  quod  vel  ipsi  melius  inteliigunt : 
sicut  ego  eis  ignosco,  ubi  propter  suam  tarditatem 
inteiligere  non  possunt. 

2.  Facilius  autem  nobisinviccmignoscimuSySino- 
verimus,  aut  certe  credendo  Qrmum  tenuerimus,  ea 
qufledenaturaincommutabilietinvisibiiisummeque 
vivente  ac  sibi  sutiiciente  dicuntur,  non  ex  consuetu- 
dine  visibilium  atquo  mulabilium  et  mortaliumvel 
egenarum  rerumessemetienda.Sed  cumin  hisetiam 
quaenostriscorporalibusadjacentsensibus,  velquod 
nos  ipsi  in  interiore  homine  sumus,  scientiacompre- 
hendendis  laboremus,  nec  sufOciamus  :  non  tamen 
impudenter  in  illa  qu»  supra  sunt  divina  etinelTabi- 
lia«  pietas  fidelis  ardescit ;  non  quam  suarum  virium 
inflat  arrogantia,  sed  quam  gratia  ipsius  Creatoris et 
Salvatoris  inilummat.  Nam  quo  intellcctu  Deum  ca- 
pit  homo,  qui  ipsum  intellectum  suumquoeum  vult 
capere  nondum  capit  ?  Si  autem  hunc  jam  capit,  at- 
tendat  diligenter  nibil  eo  esse  in  sua  natura  mclius, 
et  videat  utrum  ibivideatullalineamentaformarum, 

« 

*  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  cum  de  Dei  Trinitate  cogita' 
mui*     M. 


nitores  colorum,  spatiosam  granditatem,  partium 
distantiam,  molis  distensionem,  aliquas  per  locorum 
intervalla  motiones,  vel  quid  ejusmodi.  Nihil  certe 
istorum  invenimus  in  eo,  quo  in  natura  no:*tra  nihil 
melius  invenimus,  id  est,  in  nostro  intellectu,  qQO 
sapientiam  capimus  quantum  capacessumus.  Quod 
ergo  non  invenimus  in  meliore  nostro,  non  debemus 
in  illo  qusrere,  quod  longe  meiius  est  meliore  no- 
stro  :  ut  sic  inteiiigamus  Deum,  si  possumus,  quan- 
tumpo8sumus,sinequalitatebonum,8inequantitate 
magnum,  sineindigentiacreatorem,sinesitupraesi- 
dentem*,  sine  habitu  omnia  continentem,  sine  loco 
ubique  totum,  sine  tempore  sempiternum,  sine  ulla 
sui  mutatione  mutabilia  facientem,  nihilquepatien- 
tem.  Quisquis  Deuin  ita  cogitat,  etsi  nondum  polest 
omni  modo  invenire   quid   sit ;   pie   tamen  cavet, 
quantum  potest,  aliquid  de  eo  sentire  quod  non  siU 
CAPUT  II.  —  3.  Deus  sola  incommutabilis  essentia, 
Est  tamen  sine  dubitatione  substantia,  vel,  si  me- 
liua  hoc  appellatur,  essentia,  quam  Graeci  ou^fxv  vo- 
cant.  Sicut  enim  ab  eo  quod  est  sapere  dicta  est 
sapientia,  et  ab  eo  quod  est  scire  dicta  est  acientia  ,* 
ita  ab  eo  quod  est  ease  dicta  est  essentia.  Et  quis 
magis  est,  quam  illequi  dixit  famulo  8uoMoysi,£ya 
sum  qui  sum ;  et,  Dices  filiis  israet :  Qui  est^  misit  me 
ad  vos  (Exod.  iu,  14)  ?  Sed  alis  qusB  dicuntur  essen- 
im  8ive  8ubstanti6e,capiuntaccidentia,  quibusineia 
flatvel  magnavel  quantacumque  mutatio  :  Deoao- 
tem  aliquid  ejusmodi  accidere  non  potest ;  et  ideo 
sola  est  incommutabiiis  substantia  vel  esaentia,  qoi 
Deus  6st,  cui  profectio  ipsum  esse,  unde  essentia 
nominata  est,  maxime  ac  verissime  co-Dpetit.  Quod 
enimmutatur,  nonseivatipsumesse;etquodmuta- 
ri  potest,  etiamsi  non  muietur,  potestquod  fueratnon 
esse  :  ac  per  hoc  illud  solum  quod  nou  tantum  non 
mutatur,  verum  etiam  mutari  omnino  non  potest, 
sine  scrupulo  occurritquod  verissime  dicatur  esse. 
CAPUT  lil.  —  4.  Arianorum  argumentum  ez  voee 
geniti  et  ingeniti  desumptum  diluitur,  Quamobrem  ut 

i  Sic  Mm.  At  editii  prmientem. 


913 


LIBER  QUINTDS. 


914 


Jam  etiam  de  ii8  qu»  ncc  dicuntur  ut  cogitantur 
neccogitanturut  ftunt,  respondere  incipiamusfidei 
nostras  adversariis :  inter  multa  quae  Ariani  adversus 
catholicam  fidem  solent  disputare,  hoc  sibi  maxime 
oallidissimum  machinamentum  proponere  videntur, 
cum  dicunt:  Quidquidde  Deo  dicitur  velintelligitur, 
non  secudum  accidens,  sed  secundum  substantiam 
dicitur.  Quapropter  ingcnitum  essePatri  secundum 
Bubstantiam  est,  et  genitum  esse  Filio  secundum 
Bubstantiam  est.Diversum  estautem  ingenitum  esse, 
et  genitum  esse:diversa  estergo  substantia  Patris 
et  Filii.  Quibus respondemus :  Si  quidquid de  Dco  di- 
citur,  secundum  substantiamdicitur:  ergo  quod  di- 
ctumest,  Ego  et  Paier  unum  sumus  (Joan.  x,30),  se- 
cundum  substantiam  ditum  est.  Una  est  igitur  sub- 
BtaDtiaPatris  et  Filii.  Autsihoc  non  secundum  sub- 
stantiam  dictum  est,  dicitur  ergo  aiiquid  de  Deo  non 
secundum  substantiam;  et  ideojam  non  cogimur 
Bocundum  substantiam  intelligere  ingenitum  et  ge- 
nitum.  Item  dictum  estde  Filio,  Non  rapinam  arbi- 
tralus  est  esse  aqualis  Deo  (Philif»p,  ii,  6) :  quairimus 
secundum  quid  aequalis. Si  cnim  non  secundum sub- 
etantiam  dicitur  aequalis,  admittunt  ut  dicatur  ali- 
quid  de  Deo,Don  secundum  substantiam :  admittant 
ergo  non  secundum  substantiam  dici  ingenitum  et 
genitum.  Quod  si  propterea  non  admittunt,  quia 
omnia  de  Deo  secundum  substantiam  dici  volunt^se- 
cundum  substantiam  Filius  squalis  est  Patri. 

CAPUT  IV.  —  5.  Accidens  arguil  semper  aliquam  rei 
mutaiionem.  Accidens  autem  non  soletdici,  nisi  quod 
aliqua  mutatione  ejus  rei  cui  acciditamitti  potest. 
Nametsi  qusdamdicuntur  accidentiainseparabilia, 
qu8B  grffice  appeliantur  a^tuptara,  sicut  est  plumsB 
corvi  color  niger  amittit  eum  tamen,  uon  quidem 
quamdiu  pluma  est,  sedquia  non  semper  est  plu- 
ma.  Quaproter  ipsa  materies  mutabilis  est,et  ex  eo 
quod  desinit  esseiiludanimal  vcl  illa  pluma,totum- 
que  iilud  corpus  in  terram  mutatur  et  vertitur,amit- 
tit  utique  etiam  iPum  colorem.  Quamvisetaccidens 
quod  separabile  dicitur,  non  separatione,  sed  mu- 
tioneamittatur;  sicuti  est  capillis  hominum  nigritu- 
do,quoniam  dum  capiili  sunt  possunt  albescere,8e- 
parabileaccidensdicitur :  seddiligentcrintuentibus 
aatis  apparet,  non  separatione  quasi  emigrare  ali- 
quid  acapitedumcanescit,  ut  nigritudo  indecan- 
dore  succedente discedat  ctaliquoeat,  sed illam  qua- 
litatem  colorisibi  vertit  atque  mutari.Nihil  itaque 
accidens  in  Deo,  quia  nihil  mutabile  aut  amissibile. 
Quod  si  et  illud  dici  accidcns  placet,  quod  licet  non 
amittatur,  minuitur  tamen  vcl  augetur,  sicuti  cst 
animmvita :  nametquamdiu  anima  est,tamdiu vivit, 
et  quia  semper  anima  est,  semper  vivit;  sed  quia 
magis  vivit  cum  sapit,  minuaque  cum  desipit,  fit 
etiam  hic  aliqua  mutatio,  non  ut  desit  vita,  sicuti 
deest  insipienti  sapientia,  sed  ut  minus  sil  :  nec 
tale  aliquid  in  Deo  fit,  quia  omnimo  incommutabi- 
lis  manet. 

CAPUT  V,— 6.  /n  Deonihilsecundum  accidens  dici- 
tur,  sed  secundum  substanliamautsecundumrelaiiO' 
nem*  Qoamobrem  nihil  in  eo  Becundum.accidens  di- 


citur,  quia  nihil  ei  accidit;  nec  tamen  omne  quod 
dicitur,  secundum  substantiam  dicitur.  fn  rebus 
enim  creat^s  alque  mutabilibus  quod  non  secun- 
dum  substantiam  dicitur,  restat  ut  secundum  acci- 
densdicaturioniniacnim  accidunteis,quaevelamitti 
possuntvel  minui,  et  magnitudinesetqualitates  ;  e^ 
quod  diciturad  aliquid,  sicut  amiciti»,  propinqui- 
tates,servitutcs,similitudincs,  6squalitate8,et  si  qua 
bujusmodi ;  et  situset  habitus,  et  loca  et  tempora, 
et  opera  atquepassiones.  InDeoautem  nihil  quidemi 
secundum  accidens  dicitur,  quia  nihil  in  eo  muta- 
bile  est ;  nec  tamen  omne  quod  dicitur,  secundum 
substantiam  dicitur.  Diciturenim  ad  aliquid,  sicut 
Pater  ad  Filium,  et  Filius  ad  Patrem,  quod  non  est 
accidens  :  quia  et  ille  semper  Pater,  et  ille  semper 
Filius ;  et  non  ita  semper  quasi  ex  quo  natus  est 
Filius,  ut  ex  eo  quod  nunquam  desinat  esse  Filius, 
Pater  non  desinat  esse  Pater ;  sed  ex  eo  quod 
semper  natus  est  Filius,  nec  coepit  unquam  esse 
Filius.  Quod  si  aliquandoessecGepisset,autaliquan- 
doessedesineretFilius,  secundum  accidens  dicere- 
tur.  Si  vero  quod  dicitur  Pater,  ad  se  ipsum  dicere- 
tur,  non  ad  Filium  ;  et  quod  dicitur  Filius,  ad  se 
ipsum  diceretur,  non  ad  Patrem ;  secundum  sub- 
stantiam  diceretur  et  ille  Pater,  et  ille  Filius  :  sed 
quia  et  Pater  non  dicitur  Pater  nisi  ex  eo  quod  est  ei 
FiliuSf  et  Filius  non  dicitur  nisi  ex  eo  quod  habet  Pa- 
trem^  non  secundum  substantiam  hsec  dicuntur : 
quia  non  quisque  eorum  ad  se  ipsum,sed  ad  invicem 
atquead  alterutrum  ista  dicuntur:  neque  secundum 
accidens,  quia  et  quod  diciturPater  et  quod  dicitur  * 
Filius,aelei  num  atque  incommutabile  est  eis.  Quam- 
obrem  quamvis  diversum  sit  Patrem  esse  et  Fillium 
esse,  non  esttamen  diversasubstantia:  quia  hoc^ 
nonsecundumeubstantiam  dicuntur,scd  secundum 
relativum:  quod  tamen  relativum  non  estaccidenSi 
quia  non  esl  mutabile. 

CAPU  T  Vi.—  l.Occurrii  hssreticorum  caviiiaiionibus 
in  eadem  voce  geniti  ei  ingeniii.  Si  autem  huic  sic 
putant  re8istendumes8esennoni,quod  Paterquidem 
ad  Filium  dicitur  et  Filius  ad  Patrem,  ingenitus  ta- 
men  el  genitus  ad  se  ipsos  dicuntur,  non  ad  alter- 
ulrum  :  non  enim  hoc  est  dicere  ingenitum,quod  est 
Patrem  dicere;  quia  et  si  Filiumnon  genuisset,nihii 
prohiberet  eum  dicere  ingenitum  :  et  si  gignat  quis- 
que  fllium,  non  ex  eo  ipse  ingenitus  est,  quia  geniti 
homine8exaliishominibu8,gignuntetipsialios  :in- 
quiuntergo:  Pater  ad  Filium  dicitur,  et  Filius  ad 
Patrem,  ingenitus  autem  ad  se  ipsum,  et  genitus  ad 
se  ipsum  dicitur :  et  ideo  si  quidquid  ad  se  ipsum  di- 
citur,  secundum  substantiam  dicitur,  diversum  ost 
autcm  ingenitum  esse  et  genitum  esse;  diversa  igi- 
tursubstantiaest:hocsidicunt,  non  intelligunt  de 
ingenitoquidem  aliquid  sedicere,  quod  diligentius 
pertracLandum  sit,  quia  nec  idoo  quisque  paler  quia 
ingenitus,necingenitus  ideo  quia  pater.et propterea 
non  ad  aliquid,  sedad  se  dici  putaturingenitu8:ge- 
nitum  vero  mira  caecitate  non  advertunt  dici  non 
posse  nisi  ad  aliquid.Ideo  quippc  filius  quia  genitaSy 

1  Editi,  hsfc,  At  Mss.,  hoe. 


*^ 


918 


DB  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


916 


et  quiaGilius  iitiqne  genitua.  Sicut  aulem  nilius  ad 
patrem,  sic  genitua  ad  genitorem  refertur;  et  sicut 
pater  ail  filium,  itH  geaitor  ail  genitum.Ideoque  alia 
nolio  est  qua  intel]i);itur  geiiitor,aIia  qua  ingenitus. 
Namquamvisde  Palre  Deo  utrumquedicatur,  illud 
tamen  ad  genilum,  id  est,  ad  Filium  dicitur ;  quod 
necilli  negant:  bocautemquod  irgenilusdicitur.sd 
se  ipaum  dici  perhibent.  Dicunt  ergo :  Si  aliquid  ad 
seipaumdicitur  Pater,  quod  adse  ipsumdici  non  po- 
tealFiliua.et  quidquid  ad  aeipaum  dicitur,Hecundura 
Bobstaatiam  dicitur,  et  ad  se  ipsum  dicilur  ingeni- 
tus.quod  dici  non  palest  Filius;  ergosecundura  sub- 
staotiam  dicitur  ingenitus,  quod  Filiua  quia  dici  non 
pote8l,non  ejusdem  eat  subataatis.Cui  vereutiffi  rea- 
pondetur  ita  ut  ipai  cogantur  dicere  secundum 
quid  ait  «qaalia  Patri  Filius;  utrum  Bccundumid 
quod  ad  se  dicitur,Bn  seoundum  id  quod  ad  Patrem 
dicitur.  Non  enim  secundum  fd  quod  ad  Patrem  di- 
citur,  quoniaiD  ad  patrem  flliua  dicitur,  illeautem 
nonllliua,  aed  paterest.  Quianon  sic  ad  eedicuntur 
pateret  filtus,  quomodo  amici  aut  vicini.  Relativd 
quippeamicusdicitur  ad  amicum;  et  ai  «qualiter  ee 
diliguot,  eadem  iDutroquearaiclliaest;  et  relative 
vioinusdiciturad  vicinum;  etquia  eequalitersibi  vi- 
oiaisunt(quantumenim  isteilii.  tantum  etillehuio 
vicinatur),eadeQi  in  utroque  viciaitas.  Quia  vem  Fi- 
liu9  non  ad  PiJium  relative  dicitur,  eed  ad  Patrem  ; 
nonaecundumboc  quod  ad  Patrem  diciturxqualis 
est  Filius  Patri :  reatat  ul  aecundum  id  tequalis  eit, 
quod  ad  se  diritur.  Quidquid  autem  ad  se  diLiitur  se- 
oundaro  sbstnnliom  dicilur  :  restat  ergo  ut  secua- 
dnm  subatantiam  aitsqualis.Eadem  estigiturutriu- 
Bque  aubstantia.  Cum  vero  ingenitusdicitur  Pater, 
non  quid  sit,  sed  quid  non  ait  dicttur.  Cum  autem 
relaUvum  negatur,  non  secundura  subBtantiam  ne- 
gatur,  quia  ipaum  relativura  non  aecuDdumsub- 
etantiara  dicitur. 

CAPUT  Vl[.— 8.  Negatio  addila  non  mulat  prsdiea- 
mertlum.  Hoc  excmplis  plaoum  faciendum  est.  Ac 
primum  videndum  est  boo  signinoari  cum  dicitur 
genitus,  quod  signincatur  cum  dicitur  tllius.  Ideo 
enim  filius,  quia  genitu8;et  quia  filius  utique  geni- 
ns.  Quod  ergo  dicitur  ingenitus,  hoc  ostenditur, 
quod  non  sit  Hlius  :  aed  genitus  et  ingenitua  com- 
mode  dicunlur;  Qlius  autem  latine  dicitur,  aed  ic- 
fllius  ut  dicatur  non  admittit  loquendi  conaueludo. 
Nihil  tamen  intellectui  demitur,  ai  dicaturnon  Q* 
liuE;  quemadmodura  etiam  ai  dicatur  non  genitosi 
pro  eo  quod  dioltur  ingenitUB,  nihil  aliud  dicitur. 
8ic  enira  et  vicinus  et  amicus  relative  dicunlur,  neo 
tamen  poteat  invicinua  dici  quomodo  dicitur  inimi- 
cu8.  Quaraobremaon  est  in  rebus  considerandum 
qiiid  vel  atnat  vel  non  Binat  dici  uaus  Bermonis  nns- 
tri,  eed  quis  rcrum  ipsarum  intellectus  eluceat.Non 
ergojam  dicamuB  ingonitum,  qunmvis  dici  latine 
posait;  sed  pro  eo  dicaraus  non  genitum,  quod 
tantum  valel.  Num  ergo  aliud  dicimua  quam  non 
fllium7Negattvaporro  ista  parlicula  noo  idefncit,ut 
quodaineiliarelativedicitur,  eadempr»posilB  sub- 
itanlialiterdicatnr;sodidtBntiimaegBtur,quDdsine 


illa  aiebatur,  aicut  in  oaiteris  praidicamentie.  Velnt 
cura  dicimus.Homo  est,  Bubslantiam  deaignamus. 
Qui  ergo  dicit,  Non  homo  est,  nonaliud  genusprs- 
dicamenti  enuntiat,  sed  tantum  tllud  negat  Sicot 
ergo  secundum  subatantiam  aio,  Homo  est  :  slc  se- 
cundumsubatanliam  nego,cum  dico,Non  bomoest. 
Et  cum  qusritur,  quanluasit;  el  aio,  Qundrupeda- 
iis  e8t,id  est  quatuor  pcduin,  secundum  >]uantit8- 
tem  aio  :  qui  dicit,  Non  quadrupelis  est,  secuadom 
qusntitatem  negat,  Candidus  est,  secundum  quali- 
tatem  ato  :  Non  candidua  est,  aecundum  qualilalem 
nego.  Propinquua  est,  aecundum  relativnm  aio : 
Non  propinquus  est,  secundum  relativum  nego.  Se- 
cundum  ailum  aio,  cum  dico,  Jacet  :  secundum 
ailnra  nego,  cum  dico,  Non  jacet,  SecuDduro  babi- 
tum  aio,  cum  dico,  Arraatus  eat :  secundum  habi- 
tura  nego,  cum  dico,  Non  armatuB  est.  Tsntumdem 
autem  valet  ei  dicam,  Inermis  eat.  Secundum  tem- 
pusaio,  cumdico,Heaternus  est ;  aecundum  tempns 
nego,  cum  dico,  Non  heBtemus  est.  Et  cum  dico, 
Romte  est  secundum  Jocum  aio  :  et  secundum  lo- 
cum  nego,  cum  dico,  Non  Romfe  est.  Secundum  id 
quod  eat  facereaio,cumdico,Ceedit:  si  autem  dicani, 
Non  cKdit,  secundum  id  quod  estfacere  nego,  utos- 
tendamaon  boc  rBcere.Etcumdico,Vapulat,eecun- 
dum  prsdicamentum  aio  quod  pati  vocatur :  et  secun- 
dumidnego,  cum  dica,nonvapulat.  Et  omnimonul- 
lumpra»licamenti  geniiaeBt,secundum  quod&liquid 
aiere  volumus,  nisi  ut  sccundum  idipsum  predica- 
mentum  negare  convincBmur,si  praponere  negati- 
vam  particulara  voIuerimus.QuiB  cum  ita  sint  si  sub- 
atantiatiterairem,dicendo,Pi]ius;8ubstanliaIiterne- 
garem,dicendo,NaaFiliu8.QuiBverorelBtiveaio,cum 
dico,FiliuseBt;adpatrem  enimrelero:  relative nego, 
sidicam,Non  liliua  est  ;Bd  pnrentem  enfm  eamdein 
Degationem  refero,  volens  ostendere  quod  ei  parMia 
non  sit.Atsi  quantum  valet  quod  diciturfllius,  tan- 
tumdem  valetquod  diciturgeoituB,  sicut  prnlocuti 
aumus;  tantumdem  ergo  valet  quod  dicitur  non  ge- 
nilua,  quantum  valet  quod  dicitur  non  Glius.  Bela- 
tiveaulemaogamu8diceDdo,Non  flliusrrelativei^- 
tur  negamus  dicendo,  Non  genitus.  Ingenitua  porro 
quid  est.niai  non  genilua?  Non  ergo  receditur  a  re- 
lativo  priedicamenta,  cum  ingcnitua  dicitur.  Sicat 
enim  genitus  aoa  ad  ae  i|iaura  dicitur,  sed  quod  ex 
genitore  sit :  ita  cum  dicitur  ingenilua.aon  ad  seip- 
aum  dioitur,  sed  quodeKgenitorenon  eit  oatenditur, 
Ineodem  tamen  prsdicamonto,  quod  Rclativumvo- 
catur,utraquesigniflcalio  vertitur  :  quod  uutemre- 
lalive  pronuntiatur,  non  indicat  substantiam  :  ita 
quamvie  diTersumsit  genitusetingenitua,  non  indi- 
cat  diversam  subslanliam  :  quia  sicut  fllins  ad  pa- 
trem,  et  dod  fllius  ad  non  patrem  refcrtur ;  ita  ge- 
nitUB  ad  genitorem,  et  non  geoitus  ad  noo  genito- 
rem  referatur  neceese  est., 

CA?VT  wm.—Q.QuidguidiubttanlioliferiteDeodi- 
citvr,  de  tingulif  penonis  nngulariler  et  titnul  de  ipt^ 
Trinitate didtur.  In  Deo  wiaettenlia,  tret  Grxcuhy- 
pOiiate',Latinii  tretpertome.Qa&^rofleTiilui  pnsci- 
pueteneamaB.quidquidBdBedioiturpnBiUntiHilu 


917 


LIBER  QUINTUS. 


918 


illa  et  divina  BublimitaSfSubstantialiter  diei ;  quod 
autein  ad  aliquid,non  substantialiter,  sed  relative: 
tantamque  vim  esee  ejusdem  eubstantisB  in  Fatre  et 
Filio  et  Spiritu  sancto,  ut  quidquid  de  singulis  ad 
se  ipsosdicitur^non  pluraliterin  summa,8ed  singu- 
lariter  accipiatur.Quemadmodum  eniro  Pater  Deus 
estyet  Pilius  Deus  est,ct  Spiritus  sanctus  Deus  est, 
quod  secundum  substantiam dici  nemo  dubitat :  non 
tamentre»deos,8ed  unum  Deumdicimuseamipsam 
prsstantissimam  Trinitatem.Ila  magnu8Pater,ma- 
gnus  Filiu8,magnus  Spiritus   sanctus :  non  tamen 
tres  niagni,8ed  unus  magnus.  Non  enim   de  Patre 
BolOfSicut  illi  perverse  sentiunt ;  sed  de  Patre  et  V\- 
lio  et  Spiritu  sancto  scriptum  est,  Tu  es  Deus  solui 
magnus{PsaL  lxxxv,  10).  Et  bonus  Pater,bonu8Fi- 
liu8»  bonus  Spiritussanctus  :  nec  tres  boni,  sed  unus 
est  bonuB,de  quo  dictum  esifNemo  bonus,  nisi  unus 
D^us.Etenim  Dominus  Jesus,ne  ab  illo  qui  dixerat, 
Magister  bone  {Luc.  xviii,i9,  lS),tanquam  hominem 
compellanSySecundum  hominem  tantummodo  inteU 
ligeretur,ideo  non  ait.Nemo  bonus,ni8i  solusPater; 
Bed,Nemo  bonus^nisi  unus  DeusAn  Patrisenim  nomi- 
ne,  ipse  per  ee  Pater  pronuntiatur :  in  Dei  vero,  et 
ipse  et  FiliusetSpiritu8sanctus,quiaTrinita9  unuQ 
Deus.Situs  vero,  et  habitu8,et  loca^et  tempora,  non 
proprie,8ed  translate  ac  per  similitudinesdicuntur 
Id  Deo.Nam  et  sedere  super  Gherubim  dicitur( P«a/. 
Lzx  z,  2) ;  quod  ad  situm  dicitur :  ei  abyssum  tan- 
quam  vestimentum  umictus  (Psai.  ciii,  6);  quodad 
habitum  :  et,  Anni  tui  non   deficient  (PsaL  ci»  28); 
quod  ad  tempus  :  et,  Si  ascendero  in  cselum^tu  ibi  et 
{PsaL  Gzxxviii,  8) ;  quod  ad  locum.  Quod  autem  ad 
faciendum  attinet,  fortassis  de  solo  Deo  verissime 
dicatar:  solus  enim  Deusfacit  et  ipsenon  fit,neque 
patitar  quantum  ad  ejussubstantiam  pertinet  qua 
DeuB  est.Itaque  omnipotens  Pater,  omnipotens  Fi- 
lius,  omnipotens  Spiritus  sanctus :  nec  tamen  tres 
omnipotente8,Bed  unus  Omnipotens,  ex  quoomniay 
per  quem  omnia,  in  guo  omnia  ;  ipsi  gloria  {Rom.  xi, 
36).  Quidquid  ergo  ad  se  ipsum  dicitur  Deu8,et  de 
Bingulis  personis  singulariter  dicitur  Sid  e8t,de  Pa- 
tre,et  Filio,et  Spirilu  sancto.et  simul  de  ipsa  Trini- 
tate,  non  pluraliter,  sed  singulariter  dicitur.  Quo- 
niam  quippe  non  aliud  est  Deo  esse,  et  aliud  ma- 
gnum  esse^sed  hoc  idem  illi  est  esse  quod  magnum 
eflse  :  propterea  sicut  non  dicimus  tres  essentias, 
Bic  DondicimustreamagnitudineSySed  unamessen- 
tiamet  unam  magnitudinem.  Essentiam  dico,  qusB 
fiMoL  grsBce  dicitur»quam  usitatius  substantiam  vo- 
camuB. 

10.  Dicunt  quidem  et  illi  hypostasim ;  sed  nescio 
quid  voluntinteresseinterusiamet  hypostasim:  ita 
ut  pierique  nostri  qui  hsc  grseco  tractanteloquioy 
dicere  consueverint,  (aCsv  ou<7{av,  xpetc  6iioTrd(7£ic, 
quod  est  latine,unam  es8entiam,tres  aubstantias. 

CAPDT IX.  —  Personaetres  non  proprie  dictx.  Sed 
quia  noBtra  loquendi  consuetudo  jam  obtinuit,  ut 
(hoo  intelligatur  cum  dicimu8e88entiam,quodintel« 

^  Phirei  Msi.,  similiter  dicitur  Nonulli,  ter  did' 
iwr. 


ligilur  cum  dicimus  substantiam  :  non  audemus 
dicere  «nam  essentiam  tres  substantias  ;  sed  unam 
esscntiam  vel  substantiam,  tres  autem  personas ; 
quemarimodum  multi  Latini  ieta  tractantes  et  di- 
gni  auctoritate  dixerunt,  cum  alium  modumaptio- 
rem  non  invenirent,quoenuntiarent  verbisquod  si- 
ne  verbis  intelligebant.Reveraenimcum  Pater  non 
8it  Filiu8,et  Filius  non  sit  Pater,et  Spiritu^eanctus 
iile  qui  etiam  donum  Dei  vocatur,  nec  Pater  sit  nec 
Filius  tres  utique  sunt.  Ideoque  pluraliter  dictum 
esUEgo  el  Pater  unumsumus{Joan,  x,  30).  Non  enim 
dixit,  Unum  est^quod  Sabelliani  dicunt ;  sed,  unum 
5umu5.Tamencumquaeriturquidtres,magnapror8us 
inopia  humanumlaborat  eloquium.  Dictum  est  ta- 
men,  Tres  personse,  non  ut  illud  diceretur,  sed  ne 
taceretur. 

CAPUT  X.  —  14.  Qu3s  Deo  absolute  conveniunt  ut 
essentia.de  Trinitate  singuiariter  dicuntur^nonplura-' 
iiter.  Sicut  ergo  non  dicimus  tres  essentias ;  non 
dicimus  tres  magnitudines,  neque  tres  magnos.  In 
rebusenimqu»  participationemagnitudinis  magn» 
Bunt.quibus  est  aliud  esee.aliud  magnas  esse.sicut 
ihagna  domus,et  magnus  monB,et  magnus  animus; 
in  his  ergo  rebusaliud  est  magni(udo,aliud  quodab 
ea  magnitudine  magnume8t,et  prorsus  non  hoc  est 
magnitudo  quod  est  magna  domus.Sed  illa  estvera 
magnitudo,  qua  non  solum  magna  est  domus  qus 
magnaest,et  quamagnusestmonsquisquis  magnuB 
est;  eed  etiam  quamagnum  estquidquid  aliudma- 
gnum  dicitur:  ut  aliud  8itip8amagnitudo,aliudea 
qua  ab  illa  magna  dicuntur.Quse  magnitudo  utique 
primitus  magna  est,multoque  excellentius  quamea 
quffi  participatione  ejus  magnasunt.  Deus  autem 
quia  non  ea  magnitudine  magnus  estquaQ  non  est 
quod  est  ipse,ut  quasi  particepe  ojus  sit  Deus  cum 
magnus  est;aIioquin  illaeritmajormagnitudo  quam 
I)eu8,  Deo  autem  non  estaliquid  majus:  ea  igitur 
ma^nitudine  magnus  est  qua  ipseesteadem  magni- 
tudo.Etideo  sicut  non  dicimustresessentiaSySic  neo 
tres  magnitudines  :  hoc  est  enim  Deo  esse^quod  est 
magnum  esse.  Eadem  causa  nec  magnos  tres  dici- 
mus,  sed  unum  magnum  :  quia  non  partiAatione 
magnitudinis  Deus  magnus  est.sed  seipAmagno 
magnus  est ;  quia  ipse  suaestmagnitudo^^^etde  ' 
bonitate,et  de  »ternilate,et de omni potentia^i  dic- 
tum  8it,omnibusqueomnino  praedicamentis  qua)  de 
Deopos8untpronuntiari,quod  ad  seipsum  dicitur, 
non  translate  ac  per  similitudinem,  sed  proprie :  si 
tamen  de  illo  proprie  aliquid  dici  orehominispotest. 

CAPUT.  XI.  —  12.  Quid  in  Trinitaterelativedica' 
tur.Quod  *  autem  proprie  singula  in  eadem^Trinitate 
dicuntur,nuIlo  modo  ad  se  ipsa,8ed  ad  invicem,aut 
ad  creaturam  dicuntur;  et  ideo  relative,  non  sub- 
Btantialiter  ea  dici  manifestum  est.Sicut  enim  Tri- 
nitas  unusDeus  dicitur,  magnus,  bonus,  sternus, 
omnipotent},idemqueip8e  sua  sicdici  potestdeitaB, 
ipsesua  magnitudo,ipse  8uabonita8,ip8e  sua  seter* 
nitasJpBesua  ommpotentia:non8ic  potest  diciTri- 

i  Sola  fere  editio  Lov.,  Qum, 


919 


DE  TRINITATE,  S.  AtlGUSTINI 


920 


nitas  Pater^nisi  fortetranslatead  creaturam  propter 

adoptioDem  (iliorum.Quod  enimscripfum  esi,Audi, 

Urael  ;  Dominus  Deus  iuus,  Dominus  unus  est  [DeuL 

VI,  4),  non  utique  excepto  Filio,  aut  excepto  Spiritu 

8anctooportetintelligi,quem  unum  Dominum  Doum 

nostrum  recte   dicimusetiam  patrem  nostrum  per 

gratiam  suamnos  regenerantem.  Trinitas  autem  Fi- 

lius  nuUo  modo  dicipotest.Spiritusverosanctusse^ 

cundum  id  quod  scriptum  Q^i^Quoniam  Deus  ipiritus 

«^(Joa»i.iv,24),potest  quidem  universaliterdici^quia 

et  Pater  spiritus  et  Filius  spiritus.et  Pater  sanctus 

et  Filius  sanctus.Itaque  Pater,et  Filius,  et  Spiritus 

8anctus,quoniam  unus  Deu8,et  utiqueDeussanctus 

e8t,et  Deus  spiritus  est,  potest  appellari  Trinitas  et 

Spiritus  sanctus.Sed  tamenille  Spiritussanctusqui 

non  Trinitae,sed  in  Trinitate  intelligitur.ineoquod 

proprie  dicitur  Spiritus  8anctu8,relative  dicitur,cum 

et  adPatremetad  Filium  refertur,quia  Spiritussan- 

ctusetPatris  et  Filii  Spiritusest.Sedipsa  relationon 

apparet  in  hoc  nomine  ;  apparetautem  cum  dicitur 

donumDei  {Act.  viii,20):  donum  enim  est  Patriset 

Filii,quia  et  a  Patre procedit  {Joan,  xv,  26),sicut  Do- 

minusdicit ;  et  quod  Apostolus  ait,  Qui  Spiritum 

Chrisiinon  habet,  hic  non  est  ejus  (Rom,  vni,  9).  de 

ipso  utiquesanctoSpirituait.  Donumergodonatoris, 

etdonator  doDi,cum  dicimus,  relative  utrumque  ad 

invicem  dicimus.ErgoSpiritussaDclus  inelfabilisest 

quasdam  Patris  Filiique  communio  ;  etideo  fortasse 

Bic  appellatur,quia  Patri  etFiiio  potest  eamdemap- 

pellatiocoDvenire.Namhocipsepropriedicitur,quod 

illi  communiter  :  quia  et  Pater  spiritus  et  Filius  spi- 

ritus,  et  Pater  sanctus  et  Filius  sanctus.  Ut  ergo  ex 

nominequod  utriqueconvenit,utrin8que  communio 

Bigni6cetur,vocaturdonum  amborum  Spiritussanc- 

tus.Et  baecTrinitas  unu8Deus,8olu8,bonus,magnus, 

0ternu8,omnipoten8 :  ipse  sibi  unitas,  deitas,  ma- 

gnitudo,  bonitas,  »ternita8,  omnipotentia. 

CAPUT  XII.  —  13.  /n  relaiivis  mutuis  interdum 
desunt  vocabula.^Sec  moveredebet,quoniam  diximus 
relative  dici  Spiritum  sanctum,  non  ipsam  Trinita^ 
tem,8ed  oum  qui  est  in  Trinitate,quianon  ei  videtur 
vicissim  respondere  vocabulum  ejus  ad  quem  refer- 
tur.Non  enim,  sicut  dicimus  servum  dominietdo- 
minum  8ervi,f]lium  patris  et  patrom  filii,  quoniam 
iata  relativedicuntur,itaetiam  hicpossumusdicere. 
Dicimus  enimSpiritum  sanctum  Patris.sed  non  vi- 
cissim  dicimusPatrem  Spiritus  sancti,nefiiiusejus 
intelligatur  Spiritus  sanctus.Itemdicimus  Spiritum 
sanctumFilii^sednondicimusFiliumSpiritussancti, 
ne  pater  ejus  intelligaturSpiritus  sanctus.In  multis 
enim  relativis  hoc  contingit,ut  non  inveniaturvoca- 
bnlum,quo  sibi  vicissim  respondeant  quae  ad  sere- 
fernntur.  Quid  enim  tam  manifeste  relative  dicitur 
quam  pignus  ?Ad  id  quippe refertur  cujus  est  pignus. 
et  semper  piguus  alicujus  rei  pignusest.  Num  ergo 
cum  dicimus  pignus  Patris  et  Filii  (II  Cor.  v,  4,  et 
Ephet,  i,  H),  possumus  vicissim  dicere  Patrempi- 
gnoris  autFilium  pignoris?  At  vero  cum  dicimus 
doDum  Patris  et  Filii,non  quidem  dicere  possumuB 


Patrem  doni,aut  Filium  doni ;  sed  ut  haec  sibi  vicis- 
sim  respondeant,  dicimus  donum  donatoris,  et  do- 
natorem  doni :  quia  hic  potuit  iaveniri  uBitatum 
vocabulum,il)ic  non  potuit. 

GAPUT  Xlir.  —  14.  Principium  quomodo  in  Trini- 
tate  relative  dicatur.  Dicitur  ergo  relative  Pater, 
idemque  relativedicitur  principium,  et  si  qui  forte 
aliud  :  sed  Pater  adFilium  dicitur,principium  vcro 
ad  omniaquae  ab  ipso  sunt.Itemdicitur  relativeFi- 
liu3,relativediciturel  Verbum  etlmago  ;  etinomni- 
bushis  vocabulis  ad  Patrem  refertur:  nihil  antem 
horum  Pater  dicitur.  Kt  principium  dicitur  Filiut : 
cum  enim  diceretur  ei,7u  quis  es  f  respondit.  Prin- 
cipium.qui  et  loquor  vobis{Joan,  viii,  25).  Sed  num- 
quidPatrisprincipium?Creatorem  se  quippeosten- 
dere  voluit,cum  se  dixit  esse  principium  ;  sicut  el 
Pater  principium  est  creaturaB,eo  quod  ab  ipso  sunt 
omnia.Nametcreatorrelative  dioitur  ad  creaturam, 
sicut  dominus  ad  servum.  Et  ideo  cum  dicimus,  e 
Patrem  principium,  et  Filium  principiam,  non  dao 
principiacreaturae  dicimus;  quia  et  Pater  etFilius 
simul  ad  creaturam  unum  principium  est.sicut  unus 
creator,  sicut  unus  Deus.  Si  autem  quidquid  in  se 
manet  et  gignit  aliquid  vel  operatur,principiam  esi 
ei  rei  quam  gignit,  vel  ei  quam  operatur;  nonpos- 
sumusnegare  etiam  Spiritum  sanctum  recte  dici 
pnncipium;quia  noneum  separamusab  appellatio- 
ne  creatoris :  et  scriptum  est  de  illo  quod  operetur, 
et  in  se  utique  manens  operatur  ;  non  enim  in  ali- 
quid  eorum  quae  operatur,ipse  mutatur  etvertitur. 
Et  qu8e  operatur,vide  :  Unicuiqueautem,inqu\lfdalur 
manifestatio  Spiritus  ad  utilitatem.Alii  quidemdaiur 
per  Spiritum  sermo  sapientix ;  alii  sermo  scientiae  se- 
cundum  eumdem  Spiritum  ;  alteri  autem  fldes  in  eo^ 
dem  Spiriiu ;  alii  donatio  curationum  in  uno  Spiritu: 
alii  operatio  virtutum:  aliiprophetia  ;  alii  dijudicatio 
spirifuum  ;  aliigenera  linguarum.  Omnia  autem  hxc 
operatur  unus  atque  idem  Spiritus,dividens  propria  u- 
nicuique  prout  vult^uiique  sicut  Deus.Quisenim  tan- 
ta  illa  potest  operari  nisi  DeuB  ?  Idem  luiem  Deus 
qui  operaiur  omnia  in  omnibus{l  Cor,  xii,  6-  l}.Nam 
et  sigillutim  si  interrogemur  de  Spiritu  sancto,  ve- 
rissime  respondemus  quod  Dcus  sit;  et  cum  Patre 
et  Filiosimul  unus  est.Unum  ergo  principium  ad 
creaturam  dicitur  Deus,  non  duo  vel  tria  principia. 

CAPUT  XIV.  —  15.  Pafer  et  Filius  unicum  pHn- 
cipium  Spiritus  sancti.kd  se  autem  invicem  in  Trini- 
tate,si  gigoens  ad  id  quod  gignit  principium  est, 
Paler  ad  Filium  principium  est,  quia  gignit  eum  ^. 
Utrum  autemetadSpiritum  aanctum  princrpiurosit 
Pater,  quoniam  dictum  est,  De  Patre  procedit^  doo 
parvaquaestioest.Quia  si  itaest,non  jam  principium 
ei  tantum  rei  erit  qaamgignitaut  facit.sed  etiam ei 
quam  dat.  Ubi  et  illud  elucescit,  ut  potest  *,  quod 
8oletmuIto6movere,curnonFiIiu8  sit  etiam  Spiritus 
8anctu8,cum  et  ipee  a  Patre  exeat,8icut  in  Evangeiio 


1  In  Mss.,  quia  oenuit  eum, 

>  Editi,  utpote,  At  Mbi.,  ut  potest. 


\ 


m 


LIBER  QDINTDS. 


922 


Idgitur  (Joan.  xv,  26).  Exiit  enim,  non  quomodo  na- 
tus.  sed  quomodo  datus  ;  et  ideo  non  dicitur  tilius, 
quia  neque  natus  est  sicut  Unigenitus,  neque  Factus 
ut  per  Dei  gratiam  in  adoptionem  nasceretur,  sicuti 
nos.Quod  enim  de  Patro  natum  est,ad  Patrem  solum 
roferturcum  diciturFilius,  et  ideoFilius  Palri8,non 
et  noster  ^  :  quod  autem  datum  est,  et  ad  eum  qui 
dedit  retertur,et  ad  eos  quibus  dedit;  itaqueSpiritus 
8anctu8,non  tantuin  Patris  et  Filii  qui  dederunt,  sed 
etiam  noster  dicitur  qui  accopimus  :  sicut  dicitur, 
Domini  salus  qui  dat  salutem  {PsaL  in,  9],  eadem 
etiam  nostra  salus  est  qui  accepimus.  Spiritus  ergo 
et  Dei  est  qui  dedit,  et  noster  qui  accepimus.  Non 
ille  spiritus  noster  quo  sumus^quia  ipse  spiritus  est 
hominis  qui in  ipso est :  sed alio  modoiste noster  est, 
quo  dicimua,  et,  Panem  nostrxm  da  nobis  (Matth. 
VI,  ll).Quanquam  et  iilum  spiritum  qui  hominis  di- 
citur,  utique  Hccepimus.  Quid  enim  /ia6^5,  inquit', 
quod  non  accejnsti  (I  Cor,  iv,  7)?  Sed  aliud  est  quod 
accepimus  ut  essemus,  aliud  quod  accepimus  ut 
sancti  essemus.Unde  scriptum  estet  dc  Joanne,quod 
in  spiritu  et  virtute  Eli®  veniret  [Luc,  i,  17) :  dictus 
estElis  8piritus,8ciiicet  Spiritus  sanctus  quem  ac- 
cepil  Elias.  Hoc  et  de  Moyse  intelligendumest,cum 
ait  ei  Dominus,  Tollam  de  spintu  iuo,  et  dabo  eis 
(Num.  XI,  17) :  hoc  eA,  dabo,iiIis  de  Spiritu  sancto, 
quem  Jam  tibi  dedi.  Si  ergo  et  quod  datur,  princi- 
piumhabeteumaquodatur.quianon  aliundeaccepit 
iilud  quod  ab  ipso  procedit ;  fatcndum  estPatrem  et 
FiliumprincipiumesseSpiritus8ancti,nonduoprin- 
cipiuised  sicut  PateretFiiius  unus  Deus,et  ad  crea- 
turam  relative  unus  creator  et  unus  Dominus,  sio 

/  relative  ad  Spiritum  sanctum  unum  principium;  ad 
creaturam  vero  Pater  et  Filius  et  Spirilus  sanctus 
unum  principium,  sicut  unus  creator  et  unua  Do- 
minus. 

CAPUT  XV.  — 16.  An  Spiritus  sanctus  esset  donum 
et  antequam  daretur,  Ulterius  *  autem  quaeritur, 
ntrom  quemadmodum  Fiiiusnon  hoc  tantum  habet 
nascendo  utFilius  sit,8ed  omnino  utsit;  sic  etSpiri- 
tussanctuseoquodaturhabeatnontantumutdonum 
8it,8ed  omnino  utsitrutrum  ergo  erat  antcquam  da- 
retur,  sed  nondum  erat  donum,  an  eo  ipso  quo  da- 
turos  erat  eum  Deus,  jam  donum  eratet  antequam 
daretur.Sed  si  non  proccdit  nisi  cum  datur,nec  pro- 
cederetutiquepriu8quamessetcuidaretur;qaomodo 
jam  erat  ipsa  substantia^si  non  est  nisi  quia  datur : 
aicut  Filius  non  tantum  ut  sit  Filius,  quod  relative 
dicitur,sed  omninoutsitipsam  substantiam^nascen- 
dohabet?An  semperproceditSpiritussanctus.etnon 

V  ex  tempore,  sed  ab  aeternitate  procedit;  sedquiasic 
proccdcbat  ut  esset  donabile ;  jam  donum  erat,et  an- 
tequam  esset  cui  daretur?  Aliter  enim  intelligitur 
cum  dicitur  donum,  aliter  cum  dicitur  donatum. 
Nam  donum  potest  esse  et  antequam  detur;  donatum 


<  Er.  Lagd.  Ven.  Lov.,  et  non  noster,     M. 

*  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  inquit  Apostolus,    M, 

s  Am.  et  plures  Msb.,  Interius,  Tres  alii  Mss.,  /nrt- 
rim. 

*  Pleriqae  Ms&.,  ipsa  substantia. 


autem  nisi  datum  fuerit  nullo  modo  dicl  potest. 

CAPUT  XVI.  —  17.  Quod  de  Deo  ex  tempore  dici- 
tur^  relative  dicitw\  non  accidentaliler,  Nec  moveat 
quod  Spiritus  sanctus  cum  sit  cosetcrnus  Patri  et 
Filio,  dicitur  tamen  aliquid  ex  tempore,  veluti  hoo 
ipsum  quod  donatum  diximus.Nam  sempiterneSpi- 
ritusdonum,temporaliterautem  donatum.Nam  etsi 
dominus  nondicitur,nisicumhabereincipitservum, 
etiam  ista  appellatio  relativa  ex  tempore  est  Deo  : 
non  enim  sempiterna  creatura  est,  cujus  est  ille  Do- 
minus.  Quomodo  ergo  obtinebimus  nec  ipea  relativa 
esse  accidentia,quoniam  nihil  accidit  Deo  tempora- 
liter,  quia  non  est  mutabili8,sicut  in  exordio  hujus 
disputationis  tractavimus.  EcceDominum  esse  non 
sempiternum  habet,ne  cogamur  etiam  sempiternam 
creaturam  dicere,  quia  ille  sempiterne  non  domina- 
retur,nisi  etiam  ista  sempiterne  famularetur.  Sicut 
autem  non  potest  esse  servusqui  non  habetdomi- 
num,8ic  nec  dominus  qui  non  habet  servum.Et  quis- 
quis  exstiterit  qui  ffiternum  quidem  Deum  solum  di- 
cat,  tempora  autem  non  esse  aeterna  propter  varieta- 
tem  et  mutabilitatem,  sed  tempora  tamen  non  io. 
tempore  esse  ecepisse^non  enim  erat  tempus  ante- 
quam  inciperent  tempora,  et  ideo  non  in  tempore 
accidit  Deo  ut  Dominus  esset,quia  ipsorum  tempo- 
rum  Dominus  erat,  quas  utique  non  in  temporeesse 
coeperunt) ;  quid  respondebit  de  bomine,qui  in  tem- 
pore  factus  est,  cigusutique  Dominus  non  erat  ao- 
tequam  esset  cui  esset?  Certe  vel  ut  Dominus  homi- 
nis  esset,ex  tempore  accedit  Deo  :  et  ut  omnis  aufer- 
ri  videatur  controversia,certe  ut  tuus  Dominus  esset, 
aut  meu8,qui  modo  esse  CGepimu8,ex  temporeaccidit 
Deo.Autsi  et  hocpropterobscuram  qusstionem  ani- 
mae  videturincertum,quid  ut  esset  Dominus  populi 
Israel  ?  Quia  etsi  jam  erat  anims  natura,  quam  ille 
populus  habebat,  quod  modo  non  quflerimus;  tamen 
ille  populus  nondum  erat,  et  quando  esse  coepit  ap- 
paret.  Postremo  ut  Dominus  essethujushrboris  et 
hujus  segeti8,ex  tempore  accidit,quAe  modo  esse  cgb- 
perunt.Quia  etsi  materies  ipsa  jam  erat,aliu8  est  ta- 
men  dominum  esse  materise,  aliud  esse  dominnm 
jam  factae  naturs.  Alio  enim  tempore  est  etiam  ho- 
mo  dominus  Iigni,et  alio  tempore  dominus  est  arce, 
quamvis  ex  ipso  ligno  fabricat»,  quod  utique  non 
erat,cum  ligni  dominus  jam  esset.  Quomodo  igitur 
obtinebamus  nihil  secundum  accidens  dici,  Deum, 
nisi  quia  ipsius  naturs  nihil  accidil  quo  mutetur, 
ut  ea  sint  accidentia  relativa*,  quae  cum  aliqua  mu- 
tatione  rerum  do  quibus  dicuntor,  accidunt.  Sicut 
amicus  relative  dicitur ;  neqoe  enim  esse  incipit, 
nisi  cum  amare  coeperit :  fit  ergo  aliqua  mutatio  vo- 
luntati8,ut  amicus  dicatur.  Nummus  autem  cum  di- 
citur  pretium,  relative  dicitur,  nec  tamen  mutatus 
est  cum  essecoepit  pretium  :  neque  cum  diciturpi* 
gnus,et  si  qua  sunt  similia.Si  ergo  nummus  potest 
nulla  sui  mutatione  lotius  dici  relative,  ot  neqoe 
cum  incipitdici,nequecum  desinit,  aliquid  in  ejue 
natura  vel  forma,  qua  nummus  est,  routatioois  flat; 
quanto  facilius  de  illaincommutabili  Dei  suhstantia 
debemus  accipere,  ut  ita  dicator  relative  aiiquld  ad 


m 


DE  TRINITATB,  S.  AUGDSTINI 


921 


creatiiram.Qt  quamvis  temporaliterincipiatdici,non 
tameo  ipsi  substantise  Dei  accidisse  aliquid  intelli- 
gatur,  sed  illi  creaturaB  ad  quam  dicitur?  Domine^ 
inquit,  rsfugium  faclus  es  nobis  (PsaL  lxxxix,  l).Re- 
fugium  ergo  nostrum  Deus  relative  dicitur,ad  nos 
enim  refertur,et  tunc  refugium  nostrum  ut,cum  ad 
eum  refugimus :  numquid  tunc  Gt  aliquid  in  ejus  na- 
tura,quod  antequam  ad  eum  refugeremus  non  erat? 
In  nobis  ergo  Ht  aliqua  mutatio  :  deteriores  enim 
fuimus  antequam  ad  eum  refugeremus.et  efficimur 
ad  eum  refugiendo  meliores  :  in  illo  autem  nulla. 
Sic  et  pater  noster  esse  incipit,cum  per  ejus  gratiam 
regeneramur,quoniam  dedit  nobis  potestatem  Blios 
Dei  Heri  (/oan.,  >l2).Substantia  itaque  nostramuta- 
tur  in  melius,cum  filii  ejus  efficimur  :  simul  et  ille 
pater  noster  esse  incipit,  sed  nuUa  commutatione 
8U8B  substantiffi.  Quod  ergo  temporaliter  dici  incipit 
DeuB  quod  antea  non  dicebatur,manife8tum  estre- 


lative  dici :  non  tamen  secundum  accidens  Dei  quod 
ei  aliquid  acciderit,  sed  plane  secundum  accideos 
ejus  ad  quod  dici  aliquid  Deus  incipit  rclative.  Et 
quod  amicusDeiJustus  esseincipit,  ipse  mutatur  : 
Deus  autem  absit  ut  temporaliter  aliquem  diligat  ^, 
quasi  nova  dilectione  quae  in  illo  ante  erat,  apud 
quem  nec  praeterita  transierunt,  et  futura  jam  fac- 
ta  sunt.  Itaque  omnes  sanctos  suos  ante  mundi 
constitutionem  dilexit,  sicut  predestinavit  :  sed 
convertuntur  et  inveniunt  illum,  tunc  incipere  ab 
eo  diligi  dicuntur,  ut  eo  modo  dicatur  quo  potest 
humano  affectu  capi  quod  dicitur.  Sic  etiam  cum 
iratus  malis  dicitur,  et  placidus  bonis  ;  illi  mutao* 
tur,  non  ipse  :  sicut  lux  infirmis  oculis  aBpera, 
firmis  lenis  est ;  ipsorum  scilicet  mutatione,  non 
sua. 

*  6ic.  Mss.  Editi  antem,  aHquando  diligat. 


LIBER  SEXTUS. 

lo  quo  proposita  quflBstione,  quomodo  dictua  sit  Chrietos  ore  apostolico,  Dti  viriui  ei  Dei  sapientia,  dispatator 
otrum  Pater  ooo  eit  ipse  «apientia,  led  taotum  sapieotin  Pater  ao  eapieotiam  geouerit  :  et  ailata  paolis{>er  so> 
lotiooe,  probatur  aoitaa  et  equaliter  Patris  et  Pilii  ac  Spiritus  aaocii  :  et  non  Deom  triplicem,  sed  TriDitaiem 
credi  oportere*  lUud  posiremo  loco  expiicatur  Uilarii  dicium  :  iEieroitas  io  Paire,  species  io  Imagioe,  usos  io 
Muoere.  » 


CAPUT  PRIMUM.  —  4.  Filius  secundum  Aposto- 
lum  virtus  et  sapientia  Dei  Patris.  Hinc  ratiocmatio 
CathoUcorum  contra  priores  Arianos.  Difficultas  an 
Pater  non  sit  ipse  sapientiajed  tartum  sapienlix  Pa- 
ter.  i£qualitatem  Patris  et  Filii  et  Spiriius  sancti 
putant  nonnuUi  ex  hoc  impediri  quominus  intelli- 
gatur,  quia  scriptum  est,  Ckristum  Dei  virtutem  et 
Dei  sapientiam  :  ut  ideo  non  videatur  a^qualitas, 
quia  non  est  Pater  ipse  virtus  et  sapientia,  sed  ge- 
nitor  virtutis  et  sapientiffi.  Et  revera  non  mediocri 
intentione  quffiri  solet,  quomodo  dicatur  Deus  vir- 
tutis  et  Bapientiee  Pater.  Ait  enim  Apostolus,  Chri- 
itum  Dei  virtutem  et  Dei  sapientiam  (I  Cor.  i,  24).  Et 
hinc  nonnulii  nostri  adversum  Arianos  hoc  modo  ra- 
liocinati  sunt,  eos  duntaxat  qui  priua  se  adversum 
cathoHcam  fidemextulerunt.NamipseArius  dixisse 
fertur,  Si  filius  est,natus  est ;  si  natus  est,erat  tem- 
pus  quando  non  erat  filius  :  non  intelligens  etiam 
natum  esse  Deo  sempiternum  e8se,utsitcoeBternu8 
Patri  Filius,sicut  splendor  qui  gignitur  ab  igne  atque 
dilTunditur,  cosvus  est  illi,  et  esset  costernus,  si 
esset  ignis  «eternus.Unde  quidam  posteriores  Ariani 
abjeceruntistamsententiam,  fassique  sunt,  non  ex 
teropore  coBpisse  Filium  Dei.Sed  inter  disputationes 
quas  hahebant  nostri  adversom  eos  qui  dicebant, 
Erat  tempuB  quando  non  erat  Filius,  hanc  etiam 
nonnulli  ratiocinationem  inserebant  ;  Si  Dei  Fi- 
lius  virtus  et  sapientia  Dei  est,  nec  unquam  Deus 
sine  virtute  et  sapientia  fuit,  coaBternus  est  Deo 
Patri  Filius  :  dicit  autem  Apostolus,  Chrisium  Dei 
virtutem  et  Det  sapientiam ;  et  Deum  aliquando 
noQ  habuisse  virtutem  aut  sapientiam,  dementia 
est  dicere  :  non  igitur  erat  tempus  quando  noa 
erat  Filius. 

2.  Qu8B  ratiocinalio  ad  id  cogityUt  dicamas  Deum 


Patrem  non  esse  sapientem.nisi  habendo  sapientiam 
quam  genuit,  non  existendo  per  se  Pater  ipsa  *  sa- 
pientia.  Deinde  si  ita  est,  Filius  quoque  ipse  sicut 
dicitur  Deus  de  Deo,Iumen  de  lumine,videndum  est 
utrum  possit  sapientia  de  sapientia  dici,Bi  noo  est 
DeusPaler  ipsasapientia^sed  tantumgenitor  sapien- 
tiffi.Quod  si  tenemus,cur  non  et  magnitudinia  sua, 
et  bonitatis,  et  sternitatiB,  et  omnipotentie  sua 
genitor  sit,  ut  non  ipse  sit  sua  magnitudo,  et  Bua 
bonitas,et  aua  sBternitas,  et  sua  omnipotentiatsed  ea 
magnitudine  magnus  sit  quam  genuit,et  ea  bonitate 
bonus,et  ea  ffiternitate  sternus,  et  ea  omnipotentia 
omnipotens  qu»  de  iilo  nata  est.sicut  non  ipse  sua 
sapientia  est ',  sed  ea  sapientja  sapienB  est  qua  de 
illo  nata  est?  Nam  illud  non  est  formidandum,ne  co- 
gamur  multos  filios  Dei  dicere,  preter  adoptionem 
creaturaB,  coaeternos  Patri,  si  magnitudinis  sue  ge- 
nitor  est,  et  bonitatia,  et  eternitati8,et  omnipoten- 
tiffi.Huic  enim  calumniffi  facile  re8pondetur,8ic  non 
efflci,  quia  multa  nominata  sunt,  ut  iile  multorum 
filiorum  coffiternorum8it,pater ;  quemamodum  non 
efficitur  ut  duorum  6it,cum  dicitur  ChristUB  Dei  vir 
tus  et  Dei  sapientia.  Eadem  quippe  ▼irtns  que  sa- 
pientia,  et  eadem  sapientia  que  virtus  est  :  ita  igi- 
tur*etiam  de  ceteriB,ut  eadem  sit  magnitudo  que 
virtus,  et  si  qua  alia,  que  vel  supra  oommemorata 
Bunt,  vel  commemorari  adhuc  possunt. 

GAPUT  II.  —  3.(2tie  de  Paire  et  Filio  nmu/dicim- 
tur,  qux  non.  Sed  si  non  dicitur  in  se  ipso  nisi  quod 
ad  Fiiium  dicitur.id  est,  pater,  vel  genitor,  vel  prin- 
oipium  ejus ;  si  etiam  gignens  ei  quod  de  se  gignit, 


ft  Plures  Mst..  ipfe. 

s  Aliquoi  Ms8.,  sicut  nen  ipee  ip$a  wa  eajpUnHa  eet, 

t  Editi,  Itane  igitur  7  Castigaiitiir  ez  Msa. 


925 


LIBER  SEXTUS. 


926 


consequenterprincipium  est;  quidquid  autem  *  aliud 
dicitur,  cum  Pilio  dicitur,  yel  potius  in  Filio,  sive 
magnus  ea  magnitudine  quam  genuit,  sive  justus  ea 
justitia  quam  genuit,  sivo  bonus  ea  bonitate  quam 
genuit,  sive  potens  ea  potentiavel  virtute  quam  ge- 
nuit,  sive  sapiens  ea  sapientia  quam  genuit :  mugni- 
tudo  autem  ipsa  non  dicitur  Pater,  sed  magnitudinis 
generator:  Filius  vero  sicut  inseipsodicitur  Filius, 
quod  non  cum  Patre  dicitur,  sed  ad  Patrem,  non  sic 
et  in  se  ipso  magnus,  sed  cum  Patre  cujus  ipse  ma- 
gnitudo  est:  sic  et  sapiens  cum  Patre  dicitur,  cujus 
ipae  sapientiaest;sicutille8apienscumFilio,quiaea 
sapientia  sapiens  est  quam  genuit :  quidquid  ergo  ad 
86  dicuntur,  non  dicitur  alter  sine  altero,  id  esty 
quidquid  dicuntur  quod  substantiam  eorum  ostendat 
ambo  simul  dicuntur.  Si  hsc  ita  sunt,  jam  ergo  nec 
Deus  estPatersine  Filio,  neo  FiliusDeussinePatre, 
sed  ambosimul  Deus.Etquod  dictum  est,  Inprindpio 
erat  Verbum:  in  Patre  erat  Verbum,  intelligitur:  aut 
si  m  principio  sic  dictum  est,  ac  si  diceretur,  Ante 
omnia;  quod  sequitur,  Et  Verbum  erat  apud  Deum, 
Verbum  quidem  solus  Filius  accipitur,  non  simul 
Pater  et  Filius,  tanquam  ambo  unum  Verbum  (sic 
enim  Verbum  quomodo  Imago,  non  autem  Pater  et 
Filius  simul  ambo  ima^o,  sed  Filius  solus  imagoPa- 
tris,  quemadmodumetFilius:  nonenimambosimul 
filius):  quod  vero  adjungitur,  Et  Verbum  erat  apud 
Deum;  multum  est  ut  sic  intelligatur,  K^r^um,  quod 
solus  est  Filius,  erat  apud  Deum^  quod  non  solus 
est  Pater,  sed  Pater  et  Filius  simul  Deus.  Sed 
quid  mirum,8iinduabusquibusdam  rebus  longe  in- 
ter  se  diversis  potest  hoc  dici?  Quid  eoim  tam  di- 
versum,  quam  animus  et  corpus?  Potest  tamen  dici, 
Animus  erat  apud  hominem,idest,  in  homine:  cum 
animus  non  sitcorpus,  homo  aulem  animus  simul  et 
corpus  sit.Ut  etiam  quod  consequenter  scriptum  est, 
Et  Deus  erat  Verbum  (Joan.  i,  1),  sic  intelligatur  • 
Verbum  quod  non  est  Pater,  Deus  erat  simul  cum 
Patre.  Itane  ergo  dicimus,  ut  Pater  sit  generator 
magnitudinis,  hoc  est  generator  virtutis,  vel  gene- 
rator  sapientiae  suas:  Filius  autem  magnitudo,virtu8, 
et  sapientia:  Deus  vero  magnus,  omnipotens,  sa- 
piens,  ambo  simul?  Quomodo  ergo  Deus  de  Deo,  lu* 
men  de  lumine? Non  enim  simul  ambo  Deus  de  Deo 
sed  solus  Filius  de  Oeo,  scilicet  Patre:  nec  ambo 
simul  lumen  de  lumine,  sed  solusFilius  de  lumine 
Patre.Nisi  forteadinsinuandum  etbrevissimeincul- 
candum  quod  costernus  est  Patri  Filius,  ita  dictum 
est,  Deusde  Deo,  et  lumen  de  lumine,  et  si  quid  hoo 
modo  dicitur,  ac  si  diceretur,  Hocquod  non  est  Fi- 
liu8  sine  Patre,  de  hocquod  non  est  Pater  sine  Filio, 
id  est,  hoc  lumen  quod  lumen  non  est  sine  Patre,de 
hoc  lumine  Patre  quod  lumen  non  est  sine  Filio:  ut 
cum  dicitur,  Deus  quod  non  est  Filius  sine  Patre, 
et  de  Deo  quod  non  est  Pater  sine  Filio,  perfecte  in- 
telligatur  quod  non  praecessit  genitor  illud  quod  ge- 
nuit.  Quod  si  ita  est  hoc  solum  de  eis  dici  non  po-. 

*  Huc  revocamus  particulam,  autem,  qxkm  in  ante  edi- 
tis  temere  expuQcta  fuerat. 


test,  illud  de  illo,  quod  simul  amhonon  sunt.  Sicut 
Verbum  de  verbo  dici  non  potest.  quia  non  simul 
ambo  verbum,sed  solus  Filius:  nec  imago  deima- 
gine,  quia  non  simul  amboimago:  nec  Filius  deFi- 
lio,  quia  non  simul  ambo  filius.  secundum  quod  di- 
citur,  Ego  et  Pater  unum  sumu,%  (Joan.  x,  30).  Unum 
sumus  enim  dictum  est,  Quod  ille,  hoc  et  ego  secun- 
dum  essentiam,  non  secundum  relativum. 

CAPUT  III.  —  4.  Unilatem  essentiss  Patris  et  FilU 
haberi  ex  verbis,  Unum  sumus.  Filius  etin  sapieniia 
et  in  coeteris  sequalis  Palri,  Et  nescio  utrum  inve- 
niatur  in  Scripturis  dictum,  unum  sunt,  quorum  est 
diversanatura.Siautemaliquapluraejusdemnaturffi 
sint,  et  diversa  sentiant,  non  sunt  unuiu  et  quanlum 
diversa  sentiunt.  Nam  si  jam  unum  essent  ex  eo 
quod  homines  erant,  non  diceret,  Vt  sint  unum^ 
sicut  nos  unum  (Id,  xvii,  li),  cum  suos  discipulos 
Patri  commendaret.  At  vero  Paulus  et  Apollo,  quia 
et  ambo  hominos,  et  idem  sentiebant :  Qui  ptaniat, 
inquit,  et  qui  rigat,  unum  sunt  (I  Cor»  ui,  8).  Gum 
ergo  sicdicitur  unum,  utnon  addatur  quid  unum,et 
piura  unum  dicantur,  eadsm  naturaatqueessentia, 
non  dissidens  nec  dissentienssignincatur.  Cum  Yero 
additur  quid  unum,potest  aliquid  significari  ex  plu- 
ribus  unum  factum,  quamvis  diversis  natura.  Sicut 
animaet  corpus  non  sunt  utique  unum ;  quid  enim 
tamdiver8um?nisi  addaturautsubintelligaturquid 
unum,  id  est,  unus  horoo,  aut  unum  animal.  Inde 
Apostolus:  Qui  adhxretmeretrici,  inquit,  unum  cor- 
pus  est:  non  dixit,  Unum  sunt,  aut,  Unum  est;  sed 
addidit,  ^orpu^,  tanquam  ex  duobus  diversis  maseu- 
lino  et  feraininounum  oorpus  adjunctione  composi- 
tum.  Et,  Qui  adhssret  Domino^  inquit,  unusspiritus  est 
(Id.  VI,  16,  17) :  non  dixit,  Qui  adhseret  Domino, 
unusest,  aut,  unumsunt;  sed  addidit,  «ptnYu^.  Di- 
▼ersi  8unt  enim  natura,  spiritus  hominis  et  spiritus 
Dei ';  sed  inhaerendo  fit  unus  spiritus  ex  diverais 
duobus,  ita  ut  sine  bumano  spiritu  beatus  sit  Dei 
flpiritus  atque  perfectu8,  beatus  autem  hominis  spi- 
ritus  non  nisi  cum  Deo.  Nec  frustra,  ut  existimo, 
oum  tantain  Evangelio  secundum  Joannem  et  toties 
diceret  Dominus  de  ipsa  unitate,  vel  sua  cum  Patre, 
vel  nostra  invicem  nobiscum ;  nusquam  dixit,Ut  nos 
et  ipsi  unum:  sed,  IJt  unum  sint,  sicut  et  nos  unum 
sumus(Joan.  xvii).PaterergoetFiliusunum  8unt,uti- 
quesecundumunitatemsubstantiaSj^unusDeuseat, 
et  unus  magnus,et unussaplenSySicuttractatumest. 

5  Unde  ergo  major  Pater?  Sienim  major,  magni- 
tudine  roajor:  cum  autem  magnitudo  Filius  ejus  sit, 
nec  ille  utique  major  est  eo  qui  se  genuit,  nec  ille 
majoresteamagnitudinequamagnusest:  ergo  «Bqua- 
lis.Nam  unde  aequalis,  si  non  eo  quo  est,  cui  non  est 
aliud  esse,  et  aliud  magnum  esse?  Autsi  aaternitate 
Pater  msgor  est,  non  est  aequalis  Filius  quacumque 
re.  Unde  enim  aequalis?  Si  magnitudinedixeris,  non 
est  par  magnitudo,  quae  minus  aeterna  est,  atque  ita 
caetera.  An  forte  in  yirtute  aequalis  est,  in  sapientia 
vero  non  est  aequalis?  Sed  quomodo  est  aBqualis  vir- 

i  Piures  Mas.,  et  Spiritus  Deu», 


937 


DB  THINITATB,  8.  AUGUSTIMI 


9» 


loa  qu»  miDtis  aapit  ?  An  in  sapientia  ipqualia  eat, 

in  virtule  aulRm  non  esl  xqimlia?  Sed  quojnodo 
rquQliaest  aajiientia,  qua-  iniiiu^potenB  est?  Restat 
er^ja  ut  bi  in  u)la  re  a^qualis  noD  esl.  in  omnibus  non 
ait  eequalia.  At  Scriptura  claniat,  fl/on  rapinam  arhi- 
trttlus  eil  eue  ieqmlit  Deo  {Pkilipp.  ii,  0).  Cogitur 
erf^o  quivis  advcraarius  veritatJB,  qui  modo'  tenelur 
apostoiica  auctnritate,  in  qualibet  vel  tina  re  lequa- 
lem  Ueo  Filium  confiteri.  Eligat  quam  voluerit : 
fainc  ei  osteadctur  in  omnibus  esBe  tequalem,  qu» 
de  BUbstantia  ejua  dicuntur. 

CAPtJT  IV.  —  6.  Seqiiilur  de  eodetn  argummto. 
Sio  eoim  virtutes  quie  aunt  in  aaimo  humano, 
quamvia  alio  atque  alio  modo  singul»  intelligan- 
tur,  nullo  modo  lamen  aeparentur  ab  inviccm, 
at  quicumque  fuerint  icqualea,  verlii  grati»,  in  forti- 
tudine,  squalea  sint  etprudenlia.et  temperentia,et 
justitia.SienimdixerisccquaIcseBscisto3foi'titudine, 
eed  illuni  prjestare  prudentia;  sequitur  ot  hujua  for 
titudo  minus  prudens  ait,  ac  pcr  boc  nec  fortitudine 
aqualeasunt,  quandoest  iliius  fortitudo  prudentior. 
Atque  ita  de  cxteris  virtutibuB  invenies,  ei  omnes 
eademcoDaiderationepercurras.  Nonenimdeviribus 
Corporisagitur.seddeanimirortitudine.Quanlo  ergo 
roagis  in  illa  incommutabili  toternaque  subBtantia 
incbmparabiliter  simpliciore  quam  eet  animas  bu- 
manus.bxc  itasehabent?lIumano  quippe  animonon 
hoc  est  esse  quod  est  fortem  eaae,  aut  prudenlem, 
aut  justum',  aut  tempcrantem:  poteat  enim  esse  ani- 
mus,  et  nullam  iBtarum  haberc  virtutem.  Ueo  autem 
hoc  est  csse  quod  est  fortem  esse,  aut  Justum  esse, 
aut  sapientem  eese,  el  si  quid  ile  illa  Bimplici  multi- 
plicitate,  velmultipliciaimplicitatedixeris,quodBub- 
etantia  ejus  signilicetur.Ouamobrem,  Bivoitadicatur 
Deusde  Deo,  ut  et  singulis  hoc  nomoti  conveniat,  non 
tamen  ut  ambo  simnl  duo  dii,  sed  unus  Deus  sit.lta 
enim  sibi  coh;erent,  quemadmodum  et  in  dlBtanli- 
bus*  diverBisque  substantiis  Hen  Apostolus  testts 
est.  Nam  et  solus  Dominus  spiritus  est,  et  boIub  bo- 
miniB  spiritus  utique  spiritus  est,  tamen  si  hoireat 
DomJno  unui  xpiritus  esl:  quanto  magis  ibi,  ubi  est 
omnino  inaeparBbilis  atque  «terna  conneiio,  ne  ab- 
Burdedici  videaturquaBililiu3amborum,cumdicitur 
FitiusDei.si  id  quiid  dicitur  Deus,  non  nlsi  de  am- 
bobuB  dicitur  simul :  sivo  quidquid  de  Deo  dicitur 
quod  subslantiam  ej\is  indicct,  non  nisi  de  ambo- 
buB  eimul,  imo  de  ipsa  simul  Trinitatc  dicitur?  Sive 
ergo  boc,  aive  illud  sit.  quod  diligcntius  discutien- 
dum  est,  nunc  unde  agitur  salia  est  videre,  nullo 
modu  Filium  squalem  essePatri,si  in  aliquoscilicet 
quod  pertineut  ad  eiguiflcandaru  ejus  Bubatantiam 
intEqualis  invenitur,atcutJBm  ostendimus.ApoBtolus 
autem  di.tit  eequalem.  Id  omnibus  ergo  squalia  est 
Patri  Filius,  el  eat  uniua  ejuademque  substantice. 

C.\I'L'T  V.  —  7.  Spirilut  ianclut  etiam  Patri  et 
Filio  xqualii  in  omnibus.  Quapropter  etiam  Spiritus 
eanctua  in  eadem  unilate  BubstantiiB  et  aequalitate 

■  Editi,  gui  aiiquo   /nodo.   At  BIsi.,  qui  modo,   id  ett 

■  Plerique  Msb.,  tiuod  eliam  in  diittuiUbui. 


consistit.  Sive  enim  sit  unitas  ambortira^sive  flancti- 

tas,  sivecharilaB,  sive  ideo  unitas  quia  charttas.et 
ideocbaritas  qulasanctitas,manire!tum  estquod  noa 
aliquisduorumest  quo  utorqueconjungitur.quo  ge- 
nitus  a  gignentediligatur,geiieratoremque  suum  di- 
ligat,  eiiitqiie  non  participatione,  sed  easentia  sua, 
ueque  dono  superioris  alicujus,  eed  suo  proprio  ser- 
vantesSunitatetn  spiritus  in  vinculo  pacis  {Epket.v, 
3).  Quod  imitari  pergratiam,  etad  Deum,  et  ad  noe 
ipsos  jubemur.  In  quibus  duobus  prsecepiis  tola  Lez 
peudet  et  Propheis  (Mallh.  nxn,  37-iO).Ita  eujit  illa 
trta,  Deus  unus,  solua,  magnus,  sspienB,  sanctus, 
beatuB.  Nos  aulcm  es  ipso,  et  per  ipsum,  et  in  ipso 
beati ;  quia  ipsius  muncre  inter  nos  unum.cum  illo 
autem  uuus  sj)iritu8,quia  agglutinatur  anlmanoBtra 
poBtcum.Hl  nobisha)rcreDeobonumeBt,quiBperdet 
omnem  qui  fornicalur  ab  eo  {Vsal.  uxvn,  28,  27'. 
Bpiritusergo  Banctue  comiuune  eliquid  est  Patriset 
Pilii,  quidquid  illud  est.  At  ipsa  communio,  coDSub- 
slantiulisct  corelcrna  :  qufc  si  amicitiaconvenienter 
dici  polest,  dtcatur;  sed  aptius  dicitur  charitas.  Et 
hotc  quoque  substantia,  quia  Dcua  substantia,  et 
Devi  ckaritas,  eicut  scriptum  est(I  Joan.  iv,  IGJ.Sicut 
autem  substantia  simul  cum  Patre  et  Filio,  ita  si- 
mul  mat^na,  el  simul  bona,  et  aimul  sancta,  et  quid- 
quid  aliud  ad  sedicitur:  quoniam  non  aliudest  Deo 
eese,  et  aliud  magnum  esse  vel  bonum  esse,  et 
cstera,  sicut  supra  ostendimuB.  3i  enim  miQUS 
magna  est  ibt  charilas  quam  sapientia.minus  quara 
eat  dilif!>tur  sapientia:  equalis  eetigitur,  ut  quanta 
est  aapieatia  tantum  diligatur:  est  autem  sapientia 
nqualis  Patri,  sicut  supra  disputavimus  :  Rqualie 
eal  igitur  etiam  Spirllue  ssnctue;  et  si  cqualis,  in 
omnibus  Eequalis  propler  summara  simplicitatera 
quffi  in  illa  substantia  eBt.  Et  ideo  non  ampliug 
quam  tria  sunt ;  unus  diligenseum  qui  de  illoeBt, 
et  unus  diligena  eum  de  quo  est  ipsa  dilectio.  Qun 
si  nihil  est,  quomodo  Deiit  ditectio  est  T  Si  rioD  est 
substanlia,  quomodo  Deus  substantia  est? 

CAPUT  VI.  —  8.  Qaomodo  Deus  subslantia  timptex 

etmutfiflex.  Si  aulem  qunriturquomodo  simplexet 
multiplex  sit  illa  substantia  ;  animadverteuda  est 
primocreaturaquareaitmuItiplex.DulloButemmodo 
vere sim plex.  Et  priua  cqrpus universum utique  par- 
tibueconstat;  itaut  ait  ibi  aliapars  major,  alia  mi> 
nor,et  majus  situniversum  quam  pars  quslibetaut 
quantalibet.  Nam  et  coslumet  terrapartessunt  uni- 
versxmundange  molis:  etsolaterra,  et  solumccelum 
jnnumerabilibua  partibus  constai,  et  in  tertie  sui 
parte  rainor  est  quam  in  ciAera,et  in  dimidia  minor 
quam  in  tota;  et  totum  mundi  corpus  quod  duabus 
plerumque  partibus  appellari  solet,id  eat,GCElum  et 
terra,  utique  majuaestquam  solumccelum  autsola 
terra.EtiDunoquoque  corporealiud  est magDitudo, 
aliud  color,alind  rigura.Poteel  eoim  et  diminutama- 
gnitudinemanereidem  color  eteadem  flgura,  etco- 
loremutatomancreeademrigurasteademmBgnita- 
do,  et  (igura  eadem  non  manente  tam  inBgnum  esM 
et  eodem  modo  coloratum;  el  qataoDmqae  alia  aimal 


929 


LIBBR  SEXTUS. 


930 


dicuntur  do  corpore^possunt  et  simul  et  plurasi' e 
csteris  coicmutari.  Ac  per  hoc  multiplex  essecon- 
vincitjr  natura  corporis,8implexautem  nullo  modo. 
Creatura  quoque  spiritualis,sicut  e8t4ni.(Q^,esf  qui- 
demin  corporis  comparationesimplicior  :  sine  com- 
paratione  aulem  corporis  multiplex  e8t,etiam  ipsa 
non  simplex.Nam  ideo  simpiicior  est  corpore.quia 
non  mole  diffunditur  perspatium  loci,  sed  in  uno- 
quoque  corpore,  et  in  toto  tota  est,  et  in  qualibet 
eju8  parte  tota  est ;  et  ideo  cumfltaliquid  in  quavis 
exigua  particuia corporis quod  sentiat anima,quam- 
vis  non  fiat  in  toto  corpore,  illa  tamen  tota  sentit, 
quia  totam  non  latet :  sed  tamen  etiam  in  anima 
cum  aliud  sit  artiCciosumesse.aliud  inertem,aliud 
acutum,aliud  memorem,aliud  cupiditas^aliud  timor, 
aliud  laetitia,  aliud  tristitia,  possintque  et  alia  sine 
alii8»et  alia  magis.alia  minus,  innumerabilia  et  in- 
numerabiliter  in  animaB  natura  inveniri ;  manifes- 
tam  est  non  simplicem,  sed  multiplicem  esse  natu- 
ram.Nihilenimsimplex  mutabile  est ;  omnis  autem 
creatura  mutabilis. 

CAPUT  Yil.  —  Deus  TrinitaSySednon  triplex. Deixs 
vero  multipliciter  quidem  dicitur  magnus,  bonus, 
8apien8,bpatu8,veru8,et  quidqudaliud  non  indigne 
dici  videtur  :  sed  eadem  magnitudo  ejus  est,  quaa 
sapientia;  non  enim  mole  magnusest.sed  virtute: 
et  eadem  bonitas  quas  sapientia  et  magnitudo,  et 
eadem  veritas  qu®  ilia  omnia  :  et  non  est  ibi  aliud 
beatum  esse,  et  aliud  magnum,  aut  sapientem,  aut 
verum,aut  bonum  e8se,aut  omnino  ipsum  esse. 
'  9.  Nec  quoniamTrinitas  est,ideotriplex  putandus 
est :  aiioquin  minor  eritPater  8olu8,  aut  Filiusso- 
lu8,quam  simul  Paterot  Fiiius.Quanquam  non  in- 
venialur  quomododici  possit,  aut  Pater  solus,  aut 
Filius  solus  ;  cnm  semper  atque  inseparabiliteret 
ille  cum  Filio  sit,  et  ille  cum  Patre  :  non  ut  ambo 
sint  Pdter,aut  ambo  Filius  :  sed  quia  semper  inin- 
vicem,neuter  solus.Quia  vero  dicimus  et  Deum  so- 
lum  ipsam  Trinitatem^quamvissempersit  cum  spi- 
ritibus  et  animabus  sanctis;  sed  solum  dicimus 
quod  Deus  est,  quianon  etilli  cum  illo  Deussunt: 
ita  solum  Patrem  dicimus  Patrem,non  quia  separa- 
tur  a  Filio,  scd  quia  non    siraul  ambo  Paler  snnt. 

CAPUT  Virr.  —  Dei  naturaenulla  fit  accessio.  Cum 
itaque  tantus  est  solus  Pater,  vel  solus  Filius,  vel 
Bolus  Spiritus  sanctus,  quantus  esl  simul  Pater  et 
Filius  et  Spiritussanctus,nullo  modo  triplex  dicen- 
dus  est.  Corpora  quippc  adjunctione  sua  crescunt. 
Quamvis  enim  qui  adh<eret  uxori  suae.unum  corpuB 
8it ;  majus  tamen  corpus  fit,  quam  si  solius  viri 
esset,  autsoiius  uxoris.  In  rebus  autem  spirituali- 
buSy  cum  minor  majori  adhaerescit,  sicut  creatura 
Greatori.illa  fitmajorquamerat,nonille.In  iisenim 
quas  non  mole  magnasunt,hoc  est  majusessequod 
est  melius  esse.  Melior  autcm  fit  spiritus  alicujus 
creatarae,cum  adhsret  Crealori,  quam  si  non  adhae- 
reat :  et  ideo  etiam  major  quia  melior.  Qui  ergood- 
hxret  DominOf  unus  spiritus  est  (I  Cor.  vi,  17) :  sed 
tamen  Dominas  non  ideo  iit  major,quamvi8  Gat  ille 
qnl  adhairet  Domino.In  ipso  igitur  Deo  cam  aiquali 


Patri  Filius  nqualis,aut  Spiritus  sanctus  Patri  et 
Filio  squalis,  non  fit  mnjor  Deus  quam  singuli 
eorum ;  quia  non  est  quo  crescat  illa  perfectio. 
Perfectus  autem  sive  Pater,sive  Filius,  siveSpiritus 
8anctus,et  perfectus  Deus  Pater  etFiliuset  Spiritas 
Banctus :  et  ideo  Trinitas  potius  quam  triplex. 

C.\PUT  IX.  —  10.  //n  una  vel  tres  simul  personx 
dicantur  soius  Deus.Et  quoniam  ostendimus  quomo- 
do  possit  dici  solus  Pater,quia  non  nisi  ipse  ibi  Pa« 
ter ;  consideranda  est  illa  sententia  qua  dicitur, 
Deumvcrum  solum  non  essePatrcm  8olum,8edPa- \ 
trem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum.  Si  quis  enim 
interroget,  Pater  solus  utrum  sit  Deus :  quomodo 
respondebitur  non  es8e,nisi  forte  ita  dicamus,  esse 
quidemPatrem  Dcum,8ed  non  eum  essesolum  Deum; 
esse  aulem  solum  Deum,Patrem  etFilium  etSpiri- 
tum  sanctum?  Sed  quid  agimusdo  illo  testimonio 
Domini?  Patrienim  dicebat,etPatrem  nominaverat 
ad  quem  loquebatur,  cum  ait :  Hasc  est  autem  vita 
aetema,  ut  cognoscant  te  unum  verum  Deum  {Joan, 
XVII,  3).  Quoi  quidem  Ariani  sic  solent  accipere, 
quasi  non  sit  Filius  verus  Deus.Quibus  exclusisvi- 
dendum  est  an  intelligere  cogamar,cum  dictum  est 
Patri,  Ut  cognoscant  te  unum  (a)  verum  Deum;  Jan- 
quam  hoc  insinuare  voluerit,  quia  et  solus  Pater 
Deus  verus  est,  ne  hon  intelligeremus  Deum,  nisi 
ipsa  tria  simul,  Patrcni  et  Filium  et  Spiritum  san- 
ctum.  Num  ergo  ex  Domini  testimonio,  et  Patrem 
unum  verum  Deumdicimu8,et  Filium  unum  verum 
l)eum,et  Spiritum  sanctum  unum  verum  Deum,  et 
simul  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum,  id 
est,  simul  ipsam  Trinitatem,  non  tres  veros  deos, 
sed  unum  verum  Deum  ?  An  quoniam  addidit,  St 
quem  misisti  Jesum  C/iri.t^um;  subaudiendum  est, 
unum  verum  Deum ;  et  ordo  verborum  est,  Ut  te  et 
quemmisisti  Jesum  ClirislumyCOgnoscanlunum  verum 
Deum  ?  Cur  ergo  tacuit  dc  Spiritu  sancto  ?  An  quo- 
niam  consequens  est  ut  ubicumque  nominatur  unum 
tanta  pace  uni  adhffirens,ut  per  hanc  utrumque  a- 
numsitjjamexhocintelligaturetiamipsapax.quam- 
vis  non  commemoretur  ?Nam  etillo  loco  Apostolus 
videtur  quasi  praetermittere  Spiritum  sanctum,  et 
tamenetiam  il)iintelligitur,ubiait,Omwtfl*ttw^  vestra; 
vos  autemjChristi ;  Chrislus  autem,  Dei  (I  Cor.iii,  22, 
23);  et  \ieruTn, Caputmuheris.vir ;  caput  viri^Ckristiis; 
caput  autem  Christi,  Deus  {Id.  xi,  3).  Sed  rursus  si 
Deus  non  nisi  omnia  simul  tria,  quomodo  caput 
Christi  Deus,  id  est,capul  Christi  Trinitas,  cum  in 
Trinitate  sit  Christus  ut  sit  Trinitas?  An  quod  est 
Pater  cum  Filio,caput  est  ei  quod  estsolus  Filius? 
Gum  Filio  enimPater  Deus.solus  autem  FiliusChri- 
stus  est  :  maxime  quia  jam  Verbum  caro  factum 
loquitur,8ecundum  quam  humilitatem  ^  ejusetiam 
mfiyor  est  Pater,sicut  diclt.Quoniam  Patermajorme 
est  {Joan,xiWy28) ;  uthoc  ipsum  Deum  esse.quodilli 
rum  Patre  unuin  est^caput  sit  hominis  Mediatoris, 
quod  ipse  solus  est  (I  Tim.  ii,  5).  Si  enim  mentem 

1  Ita  plerique  Mm,  At  editi,  humanitatem, 
(a)  Grace  esl,  mano  • 


931 


DB  TRINITATE,  S.  AOGDSTlNl 


931 


recte  dicimus  principale  homini8,id  est^tanquam  ca- 
put  bumanap.sub8tanti8e,cumippehomo  cum  mente 
sitbomo;  cur  non  multo  congruentiu8,  multoque 
magis  Verbum  cum  Patre  quod  simul  Deus  e8t,ca< 
put  ost  Gbristi,  quamvis  Christus  homo  nisicum 
Verboquod  carofactumest,inteliigi  nonpo8sel?Sed 
hoc,  ut  jam  diximus,  aliquanto  diligentius  postea 
Gonsiderabimus.Nunc  autem  sequalitas  Trinitatis  et 
una  eademque  substantia,  quantum  breviter  potui- 
mus.demonstrata  est,ut  quoquo  modo  se  babetista 
qu£e8tio,quam  discutiendam  acriore  intentiooe  dis- 
ta1imu8,nihiliropediatquominusfateamursummam 
ffiquaiitatem  Putris  et  Filii  etSpiritus  sancti. 

CAPUT  X.  —  11.  Attributa  per  Hilarium  iingulis 
personis.  Tnnitis  in  rebus  factis  reprsesentatur.  Qui- 
dam  cum  vellet  brevissime  singularum  in  Trinitate 
personarum  insinuare  propria,  jEtemitas,  inquit,  in 
Palre^species  in  Imagine^uius  in  Munere.Kl  quianon 
mediocris  auctoritatis  in  tractatione  Scripturarum, 
et  assertione  fidei  vir  exstitit;  Hilarius  enimhocin 
libris  suis  posuit  (Lib,  2  de  Trinilate)  ;horum  verbo- 
rum,id  e8t,l'atri8,et  Imaginis,et  Muneris,8eternita- 
lis,et  8peciei,et  usu8,abditam  scrutatus  intelligen- 
tiam  quantum  valeo,  non  eum  secutum  arbitror  io 
ffiternitatis  vocabulo,  nisi  quod  Paternon  habetPa- 
Irem  de  quo  sit,  Filius  autem  de  Patre  est  ut  sit, 
atque  ut  illi  coaeternus  sit.  Imago  enim  si  perfecte 
implet  iilud  cujus  imago  est,  ipsa  coaequatur  ei,non 
iiiud  imagini  sudB.in  quaimagine  speciem  nomina- 
vit,credo,propter  pulchritudinem,ubi  jam  est  tanta 
congruentia,etprima  aequalila8,etprima  similitudo, 
nullain  rediesidens^etnullo  modoin£qualis,et  nul- 
la  ex  parte  dissimilis^sed  adidentidem  respondens 
ei  cigus  imago  est.  Ubi  est  prima  et  summa  vita, 
cui  non  est  aliud  vivere  et  aliud  esse,  sed  idem  est 
esse  et  vivere :  et  primus  ac  summus  intelleclus, 
cui  non  est  aliud  vivere  et  aliud  iotelligere,  sed  id 
quod  est  intelligere,  hoc  vivere  boc  esse  est,  unum 
omnia :  tanquam  Verbum  perfectum,  cui  non  de- 
sit  aliquid,  et  ars  quaedam  omnipotentis  atque  sa- 
pientisDei,  plcnaomnium  rationum  viventium  in- 
commutabilium  *  ;  et  omnes  unum  in  ea.  sicut 
ipsa  unum  de  uno,  cum  quo  unum.  Ibi  novit  om- 
nia  Deus  quse  fecit  per  ipsam,  et  ideo  cum  dece- 
dant  et  succedanl  tempora,  non  decedit  aliquid  vel 
succedit  scientiae  Dei.  Non  enim  hsc  quae   creata 

<  PlureB  Mss.,  et  incommutabitium. 


8unt,ideo  sciuntur  a  Deo,  quia  faota  sant :  ac  non 
potius  ideo  facta  sunt  vel  mutabilia,  quia  immuta- 
biliterab  eo  sciuntur.  Ille  igitur  ineffabilisquidam 
complexus  Patris  et  imaginis  non  est  siae  perfrui- 
tione  ^  sine  charitate,8ine  gaudio.IUa  ergo  dilectio. 
delectatio,  felicitas  vel  beatitudo,  si  tamen  aliqua 
bumana  voce  digne  dicitur,  usus  ab  illo  appellatus 
est  breviter.et  est  inTrinitate  Spiritu8  8anctU8,noD 
genitus,  sed  geuitoris,  genitique  suavitas,  ingeoti 
iargitate  atque  ubertate  perfundens  omnes  oreatu- 
ras  pro  captu  earum,  ut  ordinem  auum  teneant  et 
locis  suis  acquiescant. 

12.  Haec  igitur  omnia,qu8e  arte  divina  facta  sunt, 
et  unitatem  quamdam  in  se  ostendunt,et  speciem, 
et  ordinem.Quidquid  enim  horum  e8t,et  una:u  ali- 
quid  estjSicutsuntnaturaecorporumyet  ingeniaani- 
marum  ;  et  aliqua  specie  formatur,8icut  suntflgur» 
vel  qualitates  corporum,  ac  doctrinas  vel  artes  ani- 
marum ;  et  ordinem  aliquem  petlt  aut  tenet,  aicut 
suntpondera  vel  cuUocationesoorporumyatqueamo- 
res  aut  delectationes  animarum.  Oportet  igitur  ut 
Creatorem,perea  quae  facta  8unt,intellectam  oons- 
picientes  (Rom,  i,  20),  Trinitatem  intelligamu8,ca- 
jus  in  creatura,quomodo  dignum  e8t,apparet  veati- 
gium.In  illa  enim  Trinitate  summa  origo  est  rerum  j 
omnium,et  perfectissima  puIchritudo,et beatissima 
delectatio.  Itaque  illa  tria,et  ad  se^invicem  deter- 
minari  videntur,et  in  se  inflnitasunt.Sed  hic  in  re- 
bus  corporei8,non  tantum  estres  una  quantum  tres 
8imul,et  plus  aliquid  sunt  duae  quam  una  re8:c«- 
terum  in  illa  summa  Trinitate  tantum  est  una 
quantum  tres  simul,necplus  aliquid  suntduaequam 
una.Et  in  se  inflnita  sunt.Ita  et  eingula  sunt  in 
8ingulis,et  omniainsingulisyetsingulain  omnibus, 
et  omnia  in  omnibu8,et  unum  omnia.Qui  videt  hoc 
vel  ex  parte,vel  per  speculumetin  aenigmate  (lCor, 
XIII,  42),  gaudeat  cognoscensDeum,  et  sicut  Deum 
honoret,ot  gratias  agat :  qui  autem  non  videt,  tea- 
dat  per  pietalem  ad  videndum  ;  non  per  oaeoitatem 
ad  calumniandum.Quoniam  unus  esl  Deus,  sed  ta- 
men  Trinitas.Nec  confuse  accipiendum  est^  Ex  qwi 
omnia,  per  quem  omnia^in  quo  omnia  :  neo  diis  mai- 
tis,  8ed  ipsi  gloria  in^.  sxcula  sxculorum,Amen.{Rom. 
XI,  36). 


>  In  M»8.,  perfectione  ;  vel,  perfunetUme. 
*  Mss.,  a  te. 


LIBER   SEPTIMUS. 

In  quo  superioris  libri  quaestio,  qnae  dilata  fuerat,explicatur ;  quod  videlicet  Deas  Pater  qui  genuit  Pilium  vir- 
tutem  et  Bapientiam^non  sulum  sit  virtutis  et  Bapieotiae  Pater,  Bed  etiam  ipse  Tirtua  et  sapieotia;  umilitar  et  Spiri- 
tu8  saoctus.Nec  tamen  tres  esee  virtutes  aut  trea  sapientias,  sed  unam  virtutem  et  unam  sapientiarn,  sicut  uuum 
Deum  etuuam  essentiam  ostenditur.Deinde  quaeriturquomodo  dicaturin  Deo,a  Latini8  una  easentia,  trespersoDae ; 
a  GrcBciSfUna  essentia,  treB  subetanliae  vel  hypostases :  et  utrumque  elocutionis  necessitate  dici  monstratur,  ot  oe 
omumo  taceremus  interrogati  quid  tres  aint,  quos  tres  esse  veraciter  confltemur,Patrem  8ciUcet,et  Filiom^et  Spiri- 


tam  Banctum.  _^^ 

CAPUT  PRIMUM.  —  1.  Redit  ad  qusestionem,  an 
qusetibet  Trinitatis  persona  per  se  sU  sapientia,  Quam 
difficile,quave  ratione  solvatur  quaestioproposita.Jsim 
Duncquaeramas  diligentius.quantum  dat  Deus  quod 
paulo  ante  distulimus :  Utrum  et  singula  quaequein 


Trinitate  persona  possit  et  per  se  ipsam  non  cnm 
caeteris  duabus  dici  Deu8,aut  magnu8,aut  sapiena, 
aut  veru8,aut  omnipoten8,aut  ju8tu8,et  siquid  aiiud 
dici  de  Deo  pote8t,non  relative,  eed  ad  se  ipsum ;  an 
verQ  non  dicanturistHiniai  cumTrinitas  intaUigitor. 


933 


LIBER  SBPTIMUS. 


934 


Hoc  enim  qusslionem  facit,  quiascriptum  est,  Chri- 

Mtum  Dei  viriutem,  et  Dei  sapientiam  (1  Cor.  i,  24) : 

utrum  ita  sit  pater  sapientis  atque  virtutis  bujb,  ut 

hac  sapientia  sapiens  sit  quam  genuit,  etbac  virtute 

potensquamgenuit^etquiasemperpotensetsapiens, 

semper  genuit  virtutem  et  sapientiara.  Dixeramua 

enim  si  ita  est,  cur  nou  et  magnitudinissus  pater 

sitquamagnusest,  etbonitatisquabonus.etjustitiffi 

qua  justus,  et  alia  si  qua  sunt?  Aut  si  hsec  omnia 

pluribus  vocabulis  in  eadem  sapientia  et  virtule  in- 

telliguntur,  ut  ea  sit  magnitudo  quaa  virtus,  ea  bo- 

nitas  qus  sapientia,  et  ea  rursus   sapientia  qus 

virtus,  sicut  jam  tpactavimus ;  meminerimus,  cum 

aliquid  horum  nomino,  sic  accipiendum  esse,  ac  si 

omnia  commemorem.  Qusritur  ergo  an  Pater  etiam 

singulus  sil  sapiens,  atque  ipsa  sibi  ipsesapientia,  an 

ita  sit  sapiens  quomodo  dicens.  Verbo  enim  quod  ge- 

nuit  dicens  est;  non  verbo  quod  profertur,  et  sonat, 

et  transit ;  sed  Verbo  quod  erat  apud  Deum,  et  Deus 

erat  Verbum,  et  omnia  per  ipsum  facta  sunt  {Joan. 

j,  1,  3) :  Verbo  «quali  sibi,  quo  semper  atque  in- 

commutabiiiter  dicit  se  ipsum.  Non  est  enim  ipse 

verbum,  sicut  nec  fliius,  nec  imago.  Dicens  autem : 

ezceptis  illis  temporalibus  vocibus  Dei,  qux  in  crea- 

tura  fiunt ;  nam  sonant,  et  transeunt :  dicens  ergo 

illo  coffiterno  Verbo,  non  singulis  intelligitur,  sed 

oam  ipso  Verbo,  sine  quo  non  est  utique  dicens. 

Itane  et  sapiens  sicut  dicens,  ut  ita  sit  sapientia, 

aicut  Verbum,  et  hoc  sit  Verbum  esse  quod  est  esse 

sapientiam  ;  hoc  etiam  esse  virtutem,  ut  virtus  et 

sapientia  et  Verbum  idem  sit,  et  relative  dicatur, 

sicut  Fiiius  et  imago :  atque  iiie  non  singulus  potens, 

vei  sapiens,  sed  cum  ipsa  virtute  et  sapientia  quam 

genuit ;  sicut  non  singulus  dicens,  sed  eo  Verbo,  et 

cum  eo  Verbo  quod  genuit ;  atque  ita  magnus  eaet 

cum  ea  magnitudine  quam  genuit  ?  Et  si  non  alio 

magnus,  alio  Deus,  sed  eo  magnus  quo  Deus,  quia 

non  aliud  illi  est  magnum  csse,  aliud  Deum  esse ; 

consequens  est  ut  nec  Deus  singulus,  sed  ea  et  cum 

ea  deitatequamgenuit,  utpicsitFiiiusdeitasPatris, 

sicut  sapientia  et  virtus  Patris,  et  sicuti  est  Verbum 

et  imago  Patris.  Et  quia  non  aliud  illi  esl  esse,  aliud 

Deum  esse,  ita  sit  etiam  essentia  Patris  Fiiius,  sicuti 

est  Verbum  et  imago  ejus.  Ac  per  boc  etiam  excepto 

eo  quod  Pater  est,  non  sit  aliquid  Pater,  nisi  quiaest 

ei  Filius:  ut  non  tantum  id  quod  dicitur  Pater,  quod 

ixiaDifestum  esteum  non  ad  se  ipsum,  sed  ad  Fi- 

lium  relative  dici,  et  ideo  Patrem  quia  est  ei  Filius  ; 

Bed  omnino  ut  sit  quod  ad  se  ipsum  est,  ideo  sit quia 

genuitessontiam  suam.  Sicutenim  magnusest,  non 

riisi  ea  quam  genuit  magnitudine  ;  ita  et  est  non  nisi 

ea  quam  genuitessentia;  quia  nonestaliudilliesse, 

illiud  magnum  esse.  Itane  igitur  pater  estessentiae 

Buas,  sicut  paterestmagnitudinissuae,8icutpatere8t 

virtutis  ac  sapienti»  suae?  Eadem  quippeejus  magni- 

tudo  qu»  virtua,  et  eadem  essentia  qua»  magnitudo. 

2.  HflBC  disputatio  nata  est  ex  eo  quod  scriptum 
eet,  Christum  esse  Dei  virtulem  et  Dei  sapientiam. 
Qaapropter  in  eas  angustias  sermc  coarctatur^  cum 


inefrabiliafaricupimus,utautdicamusChristumnon 
esse  Dei  virtutem  et  Dei  sapientiam,  atqueitaimpu* 
denter  et  impie  resistamus  Apostolo:  aut  Gbristum 
quidem  Dei  virtutem  et Dei  sapientiam  esse fateamuri 
sedejus  Patrem  nonessepatremvirtutisetsapientia 
8us.quodnonminusimpiumest;8icenimnecGhri8ti 
erit  pater,  quiaChristus  Dei  virtus  et  Dei  sapientia 
est :  aut  non  esse  Patrem  virtute  sua  potenlem,  ne- 
que  sapientia  sua  sapientem  ;  quod  quisaudeatdi- 
cere?autaliudinPatreinteiligiesse,aIiudsapientem 
esse,  ut  non  hoc  ipso  sit  quo  sapiens  est ;  quod  de 
anima  intelligi  solet,  qusB  alias  insipiens,  alias  sa- 
piens  est,  velut  natura  mutabilis,  et  non  summe  per- 
fecteque  simplex :  aut  Patrem  non  esse  aliquid  ad  se 
ipsum,  et  non  solum  quod  Pater  est,  sed  omnino 
quod  est,  ad  Filium  relative  dici.  Quomodo  ergo 
ejusdem  essentiae  Filius  cujus  Pater,  quandoquidem 
ad  88  ipsum,  nec  essentiaest,  nec  omnino  est  ad  86 
ipsum,  sed  etiam  esseadFilium  illi  est  PAtenimmulto 
magis  unius  ejusdemque  essentift),  quia  una  eadem- 
queessentiaPateret  Filius ;  q  uandoquidem  Patri  non 
ad  se  ipsum  est  ipsum  esse,  sed  ad  Filium,  quam^ 
essentiam  genuit,  et  qua  essentiaestquidquid  est. 
Neuter  ergo  ad  se  cst,  ut  uterque  ad  invicem  relative 
dicitur:anPatersoIusnonsolumquod  Pater  dicitur, 
sed  omnino  quidquid  dicitur  relative  ad  Filium  dici- 
tur ;  ille  autem  dicitur  et  ad  se  ?  et  ita  est,  quid  di- 
cituradse'?an  ipsa  essentia?  sed  Patris  essentia 
estFili  U8,sicu  t  Patri  s  virtus  et  sapien  tia,8icutVerbum 
Patris  et  imago  Patris :  aut  si  essentia,  dicitur  ad  se 
Filius,  Pater  autem  non  esl  essentia,  sed  genitor 
essentiee,  non  est  autem  ad  se  ipsum,  sed  ad  ipsa 
essentia  quam  genuit,  sicut  hac  ipsa  magnitudine 
magnus  quan)  genuit ;  ergo  et  magnitudo  dicitur  ad 
80  Filius,  ergu  et  virtus,  et  sapientia,  et  Verbum  et 
imago.  Quid  autem  absurdius,  quam  imaginem  ad 
se  dici?  Aut  si  non  idipsum  est  imago  et  Verbum, 
quod  est  virtus  et  sapientia,  sed  illa  relative  di- 
cuntur,  haec  autem  ad  se,  non  ad  aliud  ;  incipit  non 
ea  sapientia  quam  genuit,  sapiens  esse  Pater,  quia 
non  potest  ipse  ad  eam  relative  dici,  et  illa  ad  eum 
relative  non  dici.  Omnia  enim  quae  relative  dicun- 
tur,  ad  invicem  dicuntur.  Restat  itaque  ut  etiam 
essentia  Filius  relative  dicatur  ad  Patrem.  Ex  quo 
conficitur  inopinatissimus  sensus,  ut  ipsa  essentia 
non  sit  essentia :  vel  certe  cum  dicitur  essentia, 
non  essentia,  sed  relativum  indicetur.  Quomodo 
cum  dicitur  dominus,  non  essentia  indicatur,  sed 
relativum  quod'  refertur  ad  servum ;  cum  autem 
homo  dicitur,  vel  aliquid  tale,  quod  ad  se,  non  ad 
aliud  dicitur,  tunc  indicatur  essenlia.  Homo  ergo 
cum  dominus  dicitur,  ipse  homo  essentia  est,  domi- 
nus  vero  relative  dicitur :  homo  enim  ad  se  dicitur, 
dominus  ad  aervum ;  hoc  autem  unde  agimus,  si 
essentia  ipsa  relative  dicitur,  essentia  ipsa  non  est 

1  Duo  MsB.  quem. 

«  Editi,  ad  Patrem  et  ad  te  7  et  si  ita  ett,  quid  dieitur 
in  Fiiio  ad  te  ?  At  Mas.  carent  verbis.  ad  Patrem,  et  in 
Filio, 

*  Editi,  quo,  At  Msi.,   quod. 


935 


DE  THINITATE,  S.  AUGDSTINJ 


m 


essentia.  IIuc  accedit,  quia  omniseseentiaqusp  rcla- 
tive  dicitur,  est  etiam  aliquid  excepto  relativoisicut 
homo dominus,  et  bomo  servus,  et equusjumentum, 
et  Dummus  arrha,  homo  et  equus  et  nummus  ad  se 
diountur,  et  substantids  sunt  vel  essentiaD  ;  dominus 
veroetservusetjumentum  et  arrha,  ad  aliquid  re- 
lative  dicuntur.  Sed  si  non  esset  homo,  id  est  aliqua 
substantia,  non  esset  qui  relative  dominus  diceretur : 
et  ai  non  esset  equus  quasdam  essentia,  non  esset 
quod  jumentum  relative  diceretur:  ita  sinummus 
non  esset  aliqua  substantia,  nec  arrba  posset  relative 
dici.  Quapropter  si  et  Pater  non  est  aliquid  ad  ae 
ipsum,  non  est  omnino  qui  relative  dioaturad  ali- 
quid.  Non  enim,  sicut  ad  aliquid  coloratum  refertur 
color  ejus,  nec  omnino  ad  so  dieitur  color,  sed  sem- 
per  alicujus  colorati  est;  iliud  autem  cujus  coior  est, 
etiam  si  eo  quod  colotatum  dicitur,  ad  colorem  re- 
fertur,  tamen  id  quod  corpus  dicitur,  ad  se  dicitur : 
uiio  modo  ita  putandum  est  Patrem  non  dici  aliquid 
ad  se  ipsum,  sed  quidquid  dicitur  ad  Filium  dici; 
eumdem  vero  Filium  et  ad  se  ipsum  dici,  etad  Pa- 
trem,cumdiciturmagnitudomagna*et,virtu8poten8y 
utiquead  seipsum.etmagnitudoatquevirtusmagni 
et  potentis  Patris,  qua  Pater  magnus  et  potens  est. 
Non  ergo  ita,  sed  utrumquesubstantia,  et  utrumque 
una  substantia.  Sicut  autem  absurdum  est  dicere, 
candidum  non  essecandorem  ;  sic  absurdum  esl  di- 
cere,  sapientem  non  esse  sapientiam :  et  sicut  candor 
ad  se  ipsum  candidus  dicitur,  ita  et  sapientia  ad  se 
ipsam  dicilur  sapiens.  Scd  candor  corporis  non  est 
essentia;  quoniam  ipsum  corpus  essentia  est,  et  illa 
ejusqualitas:  undeet  ab  ea  diciturcandidumcorpus, 
cui  non  hoc  est  esse  quod  candidum  esse.  Aliud  enim 
ibi  forma,  et  aliud  color ;  et  utrumque  non  in  se  ipso, 
sed  in  aliqua  mole,  quae  moles  nec  forma,  nec  color 
est,  sed  formata  et  colorata.  Sapientia  vera  et  sa- 
piens  est,  et  se  ipsasapiensest.  Etquoniam quaecun- 
que  anima  participatione  sapientis  fit  sapiens,  si 
rursus  desipiat,  manet  tamen  in  se  sapientia,  nec 
cumanimafueritinstuItitiam*commutata,ilIamuta- 
tur:  non  ita  est  in  eo  qui  ex  ea  Ot  sapiens,  quem- 
admodum  candor  in  corpore  quod  ex  ilJo  candidum 
est.  Gum  enim  corpus  in  alium  colorem  fuerit  muta- 
tum,  non  manebit  candor  ille,  sed  omnino  essc  de- 
sinet.  Quod  si  et  Pater  qui  genuit  sapientiam,  ex  ea 
nt  sapiens,  neque  hoc  est  ilii  esse  quod  sapere,  qua- 
litas  ejus  est  Filius  ;  non  proles  ejus,  et  non  ibi  erit 
jam  summa  simplicitas.  8ed  absit  ut  ita  sit ;  quia 
vere  ibi  est  summe  simplex  essentiu :  hoc  ergo  est 
ibi  esse  quod  sapere.  Quod  si  hoc  cst  ibi  esse  quod 
8apere,nonperiiIam8apientiamquamgenuitsapien8 
est  Pater;  alioquin  non  ipseillam,  aed  illa  eum  ge- 
nuit.  Quidenim  aliuddicimus,  cumdicimus,HooilIi 
est  esse  quod  sapere,  nisi,  Eo  est  quo  sapiensest? 
Quapropter  quae  causa  iili  est  ut  sapiens  sit,  ipsailli 

^  Apud  Er.  Lov.  corrumpitur  seDsusadditaparticala, 
ergo,  et  pra^a  inducta  vocaui  interpuDctioDe  id  huDc 
modani :  et  ad  te  ipsum  tlici,  et  aU  Patrem,  Cum  ergo 
dicitur  magnitudo  magna, 

*  Forte,  m  ituUam, 


causa  est  ut  sit:  proinde  si  sapientia  qaam  genuit, 
causa  illi  est  ut  eapiens  sit,  etiam  ut  sit  ipsa  illi 
causa  est.  Quod  Heri  non  potest,  nisi  gignendo  eum 
aut  faciendo.  Sed  neque  genitricem,  neqae  conditri- 
cem  Patris  ulio  modo  quisquam  dixerit  sapientiam. 
Quid  enim  insanius?  Ergo  et  Pater  ipee  '  sapientia 
est:  etita  dicitur  Filius  sapientia  Patris,  quomodo 
diciturlumen  Patris;  idest,  utquemadmodumlumen 
delumine,  et  utrumque  unum  lumen;  sic  intelligt- 
tur  sapientia  de  8apientia,et  utrumque  anasapientia: 
ergo  et  una  essentia  ;  quia  hoc  est  ibi  esse  qaod 
sapere.  Quod  enim  est  sapientis  sapere,  et  poteotia 
posse,  et  seternitati  aeternam  esse,  justitia  Justam 
esse,  magnitudini  magnam  esse ;  hoc  est  essentifi 
ipsum  esse.  Et  quia  in  illa  simplicitate  non  esti 
aliud  sapere  quam  esse,  eadem  ibi  sapientia  est 
quae  essentia. 

GAPUT  II.—  .3.  Pater  et  Filius  simul  una  sapieniia^ 
sicut  una  essenlia^  iameisi  non  simul  unum  Verbum, 
Pater  igitur  et  Fiiius  simul  una  essontia,  et  ana  ma- 
gnitudo,  et  una  veritas,  et  una  sapientia.  Sed  non 
Pater  et  Fiiius  simul  ambo  unum  Verbum,  quia  non 
simul  ambo  unus  Fiiius.Sicutenim  Filius  ad  Patrem 
refertur,  non  ad  se  ipsumdicitur ;  ita  et  Verbumad 
eum  cujus  Verbum  est  refertur,cum  dicitur  Verbum. 
Eo  quippe  Fiiius  quo  Verbum,  et  eo  Verbum  quo 
Filius.  Quoniam  igitur  Pater  et  Filius  simul  non 
utique  unus  Filius,  consequens  est  ut  Pater  et  Filiua 
simuInonamborumunumVerbum.EtproptereaDon 
eo  Verbum  quo  eapientia;  quia  Verbum  non  ad  86 
dicitur,  sed  tantum  relative  ad  eum  cujus  Verbum 
est,  sicut  Filius  ad  Patrem :  sapientia  vero  eo  quo 
esientia  Et  ideo  quia  una  essentia,  una  sapientia. 
Quoniam  vero  et  Verbum '  sapientia  est,  sed  non 
eo  Verbum  quo  sapientia;  Verbum  enim  relative, 
sapientia  essentialiter  intelligitur :  id  dici  accipia- 
mus  cum  dicitur  Verbum,  ac  si  dicatur,  nata  sapien- 
tia,  ut  sit  et  Filiusetimago.  Et  h®c  duo  cam  dicun- 
tur,  id  est,  nata  sapicntiay  in  uno  eorum  eo  quod 
est  nata^  et  Verbum,  et  imago,  et  Filius  intelligatnr, 
et  in  hisomnibus  nominibus  non  ostendatur  esseni 
tia,  qnia  relative  dicuntur:  at  in  altero  qaod  est 
sapientia^  quoniam  et  ad  se  dicitur,  se  ipsa  enim 
sapiens  est,  etiam  essentia  demonstretar,  et  hoe 
ejus  esse  quod  sapere.  Unde  Pater  et  Filius  simnl 
una  sapientia,  quia  una  eseentia,  et  singillatim  sa- 
pientia  de  sapientia,  sicut  essentia  de  essentia. 
Quapropter,  non  quiaPater  non  est  Filius,  et  Filiu^ 
non  est  Pater,  aut  ilie  ingenitus,  iile  autem  genitui^ 
ideo  non  una  eseentia :  quia  bis  nominibus  relatiw 
eorum  ostenduntnr.  Uterque  autem  simul  ana  sa— 
pientia,  et  una  essentia,ubi  hoc  est  esse  quod  sapere:^ 
Don  autem  simul  uterque  Verbum  aut  Filius,  qnii 
non  hoc  est  esse  quod  Verbum  aut  Filium  esse:^ 
eicut  jam  satis  ostendimus  ista  relative  dici. 

GAPUT  IH.  —  4.  Sapienfiss  nomine  cur  FiUus  po-  ^ 
iissimum  insinuetur  in  ScnpluHs  cum  etPaterei  Spiri-    " 


i  Sic  bene  mult!  Mss.  At  editi,  ipsa, 
>  Hic  apud  Lor.  additamj  fl. 


LIBER  SEPTIMUS- 


938 


us  sit  sapientia,  Spiritum  sanclum  stmul  cum 
Filio  unam  sapientiam  esse.  Gur  ergo  in 
isDunquamferedesapientiaquidquamdioi- 
ut  ostendatur  a  Deo  genita  vel  creata?genita 
per  quam  facta  sunt  omnia :  creata  vero  vel 
cut  in  hominibus,  cum  ad  eam  quae  non 
.  faota,  sed  genilaest,  convertuntur  etiliu- 
;inipsisenim  fltaliquid  quodvocetureorum 
i :  vel  illud  Scripturis  prsenuntiantibus  aut 
bus,  quod  Verbum  caro  factum  est,  et  habita- 
iis{Joan.  i,  14) ;  hoc  modo  enim  Christus  fa- 
ntiaest,  quiafactus  est  homo.  An  propterea 
itur  in  illis  Ubris  sapientia,  velde  illadici- 
lid,  nisi  qaod  eam  de  Deo  natam  ostendat, 
m,quamvissit  et  Pater  ipse'  sapientia,quia 
8  sapientia  commendanda  eratet  imitanda, 
litatione  formamur?Paterenimeam  dicit,ut 
ejus  sit;non  quomodo  profertur  ex  ore  ver- 
ans,  aut  ante  pronuntiationem  cogitatur : 
nim  temporum  hoccompletur,iJlud  autem 
est,etilluminando  dicit  nobis  etdese  et  de 
lod  dicendum  est  hominibus.  Ideoque  ait, 
fit  Filium^  nisiPater;et  nemo  novit  Patrem, 
w,  et  cui  voluerit  Filius  revelare  (Matth,  xi, 
1  per  Filium  revelat  Pater,  id  est,  per  Ver- 
m.Sienimhocverbumquod  nos  proferimus 
le  et  transitorium,  et  se  ipsum  ostendit.et 
quo  loquimur;  quanto  magis  Verbum  Dei, 
facta  suntomnia?Quod  itaostendit  Patrem 
:  Pater:  quia  et  ipsum  ita  est,  et  hoc  est 
3r,8ecundumquodsapientiaestete8sentia. 
indum  quod  Verbum,  non  hoc  est  quod  Pa- 
Verbum  non  esl  Pater,  et  Verbum  relative 
icutFilius^  quod  utique  non  est  Pater.  Et 
stus  virtus  etsapientia  Dei,  quia  de  Patre 
sapientiaetiam  ipse  virtus  etsapientiaest, 
len  *  de  Patre  lumine,  et  fons  vitae  apud 
itrem,  utique  fontem  vita}.  Quoniam  apud  te^ 
it  fonsvitieyet  in  luminetuo  videbimus  lumen 
;v,  10) :  quia  sicutPaterhabetvitam  in  semet- 
iedit  Filiohabere  vilam  in  semetipso  {Joan,  v, 
at  lumen  verum  quod  illuminatomnemhomi» 
mteminhuncmundum^  etlumen  hot^Verbum 
■  Deum;  sed  et  Deus  erat  Verbum  (Id,  i,  9, 1), 
im  lumen  est,  et  tenebras  in  eo  non  sunt  ullx 
,  5):  lumen  vero  non  corporale,  sed  spiri- 
que  ita  spirituale,  ut  illuminatione  factum 
ladmodum  dictum  est  Apostolis,  Vos  estis 
mdi{Matth.  v,  14) ;  sed  lumen  quod  xiluminat 
ominem,  ea  ipsa  et  summa  sapientia  Deus, 
c  agimua.Sapientia  ergo  Filius  de  sapientia 
ut  lumen  de  lumine,  et  Deus  de  Deo,  ut  et 
Pater  iumcu,  et  singulus  Filius  lumen ;  et 
PaterDeus,  et  singulusFilius  Deus:  ergoet 
Patersapientia,et  singulusFilius  sapientia. 
trumquesimulunum  Iumen,et  unusDeus, 
ique  unasapientia.  Sed  Filius /(u;/tu  6«/no6u 


ere  editio  Lov.,  ipsa, 

'umen  Dei,  Abeat,  Dei,  ab  aliii  libris, 


sapientia  a  Deo^  et  Justitia  et  sanctificatio  (I  Cor.  i,  30), 
quia  temporaliter  nos  ad  eum  oonvertimus,  id  est, 
exaliquotempore^utcumillomaneamusinsterQum. 
Et  ipse  ex  quodam  tempore  Verbum  caro  factum  est^ 
et  habitavit  in  nobis. 

5.  Proptereaigitur  cum  pronuntiaturinScripturiSi 
aut  enarratur  aliquid  de  sapientia,  sive  dicente  ipsa 
si  ve  cu  m  de  ilia  dicitur,  Filius  nobis  potissimum  insi- 
nuatur.  Gujusimaginis  exemplo  et  nos  non  disceda- 
mus  a  Deo,  quia  et  nos  imago  Dei  sumus:  non  qui- 
dem  ffiquaiis,  facta  quippe  a  Patre  per  Filium,  non 
natadePatresicutilla.  Etnod  S^u^t^^^^uQ^iQ&iQQf  lu- 
mine;  illavero,  quia  lumeniliuminanB:  etideoilla 
sineexemplonobis  exemplumest.  Nequeenimimita- 
turprfficedentein  aliquemad  Patrema  quonunquam 
estomnino  separabilis,  quia  idipsum  estquod  illede 
quoest.  Nos  autem  nitentesimitamur  manentem,  et 
sequimurstantem,  et  inipso  ambulantes  tendimua 
ad  ipsum :  quia  factus  est  nobis  via  temporalis  per 
humilitatem',  qusmansionobisffiternaestperdivi- 
nitatem.  Quoniam  quippespiritibusmundis  intelie- 
ctualibus,  qui  superbianon  lapsi  8unt,in  formaDci 
et  Deo  ffiqualis  et  Deus  prsbetexemplum :  ut  se  idem 
exemplum  redeundi  etiam  lapso  prffiberet  homini,qul 
propterimmunditiampeccatorumpoBnamquemorta- 
litatis  Deum  videre  non  poterat,  semetipsum  exinani' 
vit^non  mutando  divinitatem  8uam,sed  nostram  ma- 
tabilitatem  assumendo ;  dformamserviaccipiens^Phi" 
tipp.  11, 7),  venit  ad  nos  inhuncmundum  (I  Tim.  I.IS}» 
qui  in  hoc  mundo erat ^qm&mundui  per  eum  factusest 
[Joan.  1, 10) ;  utexemplum  sursum  videntibusDeomi 
exemplum  deorsum  mirantibus  hominem,exemplum 
sanis  ad  permanendum,  exemplum  infirmisadcon- 
vale8cendum,exemplum  morituris  ad  non  timendum 
exemplum  mortui&  ad  resurgendum  esset,  in  omni* 
bus  ipse  primatum  tenens  {Coloss,  i,  18).  Quia  enim 
homoad  beatitudinemsequinon  debebat  nisiDeum, 
et  sentire  non  poterat  Deum :  sequendo  Deum  ho- 
minem  factum,8equerelur  simul  etquem  aentire  po- 
terat,  et  quem  sequi  debebat.  Amemus  ergo  eum  et 
inhffireamuB  illi,  charitate  diffusain  oordibus  nos- 
tris  per  Spiritumsanctum.quidatus  estnobiB  (Aom. 
y,  5).  Non  igitur  mirum,  si  propter  exemplum  quod 
nobisut  reformeraurad  imaginem  Deiprffibet  imago 
ffiqualis  Patri,  cum  de  sapientia  Scriptura  loquitur, 
deFilioloquitur,quem  sequimur  vivendo  sapienter: 
quamvis  et  Pater  sit  sapientia,sicut  lumen  et  Deus. 

G.Spiritus  quoquesanctus  sive  BitsummacharitaB  \ 
ntrumqueconjungen8nosquesubjungen8,quod  ideo  ', 
non  indigne  dicitur  quia  scriptum  ent^Deus  charitas 
est{\  Joan,  iv,  8) :  quomodo  non  eat  etiam  ipse  sa- 
pientia;cum8itlumen,quoniamD0tt5/umen^«/y8ive 
alio  modo '  essentia  Spiritus  sancLi  singitlatim  ac 
proprienorainandaeat:  quoniam  Deus  e8t,utiquela- 
men  est:et  quoniam  lumen  est,utique  sapientia  est: 
Deum  autem  esse  Spiritum  sanctum,  Scriptura  cla* 


<  Unu8  e  Vaticanis  Mss.,  Et  nos  lumen,  quia. 
>Lov.  ad  margiaem:  «  AUas,  humanitatem,  » 
*  LoT.,  Sive  ergo  hoc  modo,  sive  atio  modo. 


Patrul.  XLII. 


30 


939 


DK  TRINITATB.  S.  AUOnSTrNI 


910 


matapud  Apostolum  qui  d\c\i,Nesciti$quia  templnm 
Dei  estis  f  Statimque  subjicit,  ti  SpirUus  Dei  habiiat 
in  vobiM{\  Cor,  iii,  IG).  Deus  enim  habitat  in  templo 
BUO.  Non  enim  tanquam  minister  habitat  Spiritus 
Deiin  templo  Dei,  cum  alio  loco  evidentius  dicat: 
Nescitis  quia  corpora  veslra  templum  in  vobifcstSpi^ 
rilus  sancli,  quem  habelis  a  Deo,  et  non  estis  vestri  ? 
Fmplienim  eslispreiiomagno :  glorificuteeryo^  Ueum 
in  corpore  vestro  (/d.  vi,  i9,  20).  Quid  est  autem  sa- 
pientia,nisi  lumen  spirituale  et  incommutabile  ?E8t 
enim  et  sol  istelumen,  sed  corporale  est;  etspiri- 
tualis  creatura  lumen,8ed  non  incommutabile.La- 
men  ergo  Pater,  lumen  Filius,  luroen  Spiritus  san- 
ctu9:8imulautem  nontrialumina^aedunumlumen. 
Et  ideo  sapientia  Pater,  sapientia  Filius,  sapientia 
Spiritue  sanctue :  et  einiul  non  tres  Bapicntis,  sed 
anasapientia :  et  quia  hocest  ibi  esse  quod  sopere, 
una  essentia  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus.Nec 
aliud  est  ibi  esse  quam  Deum  esse :  unus  ergo  Deus 
Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus. 

CATUT  IV.  —  7.  Qua  necesstta*e  Graeci  tres  hypo- 
stases  dixerint ;  Lalini,tres  per.^onas.Scriptura  nullibi 
dicit  tres  personas  in  Deo.  Itaque  loquendi  causa  de 
ineffabilibus,  ut  fari  aliquo  modd  (possemus,  quod 
elTari  nuUo  modo  possumus,  dictum  est  a  nostri8 
Grflecis  una  essentia,  tres  substanti»  :  a  Latinis  aa- 
tem,  unaesscntiavel  substantiaytresporsonae;  quia, 
sicut  jam  diximus,  non  aliter  in  8eimoneno8tro,id 
est,  latino,  essoitia  quam  substantia  solet  intelligi 
{Lib.  5,  capp.  2,  8).  Et  dum  intelligatiir  saltem  in 
aenigmate  quod  dicilur,placuit  itadici,ut  diceretur 
aliquid  cum  quflsreretur  quid  triasint,  quae  triaesse 
fldes  vera  pronuntiat»  cum  et  Patrem  non  dicit  esse 
Filium,  et  Spiritum  sanctum  quod  est  donum  Dei 
necPatrem  dicit  esse  necFilium.Gum  ergo  quaeritur 
V  quidtria^vel  quid  treSjConferimus  nos  ad  invenien- 
dum  aliquod  speciaie  vel  generale  nomen,  quo  com- 
plectamur  hflec  tria,  neque  ocourrit  animo,  quia,  ex- 
cediteupereminentiadivinitatis  usitati  eloquii  facul- 
tatem.  Verius  enim  cogitatur  Deus  quam  dicitur,et 
verius  est  quam  cogilatur.  Ham  enim  dicimus  non 
eumdom  esse  Jacob  qui  ost  Abraham,  Isaac  au- 
tem  nec  Abrabam  esse  nec  Jacob,  tres  esse  utique 
fatemur,Abraham,l8aac  et  Jacob.Sed  cumquicritur 
quLdtred,re8pondemu8treshomine8,nomine8pocia- 
11  eo  spluraliter  appellantes;  gcnerali  autcra,8i  dica- 
mus  triaanimalia:  homo  enim,8icut  veteres  definie- 
runt,animal  e8trationale,mortale :  aut  gicut  Scriplu- 
ra  nostrfle  loqui  solent^tres  animas,cum  a  parle  me- 
liore  tolum  appellari  placet,id  e8t,ab  anima,  et  cor- 
pusetanimam.quod  est  totushomo'.Ita  quippedic- 
tum  est  in  i£gyptum  descendiese  cum  Jacob  animas 
septuaginta  quinque,  pro  tot  hominibue  (G^.xlvi, 
27  et  Deut.  x,  22).  Item  cum  dicimus  equum  tuum 
noneum  essequi  meus  est^ettertiumaliciyusalte- 
rius  ncc  mcum  esso  nec  tuum,  fatemur  tres  edse :  et 
iuteiTOgantiquidtreSirespondemustresequosnomi- 

ft  Editi  adduut  hic,  et  poriate;  quod  abeft  a  Mm. 
>  Kr.  Lugd.  Vea.  Lov*«  cmii  aorpus  ei  amma  tU  totu$ 
komo,    M. 


ne  speciali,  generali  autem  tria  anlmalia.  Item  cum 
dicimus  bovem  non  esse  equum,  carnem  ?ero  oco 
bovem  esse  ncc  equum,  tria  qucdam  dicimusiet 
percontantibus  quid  tria,  noa  jam  speciali  nomifle 
dicimuB  tres  equos,  aat  tres  boves,  aut  tres  caDei, 
quia  non  eadem  specie  continentur  ;  sed  genenli, 
tria  animalia;  sive  superiore  genere,  tressubiUn- 
tias,  vel  tres  creaturas,  vel  tres  naturas.  QuflBCDm- 
que  autem  plurali  numero  enuntiaotar  specialiter 
uno  nomine,  etiam  geneniliter  enuntiari  potsuDt 
uno  nomine.  Non  autem  omnia  quflo  generaliteroo- 
mine  uno  appellantur,  etiam  specialiter  appellara 
uno  nomine  pessumus.  Nam  tres  eqaos,  quod  est 
nomenspeoiale,  etiamanimaliatriadicimus:  equum 
vero  ct  bovem  et  canem»  animaliatria  lantum  dici* 
mus  vel  8ub8tantia8,que  sunt  generalia  nomina,et 
si  quid  aliud  de  his  generaliter  dici  potest;  tres  ve- 
roequos,  aut  boves,  autcanes,  qufle  specialia  voca* 
bula  sunt,  non  ea  possamus  dicere.  Ea  qaippe  aDO 
nomine  quamvis  pluraliter  enuntiamus  qufla  com* 
muniterhabent  illud  quod  eo  nomine  Bignificator. 
Abraham  quippe  et  Isaac  et  Jacob  commube  habent 
id  quod  est  homo;  itaque  dicuntur  tres  homines: 
equus  quoque  et  bos  et  oanis,  commune  habent  id 
quod  est  animal ;  dicuntur  ergo  tria  animalia.  Iti 
tres  aliquas  lauros,etiam  tresarbores  dicimus;  lao- 
rum  vero  etmyrtum  et  oleam,tantum  tres  arborei 
vel  tres  substant]a8,aut  tres  naturas:  atqueitatrei 
lapides,  etiam  tria  corpora ;  lapidem  vero  et  lignam 
et  ferrum,  tantum  tria  corpora,  vel  si  quo  etiaman- 
periore  generali  nomine  dici  possunt.  Paterergoet 
Filiu8  et  Spiritus  sanctus,  quoniam  tres  sunt,  qnc- 
ramus  quidtre8sint,etquid  commune  habeantNon 
enim  commune  illis  est  id  quod  Pater  esl,  ut  iovi- 
cem  sibi  sint  patres;  sicut  amici,  cum  relative  td 
alterutrum  dicantur,  possunt  dici  tres  amici,  quod 
invicem  sibi  sunt.  Non  autem  hoc  ibi,  quia  tantum 
Pater  ibi  pater ;  neo  duorum  pater,  sed  anici  Filii. 
Nec  tres  filii,  cum  Pater  ibi  non  sit  filius,  nec  Spi* 
ritus  sanctus.  Nec  tres  spiritus  sanoti,  quia  et  spi- 
ritus  sanctus  propria  signilicatione  qua  etiam  do- 
num  Dei  dicitur,  nec  Pater  nec  Filius.  Quid  igitur 
tres?  Si  enim  tres  personee,  commune  est  eisid 
quod  p&rsona  est :  ergo  speciale  hoc  aut  genenie 
nomen  est  eis,  si  consuetudinem  loquendi  respiei- 
mu8«  Sed  ubi  est  naturfle  nulla  diveraitas,  ita  gene- 
rflditer  enuntiantur  aliqua  plura,  ut  etiam  epecitli- 
ter  enuntiari  possint.  Naturfls  enim  differentia  facit 
ut  laurus  ct  myrtus  et  olea,  autequus  etbosetei-     < 
nis,  non  dicantur  speciali  nomine,  istfls,  tre8  lauri;     ] 
aut  illi,  tres  boves  :  sed  generali,  et  istflB,  tres  arbo- 
re8  ;  et  illa,  tria  animalia.  Hic  vero  ubi  nalla  eit 
essontitt!  diversitas,  oportet  ut  speoiale  nomen  hi- 
beant  haec  tria,qaod  tamen  non  invenitar.  Nam  pe^ 
8ona  generale  nomen  est,  in  tantum  ut  etiam  homo 
possit  hoc  dici,  cum  tflmtum  interait  inter  hominem 
el  Deum. 

8.  Deinde  in  ipso  generali  vocabulo,  si  propteraa 
dicimus  tres  per8ona8,quiacommanee8l  eis  idqaod 
peraona  e8t  (alioqoin  nallo  modo  poaaunt  ita  diei| 


LIBCR  SEPTIMUS. 


9« 


ladmodum  non  dicunturtres  flli{,qaianon  com- 
9  est  eis  id  quod  est  lilius);  cur  non  etiam  tres 
dicimus  ?  Certe  enim  quiaPaterper8ona,et  Fi- 
persona,  et  Spiritus  sanctus  per8ona,ideo  tres 
)ne  :  quia  ergo  Pater  Deus,  et  Filius  Deus,  et 
tus  sanctusDeuSyCurnontreB  dii?Aut  quoniam 
ter  inefifabilem  oonjunctionem  hsBC  tria  simal 
I  Deus ;  cur  non  etiam  una  persona,  ut  ita  non 
mu8  dicere  tres  personas,  quarovis  singulam 
3queappellemusper8onam,quemadmodumnon 
jmus  dicere  tres  deoB.quamvis  quemquesingu- 
appellamus  Deum,sive  Patrem,8iveFilium,sive 
tum  8anctum?An  quia  Scriptura  non  dicit  tres 
?  Sed  nec  tres  personasalicubi  Scripturam  con- 
lorare  invenimus.  An  quia  nec  tres,  nec  unam 
)nam  Scripturadicithaectria(legimu8enim  per- 
m  Domini,non  personam  Dominum),propterea 
bloquendi  etdisputandi  necessitatetrespersonas 
'e,  non  quia  Scripturadicit,8ed  quia  Scriptura 
contradicit:8i  autem  diceremus  tres  deo8,con- 
iceret  Scriptura,  dicens,  Audif  Israel  ;  Dominus 
iuus,  Deus  unm  est  (Deui,  vi,  4)  ?  Gur  ergo  et 
essentias  non  licetdicere,  quod  similiter  Scri- 
B,8icut  non  dicit.ita  nec  contradicit  ?  Nam  es- 
a  si  speciale  nomen  estcommune  tribus,cur  non 
atur  tres  essenti»,  sicut  Abraham,  l8aao,et  Ja- 
tres  homine8,quia  homo  speciale  nomen  est 
mune  omnibus  hominibus^  Si  autem  specialeno- 
non  est  essentia,  sed  generale,  quia  homo,  et 
8,et  arbor,et  sidus.et  angelus  essentia  dicitur; 
non  dicuntur  istae  tres  es8entie,sicut  ires  eqni 
ntur  tria  animalia,  ettres  lauri  dicunturtres 
re8,et  tres  lapides  tria  corpora  ?  Aut  si  propter 
item  Trinitatis  non  dicuntur  tres  essentiaa,  sed 
essentia  ;cur  non  propter  eamdem  uoitatem  Tri- 
:isnondicuntur  tressubstantiee  veltres  personn, 
una  substantia  et  una  persona  ?  Quam  enim  eat 
commune  nomen  essentiflBjitautsingulusquis- 
dicatur  essentia,tam  illis  commnne  est  vel  sub- 
tis  vel  person»  vocabulum.Quod  enim  de  per- 
B  secundum  nostram,hoc  de  substantiis  secun- 
i  Grscorum  consueiudinem,  ea  quaa  diximuB, 
let  intelligi.  bic  enim  dicunt  illi  trea  lub- 
tias,  unam  essentiam,  quemadmodum  nos  di- 
18  tres  personas,  unam  essentiam  vel  substan- 


I. 


Quid  igitur  restat^nisi  ut  fateamurloquendi  ne- 
itate  parta  *  hso  vocabula,  cum  opua  esset  co- 
a  disputationeadversum  insidiasvelerroresha- 
iorum  ?  Cum  enim  conaretur  humana  inopia  lo- 
ndo  proferre  ad  hominum  sensus.quod  insecre- 
-)  mentis  pro  captu  tenet  de  Domino  Deo  crea- 
8uo,sive  per  piam  ndem,sive  per  qualemcum- 
intelligentiam,  timuit  dicere  tres  essentias, 
ntelligeretur  in  illa  summa  equalitate  ulla  di- 
itas.  Rursua  non  esselria  queedam,  non  pote- 
dicere,  quod  Sabellius  quia  dixit,  in  haereBim 
iu8  est.Certissime  quippe  de  Scripturis  cognos- 

illqaot  Mm.,  partUa, 


citur  quod  pie  credendum  est,  et  aspectu  mentis  ^ 
indubitata  perceptione  perstringitur.et  Patrem  epse 
et  Filium,  etSpiritum  sanctum  ;  nec  Filium*  esse 
eumdem  qui  Pater  est.nec  Spiritum  sanctum  eum« 
dem  esse.vel  Patrem  vel  Filium.  Quaraivit  qui  tria 
diceret :  et  dixit  substantias  sive  personas,  quibus 
nominibuB  non  diversitatem  intelligi  voluit,  sed 
singularitatem  noluit ;  ut  non  solum  ibi  unitas  in- 
teiligatur  ex  eo  quod  dicitur  una  essenlia»  sed  et 
trinitas  ex  eo  quod  dicuntur  tres  substanti»  vel 
persons.  Nam  si  hoc  est  Deo  esse  quod  subBiBtere 
ita  non  erant  dicendae  tres  substantiae^ut  non  dicua- 
tur  tres  essentiae  :  quemadmodum  quia  hoo  est  Deo 
esse  quod  sapere,  sicut  non  tres  essentias,  ita  nec 
tres  sapientias  dicimus.  Sio  enim  quia  hoc  illi  eat 
Deum  esse  quod  est  esse,  tam  tres  essentias  quam 
tres  deos  dici  fas  non  est.  Si  autem  aliud  est  Deo  ^ 
esse,  aliud  subsistere,  sicut  aliud  Deo  esse, 
aliud  Patrem  esse  vel  Dominum  esse  ;  qaod 
enim  estad  se  dicitur,  Pater  autem  ad  Filium  et 
DominuB  ad  eervientem  creaturam  dicitur :  relative 
ergo  subsistit^sicut  relative  gignit  et  relative  domi- 
natur.  Ita  Jam  substantia  non  erit  substantia,  qaia 
relativum  erit.  Sicut  enim  ab  eo  quod  est  esse  ap- 
pellatur  essentia  ita  ab  eo  quod  est  subsistere  8ub-( 
stantiam  dicimus.  Absurdum  est  autem  ut  aubs- 
tantia  relative  dicatur  :  omnisenim  res  ad  se  ipsam 
subsistit ;  quanto  magis  Deus  ? 

CAPUT  V.  —  10.  /91  deo  subsfantia  abusive  did' 

<fir,  issentia  proprie.  8i  tamen  dignum  est  ut  Deas 

dicatur  8ub8i8tere:de  his  enim  rebus  recte  intelligi- 

tur,in  quibus  subjectissuntea  quaein  aliquosubje- 

cto  esse  dicuntar,8icut  color  aut  forma  in  corpore. 

CorpuB  enim  subsistit,  el  ideo  substantia  est :  iUa 

vero  in  subsistente  atque  subjecto  corpore,quae  non 

substantiae  sunt,  sed  in  substantia ;  et  ideo  si  esse 

desinat,  vel  ille  color,  vel  ilia  forma,  non  adimunt 

corporl  esse  corpu8,quia  non  hoc  ei  est  esse,  quod 

illam  vel  illam  formam  coloremve retinere.Rea ergo 

mutabiles  neque  simplices,  proprie  dicuntur  sub- 

stantiae.Deusautemsi  subsistitutsubstantia  proprie 

dici  po88it,inost  in  eo  aliquid  tanquam  in  subjeeto, 

et  nonestsimpleXjCuihoc  sitesse  quod  illiest  quid- 

quid  aliud  '  de  illo  ad  illum  dicitur,8icat  magnuB, 

omnipotens,bonu8,et8i  quid  hujusmodi  de  Deo  non 

incongrue  diciturinefas  est  autem  dicere  utsabsitat 

et  subsit  Deus  bonitati  suae,  atque  illa  bonitas  non 

^Bubstantia  sit  vel  potius  essentia,  neque  irse  Deua 

sit  bonitas  8ua,sed  in  illo  sit  tanquam  in  subjecto: 

unde  manifestum  est  DeumtLbusive  substantiam  vo- 

cari,utnomine  usitatiore  intelligatur  essentia,quod 

vere  ac  proprie  dicitur ;  ita  ut  fortasde  solum  Deum  \ 

dici  oporteat  essentiam.Est  enim  vere  solus.quia  in- 

commutabilis  est,  idque  noncn  suum  famulo  buo 

Moysi  ennuntiavit,  cum  sM^Ego  sum  qui  mm;et  di^ 

ces  ad  eos  ;  Qui  esi,  misit  me  ad  vos  (Exod.  iii»  14). 

Sed  tamensiveessentia  dicaturquodproprie  dicitar 

sive  Bubstantia  quod  abusive;  utrumque  adse  dioi- 

1  Sie  Mss.  Editi  auteui,  ei  aiuectu  mentit. 

*  Edtti,  et  quidquid  aitud,  Abest,  el,   a  manutcriptii 


9AA 


DB  TRINITATB,  S.  AUQUSTINI 


9U 


tur  non  relative  ad  aliquid.  Unde  hoc  est  Deo  esse 
quod  subsistere,  et  ideo  si  una  essentia  Trinitas, 
una  etiam  substantia.  Fortassis  igitur  commodius 
dicuntur  tres  porsonae,  quam  tres  substantia:. 

CAPUT  VI.  —  ll.Cttr  in  Trinitale  nondicaturuna 
persana^  et  ires  essenti3S,De  Trinilaie  quid  credere  de^ 
bet  qui  supra  dicta  non  capit.  Homo  ei  ad  imagincm  et 
imago  Dei.Sed  ne  nobis  videar  '  8ufrragan,hoc  quo- 
que  requiramus.  Quanquam  et  iili,  si  vellent,  sicut 
dicunt  tres  substantias,  tres  hypostasesjpossent  di- 
oere  tres  personas  tria  prosopa.Illud  autem  malue- 
runt,  quod  forte  secundum  lingUJB  suac  consuetudi- 
nem  aptius  diceretur.Nam  et  inpersonis  eadem  ra- 
tio  estinon  enim  aliud  cst  Deo  esse^aliud  personam 
esse,  sed  omnino  idem.  Nam  si  esse  ad  se  dicitur, 
persona  vero  relative;  sic  dicamus  tres  personas, 
Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum^quemadmo- 
dnm  dicuntur  aliqui  tres  amici,aut  tres  propinqui 
aut  treavicini,quodsintadinvicem,non  quod  unus- 
quisque  eorum  sit  ad  se  ipsum.Quaproplcr  quilibet 
ex  eisamicus  est  du  ')rum  Cffiterorum,aut  propinquus 
aut  vicinus,quia  hfficnominarelativam  signilicatio- 
nem  habent.Quid  ergo  ?  num  placet  ut  dicamus  Pa- 
trem  personam  esse  Fiiii  et  Splritus  sancti^aut  Filium 
personam  esse  Patris  et  Spiritus  sancti,  aut  Spiri- 
tum  sanctum  personam  esse  Patris  et  Filiii  ?  Sed 
■  neque  persona  ita  dici  alicubi  solet,  neque  in  hac 
Trinitate  cum  dicimus  personam  Patris,aliud  dici- 
mus  quam  substantiam  Patris.  Quocirca,  ut  sub- 
stantia  Patris  ipse  Patcr  est,  non  quo  Puter  est,sed 
quo  est;  ita  et  pcrsona  Patris,non  aliud  quam  ipse 
Pater  est:  ad  se  quippediciturper8ona,non  ad  Fi- 
liumvel  Spiritum  sanctum;  sicutad  se  dicitur  Deus 
et  magnu3,et  bonus  et  juBtus,et  si  quid  aliud  hujus 
modi.Etquemadmodum  hoc  illi  est  essequod  Deum 
esse,  quod  magnum,quod  bonum  esse ;  ita  hoc  illi 
est  es8e,quod  personam  esse.Cur  ergo  non  hsc  tria 
simul  unam  personam  dicimus,sicut  unam  essentiam 
et  unum  Deum,sed  tres  dicimus  personas.cum  tres 
Deos  aut  tres  essentiad  non  dicamus;  nisi  quiavo- 
lumusvel  unum  aliquod  vocabulum  servire'  huic  si- 
gnificationi  quainteiligitur  Trinitus,ne  omninu  tace- 
remus  interrogati,  quid  tres,  cum  tres  esse  fatere- 
mur  ?  Nam  si  genus  est  essentia,8pccie9  autcm  sub- 
stantia  sive  persona,  ut  nonnulli  sentiunt,  omitte 
illud  quod  jamdivi,oportereappcIlari  tres  esscutias, 
ut  appellantur  ires  substantioB  velpersona!,sicutap- 
peliantur  tres  equi,eadcmque  animalia  tria,cumsit 
Bpecies  equus,animal  genus.  Nequecnimspeciesibi 
pluraliter  dicta  est,  et  gcnus  singulariter,tanquam 
diceretur  tres  equi  unumanimahsed  sicut  tres  equi 
Bpeciali  nomino,ita  tria  animalia  generali  numine. 
Quod  si  dicunt  substuntia^vclpersunicnominc  non 
speciem  signifloari,8ed  aliquidsingular&atqueindi- 
viduum  ;  ut  substantia  vel  pcrsona  non  ita  dicatur 
sicut  dicitur  homo,quod  commune  estoumibus  ho- 
minibuSfSed  quomododiciturbic  homo,velutAbra- 

^  Sic  Am.  Er.  et  aliquot  Mu.  At  Doy.,  videat,  Non- 
aaUi  Mm.,  videatur, 
i  Biarai  Mm.,  strvart. 


ham,  velut  Isaac,  velut  Jacob,vel  si  quis  alioBqaii 

etiam  digito  prffisens  demonstrari  possittaic  qooqua 

illos  eadem  ratio  conseqU'>tur.  Sicutenim  dicuntor 

Abraham,  Isaac  et  Jacob  iria  individua,ita  tres  bo- 

mines,  et  tres  anim».  Cur  ergo  et  Pater  et  Filiiii 

et  Spiritussanctus.sisecundumgenoB  etspeciemet 

individuum  etiam  ista  disserimus^non  ita  dicuDtor 

tres  cssentia),  ut  tres  aubstanti»  seu  persone?S6d 

hoc,ut  dixi,omitto  :  illud  dico,8i  esseDtiagenaseit 

unaesscntiajamnon  habetspecies;  siout  quiageDoi 

est  animal,unumanimal  jam  non  habet  speeiei.Noo 

sunt  ergo  trcs  species  uniusessentiiB.PateretFiliDi 

et  Spiritus  sanctus,  Si  autem  species  est  esseatia, 

sicut  species  est  homo,tre8  vero  illae  quaa  appella* 

mus  subslantiassive  per8onas,sic  eamdem  speciem 

communil(>rhabent,quemadmodum  Abraham,l8aae 

et  Jacob  i^peciemquflehomodicitur^communiterha* 

bent ;  non  sicut  homo  subdivitur  in  Abraham,l8aia 

et  Jacobjita  unuahomoetin  aliquos  singulos  homi- 

nos  subdividi  potest:  omninoenimnon  pote8t,qaia 

unus  homo  jam  singulushomo  est.Car  ergo  unaes* 

sentia  in  tres  substantias,  vel  pcrsonas  subditor? 

Nam  si  essentia  species  est  sicut  homo,  sio  est  ani 

essentia  sicutunua  homo  :an  sicut  dicimuB  aliquoi 

tres  hominesejusdemaexus^ejuadem  temperationii 

corporis,  ejusdemque  animi,  uoaii  esse  naturam ; 

tres  enim  sunt  hominesysed  una  natura  :  eio  etiam 

ibi  dicimus  tres  subtantias  unam  e88entiam,auttrcs 

personas  unum  substantiam  Yeiessentiam?  Hoc  vero 

utcumquesimileestyquiaetvetereaquia  latin^  looutl 

sunt,  untequam  haberent  ista  nomina,qu»  non  dio 

est  ut  in  usum  venerunt,  id  est  essentiam  vel  sab' 

stantiam,  pro  his  naturam  dioebant.Non  itaquese- 

cundum  genus  et  spccies  ista  dicimus ;  aed  quaid 

secundum  communem  eamdemque  materiam.Sicot 

ex  eodem  auro  si  fierent  tres  8tatuaB,diceremu8  trei 

statuas  unum  aurum,  nec  tamen  diceremus  genua 

aurum,8pecies  autem  statuas;  nec  aunim  speciem, 

statuas  vero  individua.NuIia  quippe  species  indivi< 

dua  sua  transgreditur,ut  aliquid  extra  comprehen" 

dat.  Cum  enim  deflniero  quid  sit  homo,  quod  est 

nouion  8pcciale,singuii  quique  homiooa  qui  sunt  Iq- 

dividuaeademdeflnitionecontinentur,necaliquidid 

eam  pertinet  quod  homo  non  8it.  Gum  vero  auram 

deOniero,  non  solaa  statuae,  si  aureae  fuerint,8ed  et 

annulli,ct  si  qiiid  aliud  de  aurofuerit.ad  aurum  pe^ 

tinebit,  etsi  nihil  inde  fiat,  aurum  dicitur,  qaii 

ctiamsi  non  sint  aureaB,non  ideo  non  erunt  stidaa 

Item  nulla  spcciesexceditdeflnitionemgeneriaauL 

Cum  enini  deliniero  animal,quoniam  generis  hi]gul 

epccies  est  cquu8,omni8  equus  animal  e8t,non  ao* 

tem  statua  omnis  aurum  est.Ideo  quamvis  in  triboi 

statuis  aureis.rectedicamua  tres  statua^  unumau* 

rum;  non  tamen  itadicimus,  ut  genus  aurum.spe- 

ciesverostatuasintelligamus.NecsicergoTrinitatem 

dicimus  tres  personas  vel  8ubatantia8,unam  etsen- 

tiam  ct  unum  Deum,  tanquam  ex  una  materiatria 

qusedam  subsistant^etiamsi  quidquid  illud  eat.inhif 

tribus  explicatum  ait.  Non  enim  aliquid  aliud  c^us 

essentieeat  praeter  istam  Trinitatem  ttauneii  tret 


LIBER  OCTAYUS. 


946 


las  ejusdeno  essenti»,  vel  tres  personas  unam 
:iam  dicimus  :  tres  autem  personas  ex  eadem 
tianon  dicimu8,quasi  aliud  ibi  sit  quod  essen- 
t,  aliud  quod  persona;  sicut  tres  statuas  ex 
1  auropossumus  dicere;  aliud  enimilluc  est 
lurum,  aliud  esse  statuas.Et  cum  dicunturtres 
les  una  natura,  vel  tres  homines  ejusdem  na- 
)08sunt  etiam  dici  tres  homines  ex  eadem  na- 
]uia  exeadem  natura  etaiii  tres  tales  homines 
Qtexi8tere;in  illavero  essentia  Trinitatis,nullo 
alia  quaelibet  perscna  exeadem  essentia  potest 
re.  Deindein  his  rebusnon  tantumestunus 
,  quantum  tres  homines  simul;  et  plus  sunt 
d  homines  duo  quam  unus  homo  :et  in  statuis 
ibus  plus  auri  est  tres  simul  quam  singulte,  et 
s  auri  est  una  quam  dus.At  in  Oeo  npn  ita  est : 
lim  majoressentia  estPatcr  et  Fiiius  et  Spiri- 
nctus  simul,quam  solus Pater  aut  sotus  Filius; 
88  simul  iliffi  sub&tantifiB  sive  personae,  si  ita 
lad  sunty  a^quales  sunt  singulis  :  quod  animalis 
non  percipit.  Non  enim  potest  cogitare  nisi 
ei  8patia,vel  minulavel  grandia,volilantibus 
mo  ejus  phantasmatibus  tanquam  imaginibus 
rum. 

Bx  quaimmunditia  donec  purgetur,  credatin 
net  PiliumetSpiritum  sanctum,unum  Deum, 
,  magnum,omnipot&ntem,bonum,Justum,mi- 
rdem,omnium  visibilium,et  invisibilium  con- 
m,etquidquid  de  illo  pro  humana  facultate  di- 
ireque  dici  potest.NequecumaudieritPa^rem 
Deum,  separelinde  Filium,autSpiritum8an- 
:  cum  eo  quippe  solus  Deus,  cum  quo  et  unus 
Bst,  quia  etFilium  cum  audimus  solum  Deum, 
Ila  Beparatione  Patris  aut  Spiritus  sancti  opor- 
sipere.  Atque  itadicat  unam  essentiam,ut  non 
met  aliud  alio,  vel  maju6,vel  melius*,  velali- 
xparte  diversum.  Non  tamen  ut  Pater  ipse  sit 
uset  Spiriius  sanclus,  et  quidquid  aliud  ad 
trum  singula  dicuntur;  sicut  Verbum  quod 
icitur  nisi  Filius,  aut  Donum  quod  non  dicitur 
piritus  sanctus :  propter  quod  etiam  pluralem 
rum  admittunt,  sicut  in  Evangelio  scriptum 
*.go  et  Paler  unum  sumus  (Joan.  x,  30).  Et  unum 
et,  sumus  :  unum,  8ecundumessentiam,quod 
Deus,  sumus,  secundum  relativum,  quod 
iter,  hic  Filius.  Aliquando  et  tacetur  unitas 
tiad,  et  sola  pluraliter  relativa  commemoran- 
^eniemus  ad  eum  ego  et  Paier^  et  habiiabimus 
eum  [Id.  XIV,  23).  Veniemus  et  habitabimus^ 
[is  numerus  est  quia  prsdictum  est,  Ego  et  Pa- 

idam  Ms».,  vel  maius,  vel  minus.  Plures  vero,t;W 
vel  minuSf  vet  meiius. 


ter,  id  est,  Filius  et  Pater,  qu»  relative  ad  invicem 
dicuntur.  Aliquando  latenter  omnino,  sicut  inGe- 
nesi  :  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et  similitu^ 
dinem  nostram  (Gen.  i,  26).  Et  Facwmui,  etnot/ram, 
pluraliter  dictum  est,  et  nisi  ex  relativis  accipinon 
oportet^  Non  enim  ut  facerentdii,autad  imaginem 
et  similitudinem  deorum;  sed  ut  facerent  Pater  et 
Filius  et  Spiritus  sanctus,  ad  imagincm  Patris  et 
Filii,  et  Spiritus  sancli,  ut  subsisteret  homoimago 
Dei.  Deus  autem  Trinitas.  Sed  quia  non  omnino 
squalis  fiebat  illa  imago  Dei  tanquam  non  ab  illo 
nata,  sed  abeo  creata,hujusrei8ignincandffi  causa, 
ita  imago  est  ut  ad  imaginem  sit:  id  est,  non  sBqua- 
tur  parilitate,  sed  quadam  similitudineaccedit.Non 
enim  locorum  intervallis,  sed  similitudine  accedi- 
tur  ad  Deum,  et  dissimilitudine  receditur  ab  eo. 
Sunt  enim  qui  itadistinguunt,  utimaginem,  velint 
esse  Filium  :  hominem  vero  non  imaginem,  sed  ad 
imaginem.  Refellit  autem  eos  Apostolus  dicens  : 
Vir  quidem  non  debet  velare  caputy  cum  sit  imago  et 
gloria  Dei  (T  Cor,  xi,  7).  Non  dixit,  ad  imaginem; 
sed  imago.  Qus  tamen  imago,  cumalibi  dicitur,i4i{ 
imaginem^  non  quasi  ad  Filium  dicitur,  qu89  imaR;o 
squalis  est  Patri ;  alioquin  non  diceret,  ad  imagi'» 
nem  nostram.  Quomodo  enim  nostram^  oum  Filius 
solius  Patris  imago  sit?  Sed  propter  imparem,  ut 
diximus,  eimilitudinem  dictus  est  homo  ad  imagi- 
nem :  et  ideo  noslramy  ut  imago  Trinitatis  e8set  ho-  i 
mo;  non  Trinitati  «qualis  sicut  Filiu8Patri,sed  ac- 
cedens,  ut  dictum  cst,  quadam  similitudine ;  sicut, 
in  distantibus  8ignincatur  quasdam  vicinitaa,  non 
loci,  sed  cujusdam  imitationis.  Ad  hoc  enim  et  dioi- 
tur,  Reformamini  in  novitate  mentis  vestrss  (Rom.  xii, 
2) :  quibus  item  dicit,  Estote  itaque  imitatores  Dei^si» 
cul  filiicharissimi  (£/>Af5.v,l).Novoenim  hominidici- 
tur :  Qui  renovaturin  agnitionem  Dei  secundum  imagi' 
nemejusquicreaviteum(Coloss.  ii(,10).Aut  sijam  pla- 
cet  propter  disputandi  necessitatem,etiam  exceptis 
nominibusreIativi8,pluralem  numerum  admittere, 
utuno  nominerespondeatur,cumquffiritur,quid  tria, 
et  dicere  tres  substantias  sive  tres  personas ;  nulio 
moles  aut  intervalla  cogitentur,nuIladi8tantiaquan- 
tulflecumquedi8similitudini8,utibi'inteiligaturaliud 
alio  vel  paulo  minus,  quocumque  modo  minusesse 
aliud  alio  potest :  ut  neque  personarum  sitconfusio» 
nec  talis  distinctio  qua  sitimpar  aliquid.Quod  si  in- 
tellectu  capi  non  potest,  fide  teneatur,  donec  illuce- 
8cat  in  cordibus  ille  qui  ait  per  prophetam,  Nisi  cre" 
diderittSf  non  intelligetis  (Jsai.  vii,  9). 

1  Sic  Mss.  Editi  vero,  nonpotesl. 

>  Plures  Mbs.,  aut  ibi.  Et  quidam,  aut  ti6t. 


LIBER    OGTAVUS. 

[uo  ralione  reddita  moastrat  noa  solum  Patrem  Filium  Don  esse  majorem,  sed  nec  ambos  Bimul  aliqaid  ma- 
se  quam  Spiritum  panctumt  uec  quosiibet  duos  Bioiui  ia  eadem  Tnnitate  majus  esse  aliquid  quam  uaum^ 
oaes  aiuiui  tres  majiis  aliquid  eese  quam  siugulos.  Deinle  agit  ut  etex  veritatis  intellectioae,  et  ax  noUlia 
i  boai,  et  ex  iusito  ainore  justitiffi,  propter  quam  dili^itur  animus  juatus  ab  animo  etiam  nocdum  juato^ 
gatur  ipsa  uatura  Dei  :  maxime  vero  admouet  ut  Dei  eogaitio  quttratur  per  charitatem,  que  ia  Scripturfs 
dicitur;  qua  iu  charilate  etiam  Triaitatia  vestigium  qaoddam  ioeBse  obAervat. 

KXMiUM.  -*  1.  Epilogut  superius  dictorum,  Re-     gulaindiflicilioribtisfuieiqumsiianibussirvanda.l)ixL' 


M7 


DE  TRINITATE,  S.  AUGDSTINI 


948 


mud  alibi,ea  diol  proprie  ia illa  Trluilate  disliacle ad 
singulas  persoiias  perliaentia,qu£relativedicuntur 
ad  invicem,  sicut  Fateret  FiIius,cL  utriusque  Donum 
Spiritua*  sunctus :  noa  enim  PaterTriaitas,autFilius 
Triuitas,  aut  Trinitas  Donum.  Quod  vero  ad  se  di- 
cuntur  singuli,  noa  dici  pluraliter  tres,  scd  uaum 
ipsam  Triaitalom^ :  sicut  Deus  Pater,  Deus  Fiiius, 
Deus  Spiritus  8anctus;et  boaus  Pater,  bonus  Filius, 
bonusSpiritus  saoctus;  et  omnipoteas  Pater,  omai- 
poteas  Filius,  omaipoteas  Spiriius  saactus  :  aec  ta- 
mea  tres  dii,  aut  tres  boai,  aut  tres  omoipotentes  ; 
sed  unusDeus,  boaus,  omaipoteasipsaTriaitas^et 
quidquid  aliud  aoa  ad  iavicemrelative,sed  adsesia- 
gulidicuntur.  Hoc  eaim  secundum  esseatiamdicua- 
tur,  quiahocest  ibi  esse,  quod  magoum  esse,  quod 
boaum  esse,  quod  sapieatem  esse,etquidquid  aliud 
ad  se  uaaquasque  ibi  persoaa,  vel  ipsaTriuitas  di- 
citur.Ideoque  dici  tres  persoaas,  vei  tres  substaa- 
tias,  noa  ut  aliqua  iateiiigatur  diversitas  esseatiae, 
sed  ut  vel  uno  aliquo  vocabulo  respoaderi  possit, 
cum  diciturquid  tres,  vel  quid  tria;  taatamque  esse 
aqualitatem  ia  ea  Triaitate,  ut  aoa  solum  Pater  oon 
sit  major  quam  Fiiius»  quod  attioet  ad  divioitatem, 
sed  nec  Pater  ct  Filius  simui  majus  aliquid  siot 
quam  Spiritus  saoctus,  aut  singulaquflBquo  persona 
quaelibet  trium  miuus  aliquid  sit  quani  ipsaTriai- 
tas.  Dicta  suot  haec,  et  si  sspius  versaado  repetao- 
tnr,  famiiiarius  quidem  ioaotescuot :  sed  et  modus 
aliquis  adhibeodus  est,  Deoque  supplicandum  devo- 
lissima  pietate,  ut  intellectum  aperiat,  et  studium 
contentionis  absumat,  quopossit  meote  ceroi  esseo- 
tia  veritatis,  sioe  ulia  mole,  sioe  ulia  mobilitate^ 
NuDC  itaque,  io  quaotum  ipse  adjuvat  Greator  mire 
misericors,  atteodamus  hado  qus  modo  iaterioro 
qoam  superiora*  tractabimus»  cum  sint  eadem  ^ 
servata  iiia  regula,  ut  qood  ioteliectui  oostro  ooo- 
dum  eluxerit,  a  firmitate  fidei  ooo  dimittatur. 

GAPUT  PRIMUM.  —  2.  In  Deo  non  esse  majus  quid 
tres  quam  unam  personam^  raiione  moJistraiur.  Dici- 
mus  eoim  ooo  esse  io  hac  Trioitatemsgusaliquid 
duas  aut  tres  personas  quam  uoam  earum  :  quod 
ooo  capit  coosuetudo  carnalis,  ooo  ob  aliud,  ois^ 
quia  veraquad  creata  suot  seotit  ut  potest;  verita- 
tem  autem  ipsam  qua  creala  suot  ooo  potest  iotue- 
ri :  oani  si  posset,  oulio  modo  esset  lux  ista  corpo- 
rea  maoifestior  quam  hoc  quod  diximus.  lo  sub- 
staotia  quippe  veritatis,  quooiam  solavere  est,  ooo 
est  majoraiiqua,  oisi  que  veriusestV  Quidquid  au- 
tem  ioteiiigibiie  alque  iocommutabiie  est,  ooo 
aliud  alio  vorius  cst,  quia  »que  iacommutabiliter 
steroum  est:  oec  quod  ibi  magoum  dicitur,  aliuodo 
magouui  est,  quam  eo  quo  vere  est'.  Quapropter 
ubi  magoitudo  ipsa  veritas  est,  quidquid  plus  ha- 

t  Sic  plerique  Mss.  At  editi,  ted  unam  iptam  TriniiO' 
Um, 

*  lo  MsB.,  mutabiliiate. 

*  Editi,  ^UM  moffo  tnm  inieriora.  At  Mss.,  qu9  modo 
interiore;  id  est,  ratiooe  magisiotima  atque  snbtiliore. 
Remeutin  codez  habet,  qux  modo  intet  iore  quam  tupe» 
rinrt. 


Qaator  Mu.,  veriar  eet. 


Mts.,  quod  vere  ett. 


bcl  mugiilludial8,  oecesse  est  ut  plus  habeat  terita- 
tis  :  quidquid  ergo  pius  veritatis  ooo  habet,  oonha* 
bet  plua  etiam  magoitudiais.  Porro,  quidquid  plui 
habet  veritatis,  profecto  verius  est,  sicut  roejus  est 
quod  plus  habet  magoitudiais :  hoc  ergo  ibi  est  ma- 
jusquod  vcrius.  Noa  autem  verius,  est  Pater  et  Fi- 
lius  simul,  quam  siogulus  Pater,  aut  Biogulus  Fi- 
lius.Nonigiiur  majusaliquid  utromque  simul^quam 
siogulum  eorum.  Et  quooiam  eqne  vere  est  etiam 
Spiritus  saoctus,  oec  Pateret  Filius  simol  maJQs 
aliquid  est  quam  ipse,  quia  oec  verius  est.  Pater 
quoque  ctSpiritus  saoctussimul,  quoniam  veritate 
noo  superant  Filium  ;  ooq  eoim  verius  suot ;  oec 
magnitudioe  superaot  Atqae  ita  Filius  et  Spiritai 
sanctus  simul  tam  magnum  aliquid  suot  quam  Pa- 
ter  solus,  quia  tam  vere  suot.  5ic  et  ipsa  Trinitas 
tam  magnum  est,  quam  uoaquaeque  ibi  persona. 
Noo  enim  ibi  migor  est,  quae  verior  oon  est,  ubi  est 
ipsa  veritas  magnitudo.  Quia  in  esbentia  veritatis, 
hoc  est  verum  esse  quod  esse ;  et  hoc  est  esse  qood 
est  magnum   esse  :  hoc  est  ergo  magnum  esse, 
quod  verum  esse.  Quod  igitur  ibi  fleque  verum  est, 
etiam  seque  magnum  sit  necesse  est. 

CAPUT II.  —  3.  Respuenda  omnis  corporalis  cogi" 
tatio,  ut  Deus  capiatur  quomodo  Deus  esl  verilas.  \n 
corporibus  autem  Geri  potest  ut  eque  verum  sit 
hoc  aurum  atque  illud,  sed  migus  boc  sit  qoam 
illud,  quia  ooo  eademibi  est    magnitudo  quas  ve- 
ritas;  aliudque  iiii  est  aurum,  esse  aliud  magonm 
esse.  Sio  et  in  animi  natura  secundum   quod  dici- 
tur  magous  animus,  nonsecundum  hoc  dicitnrve- 
rus  animus.  Animum  enim  verum  habet  etiam  qoi 
non  est  magnanimus :  quandoqoidem  corporis  et 
animi  essentia,  non  est  ipsins  veritatis  essentia,  si- 
cut  estTrinitas  Deus  unus,  solus,  magnos,  veroi, 
verax,  veritas.  Quem  si  cogitare  conamur,  quantniD 
sinit  et  donat,  nullus  cogitetor  per  locorom  spatia 
contactus  aut  compleius,  quasi  trium  corporom; 
nulla  compago  junclurs,  sicut  tricorporem  Qery« 
onem  fabule  ferunt  :  sed  quidquid  animo  taleoc- 
currerit,  ut  majus  sit  in  tribus  quam  in  singnlis, 
minusque  in  uno  quam  in  duobus,  sine  ulia  dubi- 
tatione  respuatur :  ita  enim  respuitur  omoe  corpo- 
reum.In  spiritualibusautem  omne  mutabile  quod 
ocourrerit,nonputetur  Deus.Non  enim  parvenotilis 
pars  est,  cum  de  profundo  isto  io  illam  summitatem 
respiramus,  si  aoteqoam  soiro  possimus  qoid  sit 
Deus,  possumus  jam  scirequid  non  8it.None8teoim 
certe,  nec  terra,  nec  ccelum,  ncc  quasi  terra  et  em- 
lum,  nec  tale  aliquid  quale  videmus  in  ccbIo,  nee 
quidquid  tale  ooo  videmus'  et  est  fortaaais  io  ccelo. 
Nec  si  augeas  imagioatiooe  cogitationis  lucem  solisi 
quaotum  potes,  sive  quo  sit  migor,  sivequo  iitcU 
rior,  millies  taotum,  autiooumerabiiiter,  oeqoehoo 
est  Deu8.Nec  sicut  cogitantur*AngeIi  mandi  spiriloi 
ccBlestincorporainspirantes,  atquead  arbitriumqoo 
serviuntDeomutantesatqne  vertaoteSynec  aiomneii 

1  Sic  Am.  et  Mm.  At  Er»  et  Lov.,fMetolff  «^idtfy»^ 
quid  non  uiJemus. 
s  Forte,  Nec  si  eogiteniur. 


LIBBR  OCTAVUS. 


950 


nt  millia  milliuro  (I  Apoc.  v,  44),in  anum  col- 
UB  fiant,  nec  tale  aliquid  Deus  est.Nec  a\  eos- 
)iritus  sine  corporibus  cogitep,  quod  quidem 
icogitationi  difnciliimum  est.Ecce  vide.si  po- 
nima  prgpgravata  rorpore  quod  corrumpitur, 
9ta  terrenis  cogitationibus  multis  et  variis  ; 
de,  si  potes  :  Deus  Veritas  est  {Sap.  ix,  15). 
im  scriptum  est, ()uontam  Deus  lux  esl  (I  Joan, 
non  quomodo  isti  oculi  vident,  sed  quomodo 
or,  cum  audis  ',  Veritas  est.  Noli  quaerere 
t  veritas  ;  statim  enlm  se  opponent  caligines 
um  corporalium  et  nubila  phantasmatum,et 
)abunt  serenitatem,  qufle  primo  ictu  dilaxit 
im  dicerem,  Veritas.  Ecce  in  ipso  primo  icta 
iut  coruscatione  perstringeris,  cum  dicitur, 
ly  mane  si  potes  :  sed  non  potes ;  relaberis 
.  solita  atque  lerrena.  Quo  tandem  pondere, 
,  relaberia,  nisi  sordium  contractarum  cupi- 
visco  et  peregrinationis  erroribus  ? 
UT  [[[.  —  4.  Quomodo  cognoscatur  Deum  esse 
m  bonum,  Animus  nonnisi  convenione  ad  Deum 
is.  Ecce  iterum  vide,  si  potes.Non  amas  oerte 
num,  quia  bona  est  torra  altitudine  montium 
peramento  collium  et  planitie  camporam,et 
)  prsdium  amccnnm  ac  fertile,etbonadomu8 
8membrisdispositaetamplaetlucida,etbona 
ia  animata  corpora,  et  bunus  aer  roodestus  et 
i8,et  bonus  cibus  suavisatqueaptus  faletudi- 
)ona  valetudo-sine  doloribuset  lassitudino,  et 
acies  bominis  dimensa  pariliter  et  affecta  hi- 
et  luculenter  colorata,et  bnnus  animus  ami- 
ensionis  dulcedine  et  amoris  fide,et  bonus  vir 
,et  bon«  divitisB,  quia  facile  expediunt,  et  bo. 
slumcumsoleetlunaetstellissuisRtboni  An- 
ncta  obedientia,  et  bona  locutio  suaviter  do- 
t  congruentcr  monens*audien1em,etbonum 
Q  canorum  numeris  et  aententiis  grave.Quid 
Bt  plura?  Bonum  hoc  et  bonum  illud  :  tolle 
illud,etvide  ipsum  bonum,si  potes:itaDeum 
I,  non  alio  bono  bonum  sed  bonum  omnis 
^eque  enim  in  his  omnibus  bonis,  vel  qun 
)moravit,  vel  qus  alia  cernuntur  slve  cogi- 
,  diceremus  aliud  alio  melius  cum  vere  ju- 
38,  nisi  esset  nobis  impressa  notio  ipsi  boni 
lum  quod  etprobaremus  8liquid,etaliud  alii 
neremus.  Sic  amandus  est  Deus,  non  hoc  et 
lonum,  sed  ipsum  bonum.  Qusrendumenim 
1  animae,  non  cui  supervolitet  jadicando,8ed 
sreat  amando  :  et  quid  hoc,  niai  Deus?  Non 
animus,  aut  bonus  angelus,  aut  bonum  coe- 
sed  bonum  bonum.  Sio  enim  forte  faoilius 
itur  quid  velim  dicere.Gum  enim  audio,  ver- 
tia,quod  dioitur  animus  bonus,sicut  duo  ver- 
kt,  ita  ex  eis  verbis  duo  quaedam  intelligo  : 
|aoanima8est,aliud  quobonus.  Ctquidem  ut 
8  eseet,  non  egit  ipse  aliquid ;  non  enim  Jam 
lod  ageret  at  easet :  ut  autem  sit  booas  animus, 

iti,  eiint  audit,  At  Msa.,  eum  audit.  Germaneasis 
Cum  entm  audts-,  etc. 
irM  Uu,,  MOtmt. 


videoagendume8sevolantate;nonquiaidipsamquo 
animus  est,  non  est  aliquid  boni ;  nam  unde  Jam  di« 
citiir,et  verissimc  dicitur  corpore  melior?  ned  ideo, 
nondumdiciturbonus  animusquoniamrestateiaotio 
voluntatis,  qua  sit  praestantior ;  quam  si  neglexerit, 
Jure  culpatur,  rccteque  dicitur  non  bonus  animus, 
Distat  Fntm  ab  eo  qui  hoc  agit :  et  quia illo  laudabiliB, 
profecto  iste  qui  hoc  non  agit,vituperabilis  eat.Gum 
vero  agit  hoc  studio,  et  fit  bonus  animu8,niBi  sead 
aliquid  convertat  quod  ipse  non  est,  non  potest  hoo 
assequi.Quo  se  autem  coavertat  ntfiat  bonusanimuB, 
nisi  ad  bonum,cum  hoc  amatet  appetitetadipisci* 
tur?  Unde  sesi  rursus  avertat,  fiatque  non  bonas, 
hoo  ipso  quo  se  avertit  a  bono,  nisi  maneat  in  86 
illud  bonum  unde  se  avertit,non  esl  quo  se  iterum, 
si  voluerit  emendare,  convertat. 

5.  Quapropter  nulla  essent  mutabilia  bona,  mai 
esset  incommutabile  bonum.  Cum  itaque  audisbo- 
num  hoo  et  bonum  illud,  quffi  possunt  alias  dici 
etiam  non  bona,  si  potueris  sine  illis  quas  partioi- 
patione  boni  bona  sunt,percipere  ipeum  bonum  cu- 
jus  participatione  bona  aunt ;  simul  enim  et  ipBum 
intelligis,  cum  audis  boc  aut  illud  bonum  :  si  ergo 
potueriB  illis  detractis  perse  ipsum  perspicere  bo 
num,  perspexeris  Deum.  Et  si  amore  inhaBaeriBt 
continaobeatificaberis.Pudeat  autem,cum  alianon 
amentur  nisi  quia  bona  sunt,  eis  inhaerendo  non 
amare  bonum  ipsum  unde  bona  sunt.  Illud  etiam, 
quod  anirauB,  tantum  quia  eat  animus,  etiam 
nondum  eo  modo  bonus  quo  se  convertit  ad 
incommutabile  bonum  ;  sed,  ut  dixi,  tantum  ani- 
mu8,  cum  ita  nobis  placct  ut  eum  omni  etiam 
luci  corporeae  cum  bone  intelligimus,  prasfera- 
mus,  non  in  se  ipso  nobis  placet,  sed  in  illa  arte 
qua  factus  est.  Inde  cnim  approbatur  factu8,abi  vi- 
detur  fuisse  faciendus.  Hnecest  veritas,  et  simplex 
bonum  :  non  enim  est  aliquid  quam  ipsum  bo- 
num  acperboc  etiamsummum  bonum.  Non  enim 
minui  vel  augeri  bonum  potest,  nisi  quod  ex  alio 
bono  bonum  est.  Ad  hoc  se  igitur  animus  convertit 
ut  bonuB  sit.a  quo  habet  ut  animuB  sit.  Tuncergo 
voluntas  naturae  c  ongruit  ut  perfibiatur  in  bono  ani-> 
mus,cum  illud  bonum  diligitur^conversione  volan- 
tatiB,unde  est  et  illud  quod  non  amittitur  nec  aver- 
sione  voluntatis.  Avertendo  enim  se  a  summo  bono, 
amittitanimusutsitbonusanimus;  non  autem  amit- 
tit  ut  sit  animus,cum  et  hoc  Jam  bonum  sitcorpore 
melius  :  hoc  ergo  amittit  voluntas,  quod  voluntaa 
adipiscitur.Jam  enim  eratanimu8,quiconverti  ad  id 
veilet  a  quo  erat :  qui  autem  vellet  ea^e  antequam 
esset  nondum  erat.Ethoo  est  bonum  nostrum,  ubi 
vidcmus  utrum  esse  debuerit  aut  debeat,  quidquid 
esse  debuisse  aat  debere  compreheadimaa ;  et  ubi 
videmusesse  non  potuisse  nisi  esse  debuiB8et,quid- 
quid  etiam  quomodo  esse  debuerit  non  com  prehendi- 
mus  '.Hoc  ergo  bonum  non  longe  positum  eat  ab 
unoquoque  noBtmm  :  in  illo  enim  vivimua^et  move- 

^  Aliquot  Msi.,  cum  ad  iUud  bonum  dirigitur, 
>  Edilif  eomprekendimus  ;  omisia  particula  negante» 
qutt  raperitur  in  Bist. 


95i 


DE  TRINITATR,  S.  AUGUSTINI 


952 


mur,  et  sumus  (Ad,  xvii,  27,  28). 

CAPUT  IV.  —  6.  Deus  prius  fide  non  errantecognO' 
scenduSy  ut  amari  possit.Sed  dilectione  standum  eet 
ad  illud  et  inhsreDdum  illi,ut  prssente  perfruamur 
a  quo  sumus,  quo  absente  nec  esse  possemus.Cum 
enim  per  fidem  adhuc  ambulamus,  non  per  speciem 
(II  Cor.  V,  7),  nondum  utique  virtemus  Deum,8icut 
idem  hMJadead  faciem  (I  Cor.  xiii,  12)  :  quem  ta- 
men  nisi  nunc  jam  diligamu8,Dunquam  videbimus. 
8ed  quis  diligit  quod  ignorat  ?  Sciri  enim  aliquid  et 
non  diligi  potest :  diligi  autem  quod  nescitur.qusro 
utrum  possit ;  quia  si  non  potest,nemo  diligit  Deum 
antequam  sciat.  Et  quid  est  Deum  scire,  nisi  eum 
mente  conspicere,  firmeque  percipere  ?  Noo  enim 
corpus  e8t,ut  cameis  oculis  inquiratur.Sed  et  prius- 
quam  videamus  conspicere  atque  percipere  Deum, 
Bicut  conspici  et  percipi  potest,qnod  mundicordibus 
licet ;  Bealiemm  mundicordes^quia  ipsi  Deum  videbunt 
{Matlh.  v,  8)  :  nisi  per  fidem  diligatur,  non  poterit 
cor  mundari,  quo  ad  eum  vivendum  sit  aptum  et 
idoneum.Ubisuntenimillatriapropterqufflinanimo 
cdificandaomnium  divinorum  Librorum  machina- 
menta  consurgunt,  fides,  spes,  charitas(I  Cor.xm^ 
13);  nisi  in  animo  credente  quod  nondum  videt,et 
sperante  atque  amante  quod  credit?  Amatur  ergo  et 
quiMgnoratur;  sed  tamen  creditur.Nimirum  autem 
cavendum  e8t,ne  credens  animus  id  quod  non  videt, 
fingat  sibi  aliquid  quod  nonest,et  speret  diligatque 
quod  falsum  est.  Quod  si  fit,  non  erit  charitas  de 
eorde  puro  et  conscientia  bona  et  fide  non  ficta,  qu» 
finis  praecepti  est,8icut  idem  apostolus  dicit  (I  Tim, 

h  5). 

7.  Neoesse  est  autem,cum  aliqua  corporalia  lecta 
vel  audita  quse  non  vidimus,  credimus,  fingat  sibi 
aliquid  animus  in  lineamentis  formisquecorporum, 
sicut  occurrerit  cogitanti,  quod  aut  verum  non  sit, 
aut  etiam  si  verum  est,  quod  rarissime  potest  acci- 
dere:nonhoctamenfideutteneamu8  quidquam  pro- 
dest,  sed  ad  aliud  aliquid  utile,  quod  per  hoc  inei- 
Duatur.  Quis  enim  legentium  vel  audientium  quaa 
scripsit  apostolus  Paulus,  vel  quaa  de  illo  scripta 
8unt,  non  fingat  animo  et  ipsius  Apostoli  faciem, 
et  omnium  quorum  ibi  nominacommemorantur?Et 
cum  in  taota  hominum  multitudine  quibus  ills  Lit- 
teras  notaa  sunt,aliu8  aliter  lineamenta  figuramque 
illorum  corporum  cogitet,  quis  propinquius  et  si- 
milius  cogitet,  utique  incertum  est.  Neque  ibi  oc- 
cupatur  fides  nostra,  qua  facie  corporis  fuerint  illi 
homines :  sed  tantum  quia  per  Dei  gratiam  ita  vi- 
xerunt,  et  ea  gesserunt  qusB  Scriptura  illa  testa- 
tar  :  hoc  et  utile  est  credere,  et  non  desperandum, 
et  appetendum.  Nam  et  ipsius  Dominic»  facies 
oamis,  innumerabilium  cogitationum  diversitate 
variatur  et  fingitur,  quae  tamen  una  erat,  quaacum- 
que  erat  Neque  in  fide  nostra  quam  de  Domioo 
Jesu  Cbristo  hebemus,  illud  salubre  est  quod  sibi 
animus  fingit,  longe  fortasse  aiiter  quam  res  se  ha- 
bet,  sed  illud  quod  secundum  speciem  de  bomine 

t  Er.  Lugd,  VcD.  Lov.,  et  quod,     M. 


cogitamus  :  habemus  enim  quasi  regulariter  infi- 
xam  humanas  naturae  notitiam,  eecundum  quam 
quidquid  tale  aspicimus,  statim  hominem  esse  co- 
gnoscimus  vel  hominis  formam. 

CaPUT  V.—  Quomodo  Trinitas  dtligatur  tneognita. 
Secundum  hanc  notitiam  cogitatio  nostra  informa- 
tur,cumcredimuspronobisDeumhominem,factuiD, 
ad  humilitatisexemplum,etad  demonstrandam  er- 
ga  nos  dilectionem  Dei.Hoc  enim  nobis  prodest  cre- 
dere,  et  firmum  atque  inconcussum  corde  retinere, 
humilitatem  qua  uatus  est  Deus  ex  femina  et  a  mor- 
talibus  per  tantas  contumelias  perductus  ad  mortem 
summum  esse  medicamentum  quo  superbiaB  nostrs 
sanaretur  tumor,et  altum  sacramentum  quo  peccati 
vinculum  solveretur.  Sic  et  virtutem  miraculomm 
ipsius  et  resurrectionis  eju8,quoniam  novimus  quid 
sit  omnipotentia,de  omnipotente  Deo  credimus^etse- 
cundum  species  et  genera  rerum  vel  natura  insita 
vel  experientia  coUecta,  de  factis  hujuscemodi  cogi- 
tamuSfUt  non  ficla  sit  fides  nostra.Neque  enim  no- 
vimus  faciem  virginis  Marias,ex  qua  iilea  viro  intac- 
ta  neque  in  ipso  partu  corrupta  mirabiliter  natus 
est.  Nec  quibus  membrorum  lineamentis  fuerit  La- 
zarus,  nec  Bethaniam,  nec  sepulcrum  Japidemque 
illum  quem  removeri  Jussit  cum  eum  resuscitaret, 
vidimus,necmonumentum  novum  excisum  in  petra 
unde  ipse  resurrexit,  nec  montem  Oliveti  unde  as- 
cendit  in  coclum  :  neque  omnino  8cimu8,quicumque 
ista  non  vidimus,  an  ita  sint  ut  ea  cogitamus,  imo 
vero  probabilius  exislimamus  non  esse  ita.  Namqu^ 
cum  alicujus  facies  vel  loci  vel  hominis  vel  cujusli- 
bet  corporis  eadem  occurrerit  oculis  noatris,  qu :- 
currebat  animo,  cum  eam  priusquam  videremus 
cogitabamus,  non  parvo  miraculo  mevemur ;  ita  ra- 
ro  et  peoe  nunquam  accidit :  et  tamen  ea  firmissi- 
me  credimus,quia  secundum  specialem  generalem- 
que  notitiam  qu»  certa  nobis  est,  cogilamus.  Cre- 
dimus  enim  Dominum  Jesum  Christum  natum  de 
virgine  quae  Maria  vocabatur.  Quid  sit  autem  vir- 
go,  et  quid  sit  nasci,  et  quid  sit  nomen  proprium 
non  credimus,  sed  prorsus  novimus.  Utrum  autem 
illa  facies  Mariae  fuerit  quae  occurrerit  animo  cum 
ista  loquimur  aut  recordamur,neo  novimus  omnino. 
nec  credimus.Itaque  hic  salva  fide  licet  dicereyForle 
talem  habebat  faciem  forte,non  talem  :  Forte  autenx 
de  virgine  natus  estChristus,  nomo  salva  fide  chris- 
tiana  dixerit. 

8.Quamobrem  quoniam  Trinitatis  aetemitatemfeb* 
aequalitatem,et  unitatem,quantum  datur,intelligers 
cupimu8,priusautem  quam  intelligamus  crederede — 
bemus,  vigiiandumque  nobis  est,  ne  fiota  sit  fidrs 
nostra  :  eadem  quippe  Trinitate  fruendum  est,  utJ 
beate  vivamus;  siautem  falsum  de  illa  crediderimu8,0 
inanis  erit  8pe8,et  non  casta  charitas :  quomodo  igi— 
tur  eam  Trinitatem  quam  non  novimu8,credendo  di-^ 
ligimus?  An  secundum  specialem  generalemve  noti — 
tiam,secundumquam  diligimus  apostoIumPaulum?^ 
Qui  etiam  si  non  ea  facie  fuit  quas  nobis  occarritde^ 
ilio  cogitantibu8,et  hoc  penitua  ignoramof,noTimDf  ^ 


953 


LIBER  OCTAVUS. 


954 


tamen  quid  sit  homo.  Ut  enim  longe  non  eamus,hoo 
sumus:  et  illum  boc  fuisse,  et  animam  ejus  corpori 
copulatam  mortaliter  vixisse  manifestum  est.  Hoo 
ergo  de  illo credimus,  quod  invenimus  in  nobis Juxta 
speciem  velgenuSyquohumauaomnisnaturapariter 
contioetur.  Quid  igitur  de  illa  excellentia  Trinitatis 
sive  specialiter  sive  generaliter  novimus,qua8i  multas 
aint  talestrinitates,  quarum  aJiquas  experti  sumus, 
ut  per  regulam  similitudinis  impressam  velspecia* 
lem  vel  generalemnotitiam,illam  quoquetalera  esse 
credamus ;  atqne  ita  rem  quam  credimus  et  nondum 
novimus,  ex  parilitate  rei  quam  novimus  diligamus? 
Quodutiquenonitaest.Anquemadmodumdiligimus 
in  Domino  Jesu  Ghristo.quodresurrexitamortuis, 
quamvisindcneminem  unquam  resurrexisse  videri- 
mns,  itaTrinitatem  quam  non  videmus,  et  qualem 
nullam  unquam  vidimus,  possumus  credendo  dili- 
gere?  Sed  quid  sit  mori,  et  quid  sit  vivere,  utique 
8cimus:qnia  et  vivimusetmortuos  ac  morientes  ali- 
quando  vidimus  et  experti  sumus.  Quid  est  autem 
aliud  resurgere,  nisi  reviviscere,  id  est,  ex  morte  ad 
vitam  redire?  Gum  ergo  dicimus  et  credimus  esse 
Trinitatem,  novimus  quid  sit  Trinitas,  quia  novimus 
quid  sint  tria;  sed  non  boc  diJigimus.vNam  id  ubi 
volnmus,  facile  habemus,  ut  alia  omittam,  vel  mi- 
cando  digitis  tribus.  An  vero  diligimus,  non  quod 
omnis  trinitas,  sed  quod  Trinitas,  Deus?  Hoc  ergo 
diligimus  in  Trinitate,  quod  Dcus  est:  sed  Deum 
nuilum  alium  vidimus,  aut  novimus,  quia  unus  est 
Deus,  ille  solusquem  nondum  vidimus,etcredendo 
diligimus.  Sed  ex  qua  rerum  notarum  similitudine 
vel  comparatione  credamus,  quo  etiam  nondum 
notum  Deum  diligamus^  boc  quaeritur. 

GAPUT  VI.   —  9.  Quomodo  nondum  jtisius  justum 

cognoscai  quem  diligat, Redi  ergo  mecum,et  conside- 

remuscurdiligamusApostolum.Numquidnam  pro- 

pterhumanam  speciem,quam  notissimam  habemus, 

eo  quod  credimuseumhominem  fuisse?Non  utique: 

alioquin  nuncnon  est  quemdiligamus,quandoqui- 

dem  homo  ille  jam  non  est ;  anima  enim  ejus  a  cor- 

pore  separata  est.  Sed  id  quod  in  illo  amamus,  etiam 

nunc  vivere  credimus:  amamus  enim  animum  jus* 

tum.  Ex  qua  ergo  generali  aut  speciali  regula,  nisi 

quia  scimus  et  quid  sit  animus,  et  quid  sit  justus?  Et 

animusquidem  quid  8it,non  incongruenos  dicimua 

ideo  nosse,  quia  et  nos  habemus  animum.  Neque 

enim  unquam  oculis  vidimus,  et  ex  similitudine  vi- 

sorum  plurium  notionem  generalem  speciaiemve 

percepimus;  sed  potius,  ut  dixi^quia  et  nos  habemus. 

Quid  enim  tam  intime  scitur,  seque  ipsum  esse 

sentit;  quam  id  quo  etiam  caatera  sentiuntur,  id  est, 

ipseanimus?  Nam  et  motus  corporum,  quibus  praB- 

ter  nosalios  viveresentimus,  ex  nostra  similitudine 

agnoscimus:  quia  et  nos  ita  movemus  corpus  vi- 

vendo,  sicut  illa  corpora  moveri  advertimus.  Neque 

enim  cum  corpus  vivum  movetur,  aperitur  ulia  via 

oculis  nostris  ad  videndum  animum,rem  qus  oculis 

videri  non  potest:  sed  illi  moli  aliquid  inesse  sen- 

timiii  qaale  nobis  inest  ad  movendam  aimiliter 


molem  nostram,  quod  est  vita  et  anima.   Neque 
quasi  humans  prudentis  rotionisque  proprium  est. 
Et  bestiae  quippe  sentiunt  vivere,  non  tantum  se 
ipsas,  sed  etiam  se  invicem  atque  alterutrum,  et  nos 
ipsos.  Nec  animas  nostras  vident,   sed  ex  rootibus 
corporis,  idque  statim  et  facillime  quadam  conspira- 
tionenaturali.  Animum  igiturcujuslibetetex  nostro 
novimus,  et  ex  nostro  credimus  quem  non  novimus. 
Non  enim  tantum  sentimus  animum,  sed  etiam  scire 
possumus  quid  sit  animus  consideratione  nostri : 
habemus  enim  animum.  Sed  quid  sit  justus,  unde 
novimus?  Dixeramus  enim  nos  Apostolum  non  alia 
oausa  diligere,  nisi  quod  sit  justus  animus.  Novi- 
mus  ergo  et  quid  sit  justus,  sicut  et  quid  sit  ani- 
mus.  Sed  quid  sit  animus,  ut  dictum  est,  novimus 
ox  nobis:  inest  enim  animus  nobis.  Quid  autem  sit 
Justus  unde  nofimus,  si  justi  non  sumus?  Quod  si 
nemo  novit  quid  sit  justus  nisi  qui  justus  est,  nemo 
diligit  justum  nisi  justus:  non  enim  potcst  diligere 
quem  justum  esse  credit,  ob  boc  ipsum  quia  justum 
esse  credit,si  quid  sit  justus  ignorat;  secundum  quod 
superiua  demonstravimus,  neminem  diligere  quod 
creditet  non  videt,  nisi  ex  aliqua  regulanotitiae  gcne- 
ralis  sive  specialis.  Ac  per  hoc  si  non  diligit  justum 
nisi  justus,  quomodo  volct  quisque  justus  esse  qui 
nondum  est?  Non  enim  vult  quisquam  esse  quod non 
diligit.  Ut  autem  sitjustus  qui  nondum  est,volet  uti- 
quejustusesse:  utautemvelit,diligitjustum.Diligit 
ergojustumetquinondumjustusest.Diligereautem 
justum  nonpotest,qui  quid  sitjustus,ignorat.  Proin- 
de  novit  quid  sit  justus,  etiam  qui  nondum  est :  ubi 
ergonovit?num  oculis  vidit?An  ullumcorpusjustum, 
velut  album,  aut  nigrum,  aut  quadrum,  aut  rotun- 
dum  ?  Quis  hoc  dixerit ?  At  oculis  non  vid i t  nisi  cor- 
pora.  Justus  autem  in  homine  non  est,  nisi  animus: 
etcum  homo  justus  dicitur,  ex  animo  dicitur,non  ex 
corpore.Estenimquffidampulchritudoanimijustitia 
qua  pulchri  sunt  homines,pleriquectiam  qui  corpore 
distortiatquodeformessunt.Sicutautemanimusnon 
videtur  oculis,  ita  nec  pulchritudo  ejus.Ubi  ergo  no- 
vit  quid  sit  justus,qui  nondum  est,atque  ut  sit  diJigit 
Justum?Ansigna  qusdam  permotum  corporis  emi- 
cant^quibus  ille  aut  iJle  homo  essejustus  apparet? 
Sed  unde  novit  illa  signa  esse  animi  justi,  nescicns 
quid  omnino  sit  justus?  Novit  ergo.  Sed  ubi  novimua 
quid  sit  justus,  etiam  cum  justi  nondum  sumus?  Si 
extra  nos  novimusS  incorpore  aliquo  novimus.Sed 
non  est  ista  res  corporis.In  nobis  igitur  novimus  quid 
sit  justus.  Non  enim  aiibi  hoc  invenio,  cum  quaero 
ut  hoc  oloquar,  nisi  apud  me  ipsum :  et  si  interrogem 
alium  quid  sit  justus,  apud  se  ipsum  qucerit  quid 
respondeat ;  et  quisquis  hinc  verum  respondere  po- 
tuit,  apud  se  ipsum  quid  responderet  invenit.  £t  Gar- 
thaginem  quidem  cum  eloqui  volo,  apud  me  ipsum 
quffiro  uteloquar,et  apud  me  ipsum  invenio  phanta- 
siam  Garthaginis :  sed  eam  per  oorpus  accepi,  id  est 
per  corporisdensum,  quoniam  prssens  in  ea  corpore 

t  Plerique  Mm.:  8%  extra  quam  na$  navimus. 


W8  DE  TRINITATE, 

fui,  et  eam  vidi  atque  Bensi,  memoriaque  relinui,  ul 
apud  me  invenirem  de  illa  verbum,  cum  eam  vellcm 
dicere.Ipsa  enim  phantasiaejusinmemoria  mea  ver- 
bum  ejus,  non  scnus  iste  trisyliabus  cum  Carthago 
nominatur,  vei  etiam  tacite  nomen  ipsum  per  spatia 
temporum  cogitatur;  sed  illudquod  in  animo  meo 
cerno,  cum  hoc  trisyllabum  voce  profero,  vel  ante- 
quam  proferam.Sicet  Alexandriam  cumeloqui  volo, 
quam  nunquam  vidi.prssto  estapud  me  phantasma 
^'us.  Cum  enim  a  multis  audissem  et  credidiasem 
magnamesse illam  urhem,8icut  mihi  narrari  potuit, 
finxi  animo  meo  imaginem  ejus  quam  potui:  et  hoc 
est  apud  me  verburo  ejus,cum  eam  volo  dicere,ante- 
quam  voce  quinque  syllahas  proferam,  quod  nomen 
ejus  fereomnibusnotumest.Quamtamen  imaginem 
siezanimomeo  proferre  possSmad  oculoshominum 
qui  Alexandriara  noverunt,profecto  aut  omnes  dice- 
rent,  Non  est  ipsa;  aut  si  dicerent,  Ipsa  est,  multum 
mirarer,  atque  intuens  in  animo  meo  ipsam,  id  est 
imaginemquasi  picturaniejus.ipsam  tamenessene- 
Bcirem,sed  eis  crederem  qui  visam  tenerent.Non  au- 
temita  qu®ro  quid  sit  justus,  nec  ita  invenio,nec  ita 
intueor,cum  id  eloquor;  necitaprobor,  cum  audior; 
necita  probo,  cumaudio;quasitaIe  aliquidoculis  vi- 
derim,  aut  ulio  corporis  sensudidicerim.autabeia 
qui  ita  didicissent  audierim.Gumenimdicoet  sciens 
dico,Justus  est  animusqui  scientia  atque  ratione  m 
vita  ac  moribus  sua  cuique  distribuit ;  non  aliquam 
rem  absentem  cogito,  sicut  Garthaginem,  aut  fingo 
ut  possum,  sicut  Alexandriam,  sive  itasit,  sive  non 
ita:  sed  praesens  quiddam  cerno,  et  cerno  apud  me, 
etsi  non  sum  ipse  quod  cerno.et  multi  si  audiant  ap- 
probabunt.  Bt  quisquis  me  audit  atque  scienter  ap- 
probat,apud  se  et  ipse  hoc  idem  cernit,  etiamsi  non 
sit  et  ipse  quod  cernit.  Justus  vero  cum  id  dicit,  id 
quod  ipse  est  cernitet  dicit.  Et  ubi  etiam  ipsecernit, 
nisi  apud8eipsun-j?Sed  hocmirum  none8t:ubienim 
secerneret,  nisiapud  se  ipsum?  Illud  mirabile  est  ut 
apud  se  animusvideat  quod  alibinusquam  vidit,et 
veru  m  vi  dea  t,et  ipsu  m  veru  m  j  ustum  anim  um  videat, 
etsitipseanimusetnonsitjustusanimuSyquemapud 
80  ipsum  videt.Num  estaliusanimusjustus  in  animo 
nondumjusto?  Autsi  nonest,  quem  ibi  videt,  cum 
videt  et  dicit  quid  sit  anirausjustus,  nec  alibi  quam 
in  se  ipso  videt,cum  ipse  non  sit  animus  justus?  An 
illud  quod  videt,  veritas  est  interior  prsBsens  animo 
qui  eam  valetintueri?Neque  omnes  valent:  et  qui 
intuuri  valent,  hocetiam  quod  intuenturnou  omnes 
8unt,  hoce$>t,  non  sunt  etiamipsi  Justi  animi,8icut 
poPsuntvidereacdicerequidsitjustusanimus.Quod 
unde  esse  poterunt  *,  nisi  inh®rendo  eidem  ipsi  for- 
ms  quam  intuentur,  utinde  formenturet  sintjusti 
animi;  nontantumcernentesetdicentesjustum  esse 
animum  qui  scientia  atque  ratione  in  vita  ac  moribus 
suacuique  distribuit,  sed  etiam  ut  ipsi  Justevivant 
Justeque  morati  sint,  sua  cuiquedi8trihuendo,ut  ne- 
mini  quidquam  debeant  nisi  ut  inviceni  diIigant(f{om. 
XIII,  8).  Et  unde  inhaBretur  illi  formiB,  nisi  amando? 

«  EdiU,  poiuenmi,  Ak  meliat  H»:,pot€rmi 


S.  ADGUSTINI 


9S6 


Gur  ergo  alium  diligimus  quem  credima8Ja8itim,et 
nondiligimusipsamformamubividemusquidsitja" 
stusanimus,  ut  etnosjusti  esse  possimusY  An  vero 
nisi  et  istam  diligei^emus,  nullo  modo  eum  dilige- 
mus  quem  diligiraus  ex  ista,  sed  dum  juati  non  su- 
mus,  minuseam  diligimus  quam  utjusti  esse  valea- 
mus?  Uomo  ergo  qui  creditur  justuB,  ex  ea  forma  et 
veritate  diligitur,  quamcernitetintelligitapudseille 
quidiligit:ip8averoformaet  veritas  non  estquo- 
modo  aliunde  diiigatur.  Nequeenim  invenimusali- 
quid  tale  pr®ter  ipsam,  ut  eam,  cum  incognita  est, 
credendo  diligamus,  ex  eo  quod  jam  tale  aliquid  no- 
vimus.  Quidquid  enimialeaspexeris^ipsaest^etnon 
est  quidquam  tale,quoniam  sola  ipsa  talis  est^qualis 
ipsa  est.  Qui  ergo  amat  homines,  aut  quia justi  sunt, 
aut  ut  justi  8int,  amare  debet.  Sio  enim  et  aemetip- 
8um  amare  debet,  autquiajustusest,  aututjuataa 
sit :  sic  enim  diligit  proximum  tanquam  se  ipsura 
aine  ullo  perioulo.  Qui  enim  aliter  se  diligit,  i^juate 
se  diligit,  quoniam  se  ad  hoc  diligit  ut  sit  iQJastos : 
ad  hoc  ergo  ut  sit  malu8,ac  per  hoojam  dod  sedi- 
ligit,  Qui  enim  diligU  iniquUaUm^  odit  animam 
tuam  (Psal,  x,  6). 

CAPUT  VII.  —  10.  De  vera  dileeiione,  per  quam  ad 
Triniiatis  cognilionem  pervenitur.  Quserendus  Deut^ 
non  exterius,  appetendo  mira  facerecum  Angelis;  sed 
interius.imitando  bonorum  Angelorumpielatem.  Qua- 
propternonestprscipue  videndumin  hac  qoMtiooe, 
qu8B  de  Trinitate  nobis  est,  et  de  cognoscendo  Deo, 
niai  quid  ait  vera  dilectio,  imo  vero  qoid  sit  dilectio. 
Ea  quippe  dilectio  dicenda  est,  qu»  vera  est ;  alio- 
quin  cupiditas  est :  atque  ita  cupidi  abasive  dicuotur 
diligere,quemadmodumcbpereabu8ivedicuntarqui 
diligunt.  Hsc  est  autem  vera  dilectio,  ut  inbereoiea 
veritati  Juste  vivamus ;  et  ideo  contemnamus  omnia 
morlalia^  praB  amore  hominum,  qno  eos  voluotioa 
juste  vivere.  Ita  enim  et  mori  pro  fnitribuB  utiliter 
parati  esse  poterimus,  quod  nos  Oominus  JesusCbri- 
8tu8  exemplo  suo  docuit.  Cum  eoim  duo  praecepta 
sint  in  quibus  tota  Lex  pendet  et  Prophets,  dilectio 
Dei  et  dilectio  proximi  [Matth..  xxii,  37-40) ;  non  im- 
merito  plerumqueScriptura  pro  utroqne  onum  ponit: 
sive  tantum  Dei,  sicuti  est  illud,  Scimus  quaniam  ii" 
ligentibus  Deum  omnta  cooperantur  in  bonum  [Rom, 
viii,  28) ;  et  iterum,  Quisquis  autem  diligit  Deum^  hic 
cognilus  est  ab  illo  (I  Cor.  viii,  3) ;  et  illud,  Quoniam 
chariias  Dei,  diffusaestincordibusnostrisperSpirUnm, 
sanelum  qui  datus  est  nobis  (Rom.  v,  5) ;  et  alia  multa: 
quia  et  qui  diligit  Deum  conaequens  est  ut  faciat  quod 
prscepit  Deus,  etin  tantum  diligitin  quantumfacit ; 
consequens  ergo  est  atetproximumdiligat.qoiahoo 
precepit  Deu8 :  sive  tantum  proxiroi  dilectionem 
Scriptura  commemorat,  sieulestillud^lniacmoff^ra 
vesira  pofiate,  ei  sic  adimplebitis  legem  Christi  (Galat. 
VI .  2) ;  et  illud ,  Omnis  enim  lex  in  uno  sermone  impte' 
tur,  in  eo  quod  seripium  est,  Diliges  proximum  tuum 
tanquam  te  ipsum  {Id.  v,  14) ;  et  in  Kvangelio,  Ommia 
guxeunque  vuitis  ut  faciani  vohis  hamines,  iiaetvoe 

t  ID  Mm.,  tmnporaHa. 


957 


LIBER  OCTAVUS. 


933 


faette  illit ;  h«c  enim  est  Lex  et  Prophetse  {Matth.vv, 
12).  Etpleraqueaiia  reperimus  in  Litteris  aanctiSyin 
quibus  sola  dileotio  proximi  ad  perfectionem  praa- 
cipi  videtur,  et  taceri  de  dilectione  Dei ;  cum  in  u- 
troque  prncepto  Lexpendeatet  Propbets.Sed  etboc 
ideo,quia  et  qui  proximum  diligit,  consequens  est 
ut  et  ipsam  precipue  dilectionem  diligat.  Dew  au- 
tem  dilectio  est,et  qui  manet  in  dilectione4n  Deo  manet 
(I  Joan.  IV,  16).  Gonspquens  ergo  est  ut  praecipue 
Deum  diligat. 

11.  Quapropter,  qui  querunt  Deam  per  istas  Po- 
testates»  qus  mundo  praBsunt  vel  partibus  mundi, 
auferunturab  eolongequejactantur  ;non  intervallis 
locorum,  sed  diversitate  affectuum  :  exterius  enim 
conantur  ire^et  interiora  sua  deserunt^quibus  inte- 
rior  est  Deas.Itaqueetiamsialiquam  sanctam  coele- 
8tem  Potestatem  vel  audierint,vel  utcumque  cogita- 
verint,facta  magis  ejus  appetunt  qu»humana  mira- 
tur  infirmitas,  non  imitantur  pietatem  qua  divina 
requies  comparatur.Maluntenimsuperbe  bocposse 
quod  angelus,quam  devote  hoc  esse  quod  angelus. 
Non  enim  sanctus  quisquam  potestate  sua  gaudet, 
sed  ejus  a  quo  habet  posse  quidquid  congruenter 
potest :  et  novit  potentius  esse  conjungi  Omnipo- 
tenti  pia  voluntate,  quam  propria  potestateet  ^  vo- 
lantate  posse,  quod  contremisoant  qui  talia  non 
possunt.  Itaque  ipse  Dominus  Jesus  Ghristus  talia 
facienSpUt  mirantes  doceret  amph'ora;  et  temporali- 
bas  insolitis  intentos  atque  suspensos  ad  aBtcrna 
atque  interiora  converteret :  Venite,  inquit,  ad  me^ 
onrnes  qui  laboratis  et  oneratiestis,  et  reficiam  vos : 
totlUe  jugum  meum  super  vos,Ei  non  ait,Di8cite  a  me 
quia  quatriduanos  mortuos  suscito  ;  sed  B\i,Discit0 
a  me  quia  mitis  sum  et  humilis  corde.  Potentior  eat 
enim  ettutior  solidisaima  bumilitas^quam  ventosis. 
8ima  celsitudo.Et  ideo  sequitur  dicens :  Et  invenic 
tis  requiem  animubusveslris  {Matth.  xi,28,  29),DiteC' 
tio  enim  non  inflatur  (I  Cor.  xiii,  4) :  et  Deus  dtleC' 
iio  est  (I  Joan.  iv,  8) :  et  fidetes  in  ditectione  acquies* 
eent  itti  [Sap.  i<i,  6),  revocati  a  atrepituqui  forisest 
ad  gaudia  silentia  K  Ecoe  Deus  dilectio  est  :  utquid 
imus  et  currimus  in  sublimia  ccBlorum  et  imaterra- 
rum,quflBreateseumquiest  apud  nos,si  no8  velimus 
6880  apud  eum  ? 

CAPUT  VIII.  •- 12.  Quod  qui  fratrem  diligU.Deum 
ditigat:  quia  amat  ipsam  ditectionem  qux  ex  Deo  est^ 
et  Deus  est.  Nemo  dioat :  Noa  aovi  quid  diligam.Di- 
ligat  tratrem,et  diliget  eamdem  dilectionem.  Magis 
enim  aovit  dilectionem  qua  diligit,  quam  fratrem 
quem  diJigiLEcce  jampotestnotiorem  Deum  habere 
quam  fratrem  :  plane  notiorem,quia  praesentiorem; 
notiorem,  quia  interiorem  ;  aotiorem,  quia  certio- 
rem.  Amplectere  dilectioaem  Deum,  et  dilectioue 
amplectere  Deum.Ipsaestdilectio  quaeomaesboaos 
Aagelo8,et  omaes  Dei  servos  coasociat  viaculo  aan- 
ctitatis,  nosque  etillosconjungit  invicem  nobis,  et 
subjungitsibi.Quantoigitursaaioressumuaatumore 

« la  ante  editis  omiMum  erat,  potettateet. 
*  fiditi,  ad  gaudia  tUeHtn,  At  Mm.  pluret«  ad  gaudia 
Hientia.  Alii,  adgaudU  sUmUa. 


Buperbis.tanto  sumus  dilectione  pleniores :  et  quo, 
aisi  Deo  plenus  est,  qui  pleaus  est  dilectione  ?  At 
enim  charitatem  video,  et  quantum  possum  eam 
menteconspicio,etcredo  Scriptursdicenti  quoniam 
Deus  charitas  est,  et  qui  manet  in  charitate,  in  Deo 
manet{]  Joan.  iv,  \6) :  sed  cum  illam  video,  non  ia 
ea  video  Trinitatem.  Imo  vero  vides  Trinitatem,  si 
charitatem  vides.Sed  commonebo,si  potoro  ;  ut  vi* 
dere  te  videas :  adsit  tantum  ipsa,  ut  moveamur 
charitate  ad  aliquid  bonum.  Quia  cum  diligimus 
charitatem,aliqiiid  diligentem  diligimus^propter  hoo 
ipsum  quiadiligitaliquid.Ergoquid  diligit  charitas, 
ut  possit  etiam  ipsa  cbaritas  diligi  ?  Gharitas  enim 
non  est,qun  nihil  diligit.Si  autcm  se  ip&am  diligit, 
diligataliquid  oportet,utcharitatem  'sediligat.Sicut 
eaim  verbum  iadicataliquid,iadicatetiamsoip8um 
sed  non  se  verbum  indioat,ni8i  se  aliquid  iadicare 
indicet :  sic  et  charitas  diligit  quidem  se.sed  niai  se 
aliquid  diligentem  diligat,aoacharitatem8ediligit. 
quid  ergo  diligit  charitas^aisi  quod  cbaritatediligi* 
mus?  Idautem,utaproximo  provehamur,tratere8t. 
Dilectionem  autem  fraternamquantumcommendet 
Joannes  apo8tolu9,attendamas  :  Qut  diligit^  inquit, 
fratrem  suumjn  tumine  mQnet^et  scandatum  in  eo  non 
est  {Id.  II,  10).  Manifestum  est  quod  justiti»  perfe- 
ctionem  in  fratris  dilectione  posuerlt :  nam  ia  quo 
scaadalum  non  e8t,utique  perfectus  est.  Et  tamen 
vldetur  dilectionem  Dei  tacuisse :  quod  uuuquam  fa- 
ceret.nisi  quia  in  ipsafraterna  dileotione  vultinlel- 
HgiDeum.Apertissimeeaim  ia  eadem  Epistola  paulo 
post  ita  dicit :  Dilectissimi,  ditigamus  invicem,  quia 
dUectio  ex  Deo  est ;  et  omnit  qui  diligit^ex  Deo  natus 
estf  et  cognoscit  Deum,  Qui  non  ditigit,  non  cogMvit 
Deum  :  quia  Deusdilectioest.  Ista  contextio  satis  aper- 
tequedec]arat,eamdemipsamfraternamdiIectionem 
(aamfraternadilectioest,quadiligimu8invicem)noa 
solum  ex  Dco,8ed  etiam  Deum  esse^tantaauctori- 
tate  praedicari.  Gum  ergo  de  dilcctione  diligimus 
fratrem,  de  Dco  diligimus  fratrem  :  nec  Heri  potest 
ut  eamdemdilectionemnDn  praocipue  diligamu8,qua 
fratrem  diligimus.Unde  C3lIigitur,duo  illa  prscepta 
non  posseesse  sine  invicem.Quoniam  quippe  Deus 
dilectio  est:  Deum  certe  diligit,  qui  diligit  dilectio- 
nern :  dilectionem  autem  aecesseest  ut  diligat,qui 
diligit  fratrem.  Et  ideo  paulo  post  ait,  Ifon  poiest 
Deum  ditigere  quem  non  videt.qui  frtitrem  quem  videt 
non  ditigit  (Id,  iv,  7,  8,  20) :  quia  baec  illi  causa 
est  non  videndi  Deum,quod  non  diligit  frairem.Qui 
enim  non  diligit  fratrem»  noa  est  ia  dilectioae :  et 
qui  non  est  in  dilectioae,aoa  est  in  Deo,  quia  Deua 
dilectio  est.  Porro  qui  noa  eat  iu  Deo,  aoa  est  ia 
lumiae :  quia  Deus  lumen  est^  et  tenebrse  ineonon  sunt 
uttx  {Id.  I,  5).  Qui  ergo  aoa  est  in  lumine,quid  mi« 
rum  si  aoa  videt  lumeo,  id  ost,  aoa  videt  Deum, 
quiaia  teaebris  est?  Fratrem  autem  videt  humaao 
vi8u,quo  videri  Deus  aon  potest.  Sed  si  cum  quem 
videt  humano  visu,  spirituali  charitalo  diligeret,vi- 

t  Sola  fere  editio  Lov.,  ut  ehariiate. 
*  Bditi,  potty  Deum  ette,  inseruat,  quem  videmut.  Sed 
li«  du»  vocei  a  Mm.  abtunt 


959 


DB  TRINITATE,  S.  ADGDSTINI 


m 


deret  Deum,qui  est  ipsa  charita8,visu  interiore  quo 
videri  potest.  Itaque  qui  fratrem  quem  videt  non 
diligit,  Deum,quem  propterea  non  videt,  qua  Deus 
dilectio  cst,  qua  caret  qui  fratrem  non  diligit,  quo- 
modopotest  diligere  ?  Nec  illa  jam  qusstio  moveat, 
quantum  fratri  charitatis  debeamus  impendere, 
quantum  Deo:  incomparabiliter  plus  quam  nobis 
Doo,  fratri  autem  quantum  nobis  ipsis  :  nos  autem 
ipsos  tanto  magis  diligimu8,quanto  magis  diJigimus 
Dcum.Ex  una  igitur  eademquecharitate  Deum  pro- 
ximumque  diJigimus :  sed  Deum  proptcr  Deum,no8 
autem  etproximum  propter  Deum. 

CAPUT  IX.  —  13.  In  dilectionem  justotufn  accen- 
dim  urex  ipsa  dilectionc  incom  mutabilis  formae  justit  la?» 
Quidenim  est,qu£so,  quod  exardescimus,  cum  au- 
dimus  etlegimus  :  Eccenunc  tempus  acceptabile,ecce 
nunc  dies  salufis:  nuUaminquoquam  dantes offensiO' 
nem,ut  non  reprclumdatur  ministerium  nostrum ;  sed 
in  omnibus  commendantes  nosmetipsos  ut  Dei  minis^ 
tros,  inmulta  palienHa.vi  tribulationibuSyinnecessi- 
tatibus,in  anyustiis,in  plagis^n  carceribus^in  seditio- 
nibuSf  in  laboribus,  in  vigiliis,in  jejuniis,  in  castitnte, 
in  scientia,  in   longanimitate^  in  boriitate,  in  Spiritu 
tandOjin  charitate  non  ftcta^in  verbo  veritatiSyin  vir- 
tute  Dei :  per  arma  justitisp^a  dextris  et  a  sinistris.per 
gloriam   et  iynobilitatemf  per  infamiam  et  bonam  fa- 
mam;  ut  seductores^etveraces;  ut  qui  ignoramur,  et 
cognoscimur ;  quasi  morientes,  et  ecce  vivimns ;  ut  co- 
erciti,et  non  mortificati;  uttristes.semper  autem  gau- 
der,les;  sicut  egeni,  mulfos  autem  ditantes ;  tanquam 
nihil  liabentes^et  omnia  possidcntes  (II  Cor,  vi,2-10)? 
Quid  est  quod  accendimurindilectionemPauliapo- 
8toli,cum  istaiegimus,  nisi  quod  credimus  eumita 
vixisse?  Vivendum  tamen   sic   esse  Dei  ministris, 
non  de  aliquibus  auditumcredimus,sed  intus  apud 
no8,  vel  potius  supra  nos  in  ipsu  veritate  conspici- 
rous.Illum  ergo  quem  sic  vixisse  credimus,  exboc 
quod videmus  diligimus. Etnisi  hanc  formam,quam 
semper  stabilem  atquc  incommutabilem  cernimus, 
prscipue  diligeremus,  non  ideo  diligeremus  illum, 


quia  ejus  vitam,  cum  in  came  viveret,  huic  forma 
coaptatam  etcongruentem  fuisae.Qderetinemus.Sed 
nescio  quomodo  amplius  et  in  ipaias  formschari* 
tatem  excitamur,per  fidemqua  credimus  vixisseaic 
aliquem  ;  et  8pem,quano8quoquo  ita  possevivere, 
qui  homines  sumu8,ex  eo  quod  aliqui  homines  ita 
vixerant,minime  desperamuSyUthocet desideremoi 
ardeniiu8,et  fidentius  precemur.  Ita  et  ipsorumvi- 
tam  facit  a  nobis  diligi  Torme  illius  dilectio,Becun- 
dum  quam  vixisse  6reduntur,et  illorum  vita  credi- 
ta  in  eamdem  formam  flagrantiorem  excitat  chari- 
tatem  :  ut  quanto  flagrantius  diligimus  Deum,tan« 
to  certius  sereniusque  videamus  ;  quia  in  Deocons- 
picimus  incommutabilem  formam  justitis,  secun- 
dum  quam  hominem  vivere  oportere  judicamus. 
Valet  ergo  fldes  ad  cognitionem  et  ad  dilectionem 
Dei,non  tanquamomninoincogniti,aut  omninonon 
dilecti ;  sed  quo  cognoscatur  maaifestius,  et  quo 
firmius  diligatur. 

GAPUT  X.  —  14.  Tria  qussdum  in  charitate,  velut 
vestigium  Trinitatis.  Quid  estautem  dilectiovelcba- 
ritas,  quam  tantopere  Scriptura  divina  laudat  et 
prsedicat,  nisi  amor  boni?  Araor  autem  alicujus 
amantis  e8t,et  amorealiquid  amatur.Ecce  tria  sunt : 
amans,et  quod  amatur,etamor.Quidest  ergo  amor,' 
nisi  quaedam  vita  duo  aliqua  copulan8,vel  copulare 
appetens^amantem  8cilicet,et  quod  amatur?  Et  hoc 
etiam  in  externis  '  carnalibusque  amoribus  ita  est: 
8ed  ut  aliquidpuriuset  liquidiushauriamus.calcata 
carne  ascendamus  ad  animum.Quid  amat  animusin 
amico,ni8ianimum  ?Et  illicigiturtria  suutiamans, 
et  quod  amatur,et  amor.  Restat  etiam  hiuc  ascen- 
dere,et  superius  i8taqu8Brere,quantum  homini  da- 
tur.Sed  bio  paululum  requiescat  intentio,  non  utse 
jam  cxistimet  invenisse  quod  qusrit,sed  sicut  solet 
inveniri  locu8,ubi  quaerendumest  aliquid  ;nondum 
illud  inventum  est^sed  jam  infentum  est  ubi  qusra- 
lur :  ita  hoc  dixisse  sulfecerit,  ut  tanquam  ab  arti- 
culo  alicujus  exordii  caatera  contexamus. 
*  Am.  Er.  et  Mm.,  m  extremis. 


LIBER  NONUS. 

Trioitatem  in  homine,qul  imago  Dei  est.quamdam  inesse;  mentem  scilieet,  et  notitiam  qua   se  novit,et  amorem 
quo  se  notitiamque  suam  diligit  :  atque  bsec  tria  squalia  iuter  se«  et  unius  ostenduntur  e88e  essentia». 


CAPUT  PRIMUM.  —  1.  De  Tnnitate  quomodo  in- 
quirendum. Tr\n\iaitem  certe  quaBrimus,non  quamli- 
bct,sod  illam  Trinitatcm  quaB  Deus  e8t,verusque  ac 
summus  et  solus  Deus.Exspecta  ergo,qui8quis  haec 
audis  :  adhuc  enim  quaerimus,  et  talia  quaerenlem 
nemo  juste reprehendit ;  si  tamen in  fide firmissimus 
quasrat^quod  aut  nosse  auteloqui  difficillimum  est. 
AfQrmantemverocitoju8tequereprehendlt,quisqui8 
melius  vel  videt  fel  docet.Qu£en7^,inquit,  Deum  et, 
vivet  animavestra  {Psal.  lxviii,  33).  Et  ne  quisquam 
se  tanquamfkpprehondisseteneregaudeat:  Quxrite^ 
inquit^/iac/m  ejus  semper  {Psal.  civ,  4).Et  Apostolus: 
Si  quis  sCf  inquit,  putat  aliquid  scire,  nondum  sdt 


quemadmodum  scire  opoHeat.  Quisquis  autem  diligU 
Deumy  hic  cognitus  est  ab  illo(l  Cor.  viii,2,  3).  Nec 
sic  quidem  dixit,  Gognovit  illum  ;  qusB  periculosa 
prsesumptio  est :  sed,  cognitus  esl  ab  i/Zo.Sic  et  alibi 
cum  dix\Q8ei,Nunc  autem  cognoscentes  Deum  ;  statim 
corrigens,  imo  cogniti,  inquit,  a  Deo  {Galat,  iv,  9) : 
maiimeque  illo  loco,  Fratres,  inquit,  ego  me  ipsum 
non  arbitror  apprehendisse :  unum  autem^  qum  retro 
obliius.in  eaqu3eantesunt€xtentus,secundumifUeniuh 
nem  sequor  ad  pa  tmam  supemaB  vocationis  Dei  in  Chrido 
Jesu.  Quotquod  ergo  perfecH,  hoc  sapiamus  {Phitipp. 
III,  13  15).  Perfectionem  in  hacvita  dioit,  oon  aiind 
quam  ea  qu»  retro  sunt  oblivisci,  et  in  ea  qiui  tnti 


901 


LIBER  NONDS. 


962 


tant  eztendi  secandum  intenUonem.  Tutissima  est 
enim  quaerentis  intentio,donec  apprebendaturillud 
quo  tendimus  et  quo  extendimur.  Sed  ea  recla  in- 
tentio  est.qu®  proficiscitur  a  fide.  Gerta  enim  fides 
Qtcumque  inchoat  cognitionem  :  cognitio  vero  cer- 
ta  Qon  perficietur»  nisi  post  bano  vitam,  cum  vide- 
bimua  facie  ad  faciem  (I  Cor,  ziii,12).Hoc  ergo  sa- 
piamus,  ut  noverimus  tutiorem  esse  affectum  vera 
qusrendi,  quam  incognita  pro  cognitis  prssumen- 
di.  Sic  ergo  qusramus  tanquam  inventuri  :  et  sic 
inveniamus,  tanquam  quaesituri. Cum  enim  cansum- 
maverit  /tomo,  tunc  incipil  {EccU.  zviii.  6).  De  cre- 
dendis  nulla  infidelitate  dubitemus,  de  intelHgen- 
dis  nulla  temeritate  affirmemus  :  in  illis  auctoritas 
tenenda  est,  in  bis  veritas  exquirenda.  Quod  ergo 
ad  istam  quaestionem  attinet,  credamus  Patrem  et 
Filium  et  Spiritum  sanctum  esse  unum  Deum,uni- 
verss  creaturs  conditorem  atque  rectorem  :  nec 
Patrem  esse  Fiiium,  nec  Spiritum  sanctum  vel  Pa. 
trem  esse  vel  Filium  ;  sed  Trinitatem  relatarum  ad 
invicem  personarum,  et  unitatem  squalis  essen- 
tis.  Hoc  autem  quaeramus  intelligere,  ab  eo  ipso 
quem  intelligere  volumus,  auzilium  precantes,  et 
quantum  tribuit  quod  intelligimus  explicare  tanta 
cura  et  sollicitudine  pietatis  cupientes  ^  ut  etiam 
si  aliquid  aliud   pro  alio  dicimus,  nibil  tamen  in- 
dignum  dicamus.  Ut  si  quid,v6rbi  gratia,  de  Patre 
dicimus,  quod  Patri  proprie  non  conveniat,  aut 
Filio  conveniat,  aut  Spiritui  sancto,  aut  ipsi  Tri- 
nitati :  et  si  quid  de  Filio,  quod  Filio  proprie  non 
congruat,  saltem  congruat  Patri,  aut  Spiritui  san- 
cto,  aut  Trinitati  :  item  si  quid  de  Spiritu  sancto, 
quod  proprietatem  Spiritus  sancti  non  deceat,  non 
tamen  alienum  sit  a  Patre  aut  a  Filio,  aut  ab  uno 
Deo  ipsa  Trinitate.  Veluti  nunc  cupimus  videre 
utrum  illa  excellentissima  charitas  proprie  Spiritus 
sanctus  sit:quod  si  non  est,aut  Pater  est  cbaritaa, 
aut  Filius,aut  ipsa  Trinitas;quoniam  resisterenon 
possumus  certissimae  fidei,  et  validissims  auctori- 
tati  Scripturs  dicentis,  Deus  charitas  est  (1  Joan.  iv, 
16) :  non  tamen  debemus  deviare  sacrilego  errore, 
ut  aliquid  de  Trinitate  dicamus  quod  non  Greatori» 
sed  creaturs  potius  oonveniat,aut  inani  cogitaUone 
fingatur. 

GAPUT  II.  —  2.  Consideranda  tria  illa  quae  repe- 
riuntur  in  charitate.  Qus  cum  ita  sint,  attendamus 
ista  tria,  qus  invenisse  nobis  videmur.Nondum  de 
Bupernis  loquimur,nondum  de  Deo  PatreetFiiio  et 
Spiritu  sancto  ;  sed  de  bac  impari  imagine,attameQ 
imagiQe,id  est  homine  :  familarius  enim  eamet  fa- 
cilius  fortassis  intuetur  mentis  nostrae  infirmitas.  Ec- 
ce  ego  qui  boc  qusro,cum  aliquid amo  tria  sunt :  ego 
et  quod  amo,et  ipse  amor.Non  enim  amo  amorem, 
Qisi  amantem  amem  :  nam  non  est  amor,ubi  nihil 
amatar.Tria  ergo  sunt :  amans,ei  quod  amatur,  et 
amor.Quid,8i  non  amem  nisi  meipsum?nonneduo 
erunt;  quod  amo,  et  amor?  Amans  enim  et  quod 
amatur,  hoo  idem  e8t,quando  se  ipse  amat :  sicat 
amare  et  amari,  eodem  modo  idipsum  est,  oum  se 
1  VtilNUB  ct^fMenlcf ,  addidimof  ex  tezdeeim  Mst. 


quisque  amat.  Eadem  quippe  res  bis  dicitur,  cum 
dicitur,Amat  se,et  amatur  a  se.Tunc  enim  non  est 
aliud  atque  aliud,  amare  et  amari ;  sicut  non  est 
alius  atque  alius,aman8  et  amatus.At  veroamor,et 
quod  amatur,  etiam  sic  duo  sunt.  Non   enim  cum 
quisque  se  amat  amor  est,  nisi  cum  amatur  ipse 
amor.  Aliud  est  autem  amare  se,  aiiud  est  amare 
amorem  suum.  Non  enim  amatur  amor,  nisi  jam 
aliquid  amans  :  quia  ubi  nihil  amatur,  nullus  est 
amor.  Duo  ergo  8unt,cum  se  quisque  amat ;  amor, 
et  quod  amatur.  Tunc  enim  amans  et  quod   ama- 
tur  unum  est.  Unde  videtur  non  esse  consequens 
ut  ubicumque  amor  fuerit,  jam  tria  intelligantur. 
Auferamos  enira  ab  hac  consideratione  cstera  qus 
multa  sunt,  quibus  homo  constat  :  atque  ut  haec 
qus  nunc  requirimus,  quantum  in  bis  rebus  pos- 
sumus,  liquido  reperiamus,  dc  sola  meute  Iracte- 
mus.Mens  igitur  cum  amat  se  ip8am,duo  qusdam 
08tcndit,mentem,etamorem.Quid  cst  autem  amare 
se,  nisi  sibi  prssto  esse  vella  ad  fruendum  se?  Et 
cum  tantum  se  vult  esse,  quantum  est,  par  menti 
voluntas  est,  et  amanti  amor  aeqnalis.  Et  si  aliqua 
substantia  tfst  amor,non  est  utique  corpus,8ed  spi- 
ritus :  nec  mens  corpus,sed  spiritus  est.  Neque  ta- 
men  amor  et  mens  duo  spiritu8,8ed  unusspiritus; 
nec  essentis  dusysed  una  :  et  tamen  duo  qusdam 
unum  sunt,  amans  et  amor  ;  sive  sic  dicas,  quod 
amatur  et  amor.Et  hso  quidem  duo  relative  ad  in- 
vicem  dicuntur.Amans  quippe  ad  amorem  refertur, 
et  amor  ad  amantera.  Amans  enim  aliquo  amore 
amat,  et  amor  aiicujus  amantis  est.  Mens  vero  et 
spiritus  nonrelativedicuntur,8ede8sentiam  demoQ- 
strant.NoQ  enim  quia  mens  etspiritus  alicujusbo- 
minis  est^ideo  mens  et  spiritus  est  *.  Retracto  enim 
eo  quod  bomo  est,  quod  adjuncto  corpore  dicitur; 
retracto  ergo  corpore,  mens  et  spiritus  manet  :  re- 
tracto  autem  amante,  nullus  est  amor ;  et  refracto 
amore,nuliuse8t  amans.Ideoque  quantum  ad  invi- 
cem  referuntur,  duo  sunt :  quod  autem  ad  se  ipsa 
dicuotur,et3ingula  spiritus,et  simul  utrumque  unus 
spiritus;  et  singula  mens,  et  simul  utrumquc  una 
mens.  Ubi  crgo  trinitas  ?  Attendamus  quantum  pos- 
8umus,et  invocemus  lucem  8empiternam,ut  illumi- 
nettencbras  nostras,etvideamus  in  nobi8,quantum 
sioimur,  imaginem  Dei. 

CaPUT  III.  —  3.  Trinitatis  imago  in  mente  hominit 
noscentis  se  et  amantis.  Mens  se  ipsam  per  se  ipsam 
novif.  Mens  eiiim  amare  se  ipsam  non  potest,  nisi 
etiam  se  noverit :  nam  quuinodo  amatquod  nescit? 
Aut  si  quisquam  dicit  ex  notitia  generali  vel  speciali 
mentem  credere  se  esse  talem.quales  alias  experta 
est,et  ideo  amare  se  ip8ara,insipientissime  loquitur. 
Unde  cnim  mens  aliquam  mentem  novit,  si  se  noQ 
novit  ?  Neque  enim  ut  oculus  corporis  videt  alioe 
oculos,  et  se  non  videt ;  ita  mens  novit  aiias  mentes 
et  ignorat  semetipsam.  Per  oculos  enim  corporis 
corpora  videmu8,  quia  radiosqui  pereos  emicant  et 
quidquid  cernimus  tangunt,refringereac  retorquere 
iQ  ipsos  non  possumus,  nisi  cum  specula  intuemur* 
t  Sic  Hu.  At  editi,  et  spiHtut  manet. 


963 


DB  TRINITATB,  S.  ADQDSTWI 


964 


Quod  subtilissi me  obscurissimeque  di88eritur,donec 
apertissime  demonsiretur.vei  ita  ae  rem  babere,ve| 
non  ita.  Sed  quoquo  uiodo  se  babeat  vis  qua  per 
oculos  cernimus;  ipsam  certo  vim,  sive  8int  radiit 
sive  aliud  aliquid,oculi8  cernere  non  valemue  ;  sed 
mente  quierimu8,et  ai  fieri  potebt,etiam  boc  mente 
comprebendimus.Mens  ergo  ipea  sicut  corporearum 
rerum  notitias  per  Bensua  corporis  coiligit;8ic  incor. 
porearum  per  semetipsam.Ergo  et  semetipsam  per 
8e  ipsam  novit,quoniam  est  incorporea.Nam  si  non 
88  novit,  non  se  amat. 

CAPUT  IV.  —  4.  Tria  unum  et  xqualia,  mens  ipsa, 
ei  amor^  et  notitia  ejus,  Tria  eadem  substaniialiter 
esse,  ac  relative  dici,  Tria  eadem  esse  (inseparabilia^ 
Tria  eadem  non  partium  instar  juncta  et  commixta 
esse  ;  sed  esse  unius  essentix,  ac  relativa.  Sicut  au- 
tcm  duo  quffidam  8unt,mens  et  amor  ejus,  cum  se 
amat ;  ita  qusdam  duo  sunt,  mens  et  notitia  ejus 
cum  se  novit.  Igitur  ipsa  mens  et  amor  et  notitia 
ejus,  tria  qusdam  8unt,et  bsc  tria  unum  sunt ;  et 
cum  perfecta  sunt,  squalia  sunt.Si  enim  minus  se 
amat  quam  est,  ut  verbi  gratia.tantum  se  ametho- 
minis  mens,  quantum  amandum  est  corpus  bomi- 
ni8,cum  plus  sit  ipsa  quam  corpus ;  peccat,  et  non 
est  perfeotus  amor  ejus.  Item  si  amplius  se  amat 
quam  est,velut  si  tantum  se  amet,quantum  aman- 
<lu8  est  Deus,  cum  incomparabiliter  minus  sit  ipsa 
quam  Deus  ;  etiam  sic  nimium  peccat,  et  non  per- 
rectum  babet  amorem  sui.  Majore  autem  perversi- 
tate  et  iniquitute  peccat«cum  corpas  tantum  amat, 
quantum  auiandus  est  Deus.  Item  notitia  si  minor 
est,  quam  est  illud  quod  noscitur,  et  plene  nosci 
potestyperfecta  non  est.Si  autem  major  est,  Jam  su- 
perior  est  natura  qu«  novit,  quam  iila  quse  nota 
est  :  sicut  major  est  notitia  corporis,  quam  ipsum 
corpus  quod  ea  notilia  notum  est.  Illa  euim  vita 
quadam  estin  ratione  cognoscentis:  corpus  autem 
non  est  vita.Et  vita  quelibet  quolibet  corpore  ma- 
jor  est,  non  mole,  sed  vi.  Mens  vero  cum  se  ipsam 
cognoscit ;  non  se  superat  notitia  sua  ;  quia  ipsa  co- 
gnoscit,ip8a  cognuscitur.Cum  ergo  ro  totam  cognos- 
cit,neque  secum  quidquam  aliud,par  illi  estcogni- 
tio  sua  :  quia  neque  ex  alia  natura  est  ejus  cogni- 
tio,cum  se  ipsam  cognoscit.Et  cum  se  totam  nibil- 
que  amplius  percipit,necminor  nec  majorestRecte 
igitur  diximu8,h£C  triacum  perfecta  sunt^esse  con- 
sequenter  aequalia. 

5.  Simul  eiiam  admonemur,  si  utcumque  videre 
possumus,  bffic  in  animaexistere,  ettanquam  invo- 
luiaevolviut  sentianiur  et  dinumereniur  substan- 
tiuliter,vel,utitadicam,e8sentialiter,non  tanquamin 
subjecio,  ut  color,  aut  tigura  in  corpore,  aut  ulla 
alia  qualitas  aui  quaniitas.Quidquid  enim  tale  est, 
nou  excedit  subjectum  in  (|uo  est.  Non  enim  color 
YFte  aut  ngurabujuscorporispotest  esse  et  alterius 
c.rporis.  Mens  autem  amore  quo  se  ainat,  potest 
ai.iaro  et  aliud  prffiter  se.liem  non  sesolaro  cogno- 
»cit  meos,  srd  et  alia  muUa.  Quamobrem  non  amor 
ct  cognitio  tanquam  in  subjecio  insunt  menti ;  sed 
Bubstaatialiter  etiam  ista  sunty  sioai  ipaa  mena  : 


quia  et  si  retative  dicuatar  ad  iavicem,  io  aua  ta- 
men  sunt  singula  qusque  substantia.Nec  sicut  co- 
lor  et  coloratum  relative  iia  dicuntar  ad  iavicem« 
ut  color  in  subjecto  colorato  sit,  noa  babeas  ia  se 
ipso  propriam  substaniiam ;  quoniam  ooloratum 
corpus  subsianiia  est,  ille  autem  in  Bubstantia  : 
sed  sicut  duo  amici  etiam  duo  suat  homiaes,  qua 
8uat  substaatin  ;  cum  homiues  aoa  relative  dicaa- 
tur,  amici  aotem  relative. 

6.  Sed  item  quamvis  substaotia  sit  amaos  vel 
sciens  substaniia  sit  scientia,  substantia,  sit  amor, 
sed  amans  etamor,aut  sciens  etscientia  relativead 
se  dicantur  sicui  amici :  mens  vero  aut  spiritus  ooo 
sint  relativa,  sicut  nec  bomines  relativa  sunt :  ooo 
tameu  sicutamici  bomiues  poasuat  seorsum  esse  ab 
iuvicem,  sic  amaas  et  amor,  aut  scieas  et  scieatia. 
Quauquam  et  amici  corpore  videatur  separari  poa* 
se,  non  animo,  in  quantum  amici  sunt  :  verumta- 
men  fieri  poiest  ut  amicus  amicum  etiam  odisse 
incipiat,  et  eo  ipso  amicus  esse  desioat,  neaciente 
illo,  et  adbuc  amante.  Amor  autem  quo  ae  mens 
amat,  si  esse  desinat,  simul  et  illa  desinet  ease 
amans.  Item  noiiiia  qua  se  mens  novii,  si  esse  do- 
8inat,8imul  et  illa  nosse  8e  desinet.Sicut  caput  oa- 
pitati  alicujus  utique  caput  est,  et  reiative  ad  ae 
dicuntur,  quamvis  etiam  substantie  sint :  nam  ei 
caput  corpus  est,  et  capitatum  ;  et  si  non  sit  ca- 
put  ^  nec  capitatum  erit.  Sed  bsc  prfficisione  ab 
iavicem  separari  possunt,  illa  non  possunt. 

7.  Quod  si  Bunt  aliqua  corpora  qu»  secari  om* 
nino  et  dividi  nequeunt :  tamen  nisi  partibus  auia 
consiarent,  corpora  non  essent.  Pars  ergo  ad  toium 
relative  dicitur,  quia  omnis  pars  aliciyue  totius 
pars  e8t,et  totum  omnibus  partibus  totum  est.  Sed 
quoniam  et  pars  corpus  est,et  totum  ;  noa  tautum 
istarelaiive  dicuatur,8ed  etiam  substautialiter sunt. 
Foriassis  ergo  mens  toium  e8t,et  ejus  quasi  partes 
amor  quo  se  amat,et  scientia  qua  se  novit,  quibus 
duabus  partibus  illud  totum  constat  ?  An  tres  soot 
squales  paries,  quibus  totum  unum  completor? 
Sed  nulla  pars  totum,  cujus  pars  est,  complecti- 
tur  :  mens  vero  cum  se  totam  novit,  boc  est  per* 
fecte  novit,  per  totum  eju8  est  notitia  ejus ;  et  cum 
se  perfecte  amat,  totam  se  amat,et  per  totum  ejua 
est  amor  ejus.  Num  ergo  sicut  ex  vino  et  aqua  ei 
melle  uua  fit  potio,et  singula  per  totum  8unt,ei  ta- 
men  tria  suni  (nulla  enim  pars  est  potionis,  qua 
non  babeat  haec  tria ;  non  enim  juocia,  velul  si 
aqua  et  oleum  essent.sed  omnino  commixta  sunt ; 
et  substantis  sunt  omnes,  et  totus  ille  liquor  uoa 
qusdam  est  ex  iribus  confecta  substantia) ;  tale  ali- 
quid  arbiirandum  est  esse  simulbsc  tria^mentem, 
amorem,notitiam?Sed  non  unius  substantis  aunt, 
aqua,vinum,etmel,quamvi8  ex  eorum  commixtione 
fiat  una  subsianiia  potionts.Quomodo  autem  illa  tria 
non  siut  ejusdem  substantis, non  video  ;  cum  mena 
ipsa  se  amet,  atque  ipsa  se  ooverit ;  atque  ita  aiat 
hsc  tria,  ut  ooo  alteri  alicui  rerum  meos  vel  amaia 

*  Editi,  et  ii  noH  sU  eorfus.  At  llst.,  d^pirf. 


96S 


LIBER  N0NU8. 


966 


vel  notasit.Uaiusergoejusdemqueeftsenti»  necesse 
est  bsBO  tria  sint :  ideo  si  tanquara  commiztione 
confusa  essent ;  nullo  modoessentlria.nec  referriad 
invicem  poasent.Quemadmodum  si  ezuno  eodemque 
aaro  tres  annuloe  similes  facias,quamvis  connezos 
sibi,  referuntur  ad  invicem,  quod  similes  sunt; 
omnis  enim  similis  alicui  simiiis  est ;  et  trinilaa  an- 
nulorum  e8t,et  unum  aurum :  at  si  misceantur  sibi 
et  per  totam  singuli  massam  suam  conspergantur, 
intercidet  ilia  trintas,  et  omnino  non  erit ;  ac  non 
solum  unum  aurum  dicetur^sicut  in  illis  tribusan- 
nullis  dioebatur,  sed  jam  nulia  aurea  tria. 

CAPUT  V.  —  8.  Ea  iria  esse  singula  in  se  ipsis, 
el  invicem  toia  in  totis.Ai  in  illis  tribus,cum  se  novit 
mens  et  amat8e,manet  trinita8,men8,amor,notitia; 
et  nulla  commiztione  confunditur:  quamvis  et  sin- 
gula  f int  in  semetipsis.et  invicem  tota  in  totis^sive 
singula  in  biniSySive  bina  in  singulis.Itaque  omnia 
in  omnibus.Nam  et  mensest  utiquein  seipsa.quo* 
niam  ad  se  ipsam  mens  dicitur  :  quamvis  noscens, 
vel  nota,vel  noscibilis  ad  suam  notitiam  relative  di- 
catur ;  amans  quoque  amata  vei  amabilis  ad  amo- 
rem  referatur,quo  se  amat.Et  notitia  quamvisrefe- 
ratur  ad  mentem  Cdgnosceotem  vel  cognitam,tameQ 
et  ad  se  ipsam  nota  et  noscens  dicitur :  non  enim  sibi 
est  incognita  notitia,  qua  se  mens  ipsa  cognoscit. 
Et  amor  quamvis  referaturad  mentem  amantem,cu- 
ju8  amor  est ;  tamen  et  ad  seipsum  est  amor.ut  sit 
etiam  in  seipso  :  quia  etamoramatur,necalioni8i 
amore  amari  potest^id  est  se  ipso.Ita  sunt  hsec  sin- 
guia  in  80  ipsis.  In  alternia  autem  ita  sunt,quiaet 
mens  amans  in  amoree8t,et  amor  in  amantis  notitia, 
et  notitiain  mentenoscente.SioguIainbinis  ita  snnt, 
quia  mens  quffi  se  novit  et  amat,in  amore  et  notitia 
8U0  est ;  et  amor  amantis  mentis  seseque  scientis, 
in  mente  notitiaque  ejus  est ;  et  notiiia  mentis  se 
Bcientis  et  amantis  in  mente  atque  in  amore  ejusest, 
quia  scientem  se  aiuat,et  amantem  se  novit.Ac  per 
boc  et  bina  in  singuiis,  quia  mens  qus  se  novit  et 
amat»  cum  sua  notitia  est  in  amore,  et  cum 
8U0  amore  in  notitia ;  amor  quoque  ^  ipse  et  notitia 
simul  sunt  in  mente,quae  se  amat  et  novit.Tota  vero 
in  totis  quemadmodumsintjamsupraostendimua, 
oQm  et  totam  mena  amat,  et  totam  novit,  et  totum 
amoremsuum  novit^totamque  amatnotitiam  suam, 
quando  triaieta  ad  se  ipsa  perfecta  sunt.Miro  itaque 
modo  tria  ista  inseparabilia  sunt  a  semetipsis, 
et  tamen  eorum  singulum  quodque  substantia  est, 
et  simul  omnia  una  substantia  vel  essentia^cum  re- 
lative  dieantur  ad  invicem. 

CAPUT  VI.  — .  9.  i4/ta  notitia  rei  in  ipsa  re,  alia 
in  ipia  astema  verilate.Quod  ex  sOernse  ventatit  regu- 
lu  iuAicium  derebus  eti  >m  corporeis  fiat.Sed  cum  se 
ipsam  novit  humana  mens  et  amat  se  ip8am,non  ali- 
qaid  inoommutabile  novit  et  amatialiterque  unua- 
qai8quehomoloquendoenuntiatmentem8uam,quid 
in  §6  ipso  agatur  attendens ;  aliter  autem  humanam 
mentem  speoiali  aut  generali  cognitionedeflnit.Ita- 

*  Iditi,  amwr  quippe.  Concianias  Mm«,  amor  quoque. 


que  cuui  mihi  de  sua  propria  loquitur.utrum  intelli- 
gat  hoc  aut  illud,  an  non  intelligat,et  utrum  velit, 
an  nolit  hoc  aut  illud.credo  :  cum  verode  humana 
speoialiter  aut  generaliter  verum  dicit,  agnosco  et 
approbo.Unde  manifestum  est,aliud  unumquemque 
videre  in  se,  quod  sibi  alius  dicenti  credat,non  ta- 
men  videat ;  aliud  autem  in  ipsa  veritate,quod  alius 
quoqoe  possit  intueri:  quoru.n  alterum  mutari  pep 
tempora,  alterum  iBConnmutahili  sternitate  consi- 
slere.  Neque  enim  eeulis  corporeis  multas  mentes 
videndo,  per  similitudinem  colligimus  generalem 
vel  specialem  mentis  human®  notitiam  :  sed  intue- 
raur  inviolabilem  veritatem,  ez  qua  perfecte,quan- 
tum  possumus,  defiaiamus,  non  qualis  sit  unius- 
oujusque  hominis  mens,  sed  qualis  esse  sempiter- 
nis  rationibue  debeat. 

iO.Undeetiam  phantasiasrerum  corporalinm  per 
oorporis  seneum  haustas,  et  quudam  modo  infusas 
memoriffi,  ez  quibus  eiiam  ea  qufle  non  visa  sunt, 
ficto  phantasmate  cogitantur,8ive  aliterquamsuut, 
sive  fortuitu  sicuti  sunt^aliis  omnino  regulis  supra 
mentem  nostram  incommutabiliter  maneatibas,vel 
approbareapud  nosmetipsos.vel  improbare  convinci- 

mur.cumrectealiquidapprobamusautimprobamus. 
Nam  et  cum  recolo  Garthaginis  mcBnia  que  vidi,et 
cum  fingo  Alezandrie  ^  qus  non  vidiyeasdemque  ima- 
ginariasformas  quasdam  quibusdam  prfflferens.ra- 

tionabiliterprsfero^vigetetclareldesuperjudicium 
veritati8,ac8ui  jurisincorruptissimis  regulisfirmum 
est:  et  si  corporaliu  m  imagi  n  um  quasi.quodam  nubilo 
8ubtezitur,non  tamen  involvitur  atqueconfunditur. 
H.Ssd  interest  utrum  ego  8ub  illa  vel  in  illa  ca^ 
ligine,tanquama  ccbIo  perspicuo  secludar ;  an  sicut 
in  altissimis  montibusaccidere  8olet,inter  utrumque 
aere  libero  fruen8,pt  aerenissimam  lucem  supra  et 
densissimas  nebulas  subter  aspiciam.Nam  unde  ia 
roe  fraterni  amoris  inflammatur  ardor,cum  audo  vi- 
rumaliquem  profideipulchritudineetfirautateacria 
tormenta  toierasse?  Et  si  mihi  digito  ostendatur 
ipse  homo,  studeo  mihi  coojungere,  notum  facere, 
amicitia  colligare.  Itaque  si  facultas  datur,accedo, 
alloquor«  sermonem  cont'ero,afTeotum  meum  in  il* 
lum  quibus  verbis  possum  ezprimo,vicis8imque  in 
eo  fieri  quem  im  mehabeatatqueezprimi  volo,spi* 
ritualemque  complexum  credendo  molior.quiaper- 
vestigare  tam  cito  et  cernere  penitus  igus  interrora 
non  possum.  Amo  itaque  fidolem  et  fortem  virum 
amore  ca&to  atque  germano.Ouod  si  mihi  interno- 
stras  luquelas  fateatur,  aut  incautus  *  aliquo  modo 
sese  indicet,  quod  vel  de  Deo  credat  incongrua,at« 
que  in  illo  quoque  carnale  aliquid  desideret.et  pro 
tali  errore  illa  pertulerit,vel  sperat»  pecuni»  cupi- 
ditate,  vel  inani  aviditate  iaudis  buman®  :  statim 
amor  ille,  quo  in  eum  ferebar,uffenHus,et  quasi  re- 
percussua,  atque  ab  indigno  homine  ablatus,  in  ea 
forma  permanet ',  ez  qua  eum  talem  credens  ama- 

t  Er.  Lngd.  Ven.  Lot.  addunt,  mamiaAn  B.deeetbee 
T0z,de  qaa  ad  margioem  notatur:<i  Siibandi,m(mt7.*»  M. 
I  Apud  Lov.,  incauttui. 
*  SoiUyfMn  m  ea  forma  permanet ;  addita  coatra  mea- 


967 


DE  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


96B 


1 


veram.  Nisi  forte  ad  boc  amo  jam,ut  talis  sit,  cum 
talem  non  esse  compercro.  At  in  illo  homine  nibil 
mutatum  est:  mutari  tamen  pote8t,ut  fiat  quod  eum 
jam  esse  credideram.  In  mente  autem  mea  mutata 
est  utique  ipsa  existimatio.quse  de  illo  aliter  se  ba- 
bebat,et  aliterbabet  :  idemque  amor  ab  intentione 
perfruendi  ad  intentionem  consuleadi,  incommuta- 
bili  desuper  justitia  jubente  deflexus  est.Ip8a  vero 
forma  inconcusss  acstabilis  veritatis,et  in  qua  frue- 
rer  homine  bonum  eum  credens,  et  in  qua  consulo 
ut  bonus  sit,  eadem  luce  incorruptibiiis  sincerissi- 
maeque  rationis  et  mesB  mentis  aspectum,  et  illam 
pbantasiss  nubem,  quam  desuper  cerno.cum  eum- 
dem  hominem  quem  videram  cogito,imperturbabili 
{eternitatc  perfundit  ^.  Item  cum  arcum  pulchre  ac 
sequabiliter  intortum,  quem  vidi,verbi  gratia,  Car- 
thagine,animo  revolvo,res  quaBdam  menli  nuntiata 
per  oculos,  memoriiBque  transfusa,   imaginarium 
conspeclum  facit.Sed  aliud  mente  conspiciOySecun- 
dum  quod  mihi  opus  illud  placet;  undeetiam,8i  dis- 
plicerot,  corrigcrem.  Itaque  de  istis  secundum  11- 
lam(a;judicamus,et  illam  cernimus  rationalismen- 
tis  intuitu.  Ista  vero  aut  prssentia  sensu  corporis 
tangimus,aut  imagines  absentium  fixas  in  memoria 
recordamur,  aut  ex  earum  similitudine  lalia  fingi- 
mus,  qualia  nos  ipsi,  si  vellemus  atque  posseinus, 
etiam  opere  moliremur  :  aliter  figurantes  animo 
imagines  corporum,  aut  per  corpus  corpora  viden- 
tes  ;  aliter  autem  rationei  artemque  ineiTabiliter 
pulchram   talium  figurarum  super  aciem  mentis 
simplici  intelligentia  capientea. 

CAPUT  VII. —  i2. Verbumintus  exrebusin  setema 
veritate  compectis  concipimus  et  gignimtis,  Verbum  amo- 
re  concipitur  sive  creaturx  sive  Creatoris. In  iila  igitur 
aeterna  vdritate,ex  qua  temporaiia  facta  sunt  omnia 
formam  secundum  quam  sumu8,et  secundum  quam 
vel  in  nobis  vel  in  corporibus  vera  et  recta  ratione 
aliquid  operamur,visu  mentisaspicimus^atqueinde 
conceptam  rerum  veracem  notitiam,  tanquam  ver- 
bum  apud  nos  habemus,et  dicendo  intus  gignimus: 
nec  a  nobis  nascendo  discedit.Gum  autem  ad  alios 
loquimur,  verbo  intus  manenti  ministerium  vocis 
adhibemud,  aut  alicujus  signi  corporalis,  ut  per 
quamdam  commemoralionem  sensibilem  tale  ali- 
quid  fiat  etiam  in  animo  audientis,  quale  de  lo- 
quentis  animo  non  recedil.Nihil  itaque  agimus  per 
membra  corporis  in  factis  dictisque  no8tris,quibus 
vcl  approbantur  vel  improbantur  mores  hominum, 
quod  non  verbo  apud  nos  intus  edito  praevenimus. 
Ncmo  enim  volens  aliquid  facit,quod  non  in  corde 
suo  prius  dixerit. 

IS.Quod  verbum  amore  concipilur,sive  creaturs, 
eive  Crcatoris,  id  est,  aut  naturae  mutabili8,aut  in- 
commutabilis  veritatis. 

CAPUT  VIII.  —  Cupiditas  et  charUas  quo  diffe- 
runt,  Ergo  aut  cupiditatc,  aut  cbaritate  :  non  quo 

tem  AugustiDi  particula  negante,  qua  nostri  omnet  ca- 
rebaut  Mss. 

1  Sic  Am.  et  Mss.  magno  consensu.  Ai  £r.  et  Lov. 
squitate  perfundti, 

ifl)  Subaadi,  formam  mtenrn  veritatU, 


non  sit  <  amanda  creatura ;  sed  si  ad  Creatorem  re- 
fertur  ilie  amor,  non  jam  cupiditas,  sed  cbaritM 
erit.  Tunc  enim  est  cupiditas,cum  propter  se  ama- 
tur  creatura.  Tunc  non  utentem  adjuvat,  sed  cor- 
rumpit  fruentem.  Gum  ergo  aut  par  nobis,  aut  in- 
ferior  creatura  sit^  inferiore  utendum  esi  ad  Deum; 
pari  autem  fruendum,  sed  in  Deo.  Sicut  enim  ta 
ipso,  non  in  te  ipso  frui  debes,  sed  in  eo  qui  fecit 
te  :  sic  etiam  ilio  quem  diligis  tanquam  te  ipsnm. 
Et  nobis  ergo  et  fratribus  in  Domino  ft*uamur,et  inde 
nos  nec  ad  nosmetipsos  remittere,et  quaei  relazare 
deorsum  versus  audeumus.Nasciturautem  verbum« 
cum  excogitatum  placet,aut  ad  peccandum,  aut  ad 
recte  facicndum.Verbum  ergo  nostrum  et  mentem 
de  qua  gignitur,  quasi  medius  amor  conjungit,  se- 
que  cum  eis  tertium  complexu  incorporeo,8ine  ulla 
confusiono  constringit. 

CAPUT  IX.  —  14.  /n  amore  spiritualium  verbum 
natum  idem  guod  conceptum  :  secus  in  amore  camo- 
/tum.Conceptum  autem  verbum  et  oatum  idipsum 
est,  cum  voluntas  in  ipsa  notitia  conquiescit,  quod 
fit  in  amore  spiritualium.  Qui  enim,  verbi  gratia, 
perfecte  novit,perfecteque  amat  Justitiam  Jam  justua 
est,  etiamsi  nulla  existat  secundum  eam  forinsecua 
per  membracorporisoperandi  necessitas.In  araore 
autem  carnalium  temporaliumque  rerum,  sicut  iq 
ipsis  animalium  fetibus,  alius  est  conceptua  verbi, 
alius  partus.  lllic  enim  quod  cupiendo  concipitur, 
adipiscendo  nuscitur.Quoniam  non  auffioit  avaritie 
nosse  et  amare  aurum,nisi  et  habeat;  neque  nosseet 
amare  vesci,  aut  comcumbere,  nisi  etiam  id  agat  ; 
neque  nosse  et  amare  hooores  et  imperia,ni8i  pro- 
veniant.  Quse  tamen  omnia,  nec  adepta  sufGciunl, 
Qui  enim  biberit  ex  hac^  inquit,  aqua^  sitiel  iterum 
(Joan.  IV,  13).  Ideoque  et  in  Psalmo  :  Concepit^  in- 
quit,  dolorem,  et  peperit  iniquitaiem  (Psal.  vu,  15). 
Doloremvel  laborem  dicitconcipi,cumeaconcipiun- 
tur  quae  nosse  ac  velle  non  sufficit,  et  inardescit 
atque  aegrotat  animus  indigentia,  donec  ad  ea  per- 
veniat,  et  quasi  pariat  ea.Unde  eleganter  in  latina 
linguapartadicunturetrepertaatquecomperta,quaB 
verbaquasia  partu  ductaresonant.Quiaroncttpiic»!- 
tia  cum  conceperit,parit  peccatum  {Jacobi  i,H).Unde 
Dominus  clamat,F^ito  adme,omnes  qui  laboraHset 
onerati  estis  (Malth.  xi,  28)  :  et   alio  loco,  Vat  prm' 
gnantibus  et  mammantibus  in  illis  diebus  (Id,  zxiv, 
19).Cum  itaque  ad  partum  verbi  referret  omnia  vel 
recte  facta  vel  peccata,  Ex  ore^  inquit,  tuo  justiftca' 
bcriSf  et  ex  ore  tuo  condemnaberis  (Id.  xii,  37)  :  oa 
volens  inteiligi,  non  hoc  visibile,  sed  interius  invi- 
sibile  cogitationis  et  cordis. 

CAPUT  X.  —  15.  An  sola  notitia  amata  sii  verbum 
fn^n/t5.Recteergoqusritur,utrum  omnis  nolitia  ver- 
bum,  an  tantum  amata  nolitia.Novimua  enim  etea 
quae  odimus  :  sed  neo  conceptd,  nec  parta  dicenda 
sunt  animo,  quae  nobis  displicent.Non  enim  omnia 
quse  quoquo  modotangunti  concipimur  :  sed  aliat 


*  Lov.  non  quod  wm  Ht* 

*  In  editis  male  omiMum.erat,  sed 


s» 


LIBER  NONUS. 


970 


uttantum  nota  sint,Don  tamen  verba  dicuntur^aicut 
ista  de  qaibus  nunc  agimus.  Aliter  enim  dicuntur 
verba  qas  spatia  temporum  syllabis  tenent,sivepro- 
nuntientur,8ive  cogitentur;  aliter  omne  quod  notum 
estyVerbum  dicitur  animo  impressum,  quamdiu  de 
memoria  proferri  et  deflniri  potest,  quamvis  res  ipsa 
displiceat ;  aliter  cum  placet  quod  mente  concipitur. 
Secnndum  quod  genus  verbi  accipiendum  est  quod 
ait  Apostolus,  Nemo  dicitj  Dominus  JesuSf  nisi  in  Spt* 
ritu  sancto  (I  Cor,  zn,  3)  :  cum  secundum  aliam 
verbi  notionem  dicat  hoc  et  illi,  de  quibus  ipse  Do- 
minus  ait,  Non  omnis  qui  dicit  mihi,  Dominet  Domi- 
ney  intrabit  in  regnum  ccrAorum  (Matth,  vii,  21).  Ve- 
rumtamen  cum  et  illa  qus  odimus,recte  displicent, 
recteque  improbantur  approbatureorum  improbatio 
et  placet,  et  verbum  est.Neque  vitiorum  notitia  no- 
bis  displicet,  sed  ipsa  vitia.  Nam  placet  mihi  quod 
novi  et  deflnio  quid  sit  intemperantia ;  et  hoc  est 
verbum  ejus.  Siouti  sunt  in  arte  nota  vitia,et  recte 
approbatur  eorom  notitia,  cum  discernit  cognitor 
apeciem  privationemque  virtuti8,sicut  aiereet  nega- 
re^esse  et  non  esse  :  attamen  virtute  privari  atque  in 
vitium  deGcere^  damnabile  est.  Et  definire  intempe- 
rantiam,  verbumque  ejus  dicere,  pertinet  ad  artem 
morum  :  esse  autem  intemperantem,  ad  \d  pertinet 
quod  illaarteculpatur.Sicut  nosse  ao  defmirequid 
sit  soloeeismus,  pertinet  ad  artem  loquendi :  facere 
autem,  vitium  est  quod  eadem  arte  reprehenditur. 
Verbum  estigitur,quod  nunc  discernere  ao  insinua- 
re  voIumus,cum  amore  notitia.  Gum  itaque  se  mens 
novit  et  amat,  jungitur  ei  amore  verbum  ejus.  £t 
quoniam  amat  notitiam  et  novit  amorem,et  verbum 
in  amore  est,  et  amor  in  verbo,  et  utrumque  in 
amante  atque  dicente. 

CAPUT  XI.  —  16.  Mentis  se  ipsam  noscentis  ima- 
ginemseu  verbum  genitumipsiosquale  esse.Sed  omnis 
aeoundum  speciem  notitia,  similis  est  ei  rei  quam 
DOvit.Est  enim  alia  notitia  secundum  privatiunem, 
quamcumimprobamusloquimur.Ethaecprivationis 
improbatio  speciem  laudat,ideoque  approbatur.Ha- 
bet  ergo  animus  nonnullam  speciei  notaBsimilitudi- 
nem,  sive  cum  ea  placet,8ive  cum  ejus  privatio  dis- 
plicet.  Quocirca  in  quantum  Deum  novimus  simi- 
les  sumas  :  sed  non  ad  »qualitatem  simiies,  quia 
nec  tantumeum  novimus,quantum  ipse  se.  Et  que- 
madmodum  cum  per  sensum  corporis  dicimus  cor- 
pora,  Ot  eorum  aliqua  similitudo  in  animo  nostro, 
que  phantasia  memoriae  est :  non  enim  omnino 
ipsa  corpora  in  animo  sunt,  cum  ea  cogitamus ; 
sed  eorum  similitudines  :  itaque  cum  eas  pro  illis 
approbamus,  erramus ;  error  namque  est  pro  alio 
aiterius  approbatio  :  melior  est  tamen  imaginatio 
corporis  in  animo,  quam  illa  species  corporis^  in 
quantum  hsec  in  meliore  natura  est,  id   est,  in 
substantia  vitali,  sicuti  animus  est :  ita  cum  Deum 
novimus,  quamvis  meliores  efficiamur  quam  era- 
mus  antequam  nossemus,  maximeque  cum  eadem 
notitia  etiam  placita  digneque  amata  verbum  e8t,flt- 
que  aliqua  Dei  similitudo  illa  notitia :  tamen  inferior 
eat,  qaia  in  inferiore  natura  est ;  creatura  qaippe 

Patrol.  XLIl, 


animus,Creator  autem  Deus.  Ex  quo  colligitur,quia 
cum  se  mens  ipsa  novit  atque  approbat  sic  est  ea- 
dem  notitia  verbum  ejus,  ut  ei  sit  par  omnino  et 
ffiquale,  atque  identidem :  quia  neque  inferioris  es- 
sentiaB  notitia  est,  sicut  corporis  ;  neque  superio- 
ris  sicut  Dei.  Et  cum  habeat  notitia  similitudinem 
ad  eam  rem  quam  novit,  hoc  est,cujus  notitiaest: 
hsBC  habet  perfeotam  et  squalem,  qua  mens  ipsa^, 
qu8B  novit,  est  nota.  Ideoque  et  imago  et  verbum 
est,  quia  de  illa  exprimitur,  cum  cognoscendo  ei- 
dem  coffiquatur,  et  est  gignenti  «quale  qaod  geni- 
tum  est. 

CAPUT.  Xll.—i^.Cursicut  notUiamentisestproles, 
non  etiam  amor  partus  ejusdem  sit-Sotutio  qusestionis, 
Trinitatis  imago.mens  cum  sua  ipsiusnotitia  et  amore. 
Quid  ergo  amor?  non  erit  imago  ?  non  verbum  ?  non 
genitus?  Cur  enim  mens  notitiam  suam  gignit,cum 
se  novit;  etamorem  suum  non  Gcignit,cum  se  amat? 
Nam  si  propterea  est  notionis  sus  causa,quia  nosci- 
bilis  est;  amoris  etiam  sui  causa  est^quiaest  amabi* 
lis.  Cur  utrumque  itaque  non  genuerit,  difficile  est 
dicere.Hoeo  enim  quaestio  etiam  de  ipsa  summa  Tri- 
nitate,omnipotentissimo  oreatore  Deo,ad  cujusima- 
ginem  homo  factus  est,  solet  movere  homines,  quos 
veritas  Dei  per  humanam  locutionem  invitat  ad  fl- 
dem,  cur  non  Spiritus  quoqae  sanctus  a  Patre  Deo 
genitus  vel  creditur  vel  intelligitur,  ut  filius  etiam 
ipse  dicatur  T  Quod  nunc  in  mente  bumana  utcum- 
que  investigare  conamur,  ut  ex  inferiore  imagine, 
in  qua  nobis  familiarius  natura  ipsa  nustra,  quasi 
interrogata  respondet,  exercitatiorem  mentis  aciem 
ab  illuminata  creatura  ad  lumen  incommutabile 
dirigamus :  si  tamen  veritas  ipsa  per8uaserit,sicut 
Dei  Verbum  Filium  esse  nuUus  christianus  dubi- 
tat,  ita  cbarifatem  esse  Spiritum  sanctum.  Ergo  ad 
imaginem  illam,  quse  creatura  est,hoc  est,  rationa- 
lem  mentem  diligentius  de  hac  re  interrogandam 
considerandamque  redeamus,ubi  temporaliter  exis- 
tens  nonnuliarum  rerum  notitia,  quaB  antea  non 
erat,et  aliquarum  rernm  amor,quaB  antea  non  ama- 
bantur,distinctius  nobis  aperit  quid  dicamus ;  qaia 
et  ipsi  locutioni  temporaliter  dirigend®  ^,  facilior 
est  ad  explicandum  rea  q\iSB  in  ordine  temporum 
comprehenditur. 

18.  Primo  itaque  manifestum  feit,posse  lieriutsit 
aliquid  scibile,  id  est,  quod  sciri  possit,  et  tamen 
nesciatur:  illud  autem  fleri  non  posse,ut8ciaturquod 
scibile  non  fuorit.  Unde  liquido  tenendum  est  quod 
omnis  res  quamcumque  cognoscimus^congenerat  in 
nobisnotitiamsui.  Abutroque  enimnotitiaparitnr, 
a  cognoscenteet  cognito.  Itaque  menscumse  ipsam 
cognoscit,BoIa  parens  est  notitise  suae :  et  cognitum 
enim  et  cognitor  ipsa  est.Erat  autem  sibi  ipsa  nosci- 
bilis,et  antequam  se  nosset :  sed  notitia  sui  non  erat 
in  ea,cum  se  ipsa  non  noverat.  Quod  ergo  cognoscit 
8e,parem  sibi  notitiam  suigignit:  quianon  minus  se 
novit  quam  est,nec  alterius  essenti»  est  notitia  ejus, 
non  solum  quia  ipsa  novit,  sed  etiam  quia  se  ipsam, 


1  Lov.,  quia  mens  ipsa.  Male. 
>  Pierique  Msi.,  digerendm. 


\\. 


j-'. 


»71 


DB  TRINITATB.  S.  AnGUSTtNI 


vn 


HJcut  BnpradiziinuB.  Quld  ergo  do  Bmore  dioendum 
Gst.cur  non  etiam  cum  aeaoiBl,  ipaum  quoqueamo- 
romBuigenuiaaevideatur?  Erat  enim  amabilis  sibi. 
et  antequam  se  nmaret,quiapoterat  ee  amareieicut 
erat  aibi  ooecibilis,  et  aotequam  se  noeeet,  quia  po- 
terat  80 nosBs.  Nam  si  non  sibiessetnoBcibilis,  nun- 
quam  80  noBBe  potuiseet :  ita  si  non  aibi  esBet  ama- 
biliB.nuoquam  se  Bmare  potuiBset.Cur  itaque  aman- 
do  se  noD  genuisso  dicatnr  amorem  suum  ;  sicut 
cognosoendo  se  genuit  notitinm  suam  ?  An  eo  '  qui- 
dem  manifeste  oslenditur  boc  amorie  esse  princi- 
pium,  unde  procedit :  ab  ipsa  quippe  menta  proce- 
dit:  qun  sibi  estamabiliBanlequam  seamet;  atqua 
ita  principium  est  amoriB  sui.quo  se  amat :  sed  ideo 
Qon  recte  dicitur  genitus  ab  ea,  sicut  Dotitia  sui 
qua  se  novit,  quis  notilia  jam  inventum  est,  quod 
partum  vel  repertum  dicitur,  quod  siepe  procedit 
inquisitio  eo  RnB  quietura?  Nam  inquisitio  est  ap- 
petitus  inveniendi,  quod  idem  valet  si  dicaa, 
reperiendi.  Qun  autem  reperiuntur,  quasi  pa- 
riuntur  :  unde  proli  similia  euot ;  ubi  ,  oisi 
in  ipsa  notilia  ?  Ibi  enim  quasi  exprossa  for- 
maatur.  Nam  et^i  Jam  erant  rea  ques  qunrendo 
inveDimas,notilia  tamen  ipaa  non  erat,  quam  sicut 
proiem  nascentem  depulamus.  Porro  appetitus  ille, 
qui  est  in  quxrendo,  procedit  a  qucereDte,  et  pen- 

1  Editi,  /n  M.  Emendaatua  «i  Hsi. 


det  quodam  modo  oeque  reqaieedt  flne  qoo  intMi- 
ditur,nisi  id  quod  quoritur  iDventom  qusroDtico- 
pulotur.  Qui  appetitue,  id  est,  inquisitio,  quamvia 
amor  esee  non  videatur,  quo  id  quod  notum  est ', 
amatur ;  boc  eaim  adbuo  ut  cDgnoscatur  agitur :  ta- 
men  ox  eodem  genero  quiddam  eet.  Nam  voluntu 
Jamdicipoteat.quiaomDisquiquffiritinvenira  vutt ; 
et  si  id  qusritur  quod  ad  notitiam  pertineat.omois 
qui  quKrit  noese  vult.  Quod  si  ardenter  atqne  inB- 
tanter  vult,  ttudere  dicitur  :  quod  maxime  in  asBO- 
qnendia  atque  adipiscendis  quibusqDe  doctrinis  di- 
ci  Bolet.  P&rtum  ergo  mentis  antecedit  appetitna 
quidam,  quo  id  quod  noBse  volumue  qnarendo  et 
inveniendo,  nasoitur  proles  ipsa  notitia  ;  ac  per 
hoc  appetitUB  llle  quo  conoipitur  pariturque  notitia, 
partus  et  prolee  rectedicinon  potost ;  idemque  ap- 
petituB  quo  inhiatnr  rai  oogaoscend»,  flt  amor  co- 
gnits,  dum  tenet  alque  omplectitur  placitam  pro- 
lom,  id  eat,  notitiam,  gignentique  co^jungit.  Bt 
est  qusdam  imago  Trinitatis,  ipea  mens,  et  noti- 
tia  eju!>,  quod  est  prolea  ejua  ao  de  se  ipsa  verbuin 
ejus,  et  amor  tertins,  et  hsc  tria  nnum  atqne 
una  Bubstantia.  Neo  minor  prolea  dum  tantam  ae 
oovit  mens  quanta  est  aoc  minor  amor,  dum  tan- 
tum  80  diligit  quantum  novit  et  qoanta  eet. 

*  Plurei  Hm.,  qtiia  ifiiod  nottm  ett- 


LIBER   DEGIMUS 


In  quo  triuitateo)  aiiam  io  homioii  mente  ioeine  oileodilur,  eainque  lon^e  eTidentiorem  apparera  In  memoria, 
inteliigantia  et  Toiuatate. 


intelligantii 

CAPUT  PHIMUM.— 1..4ffl0rem  itudentUanimt.id 
est,  tcire  cupientii,  non  ette  amorem  ejut  rei  guam 
netcit.tiane  ad  ea  ipsa  consequen  ter  enodatius  oxpli- 
canda  limatior  accedat  intentio.  Ac  primum,  quia 
rem  prorsus  ignotam  amare  omnino  nullus  potest, 
diligenter  intuendum  eat  cuJuBmodi  ait  amor  slu- 
dentium,  id  eet,Don  Jam  scientium,  eed  adhuc  sci- 
re  cupientium  quumque  doctrinam.  Et  in  hia  quip- 
pe  rebus  in  quibusnun  usitate  diciturstudium^BO- 
lent  Aietere  amores  ex  amlitu,  dum  cujusquepul- 
chritudinia  iaiua  ad  videuduui  ao  fruendum  aai- 
mua  accenditur,  quia  generaliter  novit  oorporum 
pulchritudines,  ex  eo  quud  plurimaa  vidit,  et  inest 
intrinaecus  unde  approLetur,  cui  rorinaecus  inbia- 
tur.  Quad  oum  fit,  noa  rei  panituB  incognits  amor 
exoitatur,  cujus  genue  ita  notum  est.  Cum  autem 
virum  bonum  amamua,  cujiieraciom  non  vidimua, 
ex  nolitia  virtutum  amamus,  quas  novimus  in  ipsa 
veritate.Ad  dQclriaas  autem  cognaBcendas.plerum- 
que  nos  laudantium  utque  prffidicantium  accendit 
auctoritas:  et  tamen  niei  broviter impreeeam  cujus- 
que  doctriac  baberemus  in  aninio  nationem,nul- 
loadeam  disceodam  sludio  flagraremus.  Quieenim 
sciendB,  verbi  gratia,  rhetoricse  ullam  curam  et 
oporam  impenderet,  nisi  aote  sciret  eam  dicendi 
eese  scientiam?  Aliquandu  etiara  ipsarum  doctrina- 
rum  finea  auditos  oxpertosve  miramur,  et  ex  hoo 
ioardesoimus  faoultttem  oomparftre  dieoeodo,  quK 


ad  ooe  pervooire  possimus.  Taaquam  si  litteras 
nescienti  ditatur  quamdam  esse  doctrinaai,  qua 
quisque  valeat,  quamvis  longe  abeenti,  verba  mit- 
tere  maou  facta  in  silontio,  que  rursna  llle  cni 
mittuotar,  ood  auribuB,  sed  oculia  colligat,  idque 
fleri  videst ;  nonne,  dum  concupiscit  Doeae  quo  id 
poBBit,amai  studio  circa  illum  (Inem  movetur.quem 
Jum  Dotum  leaet?  Sic  acceaduotur  studia  discen- 
tium  :  D&m  qucd  quisque  prorsus  ignorat.amtrs 
nullo  pacto  potaat. 

2.  Ita  etiam  aigoam  ai  quia  audiat  incogoilum, 
vejuti  vnrbi  alic^jus  souum,  quo  quid  signiGcstnr 
igoorat,  cupit  scire  quidnam  ait,  id  est,  sonua  illt 
cui  rei  commemaraoda  institutua  ait :  veluti  ai  aih 
diat  cum  dicitur  tometum,ignoran8  quid  ait  requi- 
rat.  Jam  itaque  oportet  ut  navorit  signum  esse,  A 
eat,  Don  BBse  inanem  illam  vocom,  aod  aliqnid  e» 
signilicari  :  alioquia  jam  notum  ost  hoc  trisyU&- 
bum  ,    et  artioulatam   apeciom   auam   impreasU 
anima  por  seosum  aurium  :  quid  amplius  in  ^o 
requiratur,  quo  '  magiB  innoteacat,  cqjua  omo.^* 
litiera  omniaque  soni  spatia  nota  aunt ;  nisi  qi»->' 
simul  ianotuit  signum  esBe,  movitqne  BOiendi  e  ^' 
piditatem,  cujus  rei  signumait?  Quo  igitur  ac^" 
pitus  ootum  est,  eed  non  pleoe  ootum  eat,  eo  i^  *' 
pit  animus  de  illo  noase  quod  reliquum  est.        ^ 
enim  tantummodoesse  latam  vooem  noBaet,eunq.'^ 

■  AliqDot  Hbi.,  ;M(/, 


973 


LlB&a  DEClMUS. 


074 


alioujuB  rei  signum  esse  non  nosset,  nihii  jam  qaiB- 
rerot,  Bensibiii  re,  quantum  poterdt,  sentiendo  per- 
cepta.  Quia  vero  non  solum  esse  vocem,  sed  etsignum 
essejam  novit,  perfecteid  nosse  vult.  Neque  ullum 
perfecte  signum  noscitur,  nisi  cujus  rei  signum  sit 
cognoscatur.  Hoc  ergo  qui  ardenticuraqusritutno- 
verit,studioqueaccensusiusistit,numpotestdicie88e 
sine  amore?  Quid  igitur  amat?  GeKe  enim  amari  ali- 
quid  nisi  notum  non  potest.  Nequeenim  illeistas  tres 
syllabas  amat,  quam  jam  notas  babet.  Quod  si  hoc  in 
eisamat,  quiascit  eas  sigpiincare  aliquid ;  non  inde 
nunc  agitur,  non  enim  hoc  nosse  querit :  sed  in  eo 
quod  scire  studet,  quid  amet  inquirimus,  quod  pro- 
fecto  nondum  novit:  etproptereamiramurcuramet, 
quoniam  flrmissime  novimus  amari  nisi  nota  non 
posse.  Quid  ergo  amat,  nisi  quia  novit  atque  intuetur 
in  rationibus  rerum  qus  sit  puichritudo  doctrins, 
qua  continentur  notitiae  signorum  omnium  ;  et  qusB 
sit  utilitas  in  ea  peritia,  qua  inter  se  humana  societas 
8en8acommunicat,nesibibominumc(Btusdeteriore8 
sintquavissolitudine^sicogitationessuascoiloquen- 
do  non  misceant.  Hano  ergo  speciem  decoram  et  uti- 
lem  cemit  anima,  et  novit,  et  amat ;  eamque  in  se 
perfici  studet,  quantum  potest,  quisquis  vocum  sig- 
nificantium  quscuuique  ignorat^  inquirit.  Aliud 
est  enim  quod  eam  in  veritatis  luce  conspicit,  aliud 
quod  in  sua  facultate  concupiscit.  Gonspicit  namque 
in  luce  veritatis  quam  magnum  et  quam  bouum  sit 
omnes  omnium  gentium  linguas  intelligere  ac  loqui, 
nuHamque  ut  alienigena'  audire,  et  a  nullo  itaau- 
diri.  Giigus  notitis  decus  cogitatione  jam  cernitur, 
amaturque  res  nota ;  quse  ita  conspicitur,  atque  in- 
flammat  studia  discentium,  ut  circa  eam  movean- 
tur,  eique  inhient  in  omni  opera  quam  impendunt 
consequends  tali  faoultati,  ut  etiam  usu  amplectan- 
tur  quod  ratione  pr«noscunt :  atque  ita  quisque, 
cui  facultati  spe  propinquat,  ei  ferventius  amore 
inardescit.  Eis  doclrinis  quippe  studeiur  vehemen- 
tiu8,  qu«  capi  posse  non  desperantur.  Nam  cujus 
rei  adipiscends  spem  quisque  non  gerit,  auttepide 
amaty  quamvis  quam  pulchra  sit  videat.  Quocirca, 
quia  omnium  linguarum  scientia  fere  ab  omnibus 
desperatur,  sus  gentis  quisque  maxime  studet,  ut 
noverit.  Quod  si  et  illi  ad  perfectum  percipiendse  se 
non  sufQoere  sentit,  nemo  tamen  tam  desidiosus 
68t  hujus  notitioy  qui  non,  cum  audierit  inoogni- 
(um  verbum,  veiit  nosse  quid  illud  sit,  etsi  potest, 
quasrat  ac  discat.  Quod  dum  qusBrit,  utiqueinstu- 
dio  diacendi  est,  et  videtur  amare  rem  incognitam  ; 
quod  non  ita  est.  Species  namque  illa  tangit  ani- 
inom,  quam  novit  et  cogitat,  in  qua  elucet  decus 
coDSOciandorum  aaimorum  in  vocibus  notis  au- 
^iendlsatque  reddendis:  eaque  accendit  studio  qua- 
^QDiem  quidem  quod  ignorat,  sed  notam  formam, 
<)%20  id  pertineat,  intuentem  et  amantem.  Itaque 
qumrenti,  verbi  gratia,  quid  sit  temetum  (hoc 


1  8ic  Am.  £r.  et  Mss.  At  Lov.,  significantiam  quam' 
tmaue  igmrat, 

'  fta  Am.  et  Mst.  At  Er.  et  Lov.,  ul  alienigenam,  Forte 
a%|^daBi|  mUhmque  ui  aUMigenam^ 


enim  exempli  causa  posueram),  dicatur,  Quid  ad 
te  pertinet  ?  respondebit,  ne  forte  audiam  loquen- 
tem,  et  non  intelligam,  aut  uspiam  forte  id  legam,  et 
quid  scriptor  senserit,  nesciam.  Quis  tandem  huic 
dicat,  Noli  intelligere  quod  audis,  noli  nosse  quod 
legis  ?  Omnibus  enim  fere  animis  rationalibus  in 
promptuestadvidendum  hujusperitiffipulchritudo, 
quffihominumintersecogitata,signincantiumvocum 
enuntiatione  noscuotur ;  propter  hoc  notum  deouSi 
etobhocamatumquianotum,  studiose  quffiriturver- 
bum  illud  ignotum.  Itaque  cum  audient  atque  cog- 
noverit  temetum  a  vetenbus  vinum  appcilatum,  sed 
jam  ex  usu  loquendi  quem  nunc  habemus,  hoc  vo- 
cabulum  emortuum,  propter  nonnullos  fortasse  ve- 
terum  libros  sibi  necessarium  deputabit.  Si  autem 
et  illos  supervacaneos  habet,  forte  jam  nec  dignum 
quod  memoriffi  commendet  ezistimat,  quia  videt 
ad  illam  speciem  doctrinffi  quam  notani  mente  in- 
tuetur  alque  amat,  minime  pertinere. 

3.  Quamobrem  omnis  amor  studentis  animi,  hoo 
est  volentis  scire  quod  nescit,  non  est  amor  ejus  rei 
quam  nescit,  sed  8JU8  quam  scit,  propter  quam  vult 
scire  quod  nescit.  Aut  si  tam  curiosus  est,  ut  non 
proptercausamaliamnotam,8ed8oIoamorerapiatur 
incognita  sciendi ;  discernendus  quidem  est  ab  stu- 
diosi  nomine  iste  curiosus,  sed  nec  ipse  amat  in- 
cognita,  imo  congruentius  dicitur,  Odit  incognitay 
quffi  nulla  esse  vuit,  dum  vult  omnia  cognita.  Sed  ne 
quisquam  nobis  difflciliorem  referat  questionem, 
asserens  tam  non  posse  quemquam  odisse  quod  ne- 
scit,  quam  non  potest  amare  quod  nescit,  non  resis- 
timus  veris^ :  sed  intelligendum  est,  non  hoo  idem 
dici  cum  dicitur,  Amat  scire  incognita,  ac  se  dice- 
retur,  Amat  incognita.  Iliud  enim  Geri  potest,  ut 
amet  quisque  scire  i  ncognita :  ut  autem  amet  incogni. 
ta,non  potest.  Non  enim  frustra  ibi  est  positum  scire: 
quoniamquiscire  amatincognita,  nonipsaincogni- 
ta,  sed  ipsum  scire  amat.  Quod  nisi  haberet  cogni- 
tum,  neque  scire  se  quisquam  posset  fidenter  dicere, 
neque  nescire.  Non  solum  enim  qui  dicit,  Scio  et  ve* 
rumdicit,  neoesse  est  ut  quid  sit  scire  sciat:8ed 
etiamquidicit,  Nescio,  idque  fidenteret  verum  dicit, 
et  scit  verum  se  dicere,  scit  utique  quid  scit  scire : 
quia  et  discernit  ab  sciente  nescientem,  cum  veraci- 
ter  se  intuens  dicit,  Nescio  ;  et  cum  id  se  scit  verum 
dicere,  unde  sciret,  si  quid  sit  scire  nesciret  ? 

OAPUT  II.  —  4.  Nemo  pronus  amai  incognita. 
Quilibet  igitur  studiosus,  quilibet  curiosus  non  amat 
incognita,  etiam  cum  ardentissimo  appelitu  instat 
scire  quod  nescit.  Aut  enim  jam  generenotum  habet 
quod  amat,  idque  nosse  expetit,  etiam  in  aliqua  re 
singula,  vel  in  singulis  robus,  qus  ilii  nondum  noto 
forte  laudantur,  fingitque  animo  imaginariam  for- 
mam  qua  excitetur  in  amorem.  Unde  autem  fingit, 
nisi  vx  iis  quffi  jam  noverat?  Gujus  tamen  formn 
animo  flguralffi  atque  in  cogitatione  notiseimffi,  si 
eam  que  laudabatur  dissimilem  invenerit,  fortasse 
nonamabit.  Quod  si  amaverit,  ex  illo  amare  inoipiet 
ex  quo  didicit.  Paulo  ante  quippe  alia  erat  que 

t  8ic  plerique  Mts.  Editi  ver0|  non  retiiiimut  verhii^ 


975 


DE  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


976 


amabatur,  quam  sibi  animus  formans  exhibere  con- 
Bueverat.  Si  autem  illi  forms  similem  invenerit 
quam  fama  prsdicavcrat,  cui  vere  possit  dicere, 
Jam  te  amabam  ;  nec  tunc  utique  amabat  incogni- 
tam,  quam  in  illa  similitudine  noverat.  Aut  in  apecie 
sempilernsB  rationis  videmus  aliquid  et  ibi  ama- 
mus,  quod  cum  expressum  in  aliqua  rei  temporalis 
efHgie,  iliis  qui  experti  sunt  laudantibus  et  credi- 
mu8,  et  amamus,  non  aliquid  amamus  incognitum, 
unde  jam  supra  satis  dieseruimus  :  autaliquid  no- 
tum  amamus,  propter  quod  ignotum  aliquid  qusB- 
rimus :  cujus  ignoti  amor  nequaquam  nos  tenet, 
sed  illius  cogniti,  quo  pertinere  novimus,  ut  illud 
etiam  quod  adhuc  ignotum  quffirimus,  noverimus ; 
Bicut  de  incognito  verbo  pauio  ante  locutus  sum. 
Aut  ipsum  scire  quisque  amat,  quod  nulii  scire  ali- 
quid  cupienti  esse  incognitum  potest.  His  causiB 
videntur  amare  incognita,  qui  scire  aliquid  volunt 
quod  nesciunt,  et  propter  ardentiorem  qusrendi  ap- 
petitium  sine  amore  esse  dici  non  possunt.  Sed  quam 
se  res  aliter  habeat,  neque  omnino  quidquam  ame- 
tur  incognitum,  arbitror  me  persuasisse  verum  di- 
ligenter  intuentibus.  Sed  quia  exempla  qus  dedi- 
mus,  eorum  sunt,  qui  aliquid  quod  ipsi  non  sunt 
nosse  cupiunt ;  videndum  est  ne  forte  aliquod  novum 
genus  appareat,  cum  se  ipsa  mens  nosse  desiderat. 
GAPUT  III.  ~  5.  Quod  mens  amet  se  ipsam  non  m- 
cognUam  sibi,  Quid  ergo  amat  mens,  cum  ardenter  se 
ipsam  quaerit  ut  noverit,  dum  incognita  sibi  est? 
Ecce  enim  mens  semetipsam  qusrit  ut  noverit,  et 
inflammaturhocBtudio.Amatigitur:sedquidamat? 
Se  ipsam  ?  Quomodo^  cum  se  nondum  noverit,  nec 
quisquam  possit  amare  quod  nescit?  An  ei  fama  prsa- 
dicavit  speciem  suam,  sicut  de  absentibus  solemua 
audire  ?  Forte  ergo  se  non  amat,  sed  quod  de  se 
fingit,  hoc  amat,  longe  fortasse  aliud  quam  ipsaest : 
aut  si  se  mens  sui  similcm  fingit,  et  ideo  cum  hoc 
lingmentum  amat,  seamat  antequam  noverit;  quiaid 
quod  sui  simile  est  intuetur :  novit  igitur  aliaa 
mentes  ex  quibus  se  flngat,  et  genere  ipso  sibi  nota 
est.  Cur  ergo  cum  alias  mentes  novit,  se  non  no- 
vit,  cum  80  ipsa  nihil  sibi  possit  esse  prsi^entius? 
Quod  ei  ut  oculis  corporis  magisalii  oculi  notisunt, 
quam  ipsi  sibi ;  non  se  ergo  qusrat  unquaminven- 
tura.  Nunquam  enim  se  oculi  prster  specula  vide- 
bunt :  nec  ullo  modo  putandum  est  etiam  rebus 
incorporeia  contemplandis  tale  aliquid  adhibcri,  ut 
mens  tanquam  in  apeculo  se  noveril.  An  in  ratione 
veritatis  ffiternfle  videt  quani  speciosum  sit  nosse  se- 
metipsam,  et  hoc  amat  quod  videt,  studetquein  ae 
fieri?quiaquamvissibi  nota  nonsit,  notum  tamenei 
est  quam  bonum  sit,  ut  sibi  nota  sit.  Et  hoc  quidem 
permirabilc  est,  nondum  se  nosse,  et  quam  pnichrum 
sit  80  nosse,  jam  nosde.  An  aliquem  fjuem  optimum, 
id  est  securitatem  et  beatitudinem  suam  videt,  per 
quamdam  occultam  memoriam^  qus  in  longinqua^ 
eam  progresaam  non  deseruit,  et  credit  ad  eumdem 
flnem,  nisi  se  ipaam  oognoverit,  ae  pervenirc  non 
posse  ?  Ita  dum  illud  amat,  hoc  quasrit :  et  notum 
^  Plerique  Mm.,  in  longinquum. 


amatiIIud,propterquod  qusrit  ignolam.  8ed  car 
memorla  beatitudinis  sue  potuit,  et  memoria  aui  cum 
ea  perdurare  non  potuit,  ut  lam  ae  nosset  qux  vult 
pervenire,  quam  novitillud  quovult  pervenire?  An 
cum  se  nosse  amat,  non  se  quam  nondum  novit^sed 
ipaum  nosse  amat ;  acerbiusqiie  tolerat  se  ipstm 
deesse  scientise  sus,  qua  vult  canctacomprehendere? 
Novit  aufem  quid  sit  nosse,  et  dum  hoc  amat  quod 
novit,  etiam  se  cupit  noase.  Ubi  ergo  nosse  saum  no- 
vit,  si  ae  non  novit?  Nam  novit  quod  alia  noverit,  86 
autem  non  noverit  ?  hinc  enim  novit  et  quid  sit  noste. 
Quo  pacto  igitur  se  aliquid  scientem  scit.  quc  se 
ipsam  nescit  ?  Neque  enim  alteram  mentem  scientem 
scit,  sed  se  ipsam.  Scit  igitur  se  ipsam.  Oeinde  cum 
se  qusrit  ut  noverit,  qusrentem  se  jam  noyit.  Jam 
86  ergo  novit.  Quapropter  non  potest  omnino  neacira 
80,  quic  dum  se  nescientem  scit,  se  utique  scit  Si  aa- 
tem  se  nescientem  nesciat,non8equ8srit  utsciat.Qua- 
propter  eo  ipso  quo  se  quttrit,  magis  se  sibi  notam 
quam  ignotam  esse  convincitur.  Novitenim  se  qaa- 
rentem  atque  nescientem,  dum  se  qusritut  noverit. 
CAPUT  IV.  —  6.  Quomodo  mens  non  ex  parie,  sed 
iotamse  cognoscat.  Quid  ergo  dicemua?  an  quod  ex 
parte  ae  novit,  ex  partenon  novit?  Sed  abnurdam 
est  dicere,  non  eam  totam  scire  quod  scit.  Non  dieo, 
Totum  scit ;  sed  quod  soit,  tota  scit.  Gum  itaque 
aliquid  de  se  scit,  quod  nisi  tota  non  potest,  totam 
se  scit^  Scit  aulem  se  aliquid  scienlem,  nec  potest 
quidquam  scire  nisi  tota.  Scitseigiturtotam.  Deinde 
quid  eju8  ei  tam  notum  est,  quam  se  vivere?  Non 
potest  autem  et  mens  esse,  et  non  vivere,  quando 
habet  etiam  amplius  ut  intelligat ;  nam  et  anim» 
bestiarum  vivunt,  sed  non  intelligunt.  Sicut  ergo 
mens  tota  mena  est,  aic  tota  vivit.  Novit  autem  vi- 
yere  se.  Totam  se  igitur  novit.  Poatremo  cum  86 
nosse  mens  qusrit,  mentem  se  esse  jam  noyit:  alio- 
quin  utrum  se  qusrat  ignorat,  et  aliud  pro  aiio  fo^ 
sitan  qusrat*.   Fieri  enim  potest  ut  ipsa  non  sit 
mens,  atque  ita  dum  mentem  nosae  qusrit,  noosa 
ipsam  quffirat.  Quapropter,  quoniam  cum  qncrit 
mens  quid  sit  mena,  novit  quod  se  qusrat,  profedo 
novit  quod  ipaa  ait  mens.  Porro  ai  hoc  in  ae  norit 
quod  mens  est,  et  tota^mens  est,  totam  se  novit. 
Sed  ecce  non  se  noverit  esae  mentem,  com  autem. 
ae  querit,  hoc  tantummodo  noverit  quod  sc  qacrat 
Poteat  enim  etiam  sio  aliud  pro  alio  querere,  sihoe 
nescit :  ut  autem  non  qusrat  aliud  pro  alio,prooal 
dubio  novit  quid  querat.  At  ai  novit  quid  qucnt. 
et  se  ipsam  qusrit,  ae  ipsam  utiqoe  noyit.  Quidergo 
adhucqusrit?Quod  si  ex  parte  se  novit,  ex  parte 
autem  adhuc  qusrit,  non  se  ipsam,  sed  partem  satn 
qusrit.  Gum  enim  eaipsa  dicitur,  tota dicitur.  Deio- 
de  quia  novil  nondum  se  a  se  inventam  totam,  novit 
quanta  sit  tota.  Atque  ita  qufl?rit  quod  deeat,  qoem- 
admodum  solemus  qusrere,  ut  veniat  in  mentea 
quod  excidit,  nec  tamen  penitua  excedit;qaiipot^ 
recognosci,  cum  venerit,  hoo  esaequod  quesrelwt^' 


i  NonnuUi  Ms8.|  ioia  te  seii, 
9  Juita  Lov.y  qumrU,     M, 


J 


977 


LTBER  DECIMUS. 


978 


Sed  quomodo  mens  veniat  in  mentem,quasi  possit 
mens  in  mente  non  esse  ?  Huc  accedit,quia  si  parte 
inventa,  non  se  totam  quaBrit,tamen  tota  se  qusrit 
Tota  ergo  sibi  prxsto  esl,  et  quid  adhuc  quseratur 
Don  est :  hocenim  deest  quod  quffiritur,non  illa  qus 
qasrit.  Gum  itaque  tota  se  quaerit,nihil  ejus  deest. 
Aut  si  non  tota  se  qusritysed  pars  quas  inventa  est 
qusBrit  partem  qun  nondum  inventa  est ;  non  se  ergo 
mens  quaBrit,ouju8  se  nulla  pars  quaerit.  Pars  enim 
qus  inventa  est,  non  se  quaBrit :  pars  autem  qu» 
Dondum  inventa  e8t,necipsa  se  qaaerit,quoniam  ab 
ea  qus  Jam  inventa  est  parte  quaaritur.  Quocircay 
quia  nec  tota  se  mens  qaaerit,  nec  pars  ejus  ulla  ee 
qoaBrit,  ae  mens  omnino  non  quaerit. 

CAPUT  V.—  l.AnimsB  cur  prxceptum  tU  se  cogno- 

scat.  Unde  errores  mentit  de  sua  ipuius  substantia, 

Utquid  ergo  ei  prasceptum  est,  utseipsam  cognoscat 

Credo,  ut  se  ipsam  cogitet^  et  secundum  naturam 

suaro  v]vat,id  e8t,ut  seoundumnaturam  suam  ordi- 

Daii  appetatfSub  eo  scilicet  cui  subdenda  e8t,8upra 

ea  quibus  prceponenda  est  ;sub  ilio  a  quo  regi  debet 

Bupra  ea  quas  regere  debet.Multa  enim  per  cupidi- 

tatem  pravamytanquam  8ui  sit  oblita,sic  agit.Videt 

eaim  qaaBdam  intrinsecas  pulchra,  in  praestantiore 

oatura  que  Deus  est :  et  cum  stare  debeat  ^  ut  eis 

fraatuTiVolens  ea  sibi  tribuere,et  non  ex  illo  similis 

ilHQB,  sed  ex  se  ipsa  esse  quod  ille  est,avertitur  ab 

eo,  moveturque  et  labitur  in  minus  et  minu8,qaod 

patat  amplius  et  amplius  ;  quia  nec  ipsa  sibi.nec  ei 

qoidquam  safBoit  recedenti  ab  illsquisolussufBcit: 

ideoque  per  egestatem  ac  difficultatem  flt  nimis  in- 

tenta  in  aotiones  suas  etinquietasdelectationea  quas 

per  eas  colligit;atque  ita  cupiditate|acquirendi  noti- 

tias  ex  iis  quaB  fr^ris  sunt,quorum  cognitum  genus 

amat  et  sentitamitti  po88e,nisi  impensa  cura  tenea- 

tar«  perdit  securltatem,  tantoque  se  ipsam  minuB 

cogitat,quando  magis  secura  est  quod  se  non  possit 

amitlere.  Ita  cum  aliud  sit  non  se  nosse,  aliud  non 

se  Gogitare  (neque  enim  multarum  doctrinarum  pe- 

ritum,ignorare  grammaticam  dicimu8,cum  eamnon 

oogitat,  quia  de  medicinae  arte  tunc  cogitat)  :  cum 

ergo  aliud  sit  non  se  iv>Bse,  aliud  non  se  cogitare, 

tanta  vis  est  amoris,  ut  ea  quae  cum  amore  diu  co- 

gitaverit,  eisque  curae  glutino  inhaBserit,  attrahat 

aeoam  etiam  cum  ad  se  cogitandam  quodam  modo 

redit.Et  quia  illacorpora  sunt,quaB  foris  per  sensus 

oarois  adamavit,eorumque  diuturna  quadam  fami- 

liaritate  impiioata  est,  nec  secum  potest  introrsum 

tanqoam  in  reglonem  incorporeaB  naturas  ipsa  cor- 

pora  inferre,  imagines  eorum  oonvolvit,  et  rapit 

faotae  in  semetipsa  de  semetipsa.Dat  enim  eis  for- 

XDandiB  quiddam  BubstantiaB  suaB :  servat  autem  ali- 

quid  quo  libere  deBpecietalium  imaginum  judicet, 

et  hoc  est  magis  menSyid  est  rationalis  intelligentia, 

qott  servatur  ut  Judicet.Nam  illas  ani  mee  partes  quaB 

corporum  Bimilitudinibus  informantur,  etiam  cum 

1>e8tii8  nos  communes  habere  sentimus. 


CAPUT  VI.  —  8.  Fallax  m^niis  de  se  ipsa  existi- 
matio,  Errat  autem  mens,  cum  se  istis  imaginibus 
tanto  amore  conjunglt,ut  etiam  ee  esse  aliquid  hu- 
jusmodiexistimet.Itaenim  conformatur  eis  quodam 
modo,  non  id  existendo,  sed  pulando  :  non  quo  se 
imaginem  putet ;  sed  omnino  illud  ipsum  cujus 
imaginem  secum  habet.  Viget  quippe  in  ea  Judi- 
cium  discernendi  corpus  quod  foris  relinquit,  ab 
imagine  quam  de  illo  secum  gerit:nisi  cum  itaex- 
primuntur  eaedcm  imagines  tanquam  foris  sentian- 
tur,  non  intus  cogitentur,  sicut  dormientibus,  aut 
furentibus,  aut  in  aliqua  ecstasi  accidere  solet. 

CAPUT  VII.  —  9.  Philosoporum  opiniones  de  ani- 
mx  suhstantia.Error  opinantium  animam  esse  corpo- 
reamynon  venit  exeo  quod  anima  eorum  notitix  desii^ 
sed  quod  atienum  quiddam  adjungant.  Invenire  qnid. 
Cum  itaque  se  tale  aliquid  putat,  corpus  esse  se 
putat.Et  quia  sibi  bene  conscia  est  principatus  sui 
quo  corpus  regit ;  hinc  factum  est  ut  quidam  quaa- 
rerent  quid  coporis  amplius  valeret  in  corpore,  et 
hoo  esse  mentemyVel  omnino  totam  animam  existi- 
marent  ^  Itaque  alii  sanguinem,  alii  cer6brum,alii 
cor,non  sicut  Scriptura  d\c\i,Confitebor  tibitDomine, 
in  toto  corde  meo ;  et,  Diliges  Dominum  Deum  tuum 
ex  corde  tno  {Psat.  ix,  cx,  et,  cxxxv-i ;  Deut.  vi,  5, 
et  Matth.  xxii,  38)  :  hoc  enim  abutendo  vel  transfe* 
rendo  vocabulum  ducitur  a  corporead  animam:sed 
ipsam  omnino  particulam  corporis  quam  in  visceri- 
bus  dilaniatis  videmus,eam  esse  putaverunt.Aiii  ex 
minuti8simi8individuisquecorpusculis,quasatomo8 
dicunt,  concurrentibus  in  se  atque  cohaerentibus, 
eam  oonfioi  crediderunt.Alii  aerem,alii  ignem  sub- 
stantiam  cjus  esse  dixerunt.  Alii  eam  nullam  esse 
Bubstantiam,  quia  nisi  corpus  nuUam  substantiam 
poterant  cogitare,  et  eam  corpusesse  oon  invenie- 
bant :  sed  ipsam  temperationcm  uorporis  nostri  vel 
oompagem  primordiorum,quibu8  istacaro  tanquam 
connectitur,esse  opinati  sunt.  Eoque  hi  omnes  eam 
mortalem  esse  senserunt^quia  sive  corpus  eBset.sive 
aIiquacompositiocorporis,non  posset  utiqueimmor- 
taliter  permanere.Qui  vero  ejus  subBtantiam  vitam 
quamdam  nequaquam  corpoream ;  quandoquidem 
vitam  omne  vivum  corpus  animantem  ac  viviflcan- 
tem  esse  repererunt;  consequenteretimmortalem, 
quia  vita  carere  vita  non  poteBt,ut  quisque  potuit, 
probare  conati  eunt.Nam  de  quinto  illo  nescio  quo 
corpore,quod  notissimis  quatuor  hujus  mundi  elo- 
mentis  quidam  conjungentes,hinc  animam  esse  di- 
xerunt,  hoc  loco  diu  disserendum  non  puto.  Aut 
enim  hoo  vocant  corpus  quod  nos.cujus  in  loci  spa- 
tio  pars  toto  minor  est,et  in  illis  annumerandi  sunt 
qui  mentem  corpoream  esse  crediderunt:  autsivel 
omnem  substantiam,  vel  omnem  mutabilem  subs- 
tantiam  corpus  appeliant,  cum  sciant  non  omnem 
locorum  spatiis  aliquam  longitudine  et  latitudine 
et  altitudine  contineri,  non  cum  eis  de  vocabuli 
qu«stione  pugnandum  est. 


<  Editi,  vutare  debeat.  At  Mss.,  stare  :  cui  verbo  mox 
11  (od  inCra  respondet,  et  iabUtir  m  minus. 


i  Uic  editi  adduat,  ut  Empedocies  et  Bricates  opinati 
sunt;  quod  omnino  abest  a  manaBcriptit. 


979 


DE  TRINITATB,  8.  AD6DSTINI 


980 


lO.lii  hiBomnibus  sententiis quisquis  videt  mends 
naturam  etesse  substantiam.et  non  essecorpoream, 
id  est,  non  minore  sui  parte  minus  occuparc  loci 
8patium,maju8que  msgore;  simuJ  oporte  videateos 
qui  opinuntur  esse  corpoream,  non  ob  hoc  errare, 
quod  mensdesiteorumnotitiae,  sed  quod  adjungunt 
easincquibusnullampossuntcogitarenaturam.Siae 
phantasiis  enim  corporum  quidquid  jussi  fuerint  ^ 
cogitare,nihil  omnino  esse  arbitraatur.Ideoquenon 
86,  tanquam  sibi  desit,  mens  requirat.  Quid  enim 
tam  oogitationi  adest,quam  idquod  menti  adest?dut 
quid  tam  menti  adest,  quam  ipsa  mens?  Unde  et 
ipsa  quae  appellatur  inventio,  si  verbi  originem  re- 
tractemus,  quid  aliud  re8onat,ni8i  qui  invenire  est 
in  id  venire  quod  quaBritur?Proplerea,  quae  quasi 
uUroin  mentem  veniunt,  non  usitate  dicuntur  in« 
venta,quamvis  cognita  dicipossint :  quia  non  in  ea 
qusrendo  tendcbamus,  ut  in  ea  veniremu8,hoc  est, 
ea  inveniremus.Quapropter,sicut  ea  quas  oculia  aut 
ullo  alio  corporis  sensu  requiruntur,ipsa mens  quas- 
rit  (  ipsa  enim  etiam  sensum  carnis  intendit,  tunc 
autem  invenit,cum  in  ea  quse  requiruntur  idem  een- 
BU8  venit)  :  sic  alia  qus  non  corporeo  sensu  inter- 
nuntiOfSed  per  se  ipsam  nosse  debet^cum  in  ea  ve* 
nit,  invenit;  aut  in  superiore  substantia,  id  68t  in 
Deo,  aut  in  ceteris  anim®  partibus,  sicut  de  ipsia 
imaginibus  corporum  cum  judicat ;  intus  enim  in 
anima  eaii  invenit  per  corpus  impressas. 

CaPUT  VIII.  —  11.  Quomodo  se  ipsam  anima  in- 
quirat.  Erroranimx  de  $e  ipsa  unde.  Ergo  ae  ipsam 
quemadmodum  qusrat  etinveniat,mirabilisqu8estio 
68t,  quo  tendat  ut  quaerat,  aut  quo  veniat  ut  inve- 
niat.  Quid  enim  tam  in  mente  quam  mens  est?  Sed 
quia  in  iis  esl  qn®  cum  amore  cogitat,sensibilibus 
autem,  id  est  corporalibua,  cum  amore  assuefacta 
est^non  valet  8ine  imaginibuscorumessein  semet- 
ipsa.  Hinc  ei  oboritur  erroris  dedecusi  dum  rerum 
sensarum  imaginee  secernere  a  senon  potest,ut  se 
solam  videat.  Gohseserunt  enim  mirabiliter  glutino 
amoris  :  et  haic  estejus  immunditia.quoniam  dum 
86  solam  nititur  cogitare,  hocseputatessesinequo 
86  non  poteat  cogitare.Gum  igitur  eiprfficipitur  ut  se 
ipsam  cognoscat,  non  se  tanquam  sibi  detracta  sit 
quaerat ;  sed  id  quod  sibi  addidit  detrahat.  Interior 
est  enim  ipsa,  non  solum  quam  ista  sensibilia  quos 
manifesteforissunt,sedetiamquamimagineseorum 
quae  in  parte  quadam  sunt  animae.quam  habentet 
bestiae,  quamvis  intelligenlia  careant,  quae  mentis 
est  propria.  Gum  ergo  sit  mens  interior,  quodam 
modo  exit  a  semetipsa,  cum  in  haec  qunsi  vestigia 
multarum  intentionumexseritamoria  atfectum.Quffl 
vestigia  tanquam  imprimuntur  memoriae,  quando 
haec  quffl  foria  sunt  corporalia  8entiuntur,ut  etiam 
cum  absunt  isla,prffi8t0  8inttamenimagine8  eorum 
cogitantibus.Gognoscat  ergo  semetipsam.neciinasi 
absentem  se  qufflrat,sed  intentionem  voluntatia  qua 
per  alia  vagabatur,  statuat  in  semetipsam  ',  et  se 

«  Editl,  visi  fiierint,  At  MBS,,jussi  fUerint, 
*  Plerique  Msi.,  in  se  ipsa. 


cogilct.Ita  vidobit  quod  nunquam  senon  amaverit, 
nunquam  nescierit  :  aed  aliud  secum  amando  cum 
eo  se  confudit  et  concrevit  quodam  modo;  atque 
ita  dum  sicut  unum  diveraa  compiectitur,  unum 
putavit  essc  qus  diversa  aunt. 

CAPUT  IX.  >-  12.  Mens  eo  ipso  se  cognoscit,  qno 
intelUgit  prxceptum  se cognoscendi,  Non  itaque  velnt 
absentem  se  quserat  cernere,8ed  prssentem  se  caret 
discernere.Nec  se  quasi  non  norit  cognoscat^sed  ab 
eo  quod  *  alterum  novit  dignoseat.Ipsum  enim  quod 
audit,  Gognosce  te  ipaam,  quomodo  agere  curabit, 
si  nescit,  aut  quid  sit,  Gognosce  ;  aut  quid  sit,  Te 
ipsam?  Si  autem  utrumquenovit,novit  et  se  ipsam 
quia  non  ita  dicitur  menti,Gogno8C6  te  ipsam.sicut 
dicitur,Gogno8ce  Gherubim  etSeraphimzde  absen- 
tibus  enim  illis  credimus.secundum  quod  coelestes 
quffldam  potestates  esse  predicantur.  Neque  sicot 
dicitur,  Gognosce  voluntatem  illius  hominis  qus 
nobis  nec  ad  aentiendum  uilo  modo,nec  ad  iDtelli- 
gendum  prfflsto  est^nisi  corporalibus  signis  editis; 
et  hoc  ita,  ut  magis  credamu8,quam  intelligamQS. 
Neque  ita  ut  dicitur  homini.  Vide  faciem  tuam  : 
quod  nisi  in  speculo  fieri  non  potest.  Nam  et  ipaa 
nostra  facies  absens  ab  aspectu  nostro  e8t,quia  Don 
ibi  est  quo  ille  dirigipotest.Sedcum  dicitur  meDti, 
Cognosce  te  ipsam,  eo  ictu  quo  intelligit  qcod  die- 
tum  estyTe  ipsamjCognoscitaeipsam  ;neo  obalind, 
quam  eo  quod  sibi  prfflsens  est.  Siautem  quod  dio- 
tum  est  non  intelligit,  non  utique  facit.  Hoc  igitnr 
ei  prfflcipitur  ut  faciat,quod  cum  ipsam  prsceptum 
intelligit,  facit. 

GAPUT  X.  —  13.  Ment  omnis  tria  de  se  ipsa  cerio 
scit,  inteltigere,  esse,  et  vivere.  Nod  ergo  a^jungit 
aliud  ad  id  quod  se  ipsam  cogno8oit,cumaudit  utse 
ipsam  cognoscat.  JGerte  enim  novit  sibi  dioi»  sibi 
soilicet  quffi  est.  et  vivit,  et  inteliigit.   Sed  est  et 
cadaver,  vivit  et  pecus  :  intelligit  autem  neo  cadt- 
ver,  nec  pecus.  Sic  ergo  se  esse  et  vivere  soit,  qoo- 
modo  est  et  vivitintelligentia.Gum  ergo,  verbi  grt- 
tia,  mens  aercm  ae  putat,  aerom  inteiiigere  puttt, 
sed  tanien  intelligere  scit  raerem  aatem  seessenoD 
8cit:8ed  putat.  Secernat  quod  se  putat,cerDatqaod 
scit :  hoc  ei  remaneat,unde  ne  ilii  quidem  dubittvo* 
runt,quialiud  atque  aliud  corpusesse  mentem  pott- 
verunt.Neque  enim  omnis  mens  aerem  se  esseexl- 
8timat,8ed  aliffl  ignem,alis  oerebrum,aliffique  tliod 
corpu8,etaIiud  aliffl,8icut  supra  commemoravi :  om- 
nes tamen  se  intelligere  noverunt,  et  esse  et vivers; 
sed  intelligere  ad  id  quod  intelligunt  referoDt^esBO 
autem  et  vivere  ad  se  ipsas.  £t  nulli  eet  dabiom, 
nec  quemquam  intelligere  qui  non  vivat,Dec  qoeo- 
quam  vivere  qui  non  sit.  Ergoconsequenteretessa 
et  vivere  id  quod  intelligit,  non  sicuti  est  oadtver 
quod  non  vivit,  neo  siouti  vivit  anima  qus  non  in' 
telligit,8ed  proprio  quodam  eodemque  preestaDtiore 
modo.  Itom  velle  se  sciuot,neque  hoo  possequem- 
quam  qui  non  sit  et  qui  non  vivat,  pariter  sciaD^' 
itemque  ipsam  voluntatem  referunt  ad  aIiqaid,qQO^ 

<  Sic  Mis.  At  editi,  eo  quo. 


i 


98i 


LIBER  DBCIMUS. 


082 


ea  voluntate  volunt.  Meminisse  etiam  sc  sciunt ;  ei- 
mulque  sciunt  quod  nemo  meroinisset,  nisi  esset  ac 
viveret :  eed  et  ipsam  memoriam  ad  aliquid  referi- 
mua,  quod  ea  meminimus.  Duobus  if2;itur  borum 
trium,  memoria  et  intelligentia,  multarum  rerum 
notitia  atque  scentia  continentur  ivoluntas  autem 
adest,  per  quam  fruamur  eis  vei  utamur.  Fruiiuur 
enim  cognitis,in  quibus  voluntas  ipsis  propterseipsa 
delectata  conquiescit :  utimur  vero  eis  quas  ad  aliud 
referimusquo  fruendum  est.Nec  est  alia  vitabomi- 
num  vitiosa  atque  oulpabilis,  quam  malo  utens  et 
male  fruena.De  quare  noo  est  nuno  disserendi  locus. 

14.  Sed  quoniam  de  natura  mentis  agitur,  remo- 
veamusaconsideratione  nostra  omnes  notitias  qus 
oapiuntur  extrinsecus  per  sensus corporis;  et  eaqus 
posuimus,  omnes  mentes  de  se  ipsis  nosse  certasque 
e86e,diligentius  attendamus.  Utrum  enim  aeris  sit 
vis  vivendi,  reminiscendi,  inteliigendi,  volendi,  co- 
gitandiySciendiJudicandi;  an  ignis,  an  cerebri,  an 
sanguinis,  anatomorum,an  prster  usilata  quatuor 
elementa  quinti  nescio  cu.jus  corporis»  an  ipsius  car- 
nis  nostrte  compago  vel  temperamentum  bso  efQcere 
valeat,  dubilaverunt  homines  :  et  alius  boc,  alius 
aliud  aflirmare  conatus  est.  Viverese  tamen  etme- 
minisse,  et  intelligere,  et  velle,  et  cogitare,etscire, 
«t  judicare  quis  dubitet?  Quandoquidem  etiam  ei 
dubitat,  vivit :  si  dubitat  unde  dubitet,  meminit ;  ei 
dobitat,  dubitare  se  inteiligit;  si  dubitat,  certus 
esae  volt;  si  dubitat,  cogitat;  si  dubitat,  scit  se  nes- 
oire;  si  dubitat,  judicat  non  se  temere  consentire 
oportere.  Quisquis  igitur  alinnde  dubitat,  de  his  om- 
Dibos  dubitare  non  debet :  qus  si  non  essent,doulla 
re  dobitare  non  posset. 

15.  UflBC  omnia,  qui  vel  corpus  vel  compositionem 
800  temperaiionem  corporis  esse  mentem  putantjn 
8ol)jecto  esse  volunt  videri,  ul  substantia  sitaer,  vel 
ignis,  sive  aliquod  aliud  corpus,  quod  mentem  pu- 
tant;  intelligentia  vero  itainsitbuic  corpori,  sicut 
qaalitas  ejus :  ut  illud  subjectum  sit,  hiec  in  subje- 
oto;  subjectum  scilicet  mens  quam  corpus  esse  ar- 
bitrantur,  in  subjecto  autem  inteliigentia,  sive  quid 
aliod  eorum  qus  certa  nobis  esse  commemoravi- 
mo8.  Juxta  opinantur  etiam  illi  qui  mentem  ipsam 
negant  eese  corpus,  sed  compaginem  aut  tempera- 
tionem  corporis.  Hoc  enim  interest,  quod  illi  men- 
tem  ipsam  dicuntesse  substantiam,  in  quo  subje- 
cto 8itintelligentia:i8ti  autem  ipsam  menlem in  sub- 
jecto  esse  dicunt,  corpore  scilicet  cujus  compositio 
vei  temperatio  est.  Unde  consequcnter  etiam  intel- 
ligentiam  quid  aliud  quam  in  eodem  sobjecto  cor- 
pore  existimant  ? 

16.  Qoi  omnes  non  advertunt,  mentem  nosse  se 
etiamcom  quasrit  se,  sicut  Jam  ostendimus.  Nuilo 
modo  aotem  recte  dioitur  sciri  aliqua  res,  dum  pJus 
ignoratur  8obBtantia.Quapropter,cu  m  se  mens  novit, 
sobatantiam  suam  novit;  et  cum  de  se  certa  est,  de 
Bobstantiasoacertaest.  Gerta  estautem  de  se,  si- 
cot  convincunt  ea  qusB  supra  dicta  sunl.  Nec  om- 
nino  certa  est,  utrum  aer,  an  ignis  sit,  an  aliquod 
corposyvelaliqoid  corporis.  Non  est  igitur  aliqoid 


eorum  :  totumque  illud  quod  se  jubetur  ut  noverit, 
ad  boc  pertinet  ut  certa  sit  non  esse  aliquid  eorum 
de  quibus  incertaest,  idque  solum  esse  secertasit, 
quod  solum  esse  secertaest.  8ic  enim  cogitatignem 
aut  aerem,  et  quidquid  aliud  corporis  cogitat.  Ne- 
que  ullo  modo  tieri  posset  ut  ita  cogitaret  id  quod 
ipsa  est,  quemadmodum  cogitat,  id  quod  ipsa  non 
est.Per  phantasiam  quippeimaginariam  cogitathsc 
omnia,  sive  ignem,  sive  aerem,  sive  illud  vel  illud 
corpus,  partemveillam,  se  compaginem  temporatio- 
nemque  corporis  ;  nec  utique  ista  omnia,  sed  ali- 
quid  borum  esse  dicitur.  Si  quid  autem  horum  es- 
set,  aliter  id  quam  caetera  cogitaret,  non  scilicet 
per  imaginale  figmentum,  sicut  congitantur  absen- 
tia,  quffi  sensu  corporis  tacta  sunt,  sive  omnino  ipsa, 
sive  ejusdemgenerisuliqua;  sed  quantaminteriore, 
non  simulata,  sed  vera  prseseotia  (non  enimquid- 
quamilliest  se  ipsa  prssentius) :  sicut  cogitat  vi- 
vere  se,et  meminisse,  et  intelligere,  et  velle  se.  No- 
vit  enim  b«c  in  se,  neo  imaginatur  quasi  cxtrase 
illa  sensu  tetigirit,  sicut  corporalia  quaeque  tangon- 
tor.  Exquorum  cogitationibus  si  nihil  sibiafflngat, 
ottale  aliquid  esse  se  putet,  quidquid  ei  de  se  rema- 
net,  hoc  solum  ipsa  est. 

CAPUT  XI.  — 17. /n  memoria,  intelligtfntia,  etvo' 
luntaie  observatur  ingeniumt  doctrina  et  usus,  MemO' 
riOy  inteliigenlia  et  volunias  unum  sunt  essentialUer^ 
ei  tria  relaHve,  Remotis  igitur  paolisper  cseteris, 
quorum  mens  de  se  ipsa  certa  est,  tria  h»c  potiasi- 
mom  consideratatraotemus,  memoriam,inteIligen- 
tiam,  voluntatem.  In  his  enim  tribus  inspici  solent 
eliam  ingenia  parvolorom  cojosmodi  praBferant  in- 
dolem.  Quanto  quippe  tenacius  et  faoilius  pner  me- 
minit,  quantoqoe  acutius  intelligit^  et  studetar- 
dentius,  tanto  est  laudabilioris  ingenii.Gum  vero  de 
oujusque  doctrina  qusBritur,  non  quanta  Hrmitate 
ac  facilitate  meminerit.vel  quantoacumina  intelli- 
gat;8edquid  meminerit,  et  quid  intelligat  quaBritur. 
£t  quia  non  tantum  quam  doctus  sit,  consideratur 
laodabilis  animus,  sed  etiam  quam  bonus:  non  tan- 
tom  quid  meminerit  et  quid  intelligat,  verum  etiam 
quid  velitattenditur;  non  quanta  flagrantia  velit, 
sed  quid  velit  prius,  deinde  quamtum  velit.  Tunc 
enim  laudandus  est  anirous  vehementer  amans, 
oum  id  quod  amat  vehementer  amandum  est.  Cum 
ergo  dicuntnrhffic  tria,  ingenium,  doctrina,  usus, 
primum  horum  consideratur  in  illis  tribus,  quid 
possit  quisque  memoria,intelIigentia,et  voluntatc*. 
Secundumeorum  consideraturquid  habeat  quisque 
in  merooria,  et  intelligentia,  quo  studiosa  volun- 
tate  pervenerit.  Jam  vero  usus  tertius  in  voluntate 
est,  pertractante  illa  qusin  memoria  et  intelligen« 
tia  continentur,  sive  ad  aliquid  ea  referat,  sive  eo- 
rum  flne  delectata  conquiescat.  Uti  enim,  estassu- 
mere  aliquid  in  faeultatem  voluntatis  :  frui  est  au- 
tem,  uti  cum  gaudio,  non  adhuc  spei,  sed  fam  rei, 
Proinde  omnis  quifruitur,  utitor;  assumit  enim  ali- 
quid  in  facultatem voluntatis,  cum  nnedelectationis : 

1  Mss.,  quantoque  acnus  intelliaU. 

I  Septem  Mss.  omittunt,  intetngeniia  ei  voiuntate. 


983 


DK  TRINITATK,  S.  AUGUSTINI 


984 


nonautem  omnisqui  utitur,  fruitur;  si  id^  quod  in 
facultatem  voluntatis  assumit,  non  propter  illud 
]psum,sed  propteraliud  appetivit. 

18.  Haec  igiturtria,  memoria,intelligentia,volun- 
tas,  quoniam  non  sunt  tres  vit®,  sed  una  vita ;  nec 
tres  mentcSyScd  una  mens  :  oonsequenter  utiqueneo 
tres  substantiae  sunt,  sed  una  substantia.  Memoria 
qnippe,quffi  vita  et  mens  et  substantia  dicitur,  adse 
ipsam  dicitur :  quod  vero  memoria  dicitur,  ad  ali- 
quid  relative  dicitur.  Hoc  de  inteliigentia  quoque 
et  de  voluntate  dixerim  :  ot  intelligentia  quippe  et 
voluntas  ad  aliquid  dicuntur.  Vita  est  autem  una- 
quaeque  ad  se  ipsam,  et  mens,  et  essentia.  Quocirca 
tria  hsBceo  sunt  unum,  quo  una  vita,  una  mens, 
una  essentia :  et  quidquid  aliud  ad  se  ipsa  singula 
dicuntur,  etiam  simul,  non  pluraliter,  sed  singuia- 
riter  dicuntur.  Eo  vero  tria,  quo  ad  se  invicem  re- 
feruntur :  quae  si  sBqualianon  essent,non  solumsin- 
gula  singulis,  sed  etiam  omnibus  singula ;  non  uti- 
que  se  invicem  caperent.  Neque  enim  tantum  a  sin- 
gulis  singula,  verura  etiam  a  singulis  omnia  capiun- 
tur.Meminienim  me  babere  memoriam,  et  intelli- 
gentiam,  etvoluntatem  ;  et  intelligo  me  intellige- 
re^  et  velle,  atque  meminisse ;  et  volo  me  veWe, 
et  meminisse,  et  intelligere,  totamque  meam  me- 
moriam,et  intelligentiam^  etvoluntatemsimul  me- 
mini.  Quod  enim  memoris  meae  non  memini,  non 
eat  in  memoria  mea.  Nihil  autem  tam  in  memoria, 
quam  ipsa  memoria  est.  Totam  igitur  memini.  Item 
quidquid  intelligo,  intelligere  me  scio,  et  scio  me 
velle  quidquid  volo  :  quidquid  autem  scio  memini. 
Totamigitur  intelligentiam,  totamque  voluntatem 
meam  memini.  Similiter  cum  hsc  tria  inteiligo, 
tota  simul  intelligo.Nequeenim  quidquam  intelligi- 
biiium  non  intelligo,  nisi  quod  ignoro.  Quod  autem 
ignoro,  nec  memini,  nec  volo.  Quidquid  itaque  in- 
teiligibilium  non  intelligo,  consequenter  etiam  neo 

*■  Sic  Mss.  At  editi,  sed  id. 


memini,  nec  volo.  Quidquid  autem  intelligibiliam 

memini  et  volo,  consequenter  inteDigo.  Voluntas 

etiam  mea  totam  intelligentiam  totamque  memo- 

riam  meam  capit,  dum  toto  utor  quod  intelligo  et 

mimini.  Quapropter  quando  invicem  a  singulis  et 

tota  omnia  capiuntur^ffiqualiasunt  tota  singnla  totis 

singulis,  et  tota  singula  simul  omnibus  totis;  et  hsc 

tria  unum,  una  mens,  una  essentia. 

CAPUT  XII.— 19.  Ment  imago  TriniUUis  in  sui  ip- 

sius  niemoriaf  inielligentia  et  voluntate.  Jamne  igitur 

ascendum  est  qualibuscumque  intentionis  viribus 

ad  illam  summam  et  altissimam  essentiam,  cujus 

impar  imago  est  humana  mens,  sed  tamen  imago? 

an  adhuc  eadem  tria  distinctius  declaranda  sunt 

in  anima,  per  illa  quse  extrinsecus  sensu  corporifl 

capimus,  ubi  temporaliter  imprimitur  rerum  cor- 

porearum  notitia?  Mentem  quippe  ipsam  in  memo- 

ria  et  intelligentia  et  voluntate  suimetipsius  talem 

reperiebamus,  ut  quoniam  semper  se  nosse  sem- 

perque  se  ipsam  velle  comprehendebatur,  simul 

etiam  semper  sui  meminisse,  semperque  se  ipsam 

intelligere  et  amare  comprchenderetur;  quamvia 

non  semper  se  cogitare  discretam  ab  eia  que  non 

sunt,  quod  ipsa  est :  ac  per  hoc  difGcile  in  ea  di- 

gnoscitur  memoria  sui,  et  intelligentia  sui.  Qoaai 

enim  non  sint  hac  duo,  sed  unum  duobua  vocabo- 

lis  appelletur,  sic  apparet  in  ea  re  ubi  valde  ista 

conjuncta  sunt,  et  aliud  alio  nullo  prsoeditur  tem- 

pore  :  amorqueipse  non  ita  aentitur  esse,  cum  eum 

non  prodit  indigentia,  quoniam  semper^  praesto  est 

quod  amatur.  Quapropter  otiam  tardioribus  diluce- 

scere  haec  possunt,  dum  ea  tractantur  quas  ad  ani- 

mum  tempore  accedunt  et  quae  illi  temporaliter  ac- 

cidunt,  cum  meminit  quod  antea  noo  meminerat, 

et  curo  videt  quod  antea  non  videbat,  et  cum  amtt 

quod  anteanon  amabat.  Sed  aliud  baec  tractatio  jtm 

poscit  exordium,  propter  hujus  libelli  modum. 

<  Edili,  non  semper,  Delenda  parUcnla  negani,  qa» 
abest  a  Mss. 


LIBER   UNDEGIMUS. 

Trinitatisimago  quaedam  monetratar  etiam  in  exteriore  homine :  primo  quidem  in  hii  quae  cernunlnr  extrime- 
cub:  ex  corporc  scilicet  quod  videtur,  et  forma  quae  inde  in  acie  cernentis  imprimitur,  et  ntrumque  copulaotii 
intentione  Yoluntatis  :  tametsi  haec  tria  neque  interse  aeqiialiaBint,  neque  unia8  aubstantiflB.  Deindein  ipaoaaimo 
ab  bi8  qaae  eitrinaecus  sensa  aunt,  velut  iutrodacta  observatur  altera  lrinita8,8ea  tria  queedam  uniussutMtantis; 
imaf(inatio  corporis  qnae  in  memoria  est,  et  inde  informatio  cum  ad  eam  convertitur  aoies  cogitantis,  etutromqne 
conjangeus  intentio  Yoluntatis :  quae  nimirum  altera  trinitas  ad  exteriorem  quoque  hominem  pertinere  dicitor  qood 
de  corporibuB  illata  sit,  quae  sentiuutur  extrinsecus. 


GAPUT  PRIMUM.-^^.  VestigiumTrinitatis etiamin 
exteriore homine.  Nemini  dubium  est,  sicut  interio- 
rem  bominen  intclligentia,  sic  exterioriem  sensii 
corporis  praeditum.  Nitamur  igitur,  si  possumuB, 
in  boc  quoque  exteriore  indagare  qualecumque 
vestigium  Trinitatis,  nou  quia  et  ipse  eodem  modo 
sit  imago  Dei.  Manifesta  est  quippe  apostolica  sen- 
tentia,  quae  interiorem  hominem  renovari  in  Dei 
agnitione*  [Coloss.  iii,  \0)  dcclarot  secundum 
imaginem  ejus  qui  creavit  eum  :  cum  et  aiio 
loco  dicat,  Et  si  exterior  homo  noster  corrumpilur, 
tamen  inUrior  renovatur  de  die  in  diem  {IICor.iv,16). 

*  Nonnnlli  Mw.,  in  Dei  agnitionem. 


.0- 


In  hoc  ergo  qui  corrumpitur,  quaeramus,  quemad- 
modum  podsiHnus^  quamdam   Trinitatis  effigtec^ 
et  si  non  expressiorem,  tamen  fortaasis  ad  digo.^ 
Rcendum  faoiliorem.  Neque  enim   frustra  et  i 
homo  dicitur,  nisi  quia  inest  ei  nonnulla  inter 
ris    similitudo.  Et  illo   ipso    ordine    conditio 
nostrae  quo  mortales  atque  carnales  effeoti  sum 
facilius  et  quasi  familiarius  visibilia  quam  inte    _ 
gibilia  pertractamus  :  cum  ista  sint  exterius^  i  -^ 
interius,   et  ista  sensu   corporis  Bentiamus,  i 
mente    intelligamus ;    nosque    ipsi    animi    n^      ^ 
Bcnsiiiilos  simua,  id  est,  corpora,  sed  intellig^bil^^^ 
quoniam  vita  aumus  :  tamen^  ot  dizi,  tanta  fac^^ 


l 


985 


LIBER  UNDECIMDS. 


986 


est  in  corporibus  consaetudo,  et  ita  in  hsc  miro 
modo  relabens  foras  se  nostra  projecit  intentio,  ut 
cum  ab  incerto  corporum  ablata  fuerit,  ut  in  spiri- 
tum  '  multo  certiore  ac  stabiliore  cognitione  (igatur, 
rcfugiat  ad  ista,  et  ibi  appetat  requiem  unde  traxit 
infirmitatem.Gujus  sgritudini  congruendumeat:  ut 
si  quandointerioraspirituaiia  accommodatius  dis* 
tinguere  atque  faciiius  insinuare  conamur,de  corpo- 
ralibus  ezterioribus  similitudinum  documenta  ca- 
piamus.  Sensu  igitur  corporis  exterior  homo  praBdi- 
tus  sentit  corpora  :et  iste  sensus^quod  facile  adverti- 
tur,  quinquepartitus  est ;  videndo,  audiendo,  olfa- 
ciendo,  gustando,  tangendo.  Sed  et  muitum  est,  et 
non  necessarium,  ut  omne  hos  quinque  sensus  id 
qnod  qusrimus  interrogemus.  Quod  enim  nobis 
unus  eorum  renuntiat,  etiam  in  caBteris  valet.Itaque 
potissimum  testimonio  utamur  oculorum.  Is  enim 
sensus  corporis  maxime  excellit,  et  est  visioni  men« 
tis  pro  Bui  generis  diversitate  vicinior. 

CAPUT  II.  —  2.  Trinitas  qtuRdam  in  visione.  Tria 

quas  in  visione  suntjnatura  sua  differre.Quomodo  exre 

visibili  gignatur  visio,  seu  imago  ejus  rei  qux  videtur, 

Exemplo  clarius  res  demondratur.  Quomodo  tria  illa 

m  unum  eoeunt.  Gum  igiturur  aiiquod  corpus  vi- 

demus,  hsec  tria,  quod  facillimum  est,  consideran- 

da  sunt  et  dignoscenda.  Primo,  ipsa  res  quam  vi- 

demus,  sive  lapidem,  sive  aliquam  flammam,  sive 

qnid  aliud  quod  videri  oculis  potest;  jam  esse  po- 

terat,  et  antequam  videretur  :  deinde,  visio,  quas 

non  erat  priusquam  rem  illam   objectam  sensui 

eentiremus  :  tertio,  quod  in  ea  ro  quae  videtur, 

quamdiu  videtur  sensum  detinet  oculorum,  id  est, 

animi  intentio.  In  his  igitur  tribus,  non  solum  est 

manifesta  distinctio.sed  etiam  discreta  natura,Pri- 

mum  quippe  illud  corpus  visibile  longe  altenus 

natnrs  est,  quam  sensus  oculorum,  quo  sibimet 

incidente  fit  visio.  Ipsaque  visio  quid  aliud,  quam 

sensua  ex  ea  re  quae  sentitur  informatus  apparet  ? 

Quamvie  re  visibili  detractanulla  sit,nec  uila  omnino 

eese  possit  talis  tisio,  si  corpus  nonsitquodvideri 

queat:nuIIo  modo  tamen  ejusdem  subs-tantiaeest  cor- 

pusquoformatur  Bensusocalorum,cumidem  corpus 

videtar,et  ipsa  forma  qu»  ab  eodem  imprimitur  sen- 

8ui,  quas  visio  vocatur.  Gorpus  enim  visum  *  tn  sua 

natura  separabile  est :  sensus  autem  qui  jam  erat 

in  animante,  etiam  priusquam  videre  posset,  cnm 

in  aliquid  visibile  incurreret,  vel  visio  qnae  fit  in 

aliquid  visibile  inourreret,  vel  visio  qu«  qu»  fit  in 

sensu  ex  visibili  corpore,  cum  jam  conjunctum 

est  et  videtur?  sensus  ergo  vel  visio,  id  est  sensus 

formatus  extrinsecus  ad  animantis  naturam  perti* 

net,  omnino  aliam  quam  est  illud  oorpus  quod  vi- 

dendo  sentimus,  quo  sensus  non  ita  formatur  ut 

vibio  sit.  Nam  sensus  et  ante  objeotum  rei  sensibi- 

lia  nisi  eseet  in  nobis,  non  distaremus  a  cecis, 

dnm  nihil  videmus,  sive  in  tenebris,  sive  clausis 

luminibuB.  Hoo  autem  distamus,  quod  nobis  inest 

et  non  videntibns.quo  videre  possimus,  qui  sensua 

vocalnr  :  illis  vero  non  inest ;  nec  aliunde,  nisi 

*■  Pleriqae  Msi,  ut  im  tptrt/u. 
•  Coi^ais  aliqaot,  a  vi$u. 


quod  eo  carent,  cfleci  appellantur.  Itemque  illa  ani- 
mi  intentio,  quae  in  e  ra  quam  videmus  sensum 
tenet^atque  utrumque  conjangit,non  tantum  ab  ea 
re  visibili  natura  differt;  quandoquidem  iste  ani- 
mus,  illud  corpus  est  :  sed  ab  ipso  quoque  sensu 
atque  visione  :  quoniam  solius  animi  est  hsc  in- 
tentio  :  sensus  autem  oculorum  non  ob  aliud  sen- 
sus  corporis  dicitur,  nisi  quia  et  ipsi  oculi  mem- 
bra  Bunt  corporis  :  et  quamvis  non  sentiat  corpus 
exanime,  anima  tamen  commixta  corpori  per  ins- 
trumentum  sentit  corporeom,  et  idem  instrumen- 
tum  sensus  vocatur.Quiotiam  passionecorporisoum 
quisque  excscatur,  interceptus  exstinguitur,  cum 
idem  maneat  animus,  et  ejus  intentio,  luminibus 
amissis,non  habeat  quidem  sensum  corporis  quem 
vivendo  extrinsecus  corpori  adjungat  atque  in  eo  vi- 
80  figat  aspectum,nisu  tamen  ipso  indicet  se  adem- 
pto  corporis  sensu,  nec  perire  potuisse,  nec  minui. 
Manet  enim  quidam  videndi  appetilus  integer,  si- 
ve  id  possit  Oeri,  sive  non  possit  Hso  igitur  tria, 
corpus  quod  videtur,  et  ipsa  visio,  et  qu»  utrum- 
qae  conjungit  intentio,  manifesta  sunt  ad  dignoB- 
cendum,  non  solum  propter  propria  singulorum- 
verum  etiam  propter  difTerentiam  naturarum. 

3.  Atque  in  his  cum  sensus  non  procedat  ex  cor- 
pore  illo  quod  videtur,  sed  ex  corpore  sentientis 
animantis,  cui  anima  suo  quodam  miro  modo  con- 
temperatur :  tamen  ex  corpore  quod  videtur  gigni- 
tur  visio,  id  est,  sensus  ipse  formatur;  ut  jam  non 
tantum  sensus  qui  etiaio  in  tenebris  esse  integer 
potest,  dum  est  incolumitas  oculorum,  sed  etiam 
sensuB  informatus  sit,  quae  visio  vocatur.  Gignitur 
ergo  ex  re  visibili  visio,  sed  non  ex  sola,  nisi  adsit 
et  videns.  Qudcirca  ex  visibili  et  vidente  gignitur 
visio,  ita  sine  ut  ex  vidente  sit  sensus  oculorum,  et 
aspicientis  atque  intuentis  intentio  :  illa  tamen  in- 
formatio  sensus,  qu»  visio  dicitur,  a  s6Io  impri- 
matur  corpore  quod  videtur,  id  est,  a  re  aliqua  vi- 
Bibili  :  qua  detracta,  nulla  remanet  forma  qu»  in- 
erat  8ensui,dum  adesset  illud  quod  videbatur  :  srn. 
8US  tamen  ipse  remanet  qui  erat  et  priusquam  ali- 
quid  sentiretur ;  velut  in  aqua  vestigium  tamditi 
est,  donec  ipsum  corpus  quod  imprimitur  inest ; 
quo  ablato  nullum  erit  cum  remaneat  aqua,  que 
erat  et  antequam  illam  formam  corporis  capepet, 
Ideoque  non  possumus  quidem  dicere  sensum  gi- 
gnat  res  visibilis  :  gignit  tamen  formam  velut  si- 
militudem  Buam,  qu»  flt  in  sensu,  cum  aliquid  vi« 
dendo  sentimus.  Sed  formam  corporis  quod  vide- 
muB,  et  formam  qua  ab  illa  in  sensu  videntis  flt, 
per  eumdem  sensum  non  discernimus;  quoniam 
tanta  conjunctio  est,  ut  non  pateat  discernendi  lo- 
ous.  Sed  ratione  coliigimus  nequaquam  nos  po- 
tuisse  sentire,  nisi  fleret  in  sensu  nostro  aliqua  si- 
militudo  conspecti  corporis.  Neque  enim  cum  an- 
nulus  cer»  imprimitur,  ideo  nulla  imago  fkcta  est, 
quia  non  discernitur,  nisi  cum  fuerit  separata.  Sed 
quoniam  post  ceram  separatam  manet  quod  fac* 
tum  est  ut  videri  possit,  propterea  facile  persuade- 
ttir,quod  inerat  jam  cer»  forma  impressa  ez  annu- 
lo  et  antequam  ab  illa  separatur^  81  a»liA\&k\&sKf&^ 


987  DE  TRINITATE, 

humori  aJjuugcretur  auQulu3,eo  dclraclo  nibilima- 
ginis  appareret;  nec  ideo  tamen  discernere  ralio  non 
'  deberut,  fuisse  in  ilio  humore,  antequam  detrahe- 
retur,  annuli  lormam  factam  ez  annulo.qus  distin- 
guenda  est  ab  ea  forma  qus  in  annulo  est^  unde  is- 
ta  facta  est  quae  detracto  annulo  non  erit,  quamvis 
illa  in  annulu  maneat  unde  ista  facta  est.  Sic  sen- 
aus  ocuiorum  non  ideo  non  habetimaginem  corpo- 
ris  quod  videtur  quamdiu  videtur,  quia  eo  detracto 
Don  remanet.  Ao  por  hoc  tardioribus  in^eniis  dif- 
ficillime  persuaderi  potest,  formari  in  ponsu  nostro 
imagtnem  rei  visibilis,  cum  eam  videmus,  et  eam* 
dem  formam  esse  visionem. 

4.  Sed  qui  forte  adverterint  quod  commemorabo, 
non  ita  in  hac  inquisitione  laborabunt.  I^lerumque 
cum  diuscule  attenderimus  qusque  luminaria,  et 
deinde  oculos  clauserimus,  quasi  versantur  in  con- 
Bpectu  quidam  lucidi  colores  varie  sese  commutan- 
tes^et  minus  minusque  fulgentes,  donec  omuino  de- 
sistant :  quos  intelltgenium  est  reliquias  esse  form® 
illius  quas  factaerat  in  sensu.cum  corpus  iucidum 
videretur,  paulatimque  et  quodam  modo  gradatim 
deficiendo  variari.  Nam  et  insertarum  fenestrarum 
oancelli,  si  eos  forte  intuebamur,  sepe  in  illis  appa- 
ruere  coloribus :  utmanifestum  sityhancafTectionem 
nostro  sensui  ex  ea  re  qus  videbatur  impressam.' 
Erat  ergo  etiam  cum  videremus,  et  illa  erat  clarior 
et  expressior ;  sed  multum  conjunctacum  specierei 
ejus  quoe  cernebatur,ut  discerni  omnino  non  posset; 
et  ipsa  erat  visio.Quin  etiamcum  lucernae  flammula 
modo  quodam  divaricatis  radiis  oculorum  quasi  ge- 
minatur,  duas  visiones  flunt,  cum  sit  res  una  qua 
videtur.  Singiilatim  quippe  afflciuntur  idem  radii  de 
8U0  quisque  oculo  emicantes,  dum  non  sinuntur  in 
illud  corpus  intuendum  pariter  conjuncteque  con- 
currere,  ut  unus  fiat  ex  utroque  contuitus.  Et  ideo 
8i  unum  oculum  clau8erimus,non  geminum  ignem, 
8ed  sicuti  est  unum  videbimus.Gur  autem  sinistro 
olauso  illa  species  desinit  videri  qu»  ad  dextrum 
erat,  vicissimque  dextro  clauso  illa  intermoritur 
quffi  ad  sinistrum  erat,etlongum  est  et  rei  praesenti 
nonnecessariummodoquaerereatqucdisserere.Quod 
enim  ad  susceptam  questionem  satis  est ;  nisi  fleret 
in  sensu  nostro  quaodam  imago  simillima  rci  ejus 
quam  cernimus,  non  aecundum  oculorum  numerum 
flammflB  species  geminaretur,cum  quidam  cernendi 
modus  adbibitus  fuerit,  qui  possit  concursum  sepa- 
rare  radiorum.Ex  uno  quippe  oculo  quolibet  modo 
deduoto,aut  intorto  si  alter  clausus  est,  dupliciter 
videri  aliquid  quod  sit  unum  nullo  pacto  potest. 

5.  Quae  cum  ita  Bit,tria  haec  quamvis  diverea  na- 
tura,quemadmodum  in  quamdam  unitatem  contem- 
pereturmeminerimus  ;  id  est,  species  corporis  qu® 
videtur.etimpressa  ejua  imagosensui  quod  esl  visio 
BensuBve  formatus,  et  voluntas  animi  quaa  rei  sensi- 
bili  sensum  admovet^in  eoque  ipsam  visionem  tenet. 


*  \ox,  non,  reduudare  videtur.  Forte  sic,  tranBpoBiUt 
▼ocibuB,  nec,  et,  non,  legeodus  est  hic  locus  :  Non  ideo 
tamtn  diteemere  ratio  deberei,  fUitse  in  ilio  Attfiiore,ait- 
tequam  deU^aherttur^nee  annuli  formam  factam  ex  annu- 
lOf  ete.    M* 


8.  AUGUSTINI 

Ilorum  primu(u,idost,r6tf  Ipsa  viaibiliB  non  pertinat 

ad  animantiBnaturam^nisi  oumcorpnBDOBtrum  cer- 

nimus.  Alterum  autem  ita  pertinety  ut  in  corpore 

fiat,  et  per  corpuB  in  anima  :  fit  enim  in  8eD8u,qui 

neque  sine  corpore  est,  neque  sine  anima.Tertium 

vero  solius  unimsa  est,quia  voluntas  est.Gum  igitur 

horum  trium  tam  diversa  substantis  8int,tamen  in 

tantum  coeunt  unitatem,ut  duo  priora  viz  interce- 

dente  judice  ratione  discerni  valeant,  speoieB  vide- 

licet  corporis  quod  videtur,et  imago  ejus  quae  fit  in 

Bcnsu,  id  est,  visio.  Voluntas  autem  tantam  vim  ha- 

bet  copulandi  hao  duo,ut  et  aensum  formandum  ad- 

moveatei  rei  quas  cernitur,et  in  ea  formatum  teneat. 

Et  si  tam  violenta  est,  ut  poseit  vocari  amor,  aut  ou- 

piditas,  aut  libido,etiam  casterum  corpus  animantis 

vehementer  afficit :  et  ubi  non  reaistit  pigrior  durior- 

que  materie8,in  eimiiem  speciem  coloremque  com- 

mutat.  Licet  videre  corpusculum  chamaBleontie  ad 

colores  quos  videt  facillima  conversione  variari. 

Aliorum  autem  animalium  quia  non  est  ad  conver- 

aionem  facilis  corpulentia,fetu8  plerumque  produnt 

libidines  matrum,quid  cum  magna  delectatione  con* 

spezerint.  Quam  enim  teneriora,  atque,  ut  ita  dize- 

rim,formabiliora  Bunt  primordia  seminum,  tam  ef- 

ficaciter  et  capaciter  sequuntur  intentionem  ma- 

ternaB  animae,  et  quaB  in  ea  facta  est  pbantasiam 

per  corpus  quod  cupide  aspexit.  Sunt  ezempla  qua 

copiose  commemorari  possint  :  sed  unum  Bulficit 

de  fidelissimis  Libris,  quod  fecit  Jacob,  ut  oves  et 

capra  varios  coloribus  parerent,  aupponendo  eis 

variata  virgulta  in  canalibus  aqoarum,  quae  potan- 

tes  intuerentur  eo  tempore  quo  oonceperant  {(stn, 

zzz,  37-41). 

GAPUT  III.  —  6.   Trium  unitat  in  cogitatiane  fii 
memorix,  iniemae  visioniSfel  voluntatii  utrumque  cth 
pulantis,  Sed  anima  rationalis  deformiter  vivit,cum 
secundum  trinitatem  ezterioriB  hominis  vivit ;  id 
est,  cum  ad  ea  quas  forinseous  Bensum  corporis 
formant,  non  laudabilem  voluntatem,  qua  badc  ad 
utile  aliquid  referat,  sed  turpem  cupiditatem  qua 
bis  inhaBreBcat,accommodat.Quia  etiam  detractaape- 
cie  corporis  quae  corporaliter  sentiebatur,  remanei 
in  memoria  similitudo  eJuB,  quo  rursus  voluntaft 
convertat  aciem,  ut  inde  formetur  intrin8ecus,8icu^ 
ez  corpore  objecto  Bensibiii  sensus  extrinBecusfor^ 
mabatur.  Atque  ita  fit  illa  trinitaa  ex  memoria, 
interna  visione,  et  quae  utrumque  copulat  volunti 
te.  QuaB  tria  cum  in  unum  coguntur,ab  ipso  coact 
cogitatio  dicitur.Nec  jam  in  bis  tribua  diversaBui 
Btantia  est.  Neque  enim  aut  corpus  iilud  Bensibi  '  - 
ibi  est,  quod  omdino  discretum  est  ab  animant  — ^ 
natu^a^aut  sensus  corporis  ibi  formatur  ut  fiat  visiv^  ^ 
aut  ipsa  voluntas  id  agit  ut  formandum  senBu^:    - 
sensibili  corpori   admoveat,   ia  eoque    formatu^  ^ 
detineat :  sed  pro  illa  specie  corporia  quas  8entieb9>  ^ 
tur  extrin8ecu8,8uccedit  memoriaretinene  illama  ep 
ciem  quam  per  corporis  sensum  combibit  animi 
proque  illa  visione  quas  foris  erat  cum  BenBUBezco 
pore8enBibiliformaretur,8ucceditiDtu88imiIi8vi8i»   ^ 
cum  ez  eo  quod  memoria  teueti  formatur  acieB  an  -^ 
mi,et  absentia  corpora  eogitaotar :  volimtaaqQe  ip^^ 


989 


LIBER  UNDECfMUS. 


990 


quomodo  foria  corpori  objecto  formandum  sensum 
admovebat,formaturoque  jungebat,8ic  aciem  recor- 
dantis  animi  convertit  ad  memoriam,ut  ex  eo  quod 
illa  retinuit.ista  formetur,  et  sit'  in  cogitatiune  si- 
milis  visio.Sicutautem  rationediscernebatur  species 
visibilis  qua  sensus  corporis  formabatur,  et  ejus  si- 
militudo  quae  fiebatin  sensu  formatout  essetvisio 
(alioquin  ita  erant  conjunctffi,ut  omnino  unaeadem- 
que  putaretur) :  sicillaphantasia^cum  animuacog^- 
tat  speciem  visi  corporis,  cum  constet  ex  c^rporis 
similitudine  quam  memoria  tenet,etez  eaquaBinde 
formatur  inacierecordantis  animi:tamcn  sicunaet 
eingularis  apparet,  ut  duo  quaedam  esse  non  inve- 
nianturni8ijudicanteratione,quaintelligimu8aliud 
6886  iliud  quod  in  memoria  manet,etiam  cum  aliunde 
cogitamu8,et  aliud  fieri  cum  recordamur,  id  est,  ad 
memoriam  redimus.etillicinvenimus  eamdemspe- 
ciem.Quae  sijam  nonibi  esset.itaoblitosnosessedi- 
ceremu8,ut  omninorecolere  nonpossemus.Siautem 
acies  recordantis  non  formuretur  ex  ea  ro  quaBerat  in 
memoria,  nullo  modo  fieret  visio  oogitantis :  sed 
utriusque  conjunctio,  id  est.ejusquam  memoriate- 
net,  et  ejus  qu»  inde  exprimitur  ut  formetur  acies 
recordantis,  quia  similliras  sunt^veluti  unam  facit 
apparere.  Gum  autem  cogitantis  acies  aversa  inde 
fu6rit,atque  id  quod  in  memoria  cernebatur  desti- 
terit  intueri,nihil  formaB  qus  impressaerat  in  eadem 
acie  remanebit :  atque  inde  formabitur,  quo  rursus 
conversa  fuerit  ut  alia  cogitatio  fiat.Manet  tamen  il^ 
lud  quod  reliquit  in  memoria,  quo  rursus  cum  id 
recordamur  convertatur,et  converss  formetur,atque 
nnum  cum  es  fiatunde  formatur. 

CAPUT  IV.  —7.  Quomodo  fifhascuniias.  Voluntas 
vero  illa  qushac  atque  illac  fert  et  refert  aciem  for- 
mandam,  conjungitque  formatam,8i  ad  interiorem 
phanta8iamtotaconfluxerit,atqueaprae8entiacorpa- 
rum  qus  circumjacent  sensibus^atque  ab  ipsis  sen- 
sibus  corporis,animi  aciem  omnino  averterit,  atque 
adeam  qusintupcernitur  imaginem  penitusconver- 
terit ;  tanta  offenditur  '  similitudo  speciei  corporalis 
expressa  ex  memoria,  ut  nec  ipsa  ratio  discernere 
8inatur,utrum  foris  corpus  ipsum  videatur,an  intus 
tale  aliquid  cogitetur.Naminterdumhomines  nimia 
cogitatione  rerum  visibilium  vel  illecti,  vel  territi, 
etiam  ejusmodi  repentevocesediderunt.quasi  revera 
in  mediis  talibus  actionibus  sive  passionibusversa* 
rentur.Et  memini  me  audisse  a  quodam,  quodtam 
ezpressametquasisolidam  speciem  femineicorporis 
in  cogitando  cemere  soleret,  ut  ei  se  quasi  misceri 
86Dti6n8,etiam  genitalibus  flueret.Tantum  habetvi- 
num  anima  in  corpus  suum,  et  tantum  valetad  in- 
dumenti  qi|^litatem  vertendam  atque  mutandam, 
quomodohoffik>afflciatur,indutus,qui  cohsretindu- 
mentoauo.  Ex  eodem  genere  affectionis  etiamillud 
68t,quod  in  somnis  per  imagines  ludimur.Sed  plu- 
rimum  differt.utrum  sopitissensibuscorporiSfSicuti 
sunt  dormientium,aut  ab  interiore  compage  turba- 

*  Plerique  llM.,e/ /{f. 

*  Plnrea  Mm.,  eonfitnditur,  Et  nonnnUi»  offundUur, 


tis,  sicuti  sunt  furentium,  aut  alio  quodam  modo 
alienatis,8icntisuntdivinantium,velprophetantium, 
animi  intontio  quadam  necessitate  incurrat  in  eas 
qus  occurrnnt  imagines,8ive  ex  memoria,  sive  alia 
aliqua  occulta  vi,per  quasdam  spirituales  mixturas 
similiter  spiritualis  substantis  ;  an  sicut  sanis  at- 
quovigilantibus  inlerdum  contingit,  ut  cogitatione 
occupata  volun^as  se  avertat  a  spnsibus,  atque  ita 
formet  animi  aciem  variis  imaginibus  sensibilium 
rerum,tanquam  ipsa  sensibilia  sentiantur.Non  tan- 
tum  autem  cum  appetendo  in  talia  voluntas  inten- 
ditur.flunt  ist»  impressiones  imaginum  ;sedetiam 
cum  devitandi  et  cavendi  causa  rapitur  animus  in 
ea  contuenda  qus  fugiat.UndenonsoIumcupieodo, 
sed  etiam  otetuendojnferturvel  sensus  ipsis  aensi- 
bilibus,vel  acies  animiformandaimaginibus  senei- 
bilium.Itaque  aut  metusautcupiditas  quantovehe- 
mentior  fuerit,tanto  expressius  formatur  acies,  sive 
sentientis  ex  corpore  quod  in  loco  adjacet,  sive  co- 
gitantis  eximagine  corporis  qus  memoria  contine- 
tur.Quod  ergoest  ad  corporis  sensum  aliquod  cor- 
pu8  in  loco  ;  hoc  est  adanimi  aciemsimilitudocor- 
poris  in  memoria:  et  quod  est  aspicientis  visioad 
eam  speciem  corporis  ex  qua  sensus  formatur  ;  hoc 
est  visio  cogitantis  ad  imaginem  corporis  in  memo- 
ria  constitutam  ex  qua  formatur  aciea  animi :  6t 
quod  eat  intentio  voluntatis  ad  corpus  visum  visio- 
nemquecopulandam,ut  fiatibi  qusdam  unitastri- 
um,quamvi8eorum  sit  diversa  natura  ;  hoc  estea- 
dem  voluntatis  intentio  ad  copulandam  imaginem 
oorporis  qus  est  in  memoria,  et  visionem  co^tan- 
ti8,id  est,  formam  quam  cepit  acies  animi  rediena 
ad  memoriam  ;  utHatethic  quedam  unitasex  tri- 
bu8,non  Jam  natur»  diversitate  discretis^sed  unius 
ejusdemque  substantisB  ;  quia  hoctotum  intus  est, 
et  totum  unus  animus. 

C APUT  V.  —  8.  Trinitas  hominis  exteriorisjeu visio- 
nis  eaiemae,non  est  imago  Dei.Dei  similitudo  eliam  in 
peccatis  appetitur,  In  extema  visione  est  qtuisi  parens 
forma  corporis^  proles visio.ea  vero conjungens  voluntas 
insinuat  Spiriium sanctum. iiiou\,Q.uiem  cum  formact 
species  corporis  interierit^nonpotestad  eam  volun- 
tas  sensum  revocare  cernentis  :  itacum  imagoquam 
memoria  gerit,  obiivione  deleta  est,  non  erit  quo 
aciem  animi  formandam  voluntas  recordando  retor- 
queat.Sed  quia  prsvalet  animus,  non  solum  oblita, 
yerum  etiam  non  sensa  nec  experta  confingcre,  ea 
qus  non  exciderunt  augendo,minuendo,commutan- 
do,  et  pro  arbitrio  componendo,  sspe  imaginatur 
quasi  ita  aliquid  8it,quod  aut  scit  non  ita  esse,  aut 
nescitita  esse.  In  quo  genere  cavendum  cst,  ne  aut 
mentiatur  ut  decipiat,  aut  opinetur  ut  decipiatur. 
Quibus  duobusmalisevitatis^nihil  ei  obsuntimagi- 
nata  pbantasmata :  sicut  nihil  obsunt  experta  sensi- 
bilia  et  retenta  memoritT,  si  neque  cupide  appe- 
tantur  si  juvant,  neque  turpiter  fugiantur  si  offen- 
dunt.Cum  autem  in  his  voluntas  reliotis  melioribus 
avida  volutatur,  immunda  (it :  atqueita  et  cum  ad 
8unt  perniciose,et  cum  absunt  perniciosiuscogitan- 
tur.  Male   itaque  vivitur  et  deformiter  aecundom 


991  DE  TRIN1TATE, 

trinitatemhominis  ezterioris :  quia  et  illam  trinita- 
tem,quaB  licetintorius  imaginetur,  exteriora  tamon 
imaginatur,9en8ibilium  corporalinmqne utendorum 
causa  peperit.Nullusenimeisuti  possetetiam  bene, 
nisi  sensarum  rerum  imagine  memoria  tenerentur: 
et  nisiparsmazima  voluntatisin  euperioribusatque 
interioribus  babitet,  eaque  ipsa  qus  commodatur, 
sive  foris  corporibus^sive  intus  imaginibus  eorum, 
nisi  quidquid  in  eis  capit  ad  meiiorem  verioremque 
yitam  referat,  atque  in  eo  flne  cujus  intuita  bsc 
agendajudicat^acquiescat,  quid  aliud  facimus,  nisi 
quod  nos  Apostolus  facere  prohibet,  dicens,  Nolite 
eonformari  huic  sssculo  (Rom,  zii,  2)  ?  Quapropter 
non  est  ista  trinitas  imago  Dei :  ez  ultima  quippe, 
id  est  corporeacreatura,qua8uperior  e^t  anima,in 
ipsa  anima  fit  per  sensum  corporis.  Neo  tamen  est 
omnino  dissimilis :  quid  enim  non  pro  suo  genere  ao 
pro  suo  modulo  habet  similitudinem  Dei,  quando- 
quidem  Deus  fecit  omnia  bona  valde  (Eccli.  zzziz, 
2i),non  ob  aliud  nisi  quia  ipse  summe  bonus  est ?  In 
quantum  ergo  honum  est  quidquid  est,  in  tantum 
8cilicet,quamvis  longe  distantem,babet  tamen  non- 
nullam  similitudinemsummiboni  ;etsinaturalem, 
utique  rectamet  ordinatam;  si  autem  vitio9am,u- 
tique  turpem  atque  perversam.  Nam  et  animas  in 
ipsis  peccatis  suis  non  nisi  quamdam  sirailitudi- 
nem  Dei,  superba  et  praepostera,  et,  ut  ita  dioam, 
servili  libertate  seotantur.Ita  neo  primis  parentibus 
nostris  persuaderi  pecoatum  posset,  nisi  diceretur. 
Eritis  sicut  dii  {Gen,  iii,  5).  Non  sane  omne  quod  in 
creaturis  aliquo  modo  simile  est  Deo,  etiam  ejus 
imago  dicenda  est :  sed  illa  sola  quasuperioripie 
Bolus  est.Ea  quippe  de  illo  prorsus  ezprimitur,  in- 
terquam  et  ipsum  nuUa  interjecta  natura  est. 

9.  Visionis  igitur  illius,  id  est  iorms  qu»  fitin 
sensu  cernentis,quasi  parens  est  forma  corporis  ex 
qua  flt.Sed  parens  illa  non  vera ;  unde  nec  ista  vera 
proles  est :  neque  enim  omnino  inde  gignitur,quo- 
niamaliquid  aliud  adhibetur  corpori,  ut  ezillo  for- 
metur,id  estsensusvidentis.Quocircaid  amare,alie- 
nari  e8t(a).Itaque  voluntasqu»  utrumqueuonjungit 
quasi  parentem  et  quasi  prolem,  magis  spiritualis 
est  quamutrumlibetillorum.Namcorpus  illudquod 
cernitur,  omnino  spirituale  non  est.  Visioveroque 
fitin  sensuhabet  admiztumaliquid  spirituale,quia 
sine  anima  fleri  non  potest.Sed  non  totum  ita  est : 
quoniam  illequi  formatur,  corporis  sensus  est. Vo- 
Inntas  ergo  qu8B  utrumque  conjungit,magis,ut  dizi, 
spiritualis  agnoscitur,  et  ideo  tanquam  personam 
Spiritus  insinuare  incipit  in  illatrinitate.Sed  magis 
pertinet  ad  sensum  formatum,quam  ad  illud  corpus 
unde  formatur.Sensus  enim  animantis  et  voluntas 
anim»  est,  nonlapidis  autalicujus  corporisquod; 
videtur.  Non  ergo  ab  illo  quasi  parente  procedit ; 
sed  nec  ab  ista  quasi  proIe,hoo  est,visione  ac  forma 
qua  in  sensu  est.Prius  enim  quam  visio  fleretjam 
erat  voluntas,  qus  formandum  sensum  cernendo 
oorpori  admovit :  sed  nondum  erat  plaoitum.  Quo- 


/«)  II  Rf  Iract.,  eap,  15. 


S.  AUGUSTINl 


992 


modo  enim  placeret,  quod  nondum  eratviaum? 
Placilum  autem  quieta  voluntas  est.  Ideoque  nec 
quasi  prolem  visionis  possumus  dicere  voluntatem, 
quia  erat  ante  visionem  ;  nec  quasi  parentem,  quia 
non  ex  voluntate,Bed  ez  visocorpore  formata  etez- 
pressaest. 

CAPUT  VI.  —  10.  Requies  et  finis  voluntalis  in  vi- 
sione  qualis  censeri  debeat.Finem  fortasse  voluntatia 
et  requiem  possumus  recte  dicere  visionem,  ad  hoc 
duntazat  unum '.  Neque  enim  propterea  nihil  alind 
volet,  quia  videt  aliquid  quod  volebat.  Non  itaque 
omnino  ipsa  voluntas  bominis,  c^jus  flnis  non  est 
nisi  beatitudo,sed  ad  hoc  unum  interim  *  voluntas 
videndi  flnem  non  habet  nisi  visionem,  sive  id  refe* 
rat  ad  aliud,sive  non  referat.  Si  enim  non  refert  ad 
aliud  visionem,sed  tantum  voiuit  ut  videret ;  non  est 
disputandum  quomodo  ostendaturflnem  voluntatis 
essevisionem :  manifestum  est  enim.Si  autem  refert 
ad  aliud,vult  utique  aliud,necjam  videndi  voluntas 
erit :  aut  si  videndi,non  boo  videndi.Tanquam  si  ve- 
lit  quisque  viderecicatricem,utinde  doceatvulnus 
fuisse ;  aut  si  velit videre  fenestramyUt  per  fenestram 
videat  transeuntes :  omnes  istae  atque  alis  tales  vo- 
luntates  suos  proprios  flnes  habent,  qui  referuntnr 
ad  fluem  illiusvoluntatis  quavolumus  beate  vivere, 
et  ad  eam   pervenire  vitam  qus   non  referatur  ad 
aliud,  sed  amanti  per  se  ipsam  sufflciat.  Voluntas 
ergo  videndijflnemhabetvisionem  ^etvoIuDtashano 
rem  videndi,flnem  habethujus  rei  visionem.VoInn- 
tas  itaquevidendioicatricem,flnem  suDmezpeUt,hoc 
est  visionemoicatriois.et  ad  eam  ultranon  pertinet : 
voluntas  enim  probandi  vulnus  fuisse^alia  voluntas 
est,  quamvis  ez  illa  religetur,  cujus  item  flnis  est 
probatio  vulneris.Et  voluntas  videndi  fene8tram,fi- 
nem  habet  fenestr»  visionem :  altera  estenim  qus 
ez  ista  nectitur  voluntas,  per  fenestram  videndi 
transeuntestcujusitem  flnisestvisio  Iranseuntium. 
Rectas  autem  aunt  voluntates  etomnes  sibimet  reli- 
gatffi  ',  si  bona  est  illa  quo  ounotas  referuntur :  ai 
autem  prava  est,  pravse  sunt  omnes.  Et  ideo  recta- 
rum  voluntatum  connezio  iter  est  quoddam  ascen- 
dentium  ad  beatitudinem,  quod  certis  velut  passi-' 
bus  agitur  :  pravarum  autem  atque  distortarun&^ 
voluntatum  implicatio»vinoulum  etit  quo  alligabitu^^ 
qui  hoc  agit,  ut  projiciatur  in  tenebras  ezteriore^^ 
[Matth,  zzii,  13).  Beati  ergo  qui   factis  et  moribu^^ 
cantant  canticum  graduum :  et  vs  iis  qui  trahun^  ^ 
peccata,  sicut  restem  longam  {Isai.  v,  18).  Sic  es  ^ 
autem  requies  voluntatis  quem  dicimus  flnem,  b^^ 
adhuc  refertur  ad  aliud,quemadmodum  possumur^ 
dicere  requiem  pedis  esse  in  ambulando,cum  poni  M^ 
tur  unde  allus  innitatur  quo  passibus  pergitur^.SI^S 
autem  aliquid  ita  placet,ut  in  eo  oum  aliqua  delec^' 
tatione  voluntas  acquiesoat ;  nondum  eat  tamen  iC-^ 
lud  quo  tenditur,  sed  et  hoo  refertur  ad  aliud,  um^ 
deputetur  non  tanquam  patria  civis  ;  sed  taDquaix=^ 
refectiOyVel  etiam  mansio  viatoris. 

1  Hic  edili  addunt,  tctVtce^  videndum  ewpui. 

>  Addunt  editi,  sdheet  tubfeetum  ;  qnod  a  Mts. 

>  Sic  M88.  At  editi :  Recte  mUem  swU  vohmtaiet 
sibimet  reHgatm. 

^  In  Mm.|  ctffli  passibus  pergUitt. 


LI6ER  UNDECIMUS. 


994 


T  VII.  —  -11.  Tnnitas  alia  in  memoria  reco- 
de  vt5ion^.Jam  vero  inalia  trinilate,interiore 
,quam  estista  in  sensibilibus  etsensibuSjSed 
use  inde  concepta  est^cum  jam  non  ex  cor- 
sus  corporiSjSed  ex  memoria  formatur  acies 
ium  ipsa  memoria  species  inbffiserit  corpo- 
i  forinsecussensimusjllam  speciem  quffiin 
aest^quasi  parentem  dicimus  ejus  quao  flt  in 
iacogitantis.Eratenim  in  memoria  et  prius- 
ogitaretur  anobis^sicuteratcorpusin  locoet 
am  sentiretur,ut  visio  fieret.Sed  cum  cogi- 
X  illa  quam  momoria  tenet,  exprimitur  in 
^itanlis  et  reminiscendo  formatur  ea  species 
isi  prdles  est  ejus  quam  memoria  tenet.Sed 
lla  vera  parens,  neque  ista  vera  proles  est. 
jippe  animi  quas  formatur  ex  memoria  cum 
ndo  aliquid  cogitamns^non  ex  easpecie  pro- 
lam  meminimus  visam ;  quandoquidem  eo- 
neminisse  non  possemus,  nisi  vidissemus  •. 
tem  animi  qusreminiscendo  formatur,  erat 
riusquam  corpus  quod  meminimus  videre- 
uanto  magis  priusquam  id  memorias  manda- 
^  Quanquam  itaque  forma  quffi  fit  in  acie  re- 
tis^ex  ea  fiat  quaeinest  memoris  ;  ipsatamen 
on  inde  existit,  sed  erat  anle  istam  '.Gonse- 
38t  autem,  ut  si  non  est  illa  vera  parens,neo 
ra  sit  proles.  Sed  et  illa  quasi  parens,  et  ista 
)roles  aliquid  insinuant,unde  interiora  atque 
exercitatius  certiusque  videantur. 
iflicilius  jam  plane  discernitur,utrum  voiun- 
e  memoriffi  copulat  visionem,non  sitalicujus 
sive  parens  sive  proles  :  et  hanc  discretionis 
tatem  facit  ejusdemnatur»  atque  substanti» 
is  et  squalitas.Neque  tnim,sicut  foris  facile 
ebatur  formatus  sensusa  sensibilicorpore^et 
LS  ab  utroque,  propter  natur»  diversitatem 
est  ab  invicem  omnibus  tribus,  de  qua  satis 
iisseruimus,ita  et  hic  potest.  Quamvis  enim 
Initas,  de  qua  nunc  qusritur,  forinseoua  in- 
38t  animo ;  intus  tamen  agitur,  et  non  eat 
lamejus  preeter  ipsius  animi  naturam.Quo 
pacto  demonstrari  potest,  voluntatem  nec 
)arentem,  nec  quasi  prolem  esse,sive  corpo- 
ailitudinis  qu®  memoria  continetur,siveeju8 
ide  cum  recordamur   exprimitur,    quando 
jue  in  cogitando    ita  copuiat,  ut  tanquam 
singulariter  appareat^et  discerni  nisi  ratione 
ssit  ?  Atque  illud  primum  videndum  est,non 
)sse  voluntat6mremini8cendi,nisivel  totum, 
]uidrei  ejusquamreminiscivolumnSjin  pene- 
3  memoris  teneamus.Quod  enim  omni  modo 
li  ex  parte  obliti  fuerimus,  nec  reminiscendi 
asexoritur  :  quoniam  quidquid  recordari  vo- 
,recordati  jam  sumus  in  memona  nostraesse 
980.  Verbi  gratia,  si  recordari  volo  quid  heri 
)rim,  aut  recordatus  jam  8um  cosnasae  me, 
et  hoc  nondum,  certe  circa  ipsum  tempue 

'.  efus,  At  editi  alii  et  Mts.,  eorum,id  est,6l  cor- 
iui  et  8p«eiei  meniurisB  commt ndat». 
|uot  Mis.,  ante  itta^ 


aliquid  recordatus  sum,  si  nihil  aliud,  ipsum  sal- 
tem  hosternum  diem,  et  ejus  eam  partem  qua  cce- 
nari  solet,  et  quid  sit  ccenare.Nam  si  nihil  tale  re- 
cordatus  essem,quid  hericGBnaverim,recordari  velle 
non  possem.Undeinteiligi  potest^voluntatemremini- 
scendiabiis  quidem  rebusquaememoriacontinentar 
procedere,adjuncti3  simuleis  quae  inde  per  recorda- 
tionem  cernendo  exprimuntur,id  est,ex  copulatio- 
ne  rei  c^jusdam  quam  recordati  sumus.etviaioniB 
qus  inde  facta  est  in  acie  cogitantis  cum  reoordati 
Bumus.  Sed  ipsa  quae  utrumque  copulat  voluntas, 
requirit  et  aliud  quod  quasivicinum  est  atque  con- 
tignumrecordanti.Totigiturhujusgeneristrinitates» 
quotrecordationes,quia  nulla  estearumubinon  haeo 
tria  sint;  illud  quo  in  memoria  reconditum  est 
etiam  antequam  cogitetur,et  illud  quod  fit  in  cogi- 
tatione  cum  cernitur,etvoluntasutrumque  conjun* 
gens,  et  ex  utroque  ar;  tertia  se  ipsa  unum  aliquid 
complens.  An  potius  ita  cognoscitur  una  qusdam 
in  hoc  genere  trinitas,  utunum  aliquid  generaliter 
dicamus  quidquid  corporalium  specierum  in  me- 
moria  latet,  et  ruFSus  unum  aliquid  generalem  vi- 
sionem  animi  talia  recordantis  atque  cogitantis, 
quorum  duorum  copulationi  tertia  conjungitur  co- 
pulatrix  voIunta8,ut  sit  hoc  totum  unum  quiddam 
ex  quibusdam  tribus  ? 

GAPOT  VIII.—  Variacogitandi  ra/to.Sed  quoniam 
non  potest  acies  animi.  simul  omnia  quas  memoria 
tenet,  uno  aspectu  contueri,  alternant '  vicissim 
cedendoacsuccedeodotrinitatescogitationumyatque 
ita  fit  istainnumerabiliternumerosissimatrinitas : 
nec  tamen  inQnita,  si  numerus  in  memoria  recon- 
ditarum  rerum  non  excedatur.  Ex  quo  enim  ccepit 
unusquisquesentirecorporaquolibetcorporisBenau, 
etiam  si  possetadjungerequorumoblitusest.certus 
ac  determinatus  profecto  munorus  foret,  quamvis 
innumorabilis.Dicimus  enim  innumerabilia,nonso- 
lum  infinita.sed  etiam  quee  ita  finita  suntyUt  facul- 
tatem  nameraniis  excedant. 

iS.Sed  hincadverti  aliquanto  manifestius  potesty 
aliud  esse  quod  reuonditum  memoria  tenet,et  aliud 
quod  inde  in  cogilatione  recordantis  exprimitur, 
quamviscum  fitutriu8quecopulatio,unum  idemque 
videatur  :  quia  mcminisse  non  possumus  corporum 
8pecie8,ni8i  totquot  sensimus,et  quantas  sensimuB 
etsicut  sensimus  ;ex  corporis  enim  sensu  eas  inme- 
moriam  *  combibit  animus ;  fisiones  tamen  ille  oo- 
gituntium  '  ex  iis  quidem  rebus  quae  suntin  memo- 
ria,sed  tamen  innumerabiliteratqueomnino  infinite 
multiplicanturatque  variantur.Unum  quippesolem 
memini,quia  sicuti  est,unum  vidi:  sivolueroautem, 
duoa  cogito,  vel  tre8,vel  quotquot  volo  ;  sed  ex  ea- 
dem  memoriaquaunummeminiformaturaciesmul- 
tos  cogitantis.  Et  tantum  memini,  quantumvidi.Si 
enim  majorem  vel  minorem  memini,quam  vidijam 
non  memini  quodvidi,ctideo  neo  memini.Quiavero 


i  Er.  Lugd.  Veo.  Lov,«  aiUrnai, 
*  Nonamli  Mm.  in  memoria» 
i  Jnxta  Lov,,  cagitatUttium.    M. 


M. 


m 


DE  TRINITATE,  S.  AUGUSTlNl 


M6 


meminiytantum  meminiquantumvidi,vei  mnjorem 
tamen  pro  voluntate  cogito,vel  minoremietitame- 
mini,ut  vidi ;  cogito  autem  sicut  volo  currentem,et 
ubi  volo  8tantem,unde  volo  et  quo  volo  venientem. 
Quadrum  etiam  mibi  cogitare,  in  promptu  est,cum 
meminerim  rotundum;et  cuju8libetcolori8,cum  so- 
lem  viridem  nunquam  viderim,et  ideo  nec  memine- 
'  rim  :  atque  ut  solem,  ita  caRtera.  Hs  autem  rerum 
formcB,  quoniam  corporales  atque  sensibiles  sunt, 
errat  quidem  animus,cum  eas  opinatureomodofo- 
ria  esse,  quomodo  intus  cogitat,  vei  cum  jam  inte- 
rierunt  foris,  et  adhuc  in  memoria  retinentur,  vel 
cum  aliter  etiam,quod  meminimu8,non  recordandi 
flde,  scd  cogitanti  varietate  formatur. 

14.  Quanquamsaepissimecredamusetiamveranar^ 
rantibuSjquasipsisensibusperceperunt.Qufe  cum  in 
]p8o  auditu  quando  narranturcogitamu8,non  vide- 
tur  ad  memoriam  retorqueri  acies,ut  fiant  visiones 
cogitantium  :  neque  enim  ea  nobis  recordantibus, 
sed  alio  narrante  cogitamus  :  atque  illa  trinitas  non 
hio  videtur  expleri,quffl  fitcum  spcciesin  memoria 
latens  et  visio  recordantis  tertia  voluntate  copulan- 
tur.  Noc  enim  quod  latcbat  in  memoria   mea,  sed 
quod  audio,  cogito.cum  aliquid  mihi  narratur.Non 
ipsas  vocea  loquen^is  dico,ne  quisquam  putet  in  il- 
lam  roeezisse  trinitatem,  quas  foria  in  sensibilibus 
et  in  eensibue  agitur  :  sed  eas  cogitocorporum  spe- 
cieSiquas  narrans  verbis  sonisque  significat;  quas 
utique  non  reminiscens,  sed  audiens  cogito.  Sed  si 
diligentius  consideremus,nec  tunc  exceditur  memo- 
rise  modus.Neque  enim  vel  intelligere  possem  nar- 
rantem,8i  ea  quae  dicit,et  si  contexta  tuncprimum 
audirem,non  tamcn  generalitersingulameminissem 
Qui  cnim  mihi  narrat,verbi  gratia,aliquem  montem 
silva  exutum,et  oleis  indultum,ei  narratqui  memi- 
nerim  species  et  montium  et  silvarum  et  olearum; 
quas  si  oblitus  essem.qui  diceretomnino  nescirem, 
et  ideo  narralionem  illam  cogitare  non  possem.Ita 
fit  ut  omnisqui  corporalia  cogitat,sive  ipse  aliquid 
configat,sive  audiat,aut  legat  vel  preeterita  narran- 
tem,vel  futura  pr€enuntiantem,ad  memoriam  suam 
recurrat,  et  ibi  reperiat  modum  atque  mensuram 
omnium  formarum  quascogitansintuetur.Nam  ne- 
que  colorem  quem  nunquam  vidit,  neque  figuram 
oorporis,  ne  sonum  quem  nunquam  audivit,  neo 
saporem  quem  nunquam  gustavit,nec  odorem  qu3m 
Dunquam  olfecit^neculIamcontrectatioDem  corporis 
quam  nunquam  8ensit,potest  quisquam  omnino  co- 
gitare.  At  si  propterea  nemo  aliquid  corporale  co- 
gitat  nisi  quod  sensit^quia  nemo  meminit  corporale 
aliquid  nisi  quod  sensit,  sicut  in  corporihus  sen- 
tiendi,  sic  in  memoria  est  cogitandi  modus.Sensus 
enim  accipit  speciem  ab  eo  corpore  quod  sentimus 
et  a  sensu  memoria,  a   memoria  vero  acies  cogi- 
tantis. 

15.Voluntas  porro  sicut  adjungit  sensum  corpori, 
Bicmemoriamdensui,siccogitaniisaciem  memoriae. 
Qufle  autem  cunciiiat  istaatque  conjungit,ipsaetiam 
disjungit  ac  separat,  id  est|Voluntafi.Sod  a  sentien* 


dis  corporibus  motu  corporis  separat  corporia  sen- 
8U8,ne  aliquid  sentiamuStaututsentiredesinamus: 
veluti  cum  oculo8,ab  eo  quod  videre  noIumu8,aver- 
timus,vel  claudimusisic  auresa  sonis^sic  naresab 
odoribus.  Ita  etia  vel  os  claudendo,  vel  aiiquid  ez 
ore  respuendo  a  saporibus  aversamur.  In  tactu  quo- 
que  vel  subtrahimus  corpus  ne  tangamus  quod  no- 
lumus,vel  ai  jamtangebamus,abjicimus  aut  repelli- 
mus.  Ita  motu  corporis  agit  voluntas^nesenaus  cor- 
poris   rebuB    sensibilibus  copuletur.  Et  agit  hoc 
quantum  potest :  nam  cum  in  bac  actione  propter 
conditionem  servilis  mortalitatis  ditticultatem  pati- 
tur  cruciatus  est  consequens,ut  voluntati  nihil  re- 
liqui  fiat,nisi  toIerantia.Memoriam  vero  a  sensu  vo- 
luntas  avertit,cum  in  aliud  intenta  non  ei  sinit  in- 
haerere  proisentia.  Quod  animadvertere  facile  est, 
cum  8spe  coram  loquentem  nobis  aliquem  aliad 
oogitando  non  audisso  nobis  videmur.  Falsum  est 
autem  ;  audiviinus  enim,8ed  non  meminimus,8ub- 
inde  per  aurium  sensum  labentibus  vocibus  alienato 
nutu  voluntatis,  per  quem  solent  infigi  memoria. 
Veriusitaquedixerimus,cumtaIealiquidaccidit,Non 
meminimus,quam,  Non  audivimua.Nam  etlegenti- 
bus  evenit,et  mibi  sepissime,  ut  perlecta  pagina  vei 
epistola,  nesciam  quid  Iegerim,et  repetam.In  aiiud 
quippe  intento  nutu  voluntatiB,non  aic  est  adhibita 
memoria  sensui  corpori8,quomodoip8e  Bensus  adbi- 
bitns  est  litteris.Ita  et  ambulautes  intenta  in  aliud 
voluntate,ne6ciuntquatrau8ierint :  quod  si  nonvi- 
dissent,non  ambula8sent,aut  majore  intentione  pal- 
pando  ambulassent,pr£B8ertim  si  per  incognita  per- 
gerent  :  sed  quia  facile  ambulaverunt.utique  vide- 
runt  :  quia  vero  non  sicut  Bensus  oculorum  locis 
quacumque  pergebant,  ita  ipsiBPnsuimemoriajun- 
gebatur,  nullo  modo  id  quod  viderunt  etiam  recen- 
tissimum  meminisse  potuerunt.  Jam  porro  ab  ao 
quod  in  memona  est,  animi  aciem  velie  avertere, 
nihil  est  aliud  quam  non  inde  cogitare. 

CAPUT  IX.  —  16.  Specie  a  Specie  vieusun  gigni- 
iurAn  hac  igitur  distributionecum  incipimus  a  spe- 
cie  corporis,  et  pervenimus  usque  ad  speciem  qua 
fitincontuitu  cogitantis,  quatuorspeciesreperiuntur 
quasi  gradatim  natae  altera  ex  altera  :  secunda,  de 
prima ;  tertia,  de  seounda ;  quarta,de  tertia.A  spe- 
cie  quippecorporisquod  cernilur,ezoriturea  que  fit 
in  Bensu  cernentiB  ;etab  hac,ea  qu«  fit  in  memoria 
et  ab  hac,  ea  qua  fit  in  aoie  cogitantis.  Quapro- 
ptervoluntas  quasi  parentem  cum  prole  ter  copulat: 
primo  Bpeciem  corporis  cum  ea  quam  gignit  in  cor- 
poris  sensu  ;  et  ipsam  rursuB  cum  ea  qu»  fit  ezilla 
in  memoria;atque  iatam  quoque  tertio  cumeaqua 
ez  illa  paritur  in  cogitantiB  intuitu.Sed  mediacopula      ^- 
quae  secunda  est,  cum  8it  vicinior,  non  tam  similiB      ^ 
est  prims  quam  tertia  ^  Visiones  enim  duae  Bunt ;        * 
una,  sentientis  ;  altera,cogitanti8  ;  ut  autem  possit     -^ 
OBse  vieio  cugitantis,  ideo  fitin  memoriade  visione       -* 
Bentientis  simile  aIiquid,quo  ae  ita  convertat  in  co- 
gitando  acies  animi^  siout  se  in  cernendo  convertit 

• 

i  Plures  Mm.|  iertiM. 


LIBEH  DUODECIMUS. 


908 


I  aoies  oculoram.   Propterea  duas  in  hoo 
nitates  volui  commendare:  unam,  cum  vi- 
itis  formatur  ex  corpore  ;  aiiam,  cum  visio 
I  formatur  ex  memoria.  Mediam  vero  no- 
ibi  non  solet  visio  dici,  cum  memoriflB 
latur  forma,  qus  fit  in  sensu  cernentis. 
imen  voluntas  non  apparet,  nisi  copnla- 
i  parentis  et  prolis.  Et  ideo  undecumque 
nec  parens  nec  proles  dici  potest. 
'  X.  —  17.  Eliam  non  visis  addit  imaginatio 
iisvidimtis.  At  enim  si  non  meminimus  nisi 
simus,  neque  cogitamusnisi  quod  memini- 
r  plerumque  falsa  cogitamus,  cum  eaqu» 
I  non  utique  falso  meminerimus  :  nisi  quia 
illa  quam  conjunctricem  ao  separatricem 
u)direrumjam  quantum  potui  demonstrare 
)rmandam  oogitantis  aciem  per  abscondita 
!ducitutlibitumest,etad  oogitanda  ea  qu» 
linimus,  exeisquaB  meminimus,  aliud  hino, 
e,  ut  sumat  impeilit ;  qus  in  unum  visionem 
faciunt  aliquid  quod  ideo  falsum  dicatur, 
Qon  est  foris  in  rerum  corporearum  natura, 
le  memoria  videtur  expressum,  cum  tale 
I  sensitse  meminimus  ?  Quis  enim  vidit  cy- 
prum  ?  et  propterea  nemo  meminit :  oogitare 
lis  non  potest  ?  Facile  est  enim  illam  figu- 
im  videndo  cognovimus,  nigro  colore  per- 
quem  nihilominus  in  aliis  corporibus  vidi- 
uiautrumque8ensimus,utrumquememini- 
;  avem  quadrupedem  memini,  quia  non  vidi: 
itasiam  talem  facillimeintueor,  dum  alicui 
>iatili  qualem  vidi,  adjungo  alios  duos pedes 
;idem  vidi  (Retrad.  lib.  2,  cap,  15,  n.  2). 
iter,  dum  conjunctacogitamu8,qussingiiIa- 
la  meminimus,  videmur  non  id  quod  memi- 
)gi  tare ;  cum  i  d  agamu  s  mod  erante  memoria, 
nimus  omnia  qu»  multipliciterao  varie  pro 
:>Iuntate  componimus.  Nam  nequeipsas  ma- 
les  corporum,  quas  nunquam  vidimus,  sine 
loris  cogitamus.  Quantum  enim  spatii  solet 
9permagnitudinemmundino8terobtutus,in 
Bxtendimus  quaslibetcorporum  moleB,cum 
imas  cogitamus.  Et  ratio  quldem  pergitin 
a,  sed  phantasia  non  sequitur.  Quippe  cum 


infinitatem  quoque  numeri  ratio  renuntiet,  quam 
nulla  visio  corporalia  cogitantis  apprehendit.  Eadem 
ratio  docet  minutissima  etiam  corpuscula  infinitodi- 
vidi ;  oum  tamen  ad  eas  tenuitates  vel  minutias  per- 
ventum  fuerit,  quas  visas  meminimus,  exiliores  mi- 
nutioresque  phantasias  jam  non  possumus  intueri, 
quamvis  ratio  non  desinat  persequi  ac  dividere.  Ita 
nulla  oorporalia,  etsi  aut  ea  qusB  meminimus,  aut 
ex  iis  qu»  nieminimus,  cogitamus. 

CAPUT  XI.  —  8.  Numerus,  pondus,  mensura.  Sed 
quia  numerose  cogitari  possunt  qu»  singillatim  sunt 
impressa  memoris,yidetur  ad  memoriam  mensurai 
ad  visionem  veronumeruspertinere.Quialicelinnu- 
merabilis  sit  multiplicitas  talium  visionum,  singulis 
tamen  in  memoria  prsscriptus  est  intransgressibilia 
modus.  Mensuraigiturin  memoria,invisionibu8nu- 
merus  apparet :  sicut  in  ipsis  corporibus  visibilibuB 
mensuraquedam  est,  cui  numerosissime  ooaptatar 
sensuB  videntium',  etex  uno  visibili  multorum'cer- 
nentium  formatur  aspeotus  :  ita  utetiam  unus  pro- 
pter  duoram  oculorum  numerum  plerumque^unam 
rem  geminata  specie  videat,  sicut  supra  docuimus. 

Inh]8ergorebu8uadevi8ione8exprimuntur,qusdam 
mensura  est :  in  ipsis  autem  visionibus,  numeras. 
Voluntaa  vcro  quie  iata  conjungit  et  ordinat,  et  qua- 
dam  unitatecopulat,  nec  sentiendi  aut  cogitandi  ap- 
petitum  nisi  in  his  rebus  unde  visiones  formantar, 
acqaiescenscollocat,  ponderi  similisest.Quapropter 
haectria,  mensuram,  numerum^pondusetiaminctt- 
teris  omnibus  rebus  animadvertenda  prslibaverim. 
Nuno  interim  voluntatem  copulatricem  rei  visibilis 
atque  visionis  quasi  parentis  et  prolis,  sive  in  sen- 
tiendo,  sive  in  cogitando,  neo  psrentem  neo  prolem 
dici  posse,  quomodo  valui  et  quibua  valui  demona- 
travi.  Unde  tempus  admonet,  hanc  eamdem  trinita- 
tem  in  interiore  homine  requirere,  alque  ab  isto  de 
quo  tamdiu  locutuB  sum  animali  atque  camali, 
qui  exterior  dicitur,  introrsus  tendere.  Ubi  spera- 
mus  invenire  nos  posse  secundum  trinitatem  ima- 
ginem  Dei,  conatua  nostros  illo  ipso  adiuvanta, 
quem  omnia,  eicut  rcs  ips»   indicant,  ita  etiam 
eancta  Scriptura  in  mensura  et  numero  et  pondere 
disposuisse  testatur  (Sap.  xi,  21}. 
<  Plerique  Mbb.,  sensus  videntH, 


LIBER  DUODEGIMUS. 

)  prsmiisa  distinctione  sapienticB  a  scientia,  in  ea  qaie  proprie  scieutia  nuncupatur,  qusv t  inferior  est, 
sdam  8ui  generis  trinitas  ottenditar :  qas  licet  ad  interiorem  hominem  jam  pertiueat,  nondum  tamen 
ei  vel  appeUenda  vel  putanda. 


T  PRIMUM.  —  I .  HomoexterioretinteriorquO' 
nunc,  videamus  ubi  sitquasi  quoddam  homl- 
^rioris  interiorisque  confinium.  Quidquid 
ibemus  in  animo  commune  cum  pecore, 
ihuc  dicitur  ad  exteriorem  hominem  perti- 
on  enim  solum  corpus  homo  exterior  depu- 
,  sed  adjuncta  quadam  vita  sua,  qua  com- 
lorporis  et  omnes  sensus  vigent,  quibus  ins- 
eat  ad  exteriora  sentienda :  quorum  senao- 


rum  imagines  inflx»  in  memoria,  cum  reoordando 
revisuntur,  res  adhuo  agitur  ad  exteriorem  homi- 
nem  pertinena.  Atque  in  his  omnibas  non  distamuB 
a  pecore,  nisi  quod  figura  corporis  non  proni,  sed 
erecti  sumus.  Qua  in  re  admonemur  ab  eo  qui  noa 
fecitf  ne  meliore  noatri  parte,  id  est  animo,  similps 
peooribus  simuB,  a  quibus  corporis  erectione  dJBta- 
muB.  Non  ut  in  ea  qus  BubUmiaBunl  in  corporibus 
animum  projiciamus  i  uam  vel  in  tuiibua  qaietem 


099 


DE  THINITATE,  S.  ADGDSTINI 


1000 


voluntatia  appertere,  prosternere  est  animam.  Sed 
sicut  corpus  ad  ea  qu(B  sunt  excelsa  corporum,  id 
est,  ad  ccelestia  naturaliter  erectum  est ;  sicanimuB, 
qui  substantia  spiritualis  est,  ad  ea  qus  sunt  in 
spiritualibus  excelsa  erigendus  est,  non  elatione 
superbiae,  sed  pietate  justitis. 

CAPUT  II.  —  2.  jEtemas  rationes  in  corporalibut 
homo  soltu  animanlium  percipit,  Possunt  autem  et  pe- 
cora  et  sentire  per  corporis  sensus  extrinsecus  cor- 
poralia,  et  ea  memoriffi  fixa  reminisci,  atque  in  eie 
appetere  conducibilia,  iugere  incommoda:  verumea 
notare,  ac  non  solum  naturaiiter  rapta,  sed  etiam  de 
industria  memoria)  commendata  retinere,  et  in  obli- 
vionem  jamjamque  labentia  recordando  atque  cogi- 
tando  rursus  imprimere ;  ut  quemadmodum  ez  eo 
quod  gerit  memoria  cogitatio  formatur,  sic  et  hoc 
ipsum  quod  in  momoria  est  cogitatione  firmctur:  fl- 
ctas  etiam  visiones,  hinc  atque  inde  recordata  qu®- 
libet  sumendo  et  quasi  assuendo,  componere,  inspi* 
cere,  quemadmodum  in  hoc  rerum  genere  qu»  veri- 
similia  suntdiscernantur  a  veris,  non  spiritualibus, 
sed  ipsis  corporalibusibsec  atque  buj  usmodi  quamvis 
in  sensibilibus,  atque  in  eis  quae  inde  animus  per 
sensum  corporis  traxit  agantur  aique  versentur,  non 
8unt  tamen  rationis  expertia,  nec  hominibus  pecori- 
busque  communia.  Sed  sublimioris  rationis  est  ju- 
dicare  de  istis  corporalibus  secundum  rationes  in* 
oorporales  et  sempiternas  :  quae  nisi  supra  mentem 
humana  esscnt,  incummutabiles  profecto  non  es- 
sent;  atque  his*  nisi  subjunf^eretur  aliquid  nos- 
trum,  non  secundum  eas  possemus  judicare  de 
corporalibus.  Judicamus  autem  de  corporalibus  ex 
.ratione  dimensionum  atque  figurarum,  quam  in- 
commutabiliter  maneie  mens  novit. 

CAPUT  lll.  —  3.  Ratio  superivr  qux  ad  contempla- 
lionem  et  inierior  qux  ad  actionem  pertinet^  in  mente 
una,  Illud  vero  nostrum  quod  inactionecorporalium 
atque  tem  poraliu  m  tractandoru  m  i  ta  versatur,  ut  non 
sitnobiscommunecum  pecore^rationalequidemest, 
sed  ex  illa  rationali  nostr®  raentis  substantia,  qua 
subhsremus  intelligibili  atqueincommutabili  veri- 
tati,  tanquam  ductum  etinferioribus  tractandis  gu- 
bernandisque  deputatum  est.  Sicut  enim  in  omnibus 
pecoribuB  non  inventum  est  viro  adjutorium  simile 
illi,  nisi  detractumdeilloinconjungiumformaretur; 
ita  menti  nostrsqua  supernam  etinternam  consuli- 
mus  veritatem,  nullum  est  ad  usum  rerum  corpora- 
lium,  quantum  naturse  hominis  satis  est,  simile  ad- 
Jutorium  exanims  partibus  quas  communes  cum  pe- 
coribushabemus.Etideoquiddamrationalenostrum 
non  ad  unitatis  divortium  separatum,  sed  in  auxi- 
lium  societatis  quasi  derivatum,  in  sui  operis  disper- 
titur  offlcium*.  Bt  sicut  una  caro  est  duorum  in 
masculo  et  femina,  sic  intellectum  nostrum  et  actio- 
nem,  vel  consilium  et  exsecutionem,  vel  rationom 
etappetitum  rationalem,  vel  si  quo  alia  modo  signi- 
flcantius  dici  possunt,  unamentis  naturacomplecti- 
tur:utquemadmodumdeiIIi8dictumest,  Eruntduo 

*  Editi,  m  Au.  Abest,  m,  a  plerisque  manuscriptis. 
t  Umnes  prope  Mst.i  ofjicio,  Quidam^  o/fieia. 


in  came  una  [Gen.  ii,  24) ;  sid  de  his  dici  possiti 
Duo  in  mente  una. 

CAPUT  IV.  —  4.  Trinitas  ei  imago  Dei  in  ea  sola 
parte  mentis  qux  pertinet  ad  contemptatianem  BUemo- 
rum,  Cum  igitur  disserimus  de  natura  mentia  huma- 
n»,  de  una  quadam  re  disserimua,  nec  eam  in  hoe 
duo  quse  commemoravi,  nisi  per  offlcia  geminamoB. 
Itaque  cum  in  ea  quaerimus  trinitatem,  in  tota  qoa- 
rimus,  non  separantes  actionem  rationalem  in  tem- 
poralibus  a  oontemplatione  aetemorum,  ut  tertiom 
aliquid  jam  qusramus  quo  trinitas  impleatur.  Sed  in 
tota  natura  mentis  in  trinitatem  reperiri  opus  est,  ot 
si  desit  actio  temporalium,  cui  operi  necessariom 
sit  adjutorium,  propter  quod  ad  hasc  inferiora  ad- 
ministranda  derivetur  aliquid  mentis,  in  una  nus- 
quam  dispertita  mente  trinitas  inveniatnr :  et  facta 
jam  ista  distributione,  in  eo  solo  quod  ad  contempla- 
tionem  pertinetsternorum,  non  solum  trinitas,  sed 
etiam  imago  Oei ;  in  hoc  autem  quod  derivatom  est 
in  actione  temporalium,  etiamsi  trinitas  possit,  non 
tamen  imago  Dei  possit  inveniri. 

CaPUT  V.  —  5.  Opinio  fingens  imaginem  Trinita- 
tis  in  conjugio  masculi  ei  feminx  ac  eorum  prole. 
Proinde  non  mihi  videntur  probabilem  afTerre  sen- 
tentiam,  qui  sic  arbitrantur  trinitatem  imaginis  Dei 
intribus  personis,  quod  altinet  ad  humanam  natu- 
ram,  posse  reperiri,  ut  in  conjugio  maaculi  et  femi- 
nae  atque  in  eorum  prole  compleatur :  quod  quasi 
vir  ipse  Patris  personam  intimet ;  Filii  vero,  quod  da 
illo  ita  proccssit  ut  nasceretur ;  atque  ita  tertiam ' 
personam  velut  Spiritus  dicunt  esse  mulierem,  qua 
ita  de  viro  processit,  ut  non  ipsa  esset  fiiius  aot 
fllia  (Qen,  ii,  22),  quamvis  ea  concipiente  proles  na- 
sceretur.  Dixit  enim  Dominus  de  Spirito  Sanot0| 
quod  a  Patre  procedat  {Joan.  xv,  26),  et  tamen  Fi- 
lius  non  est.  In  higus  igitur  opinionis  errore,  hoe 
Bolam  probabiliter  aCTertur,  quod  in  origine  facta 
femin®,  secundum  soncts  Scripturs  fidem  satis 
ostenditur,  non  omne  quod  de  aliqua  persona  ita 
exislit,  ut  personam  alteram  faciat,  Glium  posse  dici; 
quandoquidem  de  viri  persona  exstitit  persona  mo- 
lieris,  nec  tamen  ejus  filia  dicta  est.  Gsetera  sane  iit 
sunt  absurda,  imo  vero  ita  falsa,  ut  facillime  redar- 
guantur.  Omitto  enim  quale  ait,  Spiritum  sanctoin 
matrem  Filii  Dei  putare  et  conjugem  Patris :  fortasaii 
quippe  respondeatur  haec  incarnalibushabereoffeo- 
sionem,  dum  corporei  concepttts  partusque  cogitan- 
tur.  Quanquam  et  haeo  ipsa  castissime  cogitent,  qiii- 
bus  mundis  omnia  munda  sunt :  immundis  aotem  et 
infidelibus,  quorum  polluta  sunt  etmensetconscien- 
tia,  ita  nihil  est  mundum  {Tit.  i,  15),  ut  quosdaia 
eorum  etiam  de  virgine  secundum  carnem  nat.^^ 
ChriBtus  ofTendat.  Sed  tamen  in  spiritualibos  i%^^^ 
summis,  ubi  non  est  aliquid  violabile  aut  corruf^^^ 
bile,  nec  natum  ez  tempore,  neo  ez  informi  fori^^* 
tum,  si  qua  dicunturtalia^adquorumsimilitodiiv  ^^ 
etiam  ista  inferioris  creator»  genera,  quamvia  lo^^CP 
remotissime  facta  sonti  non  debent  c^joequam     ^' 

i  Editi,  ad  teriUm.  At  Mw.  oarent  partlciila  oA 


■.-H  ^i- 


L1BBR  DCODCCIMUS. 


400S 


iperturbareprudentiamjDCCumvaDumdeviiat 
rem,  in  perniciosura  incurraterrorem.  Assuc- 
1  corporalibus  ita  spiritudlium  reperirevesti- 
:  cum  inde  sursum  versus  duce  ratione  ascen- 
:Geperit,ut  ad  ipsam  icommutabilem  veritatem 
lamsunt  facta  ista  perveniat,  non  secum  ad 
apertrahatquodcontemnitininOmis.Necnnim 
lit  quidam  uxorem  sibi  eligerc  8apientiam,quia 
n  uxoris  in  proie  gignenda  corruptibilem  con- 
jm  ingerit  cogitanti :  aut  vcro  ipsa  sapientia 
'emina  est  ^  quia  feminini  generis  vocabulo  et 
ecaet  in  latina  linguaenuntiatur. 
r»UT  VI.  —  6.  Cur  illa  opinio  respuenda.  Non 
iropterea  respuimusistam  8ententiam,quia  ti- 
18  sanctam  et  inviolabilem  atqueincommuta- 
charitatcm,  tanquam  conjugem  Oei  Patris,  de 
istentem,  sed  non  sicut  prolem  ad  gignendum 
im  per  quod  facta  sunt  omnia  cogitare  :  sed 
am  falsamdivinaScriplura  evidenter  ostendit. 
mim  Deus,  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et 
\udinetnno$tram :  paulo  post  autem  dictum  est, 
ii  Deus  hominem  ad  imayinem  Dei{Gen.  i,  26, 
ostram  certe,  quia  pluralis  est  numerus,  non 
iiceretur,si  homo  adunius  perBonse  imaginem 
sive  Patris,  sive  Filii,  aiveSpiritus  sancti : 
lia  fiebat  ad  imaginem  Trinitatis,  propterea 
n  eslf  ad  imaginem  nos/ram. Rursus  autem  ne  in 
ate  credendos  arbitraremur  tresdeoSi  cum  sit 
i  Trinitas  unus  Deus,  El  fecit^  inquit,  Deus  ho- 
i  ad  imaginem  Dei :  pro  eo  ac  si  diceret^  Ad 
aem  suam. 

unt  enim  tales  usitat»  in  Litteris  illis  locu- 
,qua8  nonnuiii  etiamsi  catholicamfldem  asse- 
Qon  tamem  diligenter  advertunt,  ut  putent  ita 
n,  tecii  Deus*  ad  imaginem  Dei;  quasi  dicere- 
icit  Pater  ad  imaginem  Filli :  sic  volentes  asse- 
in  Scripturis  sanctis  Deum  dictum  etiam  Fi- 
quasi  desint  alia  verissima  et  manifestissima 
lenta,  ubi  non  soium  Deus^  aed  etiam  verus 
dictus  est  Pilius.  [n  hoc  enim  testimonio  dum 
Bolvere  intendunt,sic  se  implicant,ut  expedire 
fossint  Si  enim  Pater  fecit  ad  imaginem  Filii, 
Don  sit  homo  imago  Patri8,sed  Filii,di8Bimili8 
itri  Filius.  Si  autem  p}a  iidea  docet,  sicuti  do- 
ilium  esse  ad  squalitatem  essentie  similem 
quod  ad  similitudinem  Filii  factum  est,  ne- 
Bst  etiam  ad  similitudinem  Patria  factum  sit. 
3,8ihominem  Paternon  ad  suam,  sed  ad  Filii 
maginem,  cur  non  ait,  Faciamus  hominem  ad 
tem  et  simHiiudinem  tuam,  sed  ait,  nostram  ; 
uia  Trinitatis  imago  fiebat  in  homine,  ut  hoc 
esset  homo  imago  unius  veri  Dei,  quia  ipsa 
as  unus  verus  Deusest?  Locutiones  autem 
innumerabiles  tales  in  Scripturis,  sed  has 
isse  sufTecerit.  Est  in  l^salmis  ita  dictum^Do- 
et  saluSy  et  super  populum  tuum  benedictio 
sal.  III,  9)  :  quasi  alteri  dictum  sit,  non  ei 
3  dixerat  Domini  est  salus,  Et  iterum,  A  te, 

iti,  femine  est, 

z  edm  addunt»  haminem, 

Patbol.  XLII. 


inquitf  eruar  a  tentatione,  et  in  Deo  meo  sperans ' 

transgrediar  murum  {Psdl.  xvii,  3J)  :  quasi  alteri 

dixerit,  A  teeruar  a  tentatione.  Et  iterum, Populi  sub 

te  cadent  in  corde  •  inimicorum  regis  (Psal.  xliv,6)  : 

ao  si  diceret,   In   corde   inimicorum  tuorum.  Bi 

quippe   regi   dixerat,  id  est,  Domino  nostro  Jesu 

Christo,  Populi  sub  te  radent ;  qu^m  regem  intelligi 

voluit,  cum  diceret,  in  corde  inimicorum  regis.  Ra- 

rius  ista  in  Novi  Tostamcnti  litteris  inveniuntur. 

Sed  tamen  ad  {lomanos  Apostolus.  De  Hlio  suo, 

inquit,  qui  factus  est  ei  ex-semine  Uavid  secundum 

camem^  qui  proidestinatus  est  Filius  Dei  in  virtutese* 

cundum  Spiritum  sanctificationis  ex  resurrectione 

mortuorum  Jesu  Chrisli  Domini  nostri  {Rom,   i,  3, 

4)  :  tanquam  de  alio  supra  diceret.  Quid  est  enim 

Filius  Dei  prsedestinatus  ex  resurrectione  mortuo- 

rum  Jesu  Chisti,  niai  ejusdem  Jesu   Christi  qu! 

praBdestinatus  est  Filius  Dei  in  virtute?  Ergo  quo- 

modo  hiccum  audivimus,  Filius  Dei  in  virtuteJesu 

Christi,  aut,  Filius  Dei  secundum  Spiritum  sancli/i'' 

cationis  Jesu  Christi,  aut,  Fitius  Dei  ex  resurrectio* 

ne  morluorum  Jesu  Chrtsti;  cum  dici  potuiBset  usi- 

tate,  In  virtute  8ua,  aut,  Secundum  Spiritum  san- 

ctiiicationiB  suab,  aut,  EIx  resurrectione  mortuorum 

ejus,  vel  mortuorum  suorum;  non  cogimur  inteili- 

gere  aliam  perBonam,8ed  unam  eamdemque,8oilioet 

Filii  Dei  Domini  noatri  Jeeu  Christi.  Ita  cum  audi- 

muSy  Feeit  Deus  hominem  ad  imaginem  Dei :  quam- 

vis  poBset  usitatius   dici,    Ad  imaginem  Huam  ; 

non  tamen  cogimur  aliam  personam   intelligere 

in  Trinitate,  sed  ipsam  unam  eamdemque  Trini- 

tatem,  qui  est  unus  Deus,  et  ad  cujub  imaginem 

factuB  eat  homo. 

S.Quscumita  sint,  BieademTrinitatiBimaginem, 

non  in  uno,  aed  in  tribus  hominibus  acceperimus, 

patreet  matre  et  fllio,non  erat  ergo  ad  imaginem  Dei 

f actus  homo  antequam  uxor  ei  fleret,  et  antequam 

fllium  propagarent;  quia  nondum  erat  trinitas.  Aq 

dicit  aiiquis  :  Jam  trinitas  erat,  quia  etei  noadum 

forma  propria,  jam  tamen  originali  natura  et  mulier 

erat  in  latere  viri  et  fi)  ius  in  lumbis  patri8?Gur  ergo, 

cum  Scriptura  dixissei,  Fecit  Deus  hominem  ad  imo' 

ginem  Dei;  contexuit  dicene,  Fecit  Deus  eum ;  masci^ 

lum  et  feminam  fecil  eos^  et  benedixit  eos  {Gen.  i,  21, 

28)?  Vel  si  ita  diBtinguendum  est,  Et  fecit  Deus  ho» 

minem;  ut  deinde  inferatur,  ad  imaginem  Dei  fedi 

ittum;  et  tertia  subjunctio  sit,  maseutumetfeminam 

fecit  eos.  Quidam  enim  timueruntdicere,  Feoiteum 

masculum  et  feminam,  ne  quaei  monstruoBum  ali- 

quid  intelligeretur,  sicuti  aunt  quoB  hermaphrodi- 

tos  vocant :  cum  etiam  eio  non  mendaciter  possit 

intelligi  utrumque  in  numero  singulari,  propterid 

quod  dictum  est,  Duo  in  carne  una.  Cur  ergo,  ut 

dicere  ccsperam,  in  natura  hominiB  ad  imaginem 

Dei  facta,  prster  masculum  et  feminam  non  com- 

memorat  Scriptura  ?  Ad  implendam  quippe  ima- 

ginem  Trinitatis  debuit  addere  et  Filium,  quamvis 

adhuc  in  lumbis  patriB  constitutum,  sicut  mulier 

<  Plures  Mss.  omittant,  sperans. 
*  Editi,  in  corda.  At  Mm.,  m  corde:eX  sic  Augusti- 
nuB,  enarr.  in  eumdem  pialmam  44. 


1003 


^ 


DE  TRINITATB,  8.  ADGU8TINI 


T 


\ 


1004 


erat  in  latere.  An  forte  jam  facta  erat  et  mulier ;  et 
Scripturabrovicomplexioneconstrinxerat^quodpos- 
teaquemadmodumsitfactum^cliligentiusexplicaret; 
et  propterea  filius  commcmorari  non  potuit,  quia 
nondum  erat  natus?  quasi  et  hoc  non  poterat  ea 
brevitate  complecti  Spiritus  sanctus,  suo  loco  pos- 
tea  natum  filium  narraturus,  sicut  roulierem  de 
viri  latere  assumptam  suo  postmodum  loco  narra- 
vit(G^.  II,  24,22),  et  tamen  hic  eam  nominare  non 
prffitermisit. 

GAPUT  VII.  —  9.  Homo  imago  Dei,  quomodo.  i4n- 
non  et  mulier  imago  Dei.  Dicium  Apostolij  quod  vir 
tmago  Dei  sit^  mulier  autem  gloria  viri  quomodo  figu^ 
raU  ac  mystice  intelligendum,  Non  itaque  ita  debemus 
intelligere  hominem  factum  ad  imaginem  summa 
Trinitatis,  hoc  est  ad  imaginem  Dei^  ut  eadem 
iraago  in  tribus  intelligatur  hominibus:  prssertim 
cum  Apostolus  virum  dicat  esse  imaginem  Dei,  et 
propterea  velamentum  ei  capitis  demat,  quod  mu- 
lieri  adhibendum  monet,ita  loquens :  Vir  quidemnon 
debet  velarecaput,  cwn  sitimagoetgloriaDei.  Mulier 
autem  gloria  viri  es^Quid  ergo  dicemus  adh»c?  Si 
pro  sua  persona  mulier  adimplet  imaginem  Trinita- 
tis,  curea  detracta  de  latere  viri  adhuc  ille  imago 
dicitur  ?  Aut  si  et  una  persona  hominis  ex  tribus  po- 
testdiciimagoDei,  sicutinipsasummaTrinitate,  et 
unaquffique  persona  Deus  est,  cur  et  mulier  non  est 
imago  Dei?  Nam  et  propterea  caput  velare  precipi- 
tur,  quod  ille  quia  imago  Dei  est  prohibetur  (I  Cor. 
XI,  7,  5). 

10,Sed  videndomest  quomodonon  sit  contrarium 
quod  dicit  Apostolus,  non  mulierem,  sed  virum  esse 
imaginem  Dei,  huic  quod  scriptum  esl  in  Genesi, 
Fedt  Deus  hominem,  ad  imaginem  Dei  fecit  eum;  ma« 
sculum  et  feminam  feat  eos,  et  henedixit  eos.  Ad  ima- 
ginem  Dei  quippe  naturamipsam  humanam  factam 
dicit,  qus  sexu  utroque  completur,  nec  ab  intelli- 
genda  imagine  Dei  separat  feminam.  Dicto  enim 
quod  fecit  Deus  hominem  ad  imaginem  Dei,  Fecit 
eum^  inquit,  masculum  et  feminam  :  vel  certe  alia 
distinctione^  mascutum  et  feminan  fecit  eos.  Quo- 
modo  ergo  per  Apostolum  audivimus  virum  essa 
imaginem  Dei,  unde  caput  vclare  prohibetur,  mu- 
lierem  autem  non,  et  ideo  ipsa  hoc  facere  jubetur? 
nisi,  credo,  illud  quod  jam  dixi^  cum  de  natura 
humanae  mentis  agerem,  mulierem  cum  viro  suo 
esse  imaginem  Dei,  ut  una  imago  sit  tota  ilia  sub- 
stantia :  cum  autem  ad  adjutorium  distribuitury 
quod  ad  eam  ipsam  solam  attinet,  non  est  imago 
Dei ;  quod  autem  ad  virum  solum  atlinet,  imago 
Dei  est,  tam  plena  atque  iutegra,  quam  in  unum 
conjuncta  muliere.  Sicut  de  natura  humanaB  men- 
tis  diximus^  quia  et  si  tota  contempletur  verita- 
tem,  imago  Dei  est;  et  cum  ex  ea  distribuitur 
aliquid,  et  quadam  intentione  derivatur  ad  actio- 
nem  rerum  temporalium ,  nihiiominus  ex  qua 
parte  oonspectam  consulit  veritatem,   imago  Dei 


*  Apud  Rr.  Lugd.  V«n.  Lov.,  nisi  eredo  iUud  e$se  quod 
iamdixU     M, 


es^;  ex  qua  vero  intenditur  in  agenda  inferiora,  hoq 
estimago  Dei.Et  quoniam  quantumcumque  seex* 
tenderit  in  id  quod  «eternum  est,  tanto  magie  inde 
formatur  ad  imaginem  Dei,et  propterea  non  est  co- 
hibenda,  ut  se  inde  contineat  ac  temperet ;  ideo  vir 
non  debet  vclare  caput.  Quia  vero  illi  rationaii  ao- 
tioni  qua3  in  rebus  corporalibus  temporalibusque 
versatur,  periculosaestnimiaininferiora progressio; 
debet  habere  poteatatem  super  caput,  quod  indicat 
velamentum  quo  signiflcatur  esse  cohibenda.  Grala 
est  enim  sanctis  Angelis  sacrata  et  pia  significatio. 
Nam  Deus  non  ad  tempus  videt,  nec  aliquid  novi  Ot 
in  ejus visione  atque  scientia,  cum  aliquid  tempora- 
literac  transitorie  geritur,8icut  indeaffioiuntur  aen- 
8US  vel  carnales  animalium  et  hominumy  vel  etiam 
CGBlestes  Angelorum. 

11.  In  isto  quippe  manifesto  sexu  masculi  et  femi- 
nsB  apostolus  Paulus  occultioris  cujusdam  rei  flgu- 
rasse  mysterium,  vel  hinc  intelligi  pote8t,quod  cum 
alio  loco  dicat,  veram  viduam  esse  desolatam,  aine 
filiis  et  nepotibus,  et  tamen  eam  separare  debere  in 
Dominum^et  persistere  in  orationibus  nocteetdie 
([  Tim.  V,  5),  hic  indicat  mulierem  seductam  in  pns' 
varicatione  factam,  salvam  fieri  per  filiorum  gene- 
rationem  :  et  additit,  si  permanserint  in  fide,  et  diU' 
ctione,  et  sanctificalume  cum  sobrietate  (Id.  ii,  15). 
Quasi  vero  possit  obesse  bonaB  viduaB,  si  vel  filioi 
non  habuerit,  vel  ii  quos  habuerit,  in  bonis  operi- 
bus  permanere  noluerint.  Sed  quia  ea  qus  dicun- 
tur  opera  bona  tanquam  filii   sunt  vits   nostr», 
secundum  quam  qnaeritur  cujus  vitas  sit  quisqney 
id  est  quomodo  agat  ha^c  temporalia,  quam  vitam 
Gr»ci  non  C<*'^^»  s^d  p^ov  vocant ;  et  haBC  open 
bona  maxime  in  ofOciis  misericordis  nihii  prosunt, 
sive  Paganis,  sive  Judffiis  qui  Ghristo  non  credunt, 
aive  quibuscumque  hffireticis  vel  schismasticis  ubi 
fides,  et  dilectio  et  sobria  sanctificatio  non  inveni- 
tur  :  manifestum  est  quid  Apostoius  significare 
voluerit ;  ideo  figurate  ac  mystice,  quia  de  velando 
muiieris  capite  loquebatur,  quod  nisi  ad  aliquod 
secretum  sacramenti  referatur,  inane  remanebit 

12.  Sicut  enim  non  soium  veracissima  ratio,  sed 
etiam  ipsius  Apostoli  declarat  auctoritas,  non  so- 
cundum  formam  corporis  homo  factus  est  ad  imt- 
ginem   Dei,  sed  secundum   rationalem   mentem. 
Gogitatio  quippe  turpiter  vana  est,  quffi  opinttor 
Deum  membrorum  corporalium  iineamentis  circoffl- 
scribi  atque  finiri.  Porro  autem  nonne  idem  bet- 
tus  apostolus  dicit,  Retiovamini  spiritu  tnentis  vesbrXf 
et  induite  novum  hominem^  eum  qui  secundum  Deum 
creatus  est  (Ephes.  vi,  23,  24);  et  alibi  apertioSf 
Exuenies  vos,  inquit,  veterem  hominem  cum  adi' 
bus  ejus,  induite  novum  qui  renovatur  in  agnitujnen 
Dei  secundum  imaginem  ejus  qui  creavii  eum  (G^ 
loss.  III,  9,  10)  ?  Si  ergo  spiritu  mentis  nostrfi  re- 
novamur ,  et  ipse   est  novus  homo  qui  reaova- 
tur  in  agnitionem  Dei  secundum  imaginem  <90* 
qui  creavit  eum;  nulli  dubium  est,  non  secaodooi 
corpus,neque  secundum  quamlibet  animi  parUm, 
sed  seoundum  rationalem  mentemi  otd  po^ 


lOOS 


LIBER  DUODECIMUS. 


1006 


eflse  ttgnilio  Deiyhominem  factum  ad  imaginem  ejus 
qui  creavit  eum.Secundum  bauc  autem '  renovatio- 
nem  efficimur  etiam  flliiDeiperbaptiamumCbristiy 
et  indueotes  novum  bominem,Cbristum  utique  in- 
duimusperfidem.Quis  est  ergo  qui  ab  boc  consor- 
tio  feminas  alienet,cum  sintnobiscum  gratite  cob®- 
redes;  et  alio  locoidem  apostolusdicat,Omne«  entm 
fllHDei  estisperpdem  in  Christo  Jesu.Quicumque  enim 
in  Christo  bapiixMti  estis,  Christum  induistis.  Non  est 
Judseus  neque  GrxcuSynon  esi  servus  neque  liber^  non 
€St  masculus  neque  femina :  omnesenimvos  unumestis 
inChristoJesu  (Ga{a/.iii,26-28)  7  Numquidnam  igitur 
fideles  feminflB  sexumcorporis  amiserunt  ?  Sed  quia 
ibi  renovantur  ad  imaginem  Dei,  ubi  sexus  nuUus 
estjibi  factus  est  bomo  ad  imaginem  Dei,ubisexu8 
DuUus  est^bocestinspiritu  mentis  suee.Gurergovir 
propterea  non  debet  caput  velare,quia  imago  est  et 
gloria  Dei ;  mulier  autemdebet,quia  gloria  viri  est, 
quasi  mulier  non  renovetur  spiritu  meniis  suffi^qui 
reaovatur  in  agnitionem  Dei  secundum  imaginem 
ejas  qui  oreavit  illum?  Sed  quia  sexu  corporisdis- 
tat  a  viro,  rite  potuit  in  ejus  corporali  velamento 
fignrari  parsiUa  rationi8,qu®  ad  temporalia  guber- 
nanda  deflectitur;  ut  non  maneatimago  Dei,ni8i  ex 
quaparte  mens  bominis  ffiternis  rationibus  conspi- 
riendis  vel  consulendis  adbsrescit  *,quam  non  so- 
iom  masculos^  sed  etiam  feminas  babere  manifes- 
tum  esU 

CAPUT  VIII.  —  13.  Deflexus  ab  imagine  Dd.Ergo 

in  eorum  mentibus  communis  naturacognoscitur ;  in 

eorum  vero  corporibusipsiusunius  mentisdistribu- 

tio  flguratur.  Ascendentibusitaqueintrorsus  quibus- 

dam  gradibus  considerationis  per  anims  partes, 

nnde  incipit  aliquid  occurrere,  quod  non  sit  nobis 

commune  cum  bestiis,  inde  incipit  ratio,ubi  bomo 

interior  jam  possitagnosci.Quietiam  ipse  siperil- 

lam  rationem  cuitcmporalium  rerum  administratio 

delegata  est,  immoderato  progressu  nimis  in  exte- 

riora  prolabituryconsentiente  sibi  capite  8uo,id  est, 

oon  eam  cobibenteatquerefrenanteillaquieinspe- 

cula  consilii  prssidetquasi  Yiriiiportione,invetera- 

tnr  inter  inimicossuos  {PsaL  8)  virtutis  invidosdo- 

mones  cum  suoprincipediabolo:  «ternorumqueilla 

visio  ab  ipsoetiamcapitecumconjuge  vetitumman- 

daoante  subtrabitur»  ut  lumen  oculorum  ejus  non 

8it  cum   iUo  {Psal.  xxxvii,  14) ;  ao  sic  ab  illa  UIu- 

stratione  veritatis  ambo  nudati»atque  apertis  oculis 

conscienti®  ad  videadum  quam  inbonesti  atque  inde- 

cori  remanserintytanquam  foliadulcium  fruotuum, 

«ed  sine  ipsis  fructibus,  ita  sine  fructu  boni  operis 

i)ona  verba  contexunt,  ut  male  viventes  quasibene 

loqnendo  contcgant   turpiludinem  suam  (Gen.  ni). 

CAPDT  IX. —  ii.Sequiturdeeodemargumento.Po' 
te8tatemquippesuamdiligen8anima,acommuniuni- 
^erso  ad  privatam  partem  prolabitur:  et  apostatica 
1  Ua  8uperbia,quod  initiumpeccati  dic\iur{Eccli,Xf\b)^ 
csum  in  universitate  creatur»  Deum  rectorem  seoutay 
Iegibu8eiju8  optimegubernari  potuissetyplusaliquid 

^  Efii  etLoT.,Mrt<tir.At  Am.et  }AM..auiem:  conoinniai. 
t  mUo  loi.7adhMterU,  '  • 


universo  appetens,atque  id  sualege  gubernaremo- 
lita^quia  nihil  cst  amplius  universitate,in  curam  par- 
tilem  truditur,et  sic  aliquidampliusconcupiscendo 
minuitur  ;unde  etavaritia  diciturrad{;r  omnium  mU' 
lorum  (I  Tim.yiyiO) :  totumqueiUud  ubi  aliquid  pro- 
prium  contraleges,  quibus  universitas  administra- 
tur,agere  nititur,  per  corpus  proprium  gerit,  quod 
partiiiter  possidet ;  atque  ita  formis  et  motibue 
corporalibus  delectata,quia  intus  easecum  nonba- 
bet,oum  eorum  imaginibus,  quas  memoriaB  fixit,  in- 
voIvitur,et  pbantastioa  fornicatione  turpiter  inqui- 
natur,omnia  oftioiasua  ad  eos  flnes  referen8,quibu8 
curiose  corporaliaac  temporalia  per  corporissensus 
querit,ant  tumido  fastu  aliis  animis  corporeis  sen- 
sibus  deditis  esseafTeotatexcelsior,  aut  cosnoso  gur- 
gite  carnalis  voluptatis  immergitur. 

CAPUT  X.  ^  15.  Gradus  ad  turpissima. Cum  ergo 
bona  voluntatead  interioraetsuperiorapercipienda. 
quffi  non  privatim,8ed  communiter  abomnibusqui 
talia  diligunt,sineullaangu8tiavel  invidia  casto  poa- 
sidentur  amplexu,  vel  sibi  vel  aliis  consulit ;  et  sl 
fallatur  in  aIiquoperignorantiamtemporaIium,quia 
ethoc  temporaliter  gerit,  et  modum  agendi  nonte- 
neat  quemdebebat.humanatentatioest.Et  magnum 
est  hanc  vitam8icdegere,quamvelutyiamredeunte8 
carpimus,ut  tentatio  nos  non  apprehendat  nisi  hu- 
mana  (I  Cor,  x.  13).  Hoc  enim  peccatum  extra  cor- 
pus  est,nec  fomicationi  deputatur,  et  propterea  fa- 
cillime  ignoscitur.Gum  vero  propter  adipiscenda  ea 
quae  per  corpus  sentiuntur,  propter  experiendi  vel 
excellendi  vel  contrectandi  cupiditatem^ut  in  his  fl- 
nem  boni  sui  ponat,aliquid  agit,  quiquidagit,tar- 
piter  agit ;  etfornicaturincorpusproprium  peccana 
{Id,  VI,  18j,  et  corporearum  rerum  fallacia  simula- 
cra  introrsus  rapiens  et  vana  meditatione  compo- 
neQS,ut  ei  nec  divinum  aliquid  nisi  tale,videatur*, 
privatim  avara  retaturerroribus,et  privatim  prodiga 
inanitur  viribus  (a).Nec  ad  tam  turpem  et  miserabi- 
lem  fornicationem  simul  *  ab  exordio  prosiliret : 
8ed,sicut  scriptum  e8t,(}ttt  modica  spernil,  paulalim 
decidet  {Eccli.xiXf  1). 

GAPUT  XI.  —  16.  Imago  pecudis  in  homine,  Quo- 
modo  enim  coluber  non  apertis  passibus,8ed  squa- 
marum  minutissimisnisibusrepit;  siclubricus  de- 
ficiendi  motus  negUgentes  minutatim  occupat,  et 
incipiens  a  perversu  appetitu  similitudinis  Dei,per* 
venit  ad  simUitudinem  pecorum.Inde  estquodnu- 
dati  stola  prima,peUiceastunica8mortaIitate  meru- 
erunt.  {Gen,  iii,  21).  Honor  enim  bominis  verus  est 
imagoet  simiHtudo  Dei^quaenon  oustoditur  nisiad 
ipsum  ^  a  quo  imprimitur.Tanto  magis  itaque  inbas- 
retur  Deo,quanto  minus  diligitur  proprium.Gupidi- 
tate  vero  experiendffi  poteetatis  sus.quodam  nutn 
8U0  ad  se  ipsum  tanquam  ad  medium  proruit.  Ita 

<  Er.  et  Lov.,  ui  ei  nec  divinum  aUquid  ptaceat,  nisi 
tale  videatur.  MeliuB  Am.et  Al88.Terbo,p/actfa<,expunct09 
ut  ei  nec  divinum  aiufuid,  nisi  tale  (id  e8t,ni8i  quod  ejas 
generis  est  de  quo  dicit;wV/ea/tfr. 

*  Sic  Am.et  plures  Mss.AIii  varocumEr.et  Lov., leme^ 

>  Aliquot  Msa.,  niii  ab  ipso, 

(a)  U  Retract.,  cap.  15|  n.  9. 


^Jd 


1007 


DE  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI 


1008 


Gum  vult  6886  sicut  ille  sub  nullo,  6t  ab  ipea  sui 
medietate  pGBnaliter  ad  ima  propellitur,id  est^ad  ea 
quibus  pecora  lastanlur:  atque  ita  cum  sithonor 
ejus  eimilitudo  Dei,  dcdecus  autem  ejus  similitudo 
pecoris,  homo  in  honore  positus  non  intellexit;  com» 
paratus  est  jumentis  insipientibus^el  similis  factus  est 
eis  Psat.  (xlviii,  13).  Qua  igitur  tam  longe  transiret 
a  aummis  ad  inOma,  nisi  per  medium  sui  ?  Cum 
enim  neglecta  cbaritate  Bapienti»,  qu(B  semper  eo- 
dem  modo  manet,  concupiscitur  scientia  ez  muta- 
bilium  temporaliumque  ezperimento,  inflat,non  ae- 
dificat  (I  Cor.  viiiyl) :  ita  prsgravatus  animus  quasi 
pondere  suoa  beatitudine  ezp6llitur,et  per  illud  suse 
medietatis  ezprimentum  poena  sua  discit,  quid  in- 
tersit  inter  bonum  desertum  malumque  commis- 
Bum,  uec  redire  potest  effusiB  ao  perditis  viribus, 
nisi  gratia  Gonditoris  sui  ad  pcenitentiam  vocantis 
et  peccata  donantis.  Uuis  enim  infelicem  animam 
liberabita  corporemorti8hujus,msi  gratia  Dei  per 
Jesum  Ghristum  Dominum  nostrum  {Rom.  vii,  2i^ 
25)  ?  De  qua  gratiasuo  loco,quantum  *  ipse  prssti- 
terit,  disseremuB. 

GAPUT  XII.  —  17.  In  interiore  homine  quoddam 
secretum  conjugium,Cogitationum  delectationes  illici- 
tx.  Nunc  de  illa  parte  rationis  ad  quam  pertinet 
Bcientia,  id  est,  cognitio  rerum  temporalium  atque 
mutabilium  navandis  vitce  hujus  actionibus  neces- 
8ari8,8usceptam  oonsiderationem,  quantum  Domi- 
Dus  adjuvat,peragamuB.Siout  enim  in  illo  manifesto 
oonjugio  duorum  hominum  qui  primi  facti  sunt, 
Don  manducavit  serpens  de  arbore  vetita,  sed  tan- 
tummodo  manducandum  persuasit :  mulier  autem 
non  manducavit  sola,  sed  viro  buo  dedit,  et  simul 
manducaverunt ;  quamviscum  serpentesolalocuta, 
et  ab  60  sola  seducta  sit  (Geti.iii,  1-6) :  ita  et  in  hoo 
quod  etiam  in  bomine  uno  gerituret  dignoscitur, 
occulto  quodam  secretoqueconjugiocarnalis,vel,ut 
ita  dicam,qui  in  corporis  sensus  intenditur.sensua- 
lis  animae  mortus^qui  nobis  pecoribusque  communis 
e8t,seclu8U8  est  a  ratione  sapientis.  Sensu  quippe 
corporis  corporalia  sentiuntur:  aeterna  vero  et  in- 
commutabilia  spiritualia  ratione  sapientis?  intelli- 
guntur.Rationi  autemscientiasappetitus  vioinusest: 
quandoquidem  deipsis  corporalibus  qusB  sensucor* 
poris  8entiuntur,ratiocinatureaqu99  scientiadicitur 
actionis  ;  si  bene,  ut  eam  notitiam  referat  ad  finem 
Bummi  boni  ;  siautemmale,uteia  fruaturtanquam 
bonis  talibusin  quibus  falsa  beatitudine  conquiescat. 
Gum  ergo  huic  intentioni  montis^quas  in  rebustem- 
poralibusetcorporalibuspropter  actionis  officium 
ratiocinandi  vivacitate  vereatur^carnulisille  sensua 
vel  animalis  ingerit  quamdam  illecebram  fruendi 
B6,id  est  tanquam  bono  quodam  privato  et  prcprio, 
non  tanquam  publioo  atque  communi  quod  est  in- 
commutabile  bonum,tuno  velut  serpens  alloquitur 
feminam.Huic  autem  illecebrae  consentire,  de  ligno 
prohibito  manducare  est.Sed  iste  consensus  si  sola 
cogitationis  delectatione  contentus  est,  superioris 
vero  auotoritate  consilii  ita  membra  retinentur,  ut 

t  Pkrlque  Bl9e,  9t  editio  Am.,  quando. 


non  ezhibcantur  iniquitatis  arma  peocato  (Aam,vi, 
13) ;  sic  habendum  ezistimo  velut  cibam  vetitum 
mulier  sola  comederit.  Si  autem  in  consensione  *■ 
male  utendi  rebus  qus  per  sensum  corporis  senti- 
untur,ita  decernitur,  quodcumque  peccatum,  ot  si 
potestas  sit,etiam  corporecompleatur;  intelligenda 
est  illa  mulier  dedisse  viro  suo  securo  simul  eden- 
dum  illicitum  cibum.Nequeenim  potest  peccHtam 
non  solum  cogitandum  suaviter,  veram  etiameffi- 
caciter  peipetrandum  mente  decerni^  nisi  et  illa 
mentis  intentio,  penes  quam  summa  potestas  eit 
membra  in  opus  movendi^  vel  ab  opere  cobibendi, 
malae  actioni  cedat  et  serviat. 

18.  Nec  sane,  cum  sola  ooftitatione  mens  obleeta- 
tur  illiciti8,non  quidem  decernens  esse  facienda,ta- 
nens  tamen  et  volvens  libenter  quaa  slatim  ut  atti- 
gerunt  animum  respui  debuerunt,  negandum  est 
esse  peccatum,sed  longe  minus  quam  si  et  opere  sta- 
tuatur  implendum.  Etideo  de  talibus  quoque  cogi* 
tationibus  venia  petenda  est,  pectusque  percutien- 
dum,  atque  dicenduro,  Dimitte  nobis  debita  nostra: 
faciendumque  quod  sequitur,  atque  in  orationeja- 
gendum,  sicut  et  nos  dimittimus  debitoribus  nostris 
(Matth.  VI,  12).  Neque  enim  sicut  in  illis  duobua  pri- 
mis  hominibus  personam  suam  quisque  portabat, 
etideo  si  sola  roulier  cibum  edisset  il)icitum,8ola 
utique  mortis  supplicio  plecteretur ;  ita  dici  potest 
in  homine  uno,  si  delectationibus  illiciti8,a  quibas 
86  continuo  deberet  avertere  cogitatio,libenter8ola 
pascatur,neo  facienda  decernanturm&Ia.Bed  tantum 
suaviter  in  recordatione  teneantur,quaBi  mulierem 
sine  viro  posse  damnari :  absit  hoo  credere.  Hso 
quippe  una  persona  est,  unus  homo  est,  totasqoe 
damnabitur,  nisi  heo  qu»  sine  voluntate  operandi, 
sed  tamen  cum  voluntate  animum  talibus  oblec* 
tandi,suliu8  cogitationis  sentiuntur  esse  peccata  per 
Mediatoris  gratiam  remittantur. 

19.  Hsec  itaque  disputatio  qua  in  mente  uniuscu- 
jusque  hominis  qu«sivimu8  quoddam  ratioDtle 
conjugium  contemplationis  et  actionis,  officiis  per 
qusedam  singuladistributi8,tamen  in  utroqne  meo- 
tis  unitate  servata,  salva  illiua  veritatis  histoHa, 
quam  de  duobua  primis  bominibus,  viro  BOiJioet 
ejusque  muliere,  de  quibus  propagatum  est  genas 
humanum,divina  tradit  auctoritas,  ad  hoc  tantom- 
modo  audienda  esty  ut  intelligatur  Apostolus  imt- 
gincm  Dei  viro  tantum  tribuendo,  non  etiam  femi- 
nae,quamvis  in  diverso  sezu  duorum  hominum,8li- 
quid  tamen  8igni(icare  voluiBse  quod  in  unobomi- 
nequsereretur. 

GAPUT  XIlI.  —20.  Opinio  eorum  qui  viro  mentetn^ 
mulicre  sensum  corporis  significari  senserunt.liec  me 
fugit.quosdam  quifueruntante  nos  egregii  defenso- 
res  catholicae  fldei  etdivini  eloquif  tractatore8,cam 
in  homine  uno,  cujus  universam  animam  bonam 
quemdam  paradisumessesenserunt^duo  istareqai- 
rerent,  virum  mentem,  mulierem  vero  dizisse  cor- 
poris  sensum.Etsecundum  hancdiatributionemqaa 
vir  ponitur  mens,  senaus  vero  corporia  xnulieri  vi« 

>  Editio  Lov.|  m  consensUmem^ 


1009 


LIBER  DUODECIMUS. 


1010 


dentur  apte  omnia  convenire,  si  consiilerata  tracten- 
tur :  nisi  quod  in  omnibus  bestiis  et  volatilibus  scri- 
ptum  est  non  esse  inyentum  viro  adjutorium  slmile 
illi,  et  tunc  est  ei  mulier  facta  de  latore  (Gen,  ii,  20- 
22).  Propter  quod  ego  non  putavi  pro  muliere  sen- 
Bum  corporis  esse  ponendum,  quem  vidcmus  nobis 
et  bestiis  esse  communem  ;  sed  aiiquid  volui  quod 
bestiae  non  baberent :  sensumque  corporis  magispro 
8erpenteintelligendumexist)mavi,quilegitursapien* 
tior  omnibus  peccoribus  terrs  (Id.  iii,  1).  In  eis 
quippe  naturalibus  bonis,  qus  nobis  et  irrationabili- 
bu8  animantibusvidemusessecommunia,  vivacitate 
quadam  sensus  excellit :  non  ille  de  quo  scriptum  e<jt 
in  Epistola  qum  est  ad  Hebrsos,  ubi  legitur,  perfe" 
ciorum  esse  solidum  cibum,  qui  per  habitum  exerci- 
iaios  habenl  sensus  ad  separandum  bonum  a  malo 
(Hebr,  v,  14) ;  illi  quippe  sensus  naturs  rationalis 
sunt  ad  intelligentiam  pertinentes :  sed  isie  sensus 
quinquepartitus  in  corpore,  per  quem  non  solum 
a  nobiSy  verum  etiam  a  bestiis  corporalis  species 
motusque  sentitur. 

21. 6ed  sive  isto,  sive  illo,  sive  aliquo  alio  modo 
accipiendum  sit,  quod  Apostolus  virum  dixit  imagi- 
nem  et  gloriam  Dei,  mulierem  autem  gloriam 
viri  (I  Cor.  xi,  7) ;  apparet  tamen  cum  secundum 
Deum  vivimuB,  mentem  nostram  in  invisibilia  ejus 
iutentam,  ex  ejus  sternitate,  veritale,  charitatey 
proflcienter  debere  formari :  quiddam  vero  ratio- 
nalis  intentionis  nostrse,  hoc  est  ejusdem  mentis^in 
asum  mutabilium  corporaiiumque  rerum,  sine  quo 
hsc  vita  non  agitur,  dirigendum  ;  non  ut  confor- 
memur^  huio  sseculo  (Rom,  xii,  2),  finem  consti- 
tuendo  in  bonis  talibus,  et  in  ea  detorquendo  bea- 
titudinis  appetitum  ;  sed  ut  quidquid  inusu  tem- 
poralium  rationabiliter  facimus,  seternorum  adi- 
piscendorum  contemplatione  faciamus,  per  ista 
transeuntes,  illis  inhserentes. 

CAPUT  XIV.  —  Inter  sapientiam  et  scientiam  quid 
disiet.  Cultus  Dei^  amor  ejus.  Quomodo  per  sapientiam 
fiai  cognitio  inteltectualis  rerum  aetemarum.  Uabet 
enim  et  scientia  modum  suum  bonum,  si  quod  in  ea 
inflatvel  inflare  assolct,  sternorum  charitate  vinca- 
tnr,  qus  non  inflat,  sed,  ut  scimus  sdiOcatCl  Cor. 
vuiy  \).  Sine  scientia  quippe  nec  virtutes  ipss,  qui- 
bu8  recte  vivitur,  possunt  haberi,  per  quas  hsc  vita 
misera  sic  gubemetur,  ut  ad  illam  quae  vere  beata 
est,  perveniatur  stemam. 

22.  Distat  tamen  ab  sternorum  contemplatione 
aotio  qua  bene  utimur  temporalibus  rebus,  et  illa 
sapientis,  hsc  scientis  deputatur.  Quamvis  enim 
etillaqussapientiaest,  possit  scientia  nuncupari, 
Biout  et  Apostolus  loquitur,  ubi  dicit,  Nuw:  scio  ex 
parUi  tunc  aut^m  cognoscam  sicut  et  cognitus  sum 
(yd.  ziii,  12) ;  quam  scientiam  profecto  contcmpla- 
tionis  Dei  vult  intelligi,  quod  sanctorum  erit 
prsmium  summum :  tamen  ubi  dicit,  Alii  gui- 
dem  datur  per  Spiritum  sermo  sapientise,  alii  senno 
sdeniiee  secundum  eumdem  Spiritum  [Id.,  xii,  8) ; 

*  Plaret  Mss.,  eonformetur. 


hrec  utiqneduosinedubitationedistinguit,  licetnon 
ibi  explicet  quid  intersit,  et  unde  possit  utrumque 
dignosci.  Vcrum  Scripturarum  sanctarum  muitipli- 
oem  copiam  scrutatus,  invenio  scriptum  esse  in  li- 
bro  Job,  eodem  sancto  viro  loquente  :  Ecce  pietas 
est  sapientia;  abstinere  autem  a  malis  esl  scicntia  (Job. 
XXVIII,  28).  In  hac  differentia  intelligendum  est  ad 
contemplationem  sapientiam,  ad  actionem  scien- 
tiam  pertinere.  Pietatem  quippe  hoc  loco  posuit 
Dei  cullum,  qus  grsce  dicitur  ^iodi^eioL.  Nam  hoc 
verbum  habet  ista  sententia  in  codioibus  grscis. 
Et  quid  est  in  sternis  excellentius  quam  Deus,  cu* 
jus  solius  immutabilis  est  natura  ?  Et  quis  cultus 
ejus,  nisi  amor  ejus,  quo  nunc  desideramus  eum 
videre,  credimusque  et  speramus  nos  esse  visuros  ; 
et  quantum  proficimus  videmus  nunc  per  specutum 
in  3snigmale,  tunc  autem  in  manifestatione  ?  Hoo  est 
enim  quod  ait  apostolus  Paulus,  facie  ad  faciem 
(I  Cor*  XIII,  12) :  hoc  etiam  quod  Joannes,  DzTec/ts- 
simi,  nunc  fUii  Dei  sumus^  et  nondum  apparuit  quid 
erimus ;  scimus  quia  cum  apparuerit,  simites  ei  eri^ 
mus,  quoniam  videbimus  eum  hicuti  est  (I  Joan.  iii,  2). 
De  his  atque  hujusmodi  sermo*  ipse  mihi  videtur 
esse  sermo  sapientis.  Abstinere  autem  a  malis, 
quam  Job  scientiam  dixit  esse,  rerum  procul  dubio 
temporalium  est.  Quoniam  secundum  tempus  in 
malis  sumus,  quibus  abstinere  debemus,  ut  ad  illa 
bona  sterna  veniamus.  Quamobrem  quidquid  pru- 
denter,  iortiter,  temperanter  et  juste  agimus,  ad 
eam  pertinet  scientiam  sive  disciplinam,  qua  in 
evitandis  malis  bonisque  appetendis  actio  nostra 
versatnr ;  et  quidquid  propter  exempla  vel  cavenda, 
vel  imitanda,  et  propter  quarumquc  rerum  qus 
nostris  aocommodata  sunt  usibus  necessaria  docu- 
menta,  historica  cogoitione  colligimus. 

23.  De  his  ergo  sermo  cum  flt,  eum  scientis  ser- 
monem  puto,  discernendumasermonesapientis,ad 
quam  pertiuent  ea  qus  nec  fuerunt,  necfutura  sunt, 
sed  sunt,  et  propter  eam  sternitatem  in  qua  sunt,  et 
fuisse  et  esse  et  futura  esse  dicuntur^  sine  ulla  mu- 
tabilitate  temporum.  Non  enim  sic  fuerunt  utesse 
desinerent,  aut  sic  futura  sunt  quasi  nunc  non  sint : 
8edidipsumessesemperhabuerunt,semperhabitura 
Bunt.  Manont  autem,  non  tanquam  in  spati  is  locorum 
fixa  veluti  corpora  :  scd  in  naturaincorporali  sic  in- 
telligibilia  prssto  sunt  mentis  aspcctibus,  sicutista 
in  locis  visibilia  vel  contrectabilia  corporis  sensibus. 
Non  autem  solum  rerum  sensibilium  in  locis  posita- 
rum  sine  spatiis  localibus  manent  intelligibiles  incor- 
poralesque  rationes :  verum  etiam  motionum  in  tem- 
poribus  iranseuntium  sine  temporali  transitu  stant 
etiam  ipsae  utique  intelligibiles,  non  sensibiles.  Ad 
quas  mentis  acie  pervenire  paucorum  est ;  et  cum 
pervcnitur,  quantum  fieri  potcst,  non  in  eis  manet 
ipse  perventor,  sed  veluti  acie'  ipsa  reverberata  re- 
pellitur,  ct  fit  rei  non  transitoriae  transitoria  cogita- 
tio.  Qus  tamen  cogitatio  transiens  per  disciplinas 

'  Codices  quidam,  De  his  atque  hujusmodi  sermoni" 
bus* 
s  Plures  Mb8.,  octef. 


lOH 


DB  TRINITATB,  S.  ADGDSTINf 


4013 


quibus  eruditur  animus,memoria3commendatur,  ut 
sit  quo  redire  possit,  quae  cogitur  inde  transire : 
quamvis  si  ad  memoriam  cogitatio  non  redir6t,atque 
quod  commendaverat  ibi  inveniret,{velutrudi8  ad 
boo  sicut  ducta  fuerat  duceretur,  idque  inveniret 
ubi  primum  invenerat,  in  illa  sciiicet  incorporea 
veritate,  unde  rursus  quasi  descriptum  in  memoria 
ilgeretur.  Neque  enim  sicut  manet,  verbi  gratia, 
quadrati  corporis  incorporalis  et  incommutabilis 
ratiOy  sic  in  ea  manet  hominis  cogitatio  ;  si  tamen 
ad  eam  sine  phantasia  spatii  localis  potuit  perve- 
nire.  Aut  si  alicujus  artificiosi  et  musici  soni  per 
moras  temporis  transeuntis  numerositas  compre- 
hendatur,  sine  tempore  stans  in  quodam  secreto 
altoque  silentio,  tamdiu  ealtem  cogitari  potest 
quamdiu  potest  ille  cantus  audiri :  tamen  quod 
inde  rapuerit  etsi  transiens  mentis  aspectus,  et 
quasi  gluliens  in  ventrem^  ita  in  memoria  reposue- 
rit,  poterit  recordando  quodam  modo  ruminare,  et 
in  disciplinam  quod  sic  didicerit  trajicere.  Quod  si 
fuerit  omnimoda  oblivione  deletum,  rursus  doc- 
trina  duce  ad  id  venietur  quod  penitus  exciderat, 
et  sic  invenietur  ut  erat. 

CAPUT  XV.  — 24.  Confra  reminiscentiam  Platonis  et 
Pylhagorx^Samius  Pylhagoras.De  differentiasapientix 
ascientia,  etde  qtUBrendatrinHateinscientiatemporO' 
lium.  UndePlatoiilephilosophu8|Oobilis  persuadere 
conatus  est  vixisse  hic  animas  hominum,  et  ante- 
quam  ista  corpora  geierent :  et  binc  esse  quod  ea 
quffi  discuntur,reminiscunturpotiuscognita,  quam 
cognoscuntur  nova.  Retulitenim,  puerum  quemdam 
nescio  que  de  geometrica*  interrogatum,  sic  res- 
pondisse,  lanquam  esset  illius  peritissimus  disci- 
plinae.  Gradatim  quippe  atque  artidciose  interro- 
gatus,  videbat  quod  vivendum  erat,  dicebatque 
quod  vidcrat.  Sed  si  recordatio  hsc  esset  rerum 
antea  cognitarum,  non  utique  omnes  vel  pene  om- 
nes,  cum  illo  modo  interrogarentur,  hoc  pnsRent. 
Non  enim  omnes  in  priore  vita  geometrae  fuerunt, 
cum  tam  rari  sint  in  genere  humano,  utvixpossit 
aliquis  inveniri :  sed  potius  credendum  est  mentia 
intellectualis  ita  conditam  esse  naturam,  ut  rebus 
intelligilibus  naturali  ordine,  disponente  Gonditore, 
subjuncta  sic  ista  videat  in  quadam  luce  sui  gene- 
ris  incorporea,  quemadmodum  oculus  carnisvidet 
quie  in  hac  corporea  luoe  circumadjacent,  cujus 
lucis  capax  eique  congruens  est  creatus.  Non  enim 
et  ipso  ideo  sine  magistro  alba  et  nigra  discernit, 
quia  ista  jam  noverat  antequam  in  hac  carne  creare- 
tur.Deniqueourde  solis  rebus  intelligibilibus  id  fieri 
potestfUtbeneinterrogatusquisquerespondcatquod 
ad  quamque  pertinet  disciplinam,  etiamsi  ejusig- 
narus  est?  Cur  hoc  facere  de  rebus  eensibilibus  nul- 

'  Mss.,  in  venire, 

'  Sic  Mm.  Editi  verOi  de  geometria» 


lus  potest,  nisi  quas  isto  vidit in corpore  constitutus' 
aut  eis  quaB  noverant  indicantibus  credidit,  aea  lit- 
teris  cujusq  ue,  seu  verbis  ?  Non  enim  acquiescendnm 
est  eis  qui  Samium  Pythagoram  ferunt  recordatum 
fuisse  talia  nonnulla  quae  fuerat  expertas  ^^  oam  hic 
alio  jamfuissotincorpon):  etaliosnonnullosnarrant 
alii,  ejuemodi  aliquid  in  suis  mentibus  pas806:qaas 
falsasfuissememoriaSyqualesplerumqueexperimur 
in  somnis,  quando  nobis  videmur  reminiscl  qaasi 
egerimus  aut  viderimus,  quod  nec  egimus  omnino 
nec  vidimus;  et  eo  modo  affectas  esse  illorum  mentes 
etiam  vigilantium,  instinctu  spirituum  malignoram 
atque  fallacium,  quibus  curae  est  de  revolutioaibns 
animarum  falsam  opinionem  ad  decipiendos  homi' 
nes  firmare  vel  serere,  ex  hoc  conjici  potest,  quia 
si  vere  illa  recordarentur  qua  hie  in  aliis  antea  po- 
siti  corporibuB  viderant,  multis  ao  pene  omnibas 
id  contingeret:  quandoquidem  ut  de  viyis  mor- 
tuos,  ita  de  mortuis  vivos,  tanqnam  de  ▼igiUmti- 
bu8  dormientes,  et  de  dormientibus  vigilantes,  siiie 
cessationo  fleri  suspicantur. 

25.  Si  ergo  ha&o  est  sapientiae  et  scientis  recta  dis- 
tinctio,  ut  ad  sapientiam  pertineat  ffitemarum  re- 
rum  cognitio  intellectualis ;  ad  scientiam  vero,  tem- 
poralium  rerum  cognitio  rationalis^quid  cui  prapo- 
nendum  sive  postponendum  sit,  non  est  difficile 
judicarc.  Si  autem  alia  est  adhibenda  disoretio,  qut 
dignoscanturhfficduo,quffiproculdubiodi8tareApo- 
stolus  docet,  dicensi  Alii  datur  quidem  per  SpiriUm 
sermo  sapientioe^  alii  sermoscientisesecundumeumdm 
Spiritum ;  tamen  etiam  istorum  duorum  qusB  noapo- 
suimusevidentissimadifTerentiaestyquodaliasitin- 
tellectualis  cognitio  ffiternarum  rerum,aIiaratioaaIi8 
temporalium,  etbuioillamprsponendam  esseambi- 
git  ncmo.  Relinquentibus  itaquo  nobis  ea  qu»  sant 
exterioris  hominis,  et  ab  eis  qu®  communia  cum  pe- 
coribus  habemus  introrsum  ascendere  cupientibas, 
antcquam  ad  cognitionem  rerum  intellig^Iiiliumat- 
que  summarum  quee  sempitern®  sunt  veniremos, 
temporalium  rerum  cognitio    rationalis  occurrit 
Etiam  in  hac  igitur  inveniamus,  si  possumus,  ali- 
quam  trinitatem,  sicut  inveniebamus  in  sensibofl 
corporis,  et  in  iis  qu®  per  eos  in  animara  vel  spiri- 
tum  nostrum  imaginalitcr  intraveruat ;  utprocor- 
poralibus  rebus  quas  corporeo  foris  positas  attingi- 
mus  sensu,  intus  corporum  similitudines  habere- 
mus  impre8sasmemorie,ex  quibus  cogitatio  forma- 
retur,  tertia  voluotate  utrumque  jungente :  aicot 
formabatur  foris  acies  oculorum,  quam  volantas, 
ut  visio  fieret,  adhibebat  rei  visibili,  et  utramqae 
jungebat,  etiam  illio  ipsa  se  admovena  tertiam.  8ed 
non  est  hoo  coarctandum  in  hunc  librum^  nt  ia  eo 
qui  sequitur,  si  Deus  adjuvcrit,  convenienter  pos- 
sit  inquiri,  et  quod  inventum  fuerit  explioari. 

A  Editi,  non  fuerat^  Abest.  itoit,  a  manascriptis. 


1013 


LIBER  TERTIUS  DECIMUS. 


1014 


LIBER  TERTIUS  DECIMUS. 

Proseqoitur  de  scieotia,  in  qua  yidelicet^  etiam  at  a  sapientia  distinguitar,  trinilatem  quamdam  inquirere  libro 
Buperiore  coepit,  qua  occasione  hic  ftdem  ciiriBtianam  commendans,  explicat  quomodo  oredentium  sit  fidea  una 
et  communis.  Tum  beatitudinem  omnes  velle,  nec  tamen  omoium  esse  fidem  qua  ad  beatitudinem  pervenitnr* 
Hanc  autem  fidem  in  Cbristo  esse  definitam  qui  in  carne  resurrexit  a  mortuis,  nec  nisi  per  illum  liberari  quem- 
qaam  a  diaboli  dominatu  per  remissionem  peccalorum :  et  fuse  ostendit  diabolum  non  potentia^  eed  justitia  yinci 
a  Ghristo  debuisse.  Tandem  hujus  verba  fidei  dum  memoriae  mandantur,  inesse  quamdam  in  animo  trinitatem, 
quia  et  in  memoria  sunt  verborum  soni,  etiam  quando  homo  inde  non  cogitat ;  et  inde  formatur  acies  recorda* 
Itonis  ejus,  quando  de  his  cogilat;  et  demum  voluntas  recordantis  atque  cogitantis  utrumque  conjungit. 


CAPUT  PRIMUM.  —  1 .  Sapientix  et  icienlix  oflicia 
ex  Scripturis  discemereaggreditur,ExJoannts  exordio 
tUia  dicta  ad  sapientiam,  alia  ad  scientiam  pertinere. 
Quxdam  ibi  fidei  tayitum  auxilio  cognita.  Quomodo 
fidem  quse  in  nobis  esi  vtlemus,  In  eadem  Joannis  nar- 
ratione,  alia  sunt  corporis  sensu,  alia  tantum  anirni 
ratione  cognita,  In  libro  Buperiore  hujus  operis  duo- 
deoimo  satis  egimus  discemere  rationalis  mentis  of- 
ficium  in  temporalibus  rebus.ubi  non  sola  cognitio, 
veram  et  actio  nostra  versatnr,  ab  exceilentiore  ejus- 
dem  mentis  officio,  quod  contempiandis  «elernis  re- 
bus  impendilur,  ao  sola  cognitione  flnitur.  Commo- 
dius  autem  fieri  puto,utde  Scripturis  sanctis  aliquid 
iDtersoram,  quo  facilius  possit  utrumque  dignosci. 

2.  Evangelium  suum  Joannes  evangeiista  sic  exor- 
SQS  est :  In  principio  erat  Verbum,  et  Verbum  erat 
apud  Deum,  et  Deus  erat  Verbum  :  hoc  erat  in  prin^ 
dpio  apud  Deum.  Omnia  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine 
ip$o  factum  est  nihil  quod  factum  est:  in  ipso  vita  eratf 
ei  vita  erat  lux  hominum,  et  Itix  in  tenebris  lucet^  et 
ienebrae  eam  non  comprehenderunt.  Fuit  homo  missus 
a  DeOf  cui  nomen  erat  Joannes :  hic  venit  in  testimo- 
nium,  ut  testimonium  perhiberet  de  lumine,  ut  omnes 
erederent  per  illum,  Non  erat  ille  lux,  sed  ut  testimO' 
nium  perhiberetde  lumine,  Erat  lux  vera  quae  illumi' 
nat  omnem  hominem  venientem  in  hunc  mufidum.  In 
mundo  erat,  et  mundus  per  ipsum  factus  est,  et  mundus 
eum  non  cognovit,  In  propria  venit,  et  sui  eum  non  re- 
seperunt,  Quotquot  autem  receperunt  eum,  dedit  eis 
potestatem  filios  Dei  fieri,  iis  qui  credunt  in  nomine 
ejus  :  qui  non  ex sanguinibuSfneque  ex voluntate  car- 
nis,  neque  ex  voluntale  viriy  sed  ex  Deo  nati  sunt, 
Et  verbum  caro  factum  est,  et  habitavit  in  nobis,  Et 
fridimus  gloriam  ejus^  gloriam  quasi  Unigeniti  a  Patre, 
plenum  gratiss  et  veritatis  (Joan,  i,  1-14).  Hoo  totum 
qnod  ex  Evangelio  posui,in  praecodentibus  suis  par- 
tibas  babet  quod  immutabile  ac  sempiternum  est, 
oqjus  contemplatio  nos  beatos  facit:ia  consequenti- 
bus  vero  permixta  cum  temporalibus  commemoran- 
tur  aeterna.  Ac  per  hoc  aliqua  ibi  ad  scientiam  per- 
tinent,  aliqua  ad  sapientiam,  sicut  in  libroduode- 
cimo  nostra  prfficessit  distiuctio.  Nam,  In  principio 
erai  Verbum,  et  Verbum  erat  apud  Deum,  et  Deus 
erat  Verbum  :  hoc  erat  in  prinnpio  apud  Deum.  Omnia 
per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso  factum  est  nihil : 
quodfactum  est^in  ipso  vtta  erat,  et  vita  erat  tux  ho- 
minum,  et  lux  in  lenebris  lucel,  et  tencbrai  eam  non 
comprehenderunt ;  contemplativam  vitam  requirit,et 


intelleotuali  mente  cernendum  est.  Qua  in  re  quanto 
magis  quisque  profecerit,  tanto  fiet  sine  dubitatione 
sapientior.  Sed  propter  id  quod  ait,  Lux  lucet  in  te- 
nebris^et  tenebrge  eam  non  comprehenderunt ;  fide  uti- 
que  opus  erat,  qua  crederetur  quod  non  videretur. 
Tenebras  quippe  intelligi  voluityaversa  ab  hujusmo- 
di  luceeamque  minus  idonea  contueri  oorda  morta- 
lium  :  propter  quod  adjungit  et  dicit,Futf  homo  miS' 
sus  a  Deo,  eui  nomen  erat  Joannes :  hic  venit  in  testi- 
monium,  uttestimonium  perhiberet  de  lumine,utomnes 
a*ederent  perillum,  Hoc  jam  temporaliter  gestum  est, 
et  ad  scientiam  pertinet,  quae  cognitione  historica 
continetur.  Bominem  autem  Joannem  in  phantasia 
cogitamus,  qu«B  de  humansB  naturas  notitia  impressa 
est  nostrae  memoria).  Bt  hoc  eodem  modo  cogitant, 
sive  qui  ista  non  credunt,  sive  qui  credunt.  Utnsque 
enim  notum  est  quid  sit  homo,  cujus  exteriorem 
partem,  id  est,  corpus  per  corporis  iumina  didice- 
ruct  :  interiorem  vero,  id  est,  animam  in  se  ipsis, 
quia  et|ipsi  hominessunt,  et  per  humanam  conver- 
sationem  cognitam  tenent :  ut  possint  cogitare  quod 
dicitur,  Fuit  homo  cui  nomen  erat  Joannes  :  quia  et 
nomina  sciuntloquendoetaudiendo.Quod  autem  ibi 
est,  missu^  a  Deo;  fide  tenent  qui  tenent :  et  qui  fide 
non  tenent,  aut  dubitatione  ambigunt,  aut  infideii- 
tate  derident.  Utrique  tamen, si  non  sunt  ex  numero 
nimis  insipientium,  qui  dicuntin  corde  suo,  Non  est 
Deus  {Psal.  xiii,  1),  haec  audientes  verba,  utrumque 
cogitant,  et  quid  sit  Oeus,  et  quid  sit  mitti  a  Deo  ;  et 
81  non  sicut  res  se  habent,  at  certe  sicut  valent. 

3.  Pidem  porroipsam  quamvidetquisque  incorde 
8U0  esse,  si  credit,  vel  non  esse,  si  non  credit,  ali- 
ter  novimus  :  non  sicut  corporaqus  videmus  ocu- 
lis  corporeis,et  per  ipsorumimaginesquas  memoria 
teDemu8,6tiam  absentia  cogitamus ;  nec  sicut  ea  qus 
non  vidimus,  et  ex  iis  quas  vidimus  cogitatione  ut- 
cumque  formamu8,et  memoriaecommendamus^quo 
recurramus  cum  voluerimus,  utiiiic  ea,  vel  potius 
qualescumqueimagines  eorum  quas  ibi  fiximus,  si- 
militer  reoordatione  cemamus  ;  nec  sicut  hominem 
vivum,cujus  animam  etiamsi  nonvidemus,ex  nostra 
conjicirous,etex  motibus  corporalibus  hominem  vi- 
vum,  sicut  videndo  ^  didicimus,  intuemur  etiam  co- 
gitando.  Non  sic  videtur  fides  in  corde,  in  quo  est, 
ab  eo  cujus  est :  sed  eam  tenet  certissima  scientia, 
olamatquo  conscientia.  Gum  itaque  propterea  cre- 
derc  jubeamur,  quia  id  quod  crederc  jubemur,  vi- 

1  Plures  Mss.,  vivendo. 


r 


1018 


DE  TRINITATB,  S.  AUGUSTINI 


1016 


dere  non  possumus  ;  ipsam  tamen  fidem  quando 
inest  in  nobis,  videmus  in  nobis  :  quia  et  rerum 
absentium  praesens  est  fides,  et  rerum  qus  foris 
8unt  intus  est  fides,  et  rerum  quas  non  videnturvi- 
detur  Qdes,  et  ipsa  tamen  temporaliter  fit  in  cor- 
dibus  honiinum  ;  et  si  ex  fidelibus,  inOdeles  flunt, 
perit  ab  eis.  Aliquando  autem  et  rebus  falsis  accom- 
modatur  fldes :  loquimur  enim  sic,  ut  dlcamus,  Ha- 
bita  cst  ei  fides,  et  decepit.  Qualis  fides,  si  tamen  et 
ipsa  dicenda  est  fides,  non  oulpabiliter  de  cordibus 
perit,  quando  eam  inventa  veritas  pellit.  Optabiliter 
autem  rerum  verarum  in  easdem  res  Odes  transit. 
Non  enim  dicendum  est,  Perit,quando  6a,quffi  cre- 
debantur,  videntur.  Numquid  enim  adbuc  fides  di- 
cenda  est,  cum  deflnita  sit  in  Epistola  ad  Hebrxos 
fides,  dictumque  sit  eam  esse  convictionem  rerum 
qu69  non  videntur  {Hebr,  xi,  1]  ? 

4.  Deinde  quod  sequitur^  Hic  venit,  in  tesUmontum, 
tU  testimonium  perhiberet  de  lumine,  ut  omnes  crede- 
rentper  illum;  actio,  ut  diximus,  temporalis  est. 
Temporaliter  enim  tesUmonium  perbibetur  etiam  de 
re  sempiterna,  quod  est  intelligibile  lumen.  De  quo 
ut  testimonium  perhiberet  venit  Joannes,  qui  non 
erat  lux,  sed  ut  testimonium  perhiberet  de  lumine, 
Adyungit  enim  :  Erat  lux  vera  quue  illuminat  omnem 
hominem  venientem  in  hunc  mundum.  In  mundo  eratj 
et  mundus  per  ipsum  facius  est,  et  mundus  eum  non 
cognovit.  In  propria  venit,  et  sui  eum  non  receperunt. 
Haec  verba  omnia  qui  latinam  linguam  sciunt,  ex 
rebus  inteliigunt  quas  noverunt.  Quarum  aliqu®  n> 
bis  innotuerunt  per  corporis  eensus,  sicut  bomo,  si- 
cut  ipse  mundus,  cujus  tam  evidentem  magnitudi- 
nem  ccrnimus,  sicut  eorumdem  verborum  soni ; 
nara  et  auditus  sensus  est  corporis  :  aliqus  autem 
per  animi    rationem,  sicut   id  quod  dictum   est, 
Et  sui   eum  non   receperunt :  intelligitur    enim, 
Non  in  eum  crediderunt,  quod  quid  sit,  nullo  cor- 
poris  sensu,  sed  animi  ratione  cognovimus.  Ipso- 
rum  etiam  vorborum,  non  sonos  %  sed  signiflcatio- 
nes,  partim  percorporis  sensum,  partim  peranimi 
rationem  didicimus.  Nec  ea  verba  nunc  primum 
audivimus  :  sed  quas  jam  audieramus ;  et  non  so- 
lum  ipsa,  verum  etiam  qus  significarent,  cognita 
memoria  tenebamus,  et  bic  agnovimus.  Hoc  enim 
nomen  dissyllabum  cum  dicitur,  mundusy  quoniam 
flonus  est,  res  utique  corporalis  per  corpus  inuo- 
tuit,  id  est,  per  aurem  :  sed  etiam  quod  significat 
per  corpus  innotuit,  id  est,  per  oculos  carnis.  Mun- 
das  quippe  in  quantum  notus  est,  videntibus  no- 
tus  est.  At  hoc  verbum  quatuor  syllabarum  quod  est, 
Crediderunt,8ono8uo,quoniamcorpuse8t,peraurem 
carnis  illabitur  :  quod  autem  signiflcat,  nullo  cor- 
poris  sensu,  sed  animi  ratione  cognoscitur.  Nisi 
enim  quid  sit, Grediderunt,  per  animum  nussemus, 
non  intelligeremus  quid  non  fccerint  illi  de  quibus 
dictum  est,  Et  sui  eum  non  receperunt,  Sonus  ergo 
verbi  forinsecus  instrepit  auribus  corp()ri8,oi  uttingit 
sensum  qui  vocaturauditus.  Species  quoque  hoiiii- 
nis  et  in  nobis  ipsis  nobis  nota  est,  et  forinsecus  in 

<  Editi,  non  tohan  sonos,  Abest,  soluMf  a  Mss. 


• 

aliis  adest  corporis  scnsibus  ;  oculis,  cum  videtur* 
auribus,cum  auditur;  tactui,cum  teneturettangitur: 
habet  etiam  in  memoria  nostra  imaginem  suam,  in- 
corporalem  quidem,  sed  corpori  similem.  Mundi 
denique  ipsius  mirabilispulchritudoforinsecus  pr£- 
sto  csl,  et  aspectibus  nostris,  et  ei  sensui  qui  dicitur 
tactus,  si  quid  ejus  attingimus  :  habet  etiam  ipse 
intus  in  memoria  nostra  imaginem  suain,  ad  quam 
recurrimus,  cum  eum  vel  septi  parietibus,  vel  etiam 
in  tenebriscogitamus.Sed  dehisimaginibusreram 
corporalium,incorporaIibu8quidem,  habentibus  ta- 
men  similitudines  corporum,  et  ad  vitam  exterioris 
hominis  pertinentibus,  jam  satis  in  undecimo  libro 
locuti  sumus.  Nunc  autemagimus  de  homine  inte- 
riore,  et  ejus  scientia,  ea  quas  rerum  est  tempora- 
lium  etmutabilium:in  cujusintentionemcum  assu- 
mituraliquid,etiamderebusadexterioremhominem 
pertinentibus,  ad  hoc  assumendum  eet  ut  aiiqoid 
inde  doceatur  quod  rationalem  adjuvet  scientiam: 
ac  per  hoc  rerum  quas  communes  cum  animantibas 
irrationalibus  habemus,  rationalis  usus  ad  interio- 
rem  hominem  pertinet ;  nec  recte  dici  poteatcum  ir* 
rationalibus  animantibus  eum  nobis  esse  comma- 
nem. 

CAPUT  II.  —5.  Fides  rescordit^noncorporis^qwh 
modo  communis  et  una  omnium  credentium.  Fidescre' 
dentium  unalinonsecusac  volentiumvoluntas  una.  Fides 
▼ero  de  qua  in  hoolibro  aliquanto  diutius  disputare 
certadispo$itionisno8trffirationecompelIimur,quam 
qui  habent,  fideles  vooantur,  et  qui  non  habenty  in- 
fideles,  sicut  ii  qui  venientem  in  propria  Dei  Filium 
non  receperunt,  quamvisex  audituin  nobis  facta  sit, 
non  tamen  ad  eum  sensum  corporis  pertinet  qui  ap- 
pellatur,  auditus,quoniam  non  est  sonus  nec  ad  ocu- 
lo8  hujus  carnis,quoniam  non  est  color  aut  corporis 
forma  ;  nec  ad  eum  qui  dicitur  taotus,  quoniam  cor- 
pulentiea  nibil  habet ;  neo  ad  ullum  omnino  sensam 
corporis,  quoniam  cordisest  res  ista,  non  corporis; 
nec  foris  est  a  nobis,  sed  in  intimis  nobis  * ;  nec  eam 
quisquam  hominum  videt  in  alio,  sed  unusquisque 
insemetipso.Denique  potestet  simulationeconfingi, 
et  putari  esse  in  quo  non  est.  Suam  igitnr  quisqae 
fidem  apud  se  ipsum  videt  :  in  altero  autem  credit 
esse  eam,  non  videt ;  et  tanto  firmius  credit,  quanto 
fructus  cjus  magis  novit,  quos  operari  solet  fides  per 
dilectionem  (G^lat.  v,  6).  Quamobrem  omnibus  de 
quibus  Evangelistasubjungitetdicit,  Quotquotautem 
receperunt  eum^  dedit  eis  potestatem  (ilios  Det  fieri,  Os 
qui  credunt  in  nomine  ejus,  qui  nan  ex  sanguinibus, 
neque  ex  voluntatecamis,neque  ex  voluntate  viri,sed 
ex  Deo  nati  sunt,  fides  ista  communis  est :  non  sicat 
aliqua  corporis  forma  oommunis  est  ad  videndum 
omniumoculis  quibus  preestoest^exipsaquippeuna 
omniumcernentiumquodammodoinformaturaspe- 
ctus  :  sedsicut  dici  potestomnibushominibusesse 
facies  humana  communis ;  nam  hoc  ita  dicitur,ut  ta- 
men  singuli  suas  habeant.  Ex  una  sane  doctrinaim- 
pressam  fidem  credentium  cordibus  siogulorum  qui 
hoc  idem  credunt  verissime  dicimus  :  sed  aliud  aunt 

*  Sic  Mbb.  At  editi,  in  intimis  iwfffif. 


lon 


LIBER  TERTIDS  DE0IMU8. 


1018 


ea  qudD  creduntur,  aliud  fides  quii  creduntur.  Illa 
quippe  in  rebus  sunt  qusB  vel  esse  tcI  fuisse  vel  futu- 
rae  essc  dicunturrhaec  autem  in  animo  credentis  est, 
ei  tantura  conspicuacujusest;  quamvissitetinaliis 
non  ipsa,8ed  simiiis.  Non  enim  numero  est  una,  sed 
genere:  propter  similitudinem  tamen  etnullam  di« 
versitatem  magis  unam  dicimusessequam  multas. 
Nam  et  duos  bomines  simillimos  cum  videmus,unam 
faciem  dicimus  et  miramur  amborum.  Facilius  ita- 
que  dicitur  multas  animas  fuisso  singulas  utique 
singulorum,  de  quibus  legimus  in  Actibus  Aposto- 
lorum  quod  eis  fuerit  anima  una  (Act,  iv,  32) :  quam 
ubi  dixit  Apostolus,  Una  (id^$  {Ephes,  iv,  5),  tot  eas 
audet  quisquam  dicere  quot  lldeles.  Et  tamen  qui 
di:3it,  0  mulieTf  magna  est  fides  tua  (Matth,  xv,  28) ; 
et  alteri,  Modicx  fiAei^  quare  dubitasti  {Id.  xiv,  31)  ? 
suam  cuiqueesse  significat.  Sed  ita  dicitur  eadem 
credcntium  fides  una,quemadmodum  eadem  volen- 
tium  voluntas  una  ;  cum  et  in  ipsls  qui  boc  idem 
volunt,  sua  voluntas  sit  cuique  conspicua,  alterius 
autem  lateat,  quamvis  idem  velit ;  et  si  aiiquibus 
signis  sese  indicet,  creditur  potius  quam  videtur. 
Unusquisque  autem  sui  animi  conscius  non  credit 
utique  bano  esse  suam,  sed  plane  pervidet  volua- 
tatem. 

CaPUT  III.-— 6.  Voluntates  qwedam  exdem  omnium 
stngulisnotsB.Enniuspoeta.EsiqufBdaTn  sane  ejusdem 
iiatursB  viventis  et  ratione  utentis  tanta  conspiratio, 
ut  cum  lateat  alterum  quid  altcr  veUt,nonnull®  ta- 
men  sint  voluntates  omnium  etiam  singulis  nol»  : 
et  cum  quisque  bomo  nesciat  quid  bomo  alius  unus 
velit,in  quibusdam  rebus  possit  scire  quid  omnes  ve- 
lint.  Unde  illacujusdam  mimi  ff^cetissima  predica- 
tur  urbanitas,  qui  cum  se  promisisset  in  tbeatro 
quid  in  animo  baberent,  et  quid  vellent  omnes,  aliis 
ludis  esse  dicturum,atque  id  diem  constitutum  in- 
genti  exspectatione  major  multitudo  conflueret,8U8- 
pensis  et  silentibus  omnibus,  dixisse  perhibetur  : 
Yili  vultis  emere,  et  caro  vendere.  In  quo  dicto  le- 
vissimi  scenici,  omnea  tamen  conscientias  invene- 
runt  sua8,eique  vera  ante  oculosomnium  constitu- 
ta,  et  tamen  improvisa  dicenti,  admirabili  favore 
plauseruat.  Cur  autem  tam  magna  exspectatio  fac- 
ta  est  illo  promittente  omnium  voluntatem  se  esse 
dicturum^nisi  quia  lalentaiiorum  bominum  volun- 
tates  ?  Sed  nunquid  isla  latuit  istum  ?  Numquid 
quemquam  latet?Qua  tandem  cauBa,  nisi  quiasunt 
quffidam  quae  non  inconvenienter  in  aiiisde  se  quis- 
que  oonjiciat,  compatiente  vel  conspirante  vitio  seu 
natura?  Sed  aliud  est  videre  voluntatem  8uam,aliud, 
quamvis  certissima  conjectura,  conjiccre  alienam. 
Nam  conditam  Romam  tam  certum  habeo  in  rebus 
humannis  quam  Canstantinopolim,  cum  Romam 
viderim  oculis  meis,  de  illa  vero  nihil  noverim, 
nisi  quod  aliis  teatibus  credidi.  Et  minus  quidem 
ille  vel  se  ipsum  intuenduo,  vel  alios  quoque  ex- 
periendo,  vili  velie  emere,  et  care  vendere,  omni- 
bus  id  credidit  ease  commune.  Sed  quoniam  reve- 
ravitiumest^potest  quisqueadipibciejusmodijusti- 
tiam,vel  alicugus  alterius  vitii  quod  buio  contrarium 
ast  iacarrere  pestileotiam,  qua  buio  resistatetvin- 


cat.  Nam  scio  ipse  hominem,  cum  venalis  codex  ei 
fuis6etobIatu5,pretiique  ejus  ignarum  elideo  quid- 
dam  exiguum  poscentem  cerneret  venditorcm  jus- 
tum  pretium  quod  multo  amplius  erat,nec  opinan- 
ti  dedisse.  Quid,  si  etiam  sit  quisquam  nequitia 
tanta  possessus,  ut  vili  vcndat  quoe  dimiserunt  pa- 
rentes,et  caro  emat  qus  consumant  libidines?  Nou 
est,  ut  opinor,incr^dihili8  isla  luxuries  :  et  siquae- 
rantur  tales  reperiantur,  aut  etiara  non  quaesiti  for- 
tassis  occurrant,qui  nequitia  majore  quam  theatri- 
ca,  proposilioni  vel  pronuntiationi  tbeatricze  insul- 
tent,  magno  pretio  stupra  emendo,  parvo  autem 
rura  vendendo.  Largitionis  etiam  gratia  novimus 
quosdam  emisse  frumenta  carius^  et  vilius  vendi* 
disse  suis  civibus.  Illud  etiam  quod  vetus  poeta  di- 
xit  Ennius, 

Omnes  mortales  sese  laudarier  optant  *■ : 
profecto  etdese  ipsoetde  iis  quos  oxpertus  fuerat, 
conjecit  in  aliis,  et  videtur  pronuntiasse  hominum 
omnium  voluntates.  Dcnique  si  et  minus  ille  dixis- 
set.  Laudari  omnes  vultis,  nomo  vestrum  vul  vitu- 
perari :  similiter  quod  esset  omnium  voluntatis  di- 
xisse  videretur.  Sunt  tamen  qui  vitia  sua  oderint, 
et  in  quibus  sibi  displicent  ipsi,nec  ab  aliis  selau- 
d,ari  velint,  gratiasque  agent  objurgantium  benevo- 
lentiffi,  cum  ideo  vituperantur  ut  corrigantur.  At 
si  dixisset,  Omnes  beati  esse  vultis,  miseri  esse 
non  vultis  ;  dixisset  aliquid  quod  nullus  in  sua  non 
agnoscerct  voluntate.  Quidquid  enim  aliud  quis- 
quam  latenter  velit,  ab  hac  voluntate  qus  omni- 
bus  et  in  omnibus  hominibus  satis  nota  est,  noa 
recedit. 

CAPUT  IV .—7 .Beatitudinvt  habendas  voluntasuna 
omnium^sed  de  ipsa  beatitudine  varietas  magna  votun- 
tatum.  Mirum  est  autem  cum  capessendas  atque  reti- 
nendae  beatitudinis  voluntas  una  sit  omnium,unde 
tanta  existat  de  ipsa  beatitudine  rursus  varietss  at- 
quediversitasvoluntatumnonquodaliquiseamnolit 
sed  quod  non  omnes  eam  norint.  Si  enim  omnes 
eam  nossent,  non  ab  aliis  putaretur  esse  in  virtute 
animi ;  alii8,in  corporis  voluptate;  alii3,in  utraque; 
et  aliis  atque  aliis,  alibi  atque  alibi.  Ut  enim  eoa 
quaeque  rcs  maxiiue  delectavit,  ita  in  ea  constitue- 
runt  vitam  beatam.  Quomodo  igitur  ferventissime 
amant  omnes,  quod  non  omnes  sciunt  ?  Quis  potest 
amare  quod  nescit  ?  sicut  jam  de  hac  re  in  libris 
superioribus  disputavi  {Lib.  8,  capp.  4  et  seqq.,  ei 
lib.  10,  cap,  1,  etc).  Cur  ergo  beatitudo  amatur  ab 
omnibus:  nec  tamen  scitur  ab  omnibus  ?  An  forte 
Bciuut  omncb  ipsa  qus  sit,  sed  non  omnes  sciunt 
ubi  sit,  et  inde  contentio  ebt?  Quasi  vero  de  aliquo 
mundi  hujus  agatur  loco,  ubi  debeat  quisque  velle 
vivere,  qui  vult  beate  vivere,  ac  non  ita  quaeratur 
ubi  sit  bcatitudo,  sicut  quceritur  qua?  sit.  Nam  uti- 
que  si  in  corporis  voluptute  est,  ille  beatus  est 
qui  fruitur  corporis  voluptate  :  si  in  virtute  ani- 
mi,  ille  qui  hac  fruitur  :  si  in  utraque,  ille  qui 
fruitur  utraque.  Cum  itaque  alius  dicit,  Beate  vive- 
re  cst  voluptatc  curporis  frui  ;  alius  autem,  Beate 
vivere  est  virtute  animi  frui  :  nonae  aut  ambo  ae« 

<  Er.  Lagd.VeB.  etLov.,  laudari  ecQ\ft«ut^T&!^^«  "M^^ 


1019 


DB  TRINITATE,  S.  AUGDSTINI 


iOM 


aciunt  quae  sit  beata  vita,aut  non  ambo  sciunt?  Quo- 
modo  ergo  ambo  amant  eamfsi  nemo  potest  amare 
quod  nescit  ?  An  forte  falsum  est  quodpro  veris  imo 
certissimoque  posuimus,  beate  vive  omaes  bomi- 
nes  velle  ?  Si  enim  beate  vivere  est,  verbi  gratia,  se- 
cundumanimivirtutemvivere;quomodobcalevivere 
vult,  qui  hoc  non  vult?  Nonne  verius  dixerimus  : 
Homoiste  non  vult  beate  vivere,quianonvultsecun- 
dum  virtutem  vivore,  quod  solum  est  beate  vivere  ? 
Non  igitur  omnes  beate  vivere  volunt,imo  pauci  hoo 
volunt,  si  non  est  beate  vivere,  nisi  secuadum  virtu- 
tem  animi  vivere,  quod  multi  nolunt.  Itane  falsum 
erit  unde  nec  ipse  (cum  Academicis  omnia  dubia 
sintj  Academicus  ille  Cicero  dubitavit,qui  cum  vel- 
let  in  Hortensio  dialogo  ab  aliqua  re  certa,  de  qua 
nullus  ambigeret,  sumere  suss  disputationis  eior- 
dium.  Beate  certCt  inquit,  omnes  esse  volumus  ?  Absit 
ut  hocfalsumessedicamus.Quid  igitur  ?  an  dicen- 
dum  est  etiamsi  nihil  sit  aliud  beatevivere,quam 
secundum  virtutem  animi  vivere,  lamen  et  qui  hoc 
non  vult,  beate  vult  vivere?  Nimis  quidem  hoc  vi- 
detur  absurdum.  Tale  est  enim  ac  si  dicamus  :  Et 
qui  non  vult  beato  vivere,  beate  vult  vivere.  Istam 
repugnatiam  quis  audiat,  quis  ferat?  Et  tamen  ad 
hanc  contrudit  necessitas,  si  et  omnes  beate  velle 
vivere  verum  est,  et  non  omnes  sic  volunt  vivere, 
quomodo  solum  beate  vivitur. 

GAPUT  V. — S,De  eadem  reAn  forte  illud  est  quod 
nos  ab  his  angustiis  possit  eruere,  ut  quoniam  di- 
ximus  ibi  quosque  posuisse  beatam  vitam  quod  eos 
maxime  delectavit,  ut  voluptas  Epicurum,  virtus 
Zenonem  ;  sic  alium  aliquid  aliud,  nihil  dicamus 
esse  beate  vivere,  nisi  vivere  secundum  delectatio- 
nem  suam,  et  ideo  falsum  non  esse  quod  omnes 
beate  vivere  velint,quia  omnes  ita  volunt  ut  quem- 
que  delectat  ?  Nam  et  hoc  populo  si  pronuntiatum 
esset  in  theatro,  omnes  id  in  suis  voluntatibus  in- 
venirent.  Sed  hoc  quoque  Cicerocum  sibi  ex  adver- 
80  proposuissct,  ita  redarguit,  ut  qui  hoc  sentiunt, 
erubescant.  Ait  enim  :  Ecce  atUem  non  philosophi 
quidem,  sed  prompti  tamen  ad  disputandumj  omnes 
aiunt  esse  beatos,  qui  vivant  ut  ipsi  velint  :  hoc  est 
quod  nos  dlximus,  Ut  quosque  delectat.  Sed  mox 
ilie  subjecit:  Falsum  id  quidem.  Velle  enim  quod  non 
deceat^  idipsum  miserrimum  est :  nec  tamen  miserum 
est  non  adipisci  quod  velis,  quam  adipisci  velle  qmd 
non  oporteat,  Prsclarissime  omnino  atque  verissi- 
me.  Quis  namque  ita  sit  mente  caecus,  et  ab  omni 
luce  decoris  alienus  ac  tenebris  dedecoris  involu- 
tuSj  ut  eum  qui  nequiter  vivit  ac  turpiter,  et  nullo 
prohibente,  nullo  uicisoente,  et  nulio  saltem  re- 
prehendere  audente,  insuper  et  laudantibus  pluri- 
mis,  quoniam  sicut  ait  Scriptura  divina,  Laudaiur 
peccator  in  desideriis  animae  sux  ;  el  qui  iniqm  ge- 
rity  benedicitur  {Psal,  ix,  3),  implet  omnes  suas  fa- 
cinorossimas  et  flagitiosissimas  voluntates  *,  ideo 
beatum  dicat,  quia  vivit  ut  vult  :  cum  profecto 
quamviset  sicmi8ere8set,minustamencsset,si  nihii 
eorum  qus  perperam  voluisset,  habere  potuisset  ? 

1  Sic  Arn.  Er.  et  aliquot  Mss.  At«  editio  Lov.|  voiupia* 


Etiam  mala  enim  voiuntate  vei  sola  quisqae  miser 
efficitur  :  sed  miserior  potestate,  qua  desiderium 
malae  voluntatis  impletur.  Quapropter,quoniam  ve- 
rum  est  quod  omnes  bomines  esse  beati  velint,idque 
unum  ardentissimo  amore  appetant,  et  propterhoc 
Cffitera  quaecumque  appetunt ;  nec  quisquam  potest 
amare  quod  omnino  quid  vel  quale  sit  nescit.  nec 
potest  nescire  quid  sit  quod  velle  se  scit;  sequitnr 
ut  omnes  beatam  vitam  sciant.  Omnes  autembeati 
habent  quod  voiunt,  quamvis  non  orones  qoi  ha- 
bent  quod  volunt  continuo  sint  beati  :  continao 
autem  miseri,  qui  vei  non  habent  quod  voIudI,  vel 
id  habent  quod  non  recte  voiunt.  Beatus  igiturnon 
est  nisi  qui  et  habet  omnia  qu8B  vult,  el  Dihil  vult 
male. 

CAPUT  VI.  —  9.  Cur  cum  omnes  velint  beaiitudi' 
nem,id  eligaiw  poiius,quo  ab  ea  receditur.  Gumergo 
ex  his  duobus  beata  vita  constet,  atque  omnibus 
nota,omnibu8  chara  sit ;  quid  putamus  esse  cause 
our  horum  duorum,quando  utrumque  non  poseunt, 
magis  eligant  hom!nes,ut  omnia  qus  volunt  babeant 
quam  ut  omnia  bene  velint  etiamsi  non  babeant?  An 
ipsa  est  pravitas  generis  humani,  ut  cum  eos  non 
lateat,  nec  illum  beatum  esse  qui  quod  vult  non 
habet,nec  illum  qui  quod  male  vult  habet ;  sed  illum 
qui  et  habet  quscumque  vult  bona,  et  nulla  vult 
mala,  ex  his  dqobus  quibus  beata  vita  perficitur, 
quando  utrumque  non  datur,  id  eligatur  potius, 
unde  magis  a  beata  vita  receditur  (longius  quippe 
ab  illa  est  quicumque  adipiscitur  male  concupita, 
quam  qui  non  adipiscitur  concupita) ;  cum  potius 
eligi  debuerit  voiuntas  bona,  atque  prffiponi,etiam 
non  adepta  qu»  appetit  ?  Propinquat  enim  beato, 
qui  bene  vult  quecumque  vult,  et  qus  adeptus 
cum  fuerit  beatus  erit.  Et  utique  non  mala,  sed 
bona  beatum  faciunt,  quando  faciunt :  quorum  bo- 
norum  habet  aliquid  jam,idque  non  parvi  estiman- 
dum,eam  ipsam  scilicet  voluntatem  bonam,qui  de 
bonis  quorum  capaxest  humana  natura,non  de  oi- 
lius  mali  perpetratione  vel  adeptione  gaudere  desi- 
derat ;  et  bona  qualia  et  in  hac  misera  vita  esse 
possunt,  prudenti  temperanti,  forti,  et  justa  mente 
8ectatur,et  quantum  datur  assequitur;  ut  etiam  in 
malis  sit  bonus,  et  flnitis  malis  omnibus  atque  im- 
pletis  bonis  omnibus  sit  beatus. 

CAPUT  VII.  —  10.  Fides  necessarta,  ut  aliquando 
$it  homo  beatus,  quod  nonnisi  in  fuiura  visa  canse' 
queiur,  Phiiosophorum  superborum  ridenda  et  miu- 
randa  beatitudo,  Ac  per  hoo  in  ista  mortali  vita  er- 
robus  srumnisque  plenissima,  praecipue  fides  est 
necessaria,  qua  in  Deum  creditur.  Non  enim  quae- 
cumque  bona,  maximeque  illa  quibus  quisque  fit 
bonus,  et  illa  quibus  fiet  beatus,  unde  nisi  a  Deo 
in  hominem  vaniant,  et  homini  accedant,  inveniri 
potest.  Cum  autem  ex  hac  vita  ab  eo  qui  in  his 
miseriis  fidelis  et  bonus  est,  ventum  fuerit  ad 
beatam,  tunc  erit  vere  quod  nuno  esse  nullo 
modo  potest,  ut  sic  homo  vivat  quomodo  volt.  Non 
enim  voiet  male  vevere  in  ilia  felicitate,  aut  vo- 
let  aiiquid  quod  deerit,  aut  deerit  quod  volaerit. 
Qnidquid  amabitari  aderit :  aeo  desidmUtivr  quod 


'«M.^J 


1021 


LIBER  TERTIDS  DECIMDS. 


1012 


DOQ  aderit.  Omnequod  ibi  erit,  bonum  erit,  etsum- 

musOeus  summum  bonum  erit,  atque  ad  fruendum 

amantibuspriBstoerit;  et  quod  estomnino  beatisai- 

mum.  ita  semper  fore  certum  erit.  Nuno  vero  fece- 

runtquidem^  sibi  pbilosophi,  sicut  eorum  cuique 

placuit,  vitas  beatas  suas,  ut  quasi  propria  virtute 

possent,  quod  communi  mortalium  conditione  non 

poterant,  sic  scilicet  vivere  ut  vellent,  sentiebant 

enim  aliter  beatum  esse  neminem  posse,  nisi  ha- 

bendo  quod  vellet,  et  nihil  patiendo  quod  nollet. 

Quis  autem  non  qualemcumque  vitam  qua  delecta- 

tur,  et  ideo  beatam  vocat,  vellet  sicesse  in  suapo- 

testate,  ut  eam  posset  habere  perpetuam?  Ettamem 

quis  ita  est?  Quis  vult  pati  molestias  quas  fortiter 

tolerel,  quamvis  eas  velit  possitque  tolerare  si  pa- 

litur?  Quis  velit  in  tormentia  vivere,  etiam  qui  po- 

test  in  eis  perpatientiam  tenendo  justitiam  lauda- 

biliter  vivere?  Transitura  cogitaverunt  beec  mala, 

qui  ea  pertulerunt,  vel  cupiendo  habere,  vel  ti- 

mendo  amittere  quod  amabant,  sive  nequiter  sive 

laudabiliter.  Nam  mnlti   per  transitoria  mala,  ad 

bona  permansura  fortiter  tetenderunt.  Qui  profe- 

cto  spe  beati  sunt,  etiam  cum  sunt  in  transitoriis 

malis,  per  qu»  ad  bona  non  transitura  perveniunt. 

Sed  qui  spe  beatus  est,  nondum   beatua  est :  ex- 

spectat  namqueper  patientiam  beatitudinem  quam 

nondum  tenet.Qui  vero  sine  ullaspetali,sineu1la  ta- 

li  mecede  cruciatur,quantamlibet  adhibeat  toleran- 

tiam,  non  est  beatus  veraciter,  sed  miser  fortiter. 

Neque  enim  propterea  miser  non  est,  quia  mise- 

rior  esset,  si  etiam  impatienter  miseriam  sustine- 

ret.  Porro  »i  ista  non  patitur,  qus  noliet   patl  in 

corpore,  nec  tunc  quidem  beatus  babendus  est, 

quoniam  non  vivit  ut  vult.  Ut  enim  aiia  omittam, 

quffi  corpore  illaeso  ad  animi  pertinent  offenaiones» 

sine  quibus  vivere  vellemus,  et  sunt  innumerabi- 

lia;  vellet  utique  si  posset  ita  salvum  atque  inco- 

lume  habere  corpus,  et  nuUas  ex  eo  pati  molestias, 

ut  id  haberet  in  potestate,aut  in  ipsius  incorruptione 

corporis  :  quod  quia  non  habet,ac  pendet  in  incerto*, 

profecto  non  vivit  ut  vult.  Quamvis  enim  per  forti- 

tudinem  sit  paralus  excipere,  et  sequo  ferre  animo 

quidquid  adversitatis  acciderit ;  malvut  tamen  ut 

non  accidat,  et  si  possit  facit ;  atque  ita  paratus  est 

in  utrumque,  ut  quantum  in  ipso  est  alterum  op- 

tet  alterum  vitet,  et  si  quod  vitat,  incurrerit,  ideo 

volens  ferat,  quia  fleri,  non  potuit  quod  volebat. 

Ne  opprimatur  ergo  8ustinet:sedpreminollet.  Quo- 

modo  ergovivit  ut  vult?  An  quia  vulens  fortis  estad 

ferenda  qu®  uollet  illata?  Ideoigiturid  vult  quod 

potest,  quoniam  quod  vultnon  potest.  H«c  est  tota, 

ntrum  ridenda,  an  potius  miseranda,  superborum 

beatitudo  mortalium,g]oriantum  se  vivere  ut  volunt, 

quia  volentes  patienter  ferunt  qu»  accidere  sibi 

nolunt.  Hoc  est  enim,  aiunt,  quod  sapienter  dixit 

Terentius, 

Quoniam  non  potes  id  fieri  quod  vis, 
Id  velis  quod  possis '. 

{In  Andreia,  act,  2,  $C€n,  1,  vert,  5,  6). 

>  Editi,  loeo,  quidem^  habebant»  qMam, 

*  Mm.j  wndet  incerio'^  omiBsa  particola,  in. 

*  TetaBuiu  fert,  poift^.     M, 


Commode  hoc  dictum  esse,  quis  negat?  Sed  consi- 
lium  estdatum  misero,  neessetmiserior.  Beatoau- 
tem,  quales  se  esse  omncs  volunt,  non  recte  nec 
vere  dicitur,  Non  potest  fieri  quod  vis.  Si  enim  bea- 
tus  est,quidquid  vult  fieri  potest; quia  non  vultquod 
fierinon  potest.  Sed  non  est  rooKalitatis  hujushsc 
vita  nec  erit  nisi  quando  et  immortalitas  erit.  Quae 
si  nuUo  modo  dari  bomini  posset,  frustraetiam  bea- 
titudo  qusreretur;  quia  sine  immortalitate  non  po- 
test  esse. 

CAPUT  VIII.-.  11.  Beatiiudo  sine  immortalitate 
non  potest  esse,  Cum  ergo  beati  csse  omnes  homines 
velint  si  vere  volunt^,  profecto  et  esse  immortales 
volunt :  aliterenim  beati  essenon  possent.  Denique 
et  de  immortalitate  interrogati,  sicut  et  de  beatitu- 
dine,  omnes  eam  se  velle  respondent.  Sed  qualis* 
cumque  beatitudo,  qusB  potius  vocetur  quam  sit,  in 
hac  vita  qusritur,  imo  vero  Ongitur,  dum  immorta* 
litas  desperatur,  sine  quavera  bcatitudo  esse  non 
potest.  Ille  quippe'beate  vivit»  quod  jam  superius 
diximus,eta8truendo  satis  fiximus,  qui  vivi  ut  vult, 
neo  male  aliquid  vult.  Nemo  autem  male  vult  im« 
mortalitatem,  si  ejus  humana  capax  est  Deo  do- 
naute  natura :  cujus  si  non  capax  est,  nec  beatita- 
dinis  capax  est.  Ut  enim  homo  beate  vivat,  oportet 
ut  vivat.  Quem  porro  morientem  vita  ipsa  deserit, 
beata  vita  cum  illo  manere  qui  potest?  Gum  antem 
diseril,  aut  nolentem  deserit  procul  dubio,  aut  vo- 
lentem,  aut  neutrum.  Si  nolentem,  quomodo  beata 
vita  est,  quas  ita  est  in  voluntate,  ut  non  sit  potes- 
tate?  Gumquebeatus  nemo  sit  aliquid  volendo  neo 
habendo,  quanto  minus  est  beatns  qui  iion  honore, 
non  possessione,  non  qualibet  alia  re,  ipsa  beata 
vita  nolens  deseritur,  quando  ei  nulla  vita  erit? 
Unde  etsi  nuUus  sensus  reliquintur,  quositmisora 
(propterea  enim  beata  vita  diacedit,  quoniam  tota 
discedit),  miser  est  tamen,  quamdiu  sentit,  quia 
scit  se  nolente'  consumi  propter  quod  cstera  et 
quod  prffi  c^teris  diligit.  Non  igitur  potest  vita  et 
beata  esse,  et  nolentem  deserere* :  quia  beatus  no- 
iens  nemo  f)t ;  ac  per  hoc  quanto  magis  nolentem 
deserendo  miserum  facit,  quae  si  nolenti  prassto 
essct  miserum  faceret?  Si  autem  voleatem  dese- 
rit,  etiam  sic  quomodo  beata  vita  erat,  quam  pe- 
rire*  voluit  qui  habebat?  Restatutdicant  neutrum 
esse  in  animo  beati;id  est,eum  deseri  a  beatavita, 
cum  per  mortem  deserit  tota  vita,  neo  noUe  neo 
felle,  ad  utrumque  enim  parato  et  squo  corde* 
consistere.  Sed  nec  ista  beata  est  sita,  qu®  talis 
est,  ut  quem  beatum  facit,  amore  ejus  indignasit. 
Quomodo  enim  est  beata  vita,  quaui  non  amat 
beatus  ?  Aut  quomodo  amatar,  quod  utrum  vigeat, 
an  pereat,  indifCerenter  accipilur?  Nisi  forte  vir- 
tutes,  quas  propter  solam  beatitudinem  sic  ama- 
mus,  persuadere  nobis  audent,  ut  ipsam  beatitudl- 


>  Am.  et  Mss.,  siventm  voiunt. 

>  Sic  MsB.,  At  editi,  notentem;  minufi  recte. 

s  Edito  Lov.,  voientem  deserere,  Cattigatur  ex  editif 
aliit  et  Mst. 
^  In  Mb8.,  finire. 
•  EdiU,  animo.  At  Un.,  corde. 


1023 


DE  TRINITATE,  S.  AU6USTINI 


i02i 


nem  non  aaemus.  Quod  si  raciunt,  etiam  ipsas  uti- 
que  amare  desistimus,  quando  illam  propter  quam 
Bolam  istas  amavimus,  non  auiamus.  Deinde  quo- 
modo  erit  vera  tam  illa  perspecta*,  tam  examinata, 
tam  eliquata,  tam  certa  scntentia,  beatos  e^se  om- 
nes  homines  velle,  si  ipsi  qui  jam  beati  sunt,  beati 
essenec  nolunt,  nec  volunt?  Aut  si  volunt,  ut  ve- 
ritas  clamat,  ut  natura  compellit,  cui  summe  bonus 
et  immutabiliter  beatus  Creator  indidit  boc;  si  vo- 
lunt,  inquam,  beati  esse  qui  beati  sunt,  beati  non 
esse  utique  noiunt.Si  autem  beati  non  csse  uolunt, 
procul  dubio  nolunt  consumi  perire  quod  beati 
sunt.  Nec  nisi  viventes  beati  esse  possunt :  nolunt 
igitur  perire  quod  vi? unt.  Immortales  ergo  esse  vo- 
lunt,  quicumquevere  beati  velsunt  velesse  cupiunt. 
Non  autem  vivit  beate,  cui  non  adest  quod  vult : 
Dullo  modo  igitur  esse  poterit  vita  veraciter  beata, 
nisi  fuerit  sempiterna. 

CAPUT IX.  —  -12.  Non  humanis  argumentationibus, 
sedfideiauxili  dicimmbeatitudinemfuluram  esse  vere 
sempitermam.  Ex  Filii  Dei  incamatione  credibilis  fit 
immortalitas  beatitudinisM&nc  utrum  capiat  humana 
natura,  quam  tamon  desiderabilem  conHtetur,  non 
parva  qusestio  est.  Sed  si  fides  adsit,  quae  inest  eis 
quibus  dedit  potestatem  Jesus  iilios  Dei  fieri,  nulla 
questio  est.  Humanis  quippe  argumentationibus 
hec  invenire  conantes,  vix  pauci  magno  prasditi 
ingenio,  abundantes  otio,  doctrinisque  subtibilissi- 
miseruditi,  ad  indagandam  solius  animae  immorta- 
litatem  p«irvenire  potuerunt.  Cuitamen  anim®  bea- 
tam  vitam  non  invenerunt  stabilem,  id  est  veram  : 
ad  miseriaseam  quippe  vitse  hujus  etiam  postbea- 
titudinem  redire  dixerunt.  Et  qui  eorum  de  hao 
erubuerunt  sententia,  et  animampurgatamin  sem- 
piterna  beatitudine^  sine  corpore  collocandam  pu- 
taverunt,  talia  de  mundi  retrorsus  aeternitate  sen- 
tiunt,  ut  hanc  de  animi  sententiam  suam  ipsi  re- 
darguant :  quod  hic  longum  est  demonstrare,  sed 
in  libro  duodecimo  de  Civitate  Dei,  satis  a  nobis 
est,  quantum  arbitror,  expiicatum  (Cap.  20).  Fides 
autem  ista  totum  hominem  immortalem  futu- 
rum,  qui  utique  constat  ex  anima  corpore,  et  ob 
hoc  vere  beatum,  non  argumentatione  humana,sed 
divina  aucloritate  promittit.  Et  ideo  cum  dictum 
esset  in  EvangeIio,quod  Jesus  dederit  potesiatem 
filios  Dei  fieriiis  qui  eum  receperunt;  et  quid  sit  re- 
cepisse  eum,  breviter  fuisse  expositum,  dicendo, 
Credentibus  in  nomine  ejus ;  quoque  modp  filii  Dei 
flerent,  esset  adjunctum,  Qui  non  ex  sanguinibus, 
neque  ex  voluntate  camis,  neque  exvoluntate  virised 
ex  Deo  nati  sunt :  ne  ista  hominum  quam  videmus 
et  gestamus  inflrmitas  tantam  excellentiam  despe- 
raret,  illico  annexum  est,  Et  verbum  caro  factum  est, 
et  habitavit  in  nobis  [Joan.  i,  12-14);  ut  a  contrario 
Buaderetur  quod  incredibile  videbatur.  Si  enim 
natura  Dei  Filius  propter  filioshominum  misericor- 
dia  factus  est  hominis  filius;  hoc  est  enim,  Verbum 
caro  factum  est^  et  habitavit  in  nobis  hominibus  : 


I  Editi,  perfecta,  Melius  Mss.,  perspecta* 
Sditi,  m  sempitemam  beatitudinem. 


quanto  est  credibilius,  natura  filios  hominis  gratia 
Dei  niios  Dei  fieri,  et  habitare  in  Deo,  in  quo  solo 
et  de  quo  soio  esse  possuntbeatiparticipesimmor- 
talitatis  ejus  etfecti ;  propter  quod  persuaden- 
dum  Dei  Filius  particeps  nostrae  mortaiitatis  e£Fe- 
ctus  est? 

CAPUT  X.  — 13.  Incarnatione  Verbi  convenientior 
non  fuit  modus  alius  liberandi  hominis  a  mortalitatis 
miseria,  Merita  quse  dicuntur  nostra^  dona  sunt  Dei, 
Eos  itaque  qui  dicunt,  Itane  defuit  Deo  modus  alius 
quo  liberaret  homines  a  miseriamortalitatishujus, 
ut  unigenitumFiliumDeum  sibi  coaeternum^  homi- 
nem  fleri  vellet,  induendo  humanam  animam  et  car- 
nem.mortalemque  factum  mortem  perpeti?  parum 
et  sic  refellere,  ut  istum  modum  quo  nos  per  Me- 
diatorem  Dei  et  hominum  hominem  Christum  Jesum 
Deus  liberare  dignatur,  asseramus  bonum  et  divins 
congruumdignitati :  verumetiamutostendamus  non 
alium  modum  possibilem  Deo  defuisse,  cujus  pote- 
stati  cuncta  squaiiter  subjacent ;  sed  sanand»  no- 
stre  miseriffi  convenientiorem  modum  alium  non 
fuisse,  nec  esseoportuisse.  Quid  enim  tam  necessa- 
rium  fuit  ad  erigendam  spem  noslram,  mentesque 
mortalium  conditione  ipsius  mortalitatis  abjectas, 
ab  immortalitatis  desperatione  liberandas,  quam 
ut  demonstraretur  nobis  quanti  nos  penderet  Deus, 
quantumque  diiigeret?  Quid  vero  hujus  rei  tanto 
isto  indicio  manifestius  atque  praeclarius,  quam  ut 
Dei  Filius  immutabiliter  bonus,in  se  manens,quod 
erat,  etanobis  pronobis  accipiens  quod  non  erat, 
praster  susb  naturse  detrimentumS  nostrae  dignatus 
inireconsortium,priu8  si  ullomalosuomeritoraala 
nostra  perferret;ac  sicjam  credentibus  quantum  nos 
diligat  Deus,  et  quod  desperabamus  jam  speranti- 
bus,  dona  in  nos  sua  sine  ullis  bonis  meritis  no- 
stris,  imo  prsecedentibus  et  malis  meritis  nostris, 
indebita  largitate  conferret  ? 

14.  Quia  et  ea  quae  dicuntur  merita  nostra,  dona 
suntejus.  Ut  enim  fldes  dilectionem  opcretur  (Ga- 
lat.  y,  6),  charitas  Dei  diffusa  est  in  cordibus  nostris 
per  Spiritum  sanetum  quidatus  est  nobis  (Rom.  v,  5). 
Tunc  est  autem  datus,  quando  est  Jesus  resurrec- 
tione  clarificatus.  Tunc  enim  eum  se  missurum 
esse  promisit  et  misit  (Joan.  xx,  22;  vii,  39,  et  xy, 
26) :  quia  tunc,  sicut  de  illo  scriptum  est,  et  pre- 
dictum,  Ascendit  in  altum,  captivavit  captivitaiem, 
dedit  dona  hominibus  (Ephes.  iv,  8,  et  Psal.  lxvu, 
19).  Hffic  dona  sunt  merita  nostra,  quibus  ad  sum- 
mum  bonum  immortalis  beatitudinis  '  perveni- 
mus.  Commendat  autem,  inquit  Apostolus,  charita- 
tem  suam  Deus  in  nobis,  qwmiam  cum  adhuc  pecca- 
tores  essemus,  Christus  pro  nobis  moHuus  e^t.  Multo 
magis  justi/icati  nunc  in  sanguine  ipsius,  salvi 
erimus  ab  ira  per  ipsum .  Adhuo  addit ,  et 
dicit,  Si  enim  cum  inimici  essemus,  re*:onciliati 
sumus  Deo  per  mortem  Filii  ejus;  multo  magis  recon- 
citiali,  salvi  erimut  in  vila  ipsius.  Quos  peccatores 


i  Er.  et  LoT.,  prmter  widmm  sum  naturm  ieirimenium 
Abest,  animm  a  Mm.  et  editione  Am. 
>  Sic  MsB.  Editi,  ?ero>  <ifi»iar(c/i(a(ii  d  beeOiMtms. 


Aa.^. 


1035 


LIBER  TERTIDS  DECIMDS. 


1026 


dixit  prius,hos  posterius  inimicosDei  /etquosprius 
justificatos  in  sanguine  Jesu  Christi,  eos  posterius 
reconciliatos   per   mortem  Filii  Dei  ;  et  quo  prius 
salvos  ab  ira  per  ipsum,  eos  postea  salvos  in  vita 
ipsius.  Non  ergo  ante  istaia  gratiam  quoquo  modo 
peccatoreSySed  in  talibus  peccalis  fuimus,utinimici 
essemus  t)ei.  Superius  autem  idem  apostolus  nos 
peccatores  et  inimicos  Dei,duobusidentidem  nomi- 
nibus  appellavit,  uno  velut  mitissimo,  alio  plane 
atrocissimo,  dicens,  Si  enim  ChristuSf  cum  infirmi 
essemus  adhuc^  juxta  tempns  pro  impiis  mortuus  est 
{Rom.  V,  6-10).  Quos   infimos,  eosdem  impios  nun- 
cupavit.  Leve   aliquid  videtur  infirmitas ;  sed  ali- 
quando  talis  est,ut  impietas  nominetur.Nisi  tamen 
infirmitas  esset,medicum  necessarium  non  haberet: 
qui  esthebraice  Jesu8,gr9ece  Hcoxijp,  nostra  autem 
locutione  Salvator.Quod  verbum  latina  lingua  antea 
non  habebat,Bedhaberepoterat«sicut  potuitquando 
voluit.Hffic  autem  Apostoli  sententia  praBcedens,ubi 
a\i, Adhuc  cum  infirmi  essemusjuxta  tempus  pro  im- 
piis  moHuus  est,  cobasret  his  duabus  sequentibus, 
quarum  in  una  dixit  peccatores,  in  alia  inimicos 
Dei,  tanquam  illis  singulis  reddiderit  singula,  peo- 
catores.ad  infirmos,  inimicos  Dei   referens  ad  im- 
pios. 

CAPUT  Xr.  —  15.  Difficultas,  quomodo  justificati 
sumus  in  sanguine  Filii  Dei.Sed  quid  eBi.Juslificatiin 
sanguine  ipsius  ?Qusvi8  estsanguinishujuSyObsecro, 
ut  in  eojustificenturcredentes?Etquide8t,rec(mct- 
tiaiiper  mortem  Filii  ejus  f  Itane  vero,cum  irascere- 
tur  Dobis  Deu8  Pater,vidit  mortem  Filii  sui  pro  no- 
bi8,et  placatus  est  nobis  ?  Numquid  ergo  Filius  ejus 
usque  adeo  nobis  jam  placatus  erat,  ut  pro  nobis 
etiam  dignaretur  mori :  Pater  vero  usque  adeo  ad- 
buc  irascebatur.ut  nisi  Filius  pro  nobis  moreretur, 
non  placaretur  ?  Et  quid  est  quod  alio  loco  idem  ipse 
doctor  Gentium  :  Quid/mqmt^  ergo  dicemus  ad  hxcf 
Si  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nos  ?  Qui  proprio  FiUo 
suo  non  pepcrcit,sed  pro  nobis  omnibus  tradidit ;  quO' 
modo  non  etiam  cum  ilto  omnia  nobis  donavii  (M.viii, 
31,32)?  Numquidnisijam  placatusesset  Pater,  pro- 
prio  Fiiio  non  parcens  pro  nobis  eum  traderet ?  Non- 
ne  videtur  hec  illivelut  adversa  esse  sententia?lQ 
illa  moritur  pro  nobis  Filiu8,et  reconoiiiatur  nobis 
Pater  per  mortem  ejus :  in  hac  autem  tanquam 
prior  nos  dilexerit  Pater,ipse  propter  nos  Filio  nou 
parcit,ipse  pro  nobis  eum  traditad  mortem.Sed  vi- 
deo  quod  et  antea  Pater  dilexit  nos^  non  solum  an- 
tequam  pro  nobis  Filius  moreretur,  sed  antequam 
conderet  mundum,  ipso  teste  Apostolo  qui  dicit : 
Sicut  elegit  nos  in  ipto  ante  mundi  constitutionem 
{Ephes,  I,  4).  Nec  Filius  Patre  sibi  non  parrente 
pro  Dobis  velutinvitus  est  traditus,  quiaet  de  ipso 
dictum  esi,Qui  me  dilexitf  et  tradidit  semeiipsum  pro 
me  (Galat,  ii,  20).  Omnia  ergo  simul  et  Pater  et  Fi- 
liu»  et  amborum  Spiritus  pariter  et  concorditer 
operantur :  lamen  justificati  sumus  in  Cbristi  san- 
guine,  et  reconciiiali  sumus  Deo  per  mortem  Filii 
ejus;  et  quomodo  id  factum  s|tyUt  potero,  etiam  hio 
qaantQm  satis  fidebitur  explicabo. 


GAPUT  XIL  —  16.  Omnes  propter  Adx.  peccatum 
iraditi  in  potestatem  diaboli.Qudidhm  justitia  Dei  in 
potestatem  diaboli  traditum  est  genus  humanum, 
peccato  primi  hominis  in   omnes  utriusque  sexus 
commixtione   nascentes  originaliter  transeunte,  et 
parentum  primorumdebitouniversos  posteros  obli- 
gante.  Haec  traditio  prius  in  Genesi  significata  esty 
ubi  cum  serpenti  dictum  essel, r^rram  mam/ttcaM!s; 
bomini  dictum  est,7>rrae5,e/tn  terram  ibis{Gen.iiif 
14,  19).  Eo  quod    dicum  est,  in  terram  ibis  ;mor9 
corporis  praenuntiata  est,quia  nec  ipsam  fuerat  ez- 
perturus.si  permansisset  ut  factusest  rectus:  quod 
veroviventi  SL\i,Terra  es ;  ostendittotumhominemin 
deterius  commutatum.Tale  est  emmTerroes;quB\e 
istud,iVoti  permanebitSpiriius  meusin  hominibusisHs 
quoniam  caro  sunt  ( Id,  vi,  3).  Tunc  ergo  demonstra- 
vit  eum  eitraditum,cuidictum  fuerat,7erramfna9i* 
ducabis  Apostolus  autem  apertius  hoc  praedicat^ubi 
dicit :  Et  vos  cum  essetis  mortui  delictis  et  pecctUisve' 
striSfin  quibus  aliquando  ambutastissecundum  saeculum 
mundi  hujus.secundum  principem  pOtestaiisneris^spi' 
ritus  hujus  qui  nunc  operatur  in  flliis  diffidentiae^  in 
quibus  et  nos  omnes  aliquando  conversati  sumus  in 
desideriis  camis  nosir^^  facientes  valuntates  lamiM  et 
affectionum :  et  eramusnaturafiliiirae.sicutet  cxteri 
(Ep^^,ii.l-3).FiliidiffidentiaB  suntinfideles ;  et  qnls 
hoo  non  est  antequam  fidelis  fiat  ?  Quocirca  omnes 
homines   ab  origine  sub  principe  sunt  potestatia 
aeris^^tit  operatur  in  fitiis  diffidentise,  Et  quod  dixi, 
Ab  origine,hoc  est  quod  dicit  ApostoIus,na/ttra  et  8e 
fuisse  sicutcffiteros :  naturascilicetutest  depravata 
peccato,non  ut  recta  creata  est  ab  initio.Modua  aa- 
tem  iste  quo  traditus  est  homo  in  diaboli  potesta- 
tnm,non  ita  debet  intelligi,tanquam  hooDeusfece- 
rit,aut  fieri  jusserit :  sed  quod  tantum  permiserit, 
Juste  tamen.IIIoenim  deserente  peccantem,pecc&ti 
auctor  illico  invasit.Nec  ita  sane  Deus  deseruit  ore- 
aturam  suam,ut  non  se  illi  exhiberet  Oeum  crean- 
tem  et  vivificantem,  et  inter  poenalia   mala  etiam 
bona  maiis  mulla  prsBstantem.  Non  enim  continuit 
in  ira  sua  miserationes   suas  [Psal,  lxxvi,  10).Nec 
hominem  alege  su»  potestatis  amisit,  quandoia 
diaboli  potestate  csse  pcrmisit :  quia  nec  ipse  dia- 
bolus  a  potestate  Omnipotentis  alienus  est,8icut  ne- 
que  a  bonitate.  Nam  et  maligni  angeli  unde  quali- 
cumque  subsisterent  vita,  nisi  per  eum  qui  vivifi- 
cat  omnia?  Si  ergo  commissio  peccatorum  periram 
Dei  justam  hominem  subdidit  diaboio,  profecio  re- 
missio  peccatorum  per  reconciliationem  Dei  beni- 
gnam  eruit  hominem  a  diabolo. 

CAPUT  XIII.  —  17.  Non  potentia,  sed  justitiaem- 
endus  homo  fuitadiaboli  potestatei^on  autem  diabo- 
lus  potentia  Dei,sed  justitia  superandus  fuit.  Nam 
quid  Omnipotentepotentius  ?  Autcujuscreaturfflpo- 
tcstaspotestati  Creatoris  comparari  potost?  Sedcum 
diabolus  vitio  perversitatis  suse  factussit  amator  po- 
tentiaB,etdesertoroppugnatorqueJustitiffi ;  Biceniro 
et  homineseum  tanto  magis  imitantur,  quantoma- 
gis  neglecta,vel  etiam  perosajustitia,  potcntiffistu- 
dent,eju8que  ?el  adeptione  l»tantur,vel  inflammaq'- 


1027 


DB  TRINITATE,  6.  AU6USTINI 


1028 


tur  cupiditate  :  placuit  Deo,  ut  propter  eruendum 
hominem  dediabolipote8tate,non  potentiudiabolus, 
Bedjustitia  vincerelur  ;  atqueitaethominesimitan- 
teBChristum,  justitia  qusrerent  diabolum  vincere, 
non  potentia.Non  quod  potentia  quasi  malialiquid 
fugienda  sit;  sed  ordo  servandus  est,  quo  prior  est 
Justitia.Nam  quantapotentiapotestesse  mortalium? 
Teneant  ergo  mortales justitiam.potentia  immorta- 
libus  dabitur.Cui  comparata  quantalibet  eorum  ho- 
minumquipotentesvocantur  in  terra,ridiculainflr- 
mitas  invenitur,  et  ibi  foditur  peccatori  fovea,  ubi 
videntur  mali  plurimumposse.Cantatautemjustus 
et  dicit :  Beaius  homo  quem  tu  erudieris,  Domine^  et 
de  lege  tua  dooueriseum :  utmitiges  ei  a  diebusmali- 
gniSydonec  fodiatur  peccatori  fovea.  Quoniam  nonre^ 
pellet  Domiuus  plebem  suam^et  hsereditatem  suam  non 
derelinquet :  quoadusque  justitia  convertatur  in  judi- 
cium,et  qui  habent  eam^omnes  recto  sunt  corde  (Psal, 
xcm,12  15).  Hoc  ergo  tempore  quo  difTerturpoten- 
tia  populi  De\.non  repellet  Dominus  plebem  suam,  et 
hxreditatemsuamnonderelinquet',  quantalibet  acerba 
etindigna  ipsa  b  umilis  atque  i  nfirma  patiatur,9uoaf{- 
usque  justitia  quam  nunc  habet  inflrmitas  piorum, 
ccnvertatur  in  ju^iicium,  hoc  est,  judicandi  accipiat 
poteBtatem  :  quod  justisin  fine  8ervatur,cum  praece- 
dentem  justitiam  ordinc suo  fuerit  potentia  subsecu- 
ta.Potentia  quippe  adjunota  justitifle,Tclju8titiaac- 
cedens  potentiflB  \judiciariam  potestatem  facit.Per- 
tinet  autem  justitia  ad  voluntatem  bonam  :  unde 
dictum  est  ab  AngelisnatoChriBtOjG/ortameo^f^xii 
Deo^et  in  terra  pax  hominibus  bonae  voluntatis{Luc,Uy 
14).Potentia  vero  sequi  debet  ju8titiam,non  prseire: 
ideo  et  in  rebus  socundisponitur,  id  est  prosperis : 
secundsB  autem  a  sequendo  sunt  dictse.  Cum  enim 
beatum  faciant,  sicut  superius  disputavimus,  duas 
ree,  bene  velic,  et  posse  quod  velis,  non  debet  esse 
illa  perversitas,  qus  in  eadem  disputatione  notata 
est,  ut  ex  duabus  rebusqus  faciunt  beatum,  posse 
quod  velit  homo  eligat,  et  vellequod  oportet  negli- 
gat ;  cum  prius  debeat  habere  voluntatem  bonam, 
magnam  vero  postea  potestatem.Bona  porro  volun- 
tas  purganda  est  avitii8,aquibussi  vinciturhomo, 
ad  hoc  vincitur  ut  male  velit,et  bona  juui  voluntas 
ejus  quomodoerit  ?Optandumest  itaqueutpotestas 
nunc  detur,  sed  contra  vitia,  propter  que  vincenda 
potentes  nolunt  esse  homine8,et  volunt  proptervin- 
cendos  homines :  utquid  hoc,ni8i  ut  vere  victi  falso 
vincant,ncc  sint  veritate^sed  opinione  victores  ?  Ve- 
lit  homo  prudens  esse,  velit  fortis,  velit  tempcrans, 
velit  justus,atque  uthaic  veraciterpos8it,potentiam 
plane  optet,atque  appetat  utpotens  sit  in  seip8o,et 
miro  modo  adversus  se  ipsum  pro  se  ipso.  Cactera 
vero  quas  bene  vult,  et  tamen  non  potest,  sicut  est 
immortalitas,  et  vera  ac  plena  felicitas,  desiderare 
non  cesBet,et  patienterexspectet. 

CAPUT  XIV.  —  18.  Chruti  mors  indebita  liberavit 
obnoxios  morti,  Quse  est  igitur  justitia,  qua  victus 


1  Am.  et  plerique  Mss.,  accedentepotentimXX  noQDiil* 
li,  aeeedente  potentia. 


est  diabolus  ?  Qu86,ni8i  juslitiaJeBuChriBtiTEtquo- 
modo  victus  est  PQuiacumineonihilmortedig^um 
inveniret,  occidil  eum  tamen.  Et  utique  Justum  est 
ut  debitoreBquostenebaijliberi  dimittantur,iQ  eum 
credentesquemsineullo  debito  occidit.Hoc  estqaod 
justiflcari  dicimur  in  Ghristi  sanguine  Bom,  v,  9). 
Sic  quippe  in  remissionem  peccatorum  noBtrorum 
innoceuB  eanguiB  ille  effuBUB  est.  Unde  ee  dicit  in 
Psalmie  in  mortuis  liberum  (P«a/.LXxxvii,  6).  Solus 
enim  a  debito  mortis  liber  est  mortuus.  Hinc  et  in 
B\io?seAmo  d[cityQu3enonrapui,tuncexsolv€bam{Psal. 
Lxviii,  5) :  rapinam  volens  intelligi  peccatum,  qnia 
UBurpatum  eBtcontralicitum.Undeperosetiam  car- 
nis  sus,  sicut  in  Evangelio  legitur,  dicit,  Ecce  venit 
princeps  mundi  hujtu,  et  in  me  nihil  invenit,  id  est, 
nullum  peccatuin  :  sed  ut  seiant  omnes,ijiqu\ifquta 
voluntatem  Patris  meifacio^surgite^  eamus  hinc  (Joan, 
XIV,  30,  31.  Et  pergit  inde  ab  passionem,  ut  pro  de- 
bitoribus  nobis  quod  ipse  non  debebat  exsolveret. 
Numquid  isto  jure  aequissimo  diabolus  vinceretur,8i 
potentia  Ghristus  cum  iiloagere,non  justitiavoluis- 
set  ?Sed  postposuit  quod  potuit,ut  prius  ageretquod 
oportuit.  Ideo  autem  illum  esse  opus  erat,et  homi- 
nem,  et  Deum.  Nisi  enim  homo  esaet,  non  posset 
occidi :  nisi  Deus  esset,  non  crederetur  noluisse 
quod  potuit,  sei  non  potulsse  quod  voluit ;  nec  ab 
eojustitiam  potentiaeprslatam  fuisBe^sedei  defuisBe 
potentiam  putaremua.Nunc  vero  humana.pro  nobis 
pas8U8e8t,quiahomo  erat:  sed  si  noluisset  Setiam 
hoo  nonpati  potuisset,quiaetDeuserat.Ideogratior 
factae8tinhumilitatejustitia,quia  posset  si  noluisset 
hnmilitatem  non  perpeti  tsintain  divinitate  potentia: 
ac  sic  a  moriente  tam  potente,nobi8  mortalibus  im- 
potentibus,et  commendata  est  justitia,  et  promissa 
potentia.Horumenimduorumunum  fecitmoriendo, 
alterum  resurgcndo.Quid  enim  justiuB,quam  usque 
ad  mortem  crucis  pro  justitia  pervenire  ?  et  quid 
potentius,  quam  resurgere  a  mortuis,  et  in  ccelum 
cum  ipsa  carne  in  qua  est  occisus  ascendere?  Et 
justitia  ergoprius,et  potentia  postea  diabolum  vicit: 
justitia  scilicet,quia  nullum  peccatum  babuit^  et  ab 
illo  injustissime  estoccisus;  potentia  vero,quiaro- 
vixit  mortuus,nunquam  postea  moriturus  (f^om.vi, 
9).8ed  potentiadiabolumvicisset^etiamsi  abillonon 
potuisset  occidi :  quamvis  majoris  sit  potentieetiam 
ipsam  mortem  vincere  resurgendo,  quam  vitare  vi- 
vendo.  Sed  aliud  est  propter  quod  justificamur  in 
Christisanguine,cum  per  remissionem  peccatorum 
eruimur  a  diaboli  potestate:  hoc  ad  id  pertinet, 
quod  a  Christo  justitiadiabolus  vincitur,non  poten- 
tia.  £x  inflrmitate  quippe  quam  suscepit  in  carne 
mortali,non  ex  immortali  potentiacruciflxusestChri- 
stus  :  de  quatamen  inflrmitate  ait  Apostolus,  Quod 
infirmum  est  Dei,  fortius  est  hominibus  (I  Cor,  i,  25). 
CAPUT  XV.  —  19.  De  eodem,  Non  est  itaque  dif- 
ficile  videre  diaboIumvictum,quando  qui  abillooc- 
ciflus  est  resurrexit.lllud  est  msgu8,et  ad  intelligen- 
dam  profundius  videre  diabolum  victamiquando  sibi 

«  8io  MsB.  At  editi,  voiyisiet. 


1029 


LIBER  TERTIUS  DECIMUS. 


1030 


vicisse  videbatur^id  est.quaDdo  Christuaoccisusest 
TuDC  euim  sanguis  ille  quoniam  ejus  erat  qui  duI- 
lumhabuitomniDO  peccatum,ad  remissioaem  dos- 
trorum  fusus  estpeccatorum,  ut  quia  eos  diabolus 
merito  tenebat,quos  peccati  reos  coDditiooe  mortis 
obstriDxit^bos  per  eum  merito  dimitteret^quem  duI- 
lus  peccati  reum  immerito  poena  mortis  alTecit.Hac 
justitia  victus,  et  hoc  vinculo  vinctus  est  fortis,  ut 
vasa  ejua  eripercDtur  {Mqrc.  iii,  27),  qu»  apud  eum 
cum  ipso  et  aogelis  ejus  fueraDtvasairfle^et  io  vasa 
misericordis  vertereDtur(/{(»n.ix,22,23).Hffi0  quippe 
verba  ipsius  Domiui  Dostri  Jesu  Christi  de  coelo  ad 
86  facta,  cum  primum  vocatus  est,  uarrat  aposto- 
lu8  Paulus.Nam  iuter  csBtera  qu®  audiyit,etiam  hoc 
sibi  dictum  sic  loquitur :  Ad  hoc  enim  tibiapparui,  ul 
consUtuam  te  minisimm  et  testem  eorum  qu<B  a  me 
videSf  quibus  etiam  prxco  tihij  liberans  te  de  populo 
et  de  gentibvSfin  quas  ego  mitlo  te  aperire  oculos  CX' 
corum^  ut  avertaritur  a  tenebris.et  a  potestate  sntanrn 
ad  Deum,  ut  accipiant  remissionem  peccatarum,  et 
sertem  qux  in  sanctis  et  fidem  qtue  in  me  est  (Act. 
XXVI,  16-18).UDde  et  exhortaas  idemapostolusore- 
deates  ad  gratiarum  actionem  Deo  Patri  :  Qui  eruit 
nos,  iuquit,  de  potestate  tenebrarum,  et  Iranstulit  in 
regnum  Ftlii  charilatis  suse,  in  quo  habemus  redemp» 
tionem  in  remissionem  peccatorum  {Coloss.  i,  13,14). 
1d  bac  redemptione  tanquam  pretium  pro  nobis 
datus  est  sauguis  Cbristi,q4io  aecepto  diabolus  dod 
ditatus  est^sed  ligatus  :  ut  dos  abeyus  nexibussol- 
veremur,Dec  quemquam  secum  eorum  quos  Chris- 
tusabomDi  debito  liber  iadebite  fusosuo  saDguiane 
redemisset^peccatorum  retibus  involutum  traheret 
ad  secuadae  ac  scmpiterDe  mortis  oxitium  (Apoc, 
zxi,8) ;  sed  hacteaus  morereatur  ad  Christi  gratiam 
pertiDeateSiprscogDiti  et  prsBdestiDati  et  electi  ante 
constitutioDem  muadi  (I  Petr,  i,  20),  quatenus  pro 
illis  ipsemortuusestChristuSyCarnistaDtum  morte 
non  spiritus. 

CAPUT  XYI.  20.  Reliquix  mortis  et  sxculi  mala 
ceduni  in  bonumetectis.Quamconvenienterelecta  mort 
Christi,  ut  justificaremur  in  sanguine  ipsius,  Ira  Dei 
gtia?«t/.Quamvi8enim  et  ipsa  mors  carnis  de  peccato 
primihominis  originaliter  venerit.tamcD  boDus  ejus 
ususgloriosissimos  martyres  fecitEtideo  nonsolum 
ipsa^sed  omni  a  saeculi  hujus  mala,doiore8  laboresque 
hominum,quanquam  de  peccatorum,et  maxime  de 
peccati  originalis  meritis  veniant,uade  facta  estet 
ipsa  vita  vinculo  mortis  ob8tricta,tamen  etremissis 
peccatis  remanere  debuerunt,cum  quibus  homo  pro 
veritate  certaret,et  unde  exerceretur  virtus  fidelium; 
ut  novus  homo  per  lestamentum  DOvum,iDter  mala 
hujus  8«BCuIi  Dovo  saeculo  prseparetur,  miseriam 
quam  meruit vit^  ista  damuata  sapieater  toieraDS,et 
quia  finielur  prudenter  gratulans ;  beatitudinem  vero 
quam  liberatavitafuturasine  fine  habituraest,Ode- 
liter  et  patieDterexspectaDs.Diaboiuseaim  a  doml- 
natu  et  a  cordibus  fidelium  foras  mis8us,inquorum 
damnatione  atque  infidelitate  licet  damnatus  etiam 
ipseregnabatytantum  pro  conditionemortalitatisha- 
]w  advereari  8initur,qaantum  eis  expedire  Dovit,de 


quo  sacrae  Litters  personant  per  os  apostolicum :  fi- 
delis  Deus^gui  non  pennitlet  vos  tentari  supra  id  quod 
potestis;  sed  faeiet  cum  tentatione  etiam  exitum^utpos^ 
sitis  sustinere  {Cor,  x,  13).Prosunt  autem  ista  mala 
quas  fldeles  pieperferunt,velad  emendanda  peccata 
vel  ad  excercendam  probandamque  justitiam^velad 
demoDstraadam  vitae  hujusmiscriam,ut  illaubi  erit 
beatitudo  veraatque  perpetua,etdeBideretur  ardeu- 
tius,  et  iDstaatius  ioquiratur.Sed  circa  eos  ista  ser- 
vaDtur,de  quibus  Apostoius  dicit:  Scimus  quoniam 
ditigentibtii  Deum  omnia  cooperantur  in  bonum,iis  qui 
seoundum  propositumvocatisunt  sancti.Quoniam  quos 
ante  praescivit,  et  praedestinavit  conformes  ^  imaginis 
Filii  sui,  ut  sit  ipse  primogenitus  in  multis  fratribus, 
Quos  autcm  praedestinavit,  itlos  et  vocavit;  et  quos  vo- 
cavityitlos  et  justificavit ;  quos  autemjustificavit,  ipsos 
etgtorificavit.RoTum  praedestiaatorum  aemo  cu  m  dia- 
bolo  peribit  > ;  aemo  usque  ad  mortem  sub  diaboli 
potestate  remaaebit.DeiDde  sequitur  quod  jamsu- 
pra  commemoravi  {Cap.  ii)  cQuidergo  dicemus  ad 
hxc  ?  Si  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nos  ?  Qui  Filio 
proprio  non  pepercit,  sed  pro  nobis  omnibus  tradidit 
itlum  ;  quomodo  non  et  cum  illo  omnia  nobis  donavit 
{Rom.  VII,  28-32). 

21.  Cur  ergo  dod  fieret  mors  Christi?  Imo  cur  Don 
praetermissisaliisinnumerabilibusmodis^quibusad 
nos  liberandoB  uti  posset  Omnipotens^ipsa  potissi- 
mum  eligeretur  ut  fieret:  ubi  necdedivinitateejus 
aliquid  imminutum  est  aut  mutatum,et  de  humani- 
tate  suscepta  tantum  beneflcii  coilatum  est  homi- 
nibu8,utaDei  Filio  sempiterno  eodemque  homiuis 
iilio  mors  temporalia  iDdebitaredderetur,qua8  eos  a 
sempiteraa  morte  debita  liberaret  ?  Peccata  aostra 
diabolus  tenebat,  et  per  illa  nos  merito  flgebat  in 
morte.Dimisit  ea  ille  qui  sua  non  habebat,et  ab  illo 
immerito  est  perductus  ad   mortem.  Tanti   valuit 
8angui8iile,ut  neminem  Cbristo  indultum  inasterna 
morte  debita  detinere  debuerit,  qui  Cbristum  morte 
indebita  vel  ad  tempus  occidit.    Commondat  ergo 
charitatem  suamDeusin  nobis  :  qv^niamcum  adhuc 
peccatores  essemus,  Christus  pro  nobis  mortuus  est. 
Multo  magis  justi/icat  i  nunc  in  sanguine  ipsius,salvi 
erimus  ab  ira  per  ipsum.  Justificati,  inquit,  in  san' 
guine  ipsius  ;  justiOcati  plane  in  eo  quod  a  peccatis 
omnibus  liberati ;  liberati  autem  a  peccatis  omni- 
bus,  quoniam  pro  nobis  est  Dei  Fiiius,qui  nullum 
habebat,occisus.5a/i;tergo^rtmti^a6{ra/7^  ipsum  : 
ab  ira  utique  Dei,  quae  nihil  esi  aliud  quam  justa 
vindicta.  Non  enim  sicut  homini8,animi  perturba- 
tio  est  ira  Dei  :  sed  illius  ira  est,cui  dicit  alio  loco 
sancta  Scriptura,  Tu  autem^  Domine  virtutum^  cum 
tranquitlitate  judicas  {Sap.  xu,  18). Si  ergo  juxtadi- 
vina  vindiota  tale  nomen  accepit,  etiam  reconciiia- 
tio  Dei  quse  recte  inteiligitur  ^,  nisi  cum  talis  ira 
finitur  ?  Nec  inimici   eramus  Deo,   nisi   quemad- 
modum  justitiaB  sunt  inimica  peccata,quibusremi8- 

i  Hic  editi  adunt^  /ieri;  quod  a  Mss.et  a  ^reeco  teita 
ApoBtoli  abest. 

>  M88.,  perit. 

I  EdiUo  Lov..  non  intelHgitur ;  perper.im  adilita  ne« 
gante  particula,  qua  editiones  alisa  ei  Ms»,  carenU 


1031 


DK  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


1032 


sis  talesinimiciliac  rioiun1ur,ctreconciliantur  justo^ 

quos  ipse  justiricat.Quos  tamen  etiam  inimicos  uti- 

que  diiexitrquandoquidem  proprio  Filio  nonpepercit 

sedpro  nob is  omnibus, cum  adhuc  inimici  essemus, 

tradidit  ^um.Uecte  ergo  Apostolussccutus  adjunxit, 

Si  enim  cum  inimici  essemus^  reconciliati  sumus  Deo 

permortem  Filii  e;ui,perquam  facta  est  illa  remissio 

peccatorum  \  muito  magisreconcilinii  salvierimusin 

vita  ipsiusAn  vita  salvi^qui  per  mortem  reconciliati. 

Quisenimdubitet  daturum  amicis  vitam  suam,pro 

quibus  inimicis  dedit  mortcm  suam  ?  Non  solum  au» 

tem,  mquii, sed  et  gloriamur  in  Dco  per  Dominumno- 

ftrumJesum  Christum^perquem  nunc  reconciliationem 

accepimus.  l^on  solum,  ait,  salvi  erimus,  sed  et  glo- 

riamur ;  nec  in  nobis,  sed  tu  Deo ;  nec  per  nos,  sed 

per  Dominum  nostrum  Jesum  Chriitum,  perquem  nune 

reconciliationem  accepimus fHecundum  ea  qu®  supe- 

riuadisputatasunt.Deinde  subJungitApostoIus,/Vo- 

pter  hoc  sicut  per  unum  hominem  peccatwn  in  hunc 

mundutn  intravit,  et  per  peccatum  mors^  et  ita  in 

omneshomines  mors  pertransiit.in  quo  omnes  peccave- 

runt  {Rom,  v,  8-12)  :  et  caetera,  in  quibus  prolixius 

de duobus hominibus disputat;  uno eodemque primo 

Adam,percujuspeccatumctmortemtanquam  hasre- 

ditariis  malis  posteriejus  obligati  sumus;  altero  au- 

tem  secundo  Adam,qui  non  bomo  tantum^sed  etiam 

Deus  est,quo  pro  nobis  solvente  quod  non  debebat 

a  debitis  et  paternis  et   propriis   Uberati  sumus. 

Proinde  quoniam  propter  unu  m  illum  tenebat  diabo- 

lus  omnes  per  ejus  vitiatam  carnalem  concupiscen- 

tiam  gencratos,  justum  est  ut  propter  hunc  unum 

dimittat  omnes  per  ipsius   immaculatam  graliam 

spiritualem  regeneratos. 

GAPUT  XVII.  —  22.  Alia  incarnalionis  commoda, 
Sunt  et  alia  raulta  «|U£  in  Christi  incarnatione,  quao 
SQperbis  displicct,  salubriter  intuenda  atque  cogi- 
tanda  sunt.Quorum  est  unum.quod  dcmonstratum 
est  homini,quom  iocum  haberet  in  rebus  quascon- 
didit  Deus:  quandoquidem  sic  Deo  conjungi  potuil 
humana  natura,ut  exduabus  substantiis  fieret  una 
persona,  ac  per  hoc  jam  ex  tribus,  Deo  anima  et 
carne  :  ut  superbi  illi  maligni  spiritus,  qui  se  ad 
decipiendum  quasi  ad  adjuvandum  medios  inter- 
ponunt,non  ideo  se  audeant  homini  praeponere,quia 
non  hsbent  carnem  ;  et  maxime  quia  et  mori  in 
eadem  carne  dignatus  est  FiliusDei,ne  ideo  iilitan- 
quam  deos  se  coli  persuadeant,  quia  videnlur  esse 
immortales.  Deinde,ut  gratia  Dei  nobis  ^  sine  ullis 
prseccdentibus  meritis  in  hominc  Ghristo  commenda- 
retur  :  quia  nec  ipse  ut  tanla  unitateDeo  vero  con- 
juDctus  una  cum  ilio  persona  'Filius  Dei  fieret,ulli8 
est  praecedentibus  meritis  a8seculus;sed  ex  quo  ho* 
mo  esse  CGcpit,ex  illo  est  et  Deua  :  unde  dictum  est, 
Verbum  carofactum  est  {Joan,  i,  14).  Etiam  illud  oal 
utauperbiahominis  qus  maximeimpedimenloestne 
inhsreatur  Deo,per  tantam  Dei  humilitatem  redar- 

*  Sic  Mb8.  At  edili,  pro,  justo,  babent,  Deo, 

*  Editi,  in  nohis.  Emendatar  ex  Mss* 

'  flic  editi  adduut,  id  est,  ipse  homo  sssumptus,  mov 
ut  homo  etiam  Deus ;  qu»  verba  non  aaat  ia  Mu, 


gui  posset  atque  sanaii.  Discit  quoque  homoquam 
longe  reccsserit  a  Deo,et  quid  illi  valeat  admedici- 
nalem  doIorem,quando  pcr  talem  Mediatorem  redit, 
qui  hominibus  et  Deus  divinitate8ubveoit,et  homo 
inflrmitate  convenit.Quod  autem  majus  obedientis 
nobis  praeberetur  exemplum,qui  per  inobedientiam 
perieramus,quam  DeoPatri  DeusFiliusobediensus- 
que  ad  mortem  crucis  (Philipp.  ii,  8)  ?  Quid,  pr«- 
mium  ipaius  obedientiffi  ubi  ostenderetur  meliua ', 
quam  in  carne  tanti  Mediatori8,qu8s  ad  vitam  resur- 
rexita3ternam?Pertinebat  etiam  ad  justitiam  bonita- 
temqueGreatoris,utpereamdemrationalem  creatu- 
ram  auperaretur  diabolus.quam  se  superasse  gaa- 
debat,6t  de  ipso  genere  venientem,quod  genus  ori- 
gine  vitiata  per  unum  tenebat  univeraum. 

CAPUT  XVIII.  —  23.Cur  Filius  Dei  hominem  sus- 
cepit  de  genere  Adie,et  ex  virgine,  Poterat  enim  uti- 
que  Deus  hominem  aliunde  suscipere,  in  quo  easet 
mediator  Dei  et  hominum,  non  de  genere  illiua 
Adam,  qui  peccato  suo  genus  obligavit  humanum; 
aicut  ipsum  quem  primum  creavit,  non  de  genere 
creavitalicujus.Poterat  ergo  vel  8ic,vel  alio  quo  vel- 
let  modo  creare  unum  alium  de  quo  vinceretur  victor 
prioris:8ed  melius  Judicavit,et  de  ipso  quod  victum 
fuerat  genero  assumere  '  hominem  Deu8,per  quem 
generis  humani  vinceret  inimcum ;  et  tamen  ex  vir- 
gine,cujus  conceptum  spiritua,non  caro  :  fide8,non 
libido  prffivenit  (Luc,  i,  26-38).  Necinterfbit  camis 
concupiscentia,perquam8eminanturetconcipiuntar 
ca)teri,qui  trahunnt  originale  peccatum:  sed  ea  peni- 
tus  remoti8sima,credendo,non  concumbendo  sancta 
est  fecundatavirginitas;  utillud  quod  naacebaturez 
propagine  primi  homini8,tantummodo  generis^non 
etiam  criminis  originem  duceret.Naacebatur  namque 
non  transgressionis  contagione  vitiata  natura,  aed 
omnium  talium  vitiorum  aola  medecina.Nascebator 
homo,  inquam,  nullum  habena,  nullum  habiturus 
omnino  peccatum,perquem  renascerentur  liberandi 
a  peccato,qui  nascinonpoasentgine  peccato.Quam- 
vis  enim  carnaii  concupiscentia.quse  ineat  genitali- 
bus  membri8,bene  utatur  castitaa  conjugalia;  habet 
tamen  motua  non  voluntarios,  quibus  ostendit  vel 
nullam  ae  in  paradiso  ante  peccatum  esse  potuisse, 
vel  non  talem  fuisse  si  fuit,ut  aliquando  resiateret 
voluntati.Nunc  autom  illam  talem  esse  aentimus^ut 
repugnans  legi  mentis,etiam  si  nullaestcauaagene- 
randi,  atimuloa  ingerat  coeundi  :  ubi  si  ei  ceditur, 
peccando8atietur;8i  non  ceciditur,di88entiendo  fre- 
notur  :  qua  duo  aliena  fuisse  a  paradiso  ante  pecca- 
tum,dubitare  quis  possit  ?  Namneque  illahoneataa 
faciebat  aliquid  indecorum,nec  illafelicitas  patieba- 
tur  aliquid  impacatum.Oportebat  itaque  ut  ista  car- 
nalis  concupiscentia  nulla  ibi  esset  omnino,quando 
concipicbatur  virginis  partus,  in  quo  nihil  dignum 
morte  fueratinventuru8,eteum  tamen  occisurusau- 
ctor  mortis,  auctoris  vits  morte  vincendus  :  victor 

1  Er  Lug.  Ven.LoY.,  Quod  pramium  tanlM  obedieniiM 
ubi  ostenaeretur  melius.    M. 

>  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.  sic  legont  huno  locnmi  tU  d€ 
ipso  quod  victum  fiierot  gemrt  asmment*   U% 


1033 


LIBER  TERTICS  DECIMCS. 


1034 


primi  Adam  et  teneos  genushumanumyVictusase- 
cundo  Adamet  amittens  genu8cLri8tianum,Ubera- 
tum  ex  humano  genere  ab  humano  crimine,pereum 
qui  non  erat  incrimine.quamvis  esset  exgenere ;  ut 
deceptor  ille  ab  eo  vinceretur  genere,  quod  vicerat 
crimine.Et  hoc  ita  gestum  est,ut  homo  nonextolla- 
tur  ;  sed  qui  gloriaiuryin  Domino  glorietur  (II  Cor,j,t 
17).Qui  enim  victus  est,  homo  tantum  erat;et  ideo 
victus  est^quia  superbe  deus  esse  cupiebat :  qui  au- 
tem  vicit,et  homo  erat  et  Deus ;  et  ideo  sic  vicit  na- 
tus  ex  virgine,  qoia  Deus  humiliter,  non  quomodo 
alios  sanctos,regebat  illuni  hominem,  sed  gerebat, 
H8BC  tanta  Dei  dona,et  si  qua  alia  8unt,qu8e  de  hao 
re  nobis  et  quserere  nunc  et  disserere  longum  est, 
nisi  Verbum  caro  f!eret,nulla  essent. 

CAPUT  XIX.  —  24.  Quid  ad  sc:entiam,quid  ad  sa- 
pientiam  pertineat  in  Verbo  incamato.  HffiC  autem 
omnia  qus  pro  nobis  Verbum  carofactum  tempora- 
literet  locaIiterfecitetpertu1it,secundum  distinctio- 
nem  quam  demonstrare  suscepimus,  ad  scientiam 
pertinent,non  ad  sapientiam.  Quod  autem  Verbum 
estsine  temporeet  sine  loco,est  Patri  costeroum  et 
ubique  lotum  ;  de  quo  si  quisquam  pote8t,quantum 
potest,  veracem  proferre  sermonem,  sermo  ille  erit 
sapientie  :  ac  perhocVerbumcaro  factum^quodest 
Ghristus  Jesus,et  sapientis  Ihesauroshabet  etscien- 
tiffi.  Nam  scribens  Apostolus  ad  Golossenses  :  Voto 
enim  vos  scire^nquitf  quantum  certamen  habeampro 
vobiSj  et  pro  iis  qut  sunt  Laodicix,  et  quicumque  non 
viderunt  faciem  meam  in  came ;  ut  consolentur  coi*da 
eorum,copulatiin  charitateet  inomnibusdivitiispleni'' 
tudinis  intellectus,  ad  cognoscendum  mysterium  Dei^ 
quod  esi  Chrislus  Jesui,in  quosunt  omnes  thesaurisa- 
pientiaset  scieniixabsconditi  (C(}/05s.ii,l-3).Quatenu8 
noverat  Apostolus  thesauros  isto8,quantum  eorum 
penetraverat,  et  in  eis  ad  quanta  pervenerat,  quis 
potestnosse  ?Egotamen  secundumidquod  scriptum 
esUUnicuique  autem  nostrum  datur  manifestaiio  5pt- 
ritus  ad  uiilitatem :  alii  quidem  datur  per  Spiritum 
sermosapientue,alii  sermo  scientix  secundum  eumdem 
Spiritum  (I  Cor,  xii,  7,  8),  si  ita  inter  se  distanthffio 
duo,ut  sapientia  divini8,scientiahumanisattributa 
sit  rebus,  utrumque  agnosco  in  Ghristo,  et  mecum 
omnis  ejus  fidelis.Et  cum  \ego^Ferbum  caro  factum 
est,  et  habitavit  in  nobis ;  in  Verbo  intelligo  verum 
DeiFilium,  in  carne  agnosco  verum  hominis  Bliuro, 
et  otrumque  simul  in  unam  personam  Dei^ethomi- 
nis  inefTabili  gratis  largitate  conjunctum.  Propter 
qood  sequitur  et  dicit,  Et  vidimus  gloriamejus^gUh 
riamquasi  UnigenttiaPatre,plenum  gratUBelveritatii 
{Joan.  I,  14). Si  gratiam  referamusadscientiam,ve- 
ritatem  ad  8apientiam,puto  nosabilladuarumista- 
rum  rerum  distinctione,quam  commendavimus,  non 
abhorrere.Inrebus  enim  per  tempus  ortis^iilasum- 
ma  gralia  est,  quod  homo  in  unitate  personffi  con- 
junctusestDeo ;  inrebusveroffiternis  summaveritas 
recte  tribuitur  Dei  Verbo.  Quod  vero  idem  ipse  est 

^  Editi,  tn  una  persona  Dei,  At  MB8.,tfi  unam  personam 
Jki. 

Patrol.  XLII. 


Unigenitus  a  Patre  plenus  *  gratiae  et  veritatis,  id 
aclum  est  utidemipse  sit  in  rebus  pro  nobis  tempo- 
raliter  gestis,cui  per  eamdem  fidem  mundamur,ut 
eum  stabiliter  contemplemur  in  rebus  nternis.  IIU 
autem  prfficipui  gentium  philosophi,qui  invisibilia 
Dei,per  ea  qus  facta  sunt^intellecta  conspicere  po- 
tueruntvtamen  quiasine  Mediatore,  id  est,8ine  ho- 
mine  Ghristo  philosophati8unt,quemneoventurum 
Propheti8,nec  venisse  Apostolis  crediderunt,yerita- 
tem  detinoerootysicut  de  illis  dictum  e8t,in  iniqui- 
tate.Non  potuerunt  enim  in  hisrerum  *  infimis  con- 
stituti ,ni8i  quaerere  aliqua media per  qus  ad  illa  qoaa 
intellexerant  sublimia  pervenirent :  atqueita  iode- 
oeptores  dffimones  incideront,  per  qoos  factom  est 
ut  immutarentgloriamincorroptibilisDei.in  simili- 
todinem  imaginis  corruptibilishominis  etvoioorom 
etqoadropedom  et  serpentiom  {Rom.  i,  20, 18,  23). 
In  talibos  enimformisetiam  idola  institoeront,sive 
coloeront.8cientiaergonostraGhristosest,sapientia 
qooqoe  nostra  idemGhristos  est.Ipsenobisfidemde 
rebos  temporalibos  inaerityipsedesempiternisexhi- 
bet  veritatem.Per  ipsom  pergimos  ad  ipsom^tendi- 
mos  per  scientiam  ad  sapientiam :  ab  onotameneo- 
demqoe  Ghristo  non  recedimos,  in  quo  sunt  omnes 
thesauri  sapieniix  ei  scientisBabscondituSed  nonc  de 
scientia  loqoimur,post  de  sapientia,  quantum  ipse 
donaverit,  locutori.  Nec  ista  doo  sic  accipiamosy 
qoasi  non  liceal  dicere,vel  istam  sapientiam  qos  in 
rebushumanisestjvelillamscientiamquffiindivinis- 
Loquendienimlatiorecon8uetodine,otraqoe8apien- 
tia,  otraqoe  scientia  dici  potest.  NoUo  modo  tamen 
scriptom  esset  apudApo8tolom,4/ft  datur  sermosa- 
pieittias.alii  sermo  scienUx ;  nisi  et  proprie  singolis 
nominibos  hsc  singola  vocarentor,  de  qoorom  dis- 
tinctione  nonc  agimos. 

CAPUT  XX.  -  25.  Quid  actum  in  hoc  libro.  Quo- 
modo  gradatim  perventum  estad  trinitatem  quamdam 
qux in  scieniiaactiva  etvera  fidereperiturJam  itaqoe 
videamos  qoid  sermo  isteprolixos  efTecerit.qoidcol- 
legerit,qoo  pervenerit.Beatos  esse  se  velle,omniom 
hominomest:  nectamenomnium  est  fides^qoaoor 
mondantesad  beatitodinem  pervenitur.Ita  fit  utper 
istam  quamnonomnes  volont,ad  illamtendendom 
sit  qoam  nemo  potest  esse  qoi  nolit.  Beatosesse  se 
velle,omnes  in  corde  soo  vident^tantaqoeestinbao 
re  natorffihomanffi  conspiratio,ot  non  fallator  homo 
qoi  hoc  exanimosoo  deanimoconjicit  alieno ;  deni- 
qoe  omnes  id  velle  nos  novimos.Molti  vero  immor- 
tales  se  esse  posse  desperant,  com  id  qood  omnes 
volont,id  est  beatos,  nollos  esse  aliter  possit  * :  vo- 
lont  tamen  etiam  immortales  esse,  si  possent :  sed 
non  credendoquod  po88int,nonitavivuntut  possint. 
Necessaria  ergo  estfidesut  beatitudinem  conseqoa- 
mur,omnibus  homanffi  natorffibonis,  id  e8t,etanimi 
et  corporis.Uano  aotem  fidemin  Ghristo  esse  defini- 
tam.qoiin  carne  resorrexit  a  mortois,non  moritorus 

i  Nonnulli  editi,etip8aBenet.Antaerpiana  editio,f>le- 
num,     M.  • 

*  Plures  MsB.,  rebus. 

s  Er.  Logd.  Ven.  Lov.,  sic  legont  hone  1ocoiD,cttm  Itf 
quod  omnes  voiunt,nutlus  aUttrpossitm   M. 


1035 


DE  TRINITATE,  S.  ADGUSTINI 


t036 


ulterius :  necnidiperillumquemquamliberariadia- 
boli  dominatUfperremissionem  peccatorum:in  cujua 
diabobi  partibus  necesse  est  miseram  esse  vitam, 
eamdemque  perpetuam,qus  mors  est  potius  dicen- 
da  quam  vita,eadem  fldes  babet  Dequa  et  in  hocli- 
brOySicut  potui,pro  spatio  temporis  disputavi,  cum 
Jam  et  in  quarto  libro  bujus  operis  multa  de  hao  re 
dizerim(Cap.  19-21) ;  sed  ibi  propter  aliud,  hic  pro- 
pter  aliud  :  ibiscilicet  ut  ostenderemcuret  quomodo 
Ghristus  in  plenitudine  temporis  a  Patre  sit  missus 
(Galat,  IV,  4),propter  eos  qui  dicunt,  eum  qui  misit, 
et  eum  quimissusest,8Bqua1esnaturaesse  non  pos- 
se  ;  hic  autem,  ad  distinguendam  activam  scien- 
tiam  a  conteraplativa  sapientia. 

26.Placuitquippevelutgradalim  ascendentibus  in 
utraque  requirere  apudinterioremhominemquam- 
dam  sui  cujusque  generis  trinitatem,  sicut  prius 
apud  ezteriorem  quaesivimus  ;  ut  ad  illam  Trinita- 
temquffi  Deusest,  pro  nostro  modulo,  si  tamen  vel 
hoc  possumus,saltem  inaBnigmateet  perspeculom 
contuendam  (I  Cor.xiii,  12)ezercitatiore  in  his  infe- 
rioribusrebus  mente  veniamus.  Hujus  igitur  verba 
fidei  quisquis  insolis  vocibus  memoriae  commenda- 
verit,nescien8  quid  signiflcent  ;sicut8oIentqui  grtB- 
ce  nesciuntygrflBca  verbatenere  memoriter,veIlatina 
8imiliter,vel  cujusque  alteriusIingu(B,qui  ejusignari 
8unt :  nonne  habet  quamdam  in  suo  animo  trinita- 
tem,  quia  et  in  memoria  sunt  illi  verborum  soni, 
etiam  quando  inde  non  cogitat ;  et  inde  formatur 
acies  recordationis  ejus,  quando  de  his  cogitat ;  et 
voluntas  recordantis  atque  cogitantis  utrumque 
conjungit?  Nuliomodo  tamendixerimus  istum,  cum 
hoc  agit,  secundum  trinitatem  interioris  hominia 
agere,  sed  potius  exterioris  :  quia  id  solum  memi- 
nit,  et  quando  vult,  quantum  vult  *■  intuetur,  quod 
ad  sensumcorporis  pertinet,qui  vocaturauditus,neo 
aliud  quam  corporalium  rerum,idest  sonorum^taii 
cogitatione  imagines  versat.  Si  autem  quod  verba 

<  Lov.,  et  quantum  vult. 


illa  signiflcant,  teneat  et  recolat ;  Jam  quidem  ali- 
quid  interioris  hominis  agit :  sed  nondum  dicendas 
vel  putandus  est  vivere  secundum  interioria  homi- 
nis  trinitatem,si  eanon  diligat  quse  ibi  predicantur» 
promittuntur.Potestenim  etiam  ad  hoc  tenere  atque 
cogitare,ut  falsa  esse  existimans,  conetur  etiam  re- 
darguere.  Voluntas  ergo  illa,  quad  ibi  coojungit  ea 
qu®  memoria  tenebantur,et  eaque  inde  in  acieco- 
gitationis  impressa  sunt,  implet  quidem    aliquam 
trinitatem,  cum  ipsa  sit  tertia  :  sed  non  secundom 
eam  vivitur,quando  illa  quas  cogitaotur  velutfalsa 
non  placent.Gum  autem  vera  esBe  creduntur,etqa« 
ibi  diligenda  sunt  diliguntur,  jam  secundum  trini- 
tatem  interioris  hominis  vivitur :  secundum  hoc  enim 
vivit  quisque  quod  diligit.Quomodo  autem  diligan- 
tur  quffi  nesciuntur,  sed  tantum  ^  creduntur?  Jam 
quaestio  ista  tractata  est  in  superioribus  libris^Li^. 
8,  capp.  Set  seqq.,eC  lib.iS,cap,i,  etc.),ei  inventum 
neminem  diligere  quod  penitus  ignorat ;  ez  iis  au- 
tem  quae  nota  sunt  diligi,  quando  diligi  dicuntur 
ignota  Nunc  librum  istum  ita  claudimu8,ut  admo- 
neamus  quod  justus  ex  flde  vivit  (Rom.  i,  17) :  qua 
fides  per  dilectionem  operatur  {Galat,  v,  6),  ita  ut 
virtutes  quoqueipsffiquibus  prudenter,fortiter,tem* 
peranter,!justeque  vivitur,  omnes  ad  eamdem  refe- 
rantur  fidem  :  non  enim   aliter  poterunt  verae  essa 
virtutcs.Quee  tamen  in  hac  vita  non  valent  tantum, 
ut  aliquando  non  sit  hic  necessaria  qualiumcum- 
que  remissio  peccatorum  ;  qusenon  flt  nisi  per  eum 
qui  sanguine  suo   vicit  principem  peccatorum.  Ez 
hac  flde  et  tali  vita  quapoumque   notiones   sunt  in 
animo  fidelishominis,cummemoria  oontinentur,  et 
recordatione  inspiciuntur^et  voluntati  placent,  red- 
dunt  quandam  sui  generis  trinitatem.  Sed  imago 
Dei,de  qua  in ejus  a^jutorio  po8l]oquemur,nondum 
in  ipsa  est :  quod  tunc  melius  apparebit,  cum  de- 
monstratum  fuerit  ubi  sit :  quod  in  futuro  volumi- 
nelector  exspectel. 

*  Sic  Mss.  At  Er.  et  Lov.,  ted  tamen. 


LIBER   QUARTUS   DECIMUS. 

De  eapientia  homiDis  vera  dicit,  OBteadens  imaginem  Dei,  quod  est  homo  •ecundum  mentem,  non  proprie  in 
transeuntibus^veluti  in  merooria,iDtellecta  et  amore,  sive  ipsius  temporalis  fldei^sive  etiam  mentis  circa  se  ipsam 
versaDtiSfSed  io  permaneDtibus  rebus  cnllocatam ;  ac  eam  tuDc  pernci,cum  mens  reaovatui  in  agoitione  Dei  se- 
cundum  imaginem  ejus  qui  creavit  hominem  ad  imaginem  suam,  et  sic  percipit  sapientiam,  ubi  contemplatio 
est  eeterorum. 


CAPUT  PRIMUM.  —  i. Quc-esit sapientia  de quahic 
agendum.Philosophi  nomen  unde exorium.De  scientix 
ae  sapientix  distinctione  quid  jam  dictum.  Nunc  de 
sapientia  nobis  est  dinserendum  :  non  de  illa  Dei, 
qu9  proculdubioDeusest ;  namsapieotia  DeiFilius 
ejus  unigenitu8dicitur(£cc/t.xxiv,  5,  et  l  Cor.ij2i)  : 
8ed  loquemur  de  homini8sapientia,vera  tamen  quse 
secundum  Deum  eet,  et  verus  ac  praecipuus  cultus 
ejus  e8t,qufleuno  nomine  0eoa£6eiagr(eceappcllatur. 
Quod  nomen  nostri,8icut.jam  commemoravimus,vo- 
lentes  et  ipei  unonomineinterpretari,pietatemdixe- 
runfyCumpietaaapudGrsBCoseuaiSeiausitatius  nun- 


cupetur :  Oeo7i6eia  vero  quiauno  verbo  perfecte  non 
potest,meliusduobu8interpretatur,utdicaturpotiu8 
Deicultus.nancesse  bominis  sapientiamyquodetio 
duodecimohuju9operi8VoIuminejamposuimus(Cap. 
14),Scripturae8anct8e  auctoritatemonstratur,inlibro 
Dei  servi  Job.ubi  legitur  Dei  sapientiam  dixisse  bo« 
m\n\,Ecce  pietas  est  sapientia;  abstinere  auiem  ama- 
lis,  scienta  [Job  xxviii,  28}  ;  sive  etiam,  ut  nonnulli 
de  graecolTCKmJfjir^vintcrpretati  Buni,iisciplina :  qu« 
utique  a  discendo  nomen  accepit,  unde  et  scientia 
dici  potest.Ad  hoc  enim  quaequerea  discitur.utsei* 
atur.  Quamvis  alia  notlone,  in  iis  qua  pro  peocatii 


1037 


LIBER  QUARTDS  DECIMDS. 


1038 


suis  mala  quisque  patitur  ut  corrigatur,dici  soleat 
disciplina.  Unde  illud  est  in  Epistola  ad  Uebrseos, 
Quis  enim  est  flliuSjCuinon  det  disciplinam  paier  ejus  ? 
et  illud  evidentius  in  eadem,  Omnis  enim  ad  tempus 
disciplina  non  gaudii  x>idetur  esse,  sed  tristitias :  postea 
vero  fructutn  pacificum  iis  qui  per  eam  certarunt,  red- 
detjustiiise  (Hebr,  xii ,  7, 1 1 ) .  Deus  ergo  ipse  summa  sa- 
pientia.cultus  autemDei  sapientia  esthomini8,de  qua 
nuncloquimur.  lieLm  sapientia  hujus  mundi  stullitia 
est  apud  Deum  (I  Cor.  iii,  19).  Secundum  hanc  ita- 
que  sapientiam,  quaa  Dei  cultus  est,  ait  sancta 
Scriptura  :  Muliiiudo  sapientium  sanitas  est  orbit 
terrarum  {Sap,  vi,  26). 

2.  Sed  si  de  sapientia  disputare  sapientium  est, 
quid  agemus?Numquidnamproflteriaudebimussa- 
pientiam,ne  sitnostrade  illaimpudensdisputatio? 
Nonne  terrebimur  exemploPythagoreo  ?  qui  cum  au- 
sus  non  fuisset  sapientem  *  profiteri,  philosophum 
potius,id  est  amatorem  sapienti®  se  esse  respondit: 
a  quoid  nomenexortumitadeincepsposterispiacuit, 
utquantaiibetderebus  ad  sapientiam  pertinentibus 
doctrinaquisque  vel  sibi  vel  aliis  videretur  exoellere, 
non  nisi  philosophus  vocaretur.  An  ideo  sapientem 
profiteritalium  hominum  nullusaudebat,quia  sine 
uUo  peccato  putabant  esse  sapientem  ?  Hoc  autem 
nostra  Scripturanon  dicit,qu8B  dicM :  Argue  sapien- 
tem,  et  amabit  te  {Prov.  ix,  8).  Profecto  enim  judi- 
cat  habere  peccatum,  quem  oenset  arguendum.  Sed 
ego  nec  sic  quidem  sapientem  me  audeo  profiteri : 
satis  est  mihi,quod  etiamipsi  negarenon  possunt, 
esse  etiam  philosophi,  id  est  amatoris  sapientis, 
de  sapientia  disputare.  Non  enim  hoc  illi  facere  des- 
titerunt,  qui  se  amatores  sapienti®  potius  qaam 
sapientes  esse  professi  sunt. 

3.  Disputantes  autem  de sapientia,deflnierunt  eam 
dicentes :  Sapientia  est  rerum  humanarum  divina- 
pumquescientia.Unde  cgoquoque  inlibro  superiore 
utrarumque  rerumcognitionem,id  estdivinarum  at- 
que  humanarum,  et  sapientiam  et  scientiam  dici 
posse  non  tacui  {Lib,  xiii,  oapp.  1,  19).  Verum  se- 
cundumhanodistinctionemquadixitApostolus,i4/tt 
daiur  sermo  sapientix^alii  sermo  scientix{lCor.xiifi); 
ista  deflnitio  dividenda  est,  ut  rerum  divinarum 
scientia  proprie  sapientia  nuncupetur,  humanarum 
autem  proprie  scientiaa  nomen  obtineat :  de  qua  vo- 
lumine  terlio  decimo  disputavi,  non  utique  quidquid 
sciri  ab  homine  potest  in  rebus  humanis,  ubi  pluri- 
mum  supervacancsQ  vanitatis  et  noxia)  curiositatis 
est,  huic  scientiae  tribuens,  sed  iliud  tantummodo 
quo  fides  saluberrima,  quflB  ad  verara  beatitudinem 
ducit,  gignilur,nutritur,defenditur,  roboraturiqua 
scientia  non  pollentfidelesplurimi,quamvispolleant 
ipsafldeplurimum.Aliudestenimsciretantummodo 

/  quid  homo  credere  debeat  propter  adipiscendam  vi- 
tam  beatam,quffi  non  nisisQterna  est:aliud  autem, 
scire  quemadmodum  hoc  ipsum  et  piis  opituletur,  et 
contra  impios  defendatur,  quam  proprio  appellare 
vocabulo  scientiam  videtur  Apostolus.  De  qua  prius 
cum  loquerer,  ipsam  prascipue  fldem  commendare 
curavi,  a  temporalibus  aBlerna  breviter  antedistin- 
t  Editi  sfipieniium.  At  Msb.,  sapientem. 


guens,  atque  ibi  de  temporalibus  disserens :  eterna 
voro  in  hunc  librum  differons,etiamderebus«terni8 
fldem  temporalemquidem,ettemporaIiterin  creden- 
tium  cordibus  habitare,  necessariam  tamem  propter 
adipiscenda  Ipsa  «terna  esse  monstravi  (Lib,  xiii^ 
cap,  7).  Fidem  quoque  de  temporalibus  rebus,  quat 
pro  nobis  aeternus  fecit,  el  passus  est  in  homine, 
quem  temporaliter  gessit^  atque  ad  sterna  provexit, 
ad  eamdem  aeternorum  adeptionem  prodesse  dis- 
serui  :  virtutesque  ipsas,  quibus  in  hac  temporall 
mortalitate  prudenter,  fortiter»  temperanter,  et  ja* 
ste  vivitur,nisi  ad  eamdem,licet  temporalem  fldem, 
quffi  tamen  ad  aeterna  perducit,  referantur,  verat 
non  esse  virtutes  {Ibid.,  cap.  20). 

CAPUT  II.  —  4.  In  fidei  temporalis  reientione^ 
contemplationeac  dilectione  trinitas  qusedam^sed  tion- 
dum  proprie  imago  Dei,  Quapropter,  quoniam  sicut 
scriptum  est  ^Quamdiusumusin  corpore.peregrinamur 
a  Domino ;  per  fidem  enim  ambulanius,nonperspeciem 
(II  Cor.  V,  6, 7) ;  profecto  quamdiu  justus  ex  flde  vi- 
vit  {Rom,  1, 17),  quamvis  secundum  hominem  inte- 
riorem  vivat,licetper  eamdemtemporalem  fldemad 
veritatem  nitatur,et  tendatad  stema,tamenin  ejua-* 
dem  fldei  temporalisretentione.contemplatione,  di- 
lectione,  nondum  talis  est  trinita8,ut  Dei  jam  imago 
dicenda  sit :  ne  in  rebus  temporalibus  constituta  vi* 
deatur,qu®  constituenda  estin  sBternis.  Mens  quippe 
humanacum  fldem  suam  videt,  quacreditquodnon 
videt,  non  aliquid  sempiternum  videt.  Non  enim 
semper  hoc  erit,  quod  utiquenon  erit,  quandoista 
peregrinatione  flnita,  qua  peregrinamur  a  Domino, 
ut  per  fidem  ambulare  necesse  sit,species  illa  succe- 
det,  per  quam  videbimus  facie  ad  faciem  (I  Cor.  xiii» 
12) :  sicut  modo  non  videntes,tamen  quia  credimns, 
vidore  merebimur,  atque  ad  speciem  nosperfldem 
perductos  esse  gaudebimus.  Neque  enim  jam  fldes 
erit,  qua  credantur  qum  non  videntur;  sed  species» 
qua  videantur  qus  credebantur.  Tunc  ergo  etsi  vita 
hujus  mortalis  transact®  meminerimus,  et  credidis- 
se  nos  aliquando  que  non  videbamus,  memoriter 
recoluerimus,  in  prffiteritis  atque  transactis  depu- 
tabitur  fides  ista,  non  in  prsBsentibus  rebus  sem- 
perque  manentibus  :  ac  per  hoc  etiam  trinitas  ista 
qus  nunc  in  ejusdem  fldei  prssentis  ac  manentis 
memoria,  contuitu,  dilectione  consistit,  tunc  tran- 
sacta  et  prfleterita  reperietur  esse,  non  permanens. 
Gx  quo  colligilur,  ut  si  Jam  imago  Dei  est  ista  tri- 
nitas,  etiam  ipsa  non  in  eis  qu»  semper  sunt,  sed 
in  rebus  sit  habenda  transeuntibus. 

CAPUT  III.  —  Difficultas  contra  id  quod  mox  du 
ciumest,  diluitur,  Absit  autem  ut  cum  animae  natura 
sit  immortalis,  nec  ab  initio  quo  creata  est,  unquam 
deinceps  essedesistat,idquo  nihil  melius  habet,noQ 
cum  ejus  immortalitate  perduret.  Quid  vero  melius 
inejusnaturacreatum  est.quamquod  adsuiCreato* 
ris  imaginem  facta  est  {Qen,  i,  27)  ?  Non  igitur  in 
fidei  retentione,  contemplatione,dilectione,qQffi  noa 
erit  semper,  sed  io  eo  quod  semper  erit,  invenien- 
da  est  quam  dici  oporteat  imaginem  Dei. 

5.  An  adhuc  utrum  ita  sc  res  habeat,  aliquanto  di- 
ligeatiusatqueabBtrusiuBperacrutabimur^DicieQim 


1039 


DB  TRINITATR,  S.  AUGUSTWI 


1040 


>  • 


poiest,  non  perire  istam  trinitatem,  etiam  cum  fides 
ipsa  transierit :  quia  sicut  nunc  eara  et  memoria  te- 
nemus,  et  cogitatione  cernimus,  et  voluntate  diligi- 
mus;  ita  etiam  tunc  eum  eam  nos  babuisse  memoria 
tenebimus,  et  recolemus,  etboc  utrumque  tertia  vo- 
luntate  jungemus,  eadem  trinitas  permanebit.  Quo- 
niam  si  nullum  in  nobis  quasi  vestigium  tranaiens 
reliquerity  profecto  necin  memoria  nostra  ejus  ali- 
quid  habebimus  quo  recurramus  eam  praeteritam 
reoordantes,atqueidutrumque  intentione  tertia  co- 
pulantes,  et  quod  erat  scilicet  in  memoria,  non  inde 
cogitantibusnobis,  et  quod  inde  cogitatione  forma- 
tur.  Sed  qui  boc  dicit,  non  discernit  aliam  nunc 
esse  trinitatem,  quando  prsesentem  lldem  tenemus, 
videmus,  amamus  in  nobis;  aliam  tunc  futuram, 
quando  non  ipsam^sedejus  velutimaginarium  ves- 
tigium  in  memoria  reconditum,  recordatione  con- 
tuebimur,  et  duo  bacc,  id  est,  quod  erat  in  memo- 
ria  retinentis,  et  quod  inde  imprimitur  in  acie  re- 
cordantis,  tertia  voluntate  jungemus.  Qood  ut  pos- 
sit  intelligi,  sumamus  exemplum  de  corporalibus 
rebuSy  de  quibus  in  libro  undecimo  satis  locuti  sa- 
mus  {Cap,  2  et  $eqq.),  Nempe  ab  inferioribus  ad  su- 
periora  ascendentes,  vel  abexterioribusadinteriora 
ingredientes,  primam  reperimus  trinitatem  in  cor- 
pore  quod  videtur,  et  acie  videntis  qu®  cum  videt, 
inde  formatur,  et  in  voluntatis  intentione  qus  ut- 
rumque   conjungit.  Uuic  trinitati  similem  consti- 
tuamus,  cum  fides  quas  nunc  inestnobis,  tanquam 
corpus  illud  in  loco,  ita  in  nostra  memoria  consti- 
tuta  est,  de  quo  informatur  cogitatio  recordantis, 
siout  ex  illo  corpore  acies  intuentis  :  quibus  duobus, 
ut  trinitas  impleatur,  annumeratur  tertia  volun- 
ta8,qua8  fldem  in  memoria  constitutam  et  quamdam 
ejus  efligiem  in  contuitu  recordationis  impressam 
connectit  et  conjungit/sicut  inillacorporalistrini- 
tate  visionis,  formam  corporis  quod  videtur,  et  con- 
formationem  quse  fltincernentis  aspectu,  conjungit 
intentio  voluntatis.Faciamus  ergo  corpusillud  quod 
cernebatur,  interisse  dilapsum,  nec  ejus  remansisse 
aliquid  in  ullo  ]oco,ad quod  videndum  recurrat  aspe- 
ctus:  numquid  quia  imago  rci  corporalis  jam  trans- 
actas  atque  prseteritas  remanctin  memoria,  undein- 
formetur  recordantis  obtutus  ^  atque  id  utrumque 
tertiavoluntatejungatur,eadem  trinitase8SQ.diccnda 
est,q[us  fuerat  quando  species  in  loco  positi  corporis 
videbatur?  Non  utique,  sed  prorsus  alia  :  nam  prsB- 
terquod  iliaerat  extrinsecus,  bffic  intrinsecus;  illam 
profecto  faciebat  species  prsesenlis  corporis ;  hanc, 
imago  praeteriti.  Sicet  iu  bac  re,  de  qua  nunc  agi* 
mus,  et  propter  quam  putavimus  adhibendum  il- 
lud  exemplum,  PidesquaB  nunc  in  animo  nostro  ost, 
velut  illud  corpus  in  loco,  dum  tenetur,  aspicitur, 
amatur,  quamdam  efficit  trinitatem  :  sed  non  ipsa 
erit,  quando  fides  ha;c  in  animo,  sicut  corpus  illud 
in  loco  Jam  non  erit.  Quae  vero  iunc  erit,quando  eam 
recordabimur  in  nobis  fuisse,  non  csse,  alia  profecto 
erit.  Ilano  enim  qua3  nunc  est,  fcicit  res  ipsa  prasscns 
et  animo  credentis  affixa  :  at  illam  quae  tuno  erit, 


facict  rei  praeteritae   imaginatio  in  recordantis  me« 
moria  derelicta. 

CAPUT IV.  —  6.  Jn  immortalilaie  animas  rationalis 
quwrenda  imago  Dei.  Triniias  tn  mente  qtumodo  monr 
stratasit,  Nec  illaigitur  trinitas,  quae  nunc  non  est, 
imagoDei  erit;  nec  ista  imago  Dei  est,  quae  tunc 
non  erit :  sed  ea  est  invenienda  in  anima  hominis, 
id  est  rationali,  sive  intellectuali,  imago  Creatoris, 
quae  immortaliter  immortalitatiejusestinsita.  Nam 
sicut  ipsa  immortalitas  anima;  secundum  quemdam 
modum  dicitur  :  habet  quippe  et  anima  mortem 
suam,  cum  vita  beata  caret,  quse  vera  animae  vita  di- 
cenda  est;  sed  immorlalis  ideo  nuncupatur,quoniam 
qualicumque  vita,  etiam  cum  miserrima  est,  nun- 
quam  desinit  vivere  :  ita  quamvis  ratio  vel  intelleo- 
tus  nunc  inea  sit  sopitus,  nunc  parvus,  nunc  ma- 
gnus  appareat,  nunquam  nisi  rationalis  et  intelle- 
ctualisest  anima  humana;  ac  per  hoc  si  secundum 
boc  facta  est  ad  imaginem  Dci  quod  uti  ratione  at- 
que  intellcctu  ad  intelligendum  et  conpisciendum 
Deum  potest,  profecto  ab  initio  quo  esse  coepit  ista 
tam  magna  et  mira  natura,  sive  ita  obsoleta  sit  bse 
imago,  ut  pene  nulla  eit,  aive  obscura  atquedefor- 
mis,  sive  clara  et  pulchra  sit,  semper  est.  Denique 
deformitatem  dignitatis  ejus  miserans  divina  Scri- 
ptura,  Quan^uam,  icquit,  m  imagine^  ambutaihomo, 
tamen  vane  conturbatur :  thesaurizat^  et  nescit  cui 
congregabit  ea  {Psal.  xxxviii,  7).  Non  itaque  vanita- 
tem  imagini  Dei  tribueret,  nisi  deformem  cerneret 
factam.  Nec  tantum  valere  illam  deformilatem,  nt 
auferat  quod  imago  est  satis  ostendit,  dicendo,  Quan" 
guam  in  imagine  ambulai  homo,  Quapropterexutra- 
que  parte  veraciter  pronuntiari  potest  ista  senlentia, 
ut  quemadmodum  diotum  est,  Quanquam  in  imagine 
ambulat  homo^  tamen  vane  conturbalur;  ita  dicatur, 
Quanquam  vane  conturbatur  homo,  tamen  in  ima- 
gine  ambulat.  Quanquam  enim  magna  natura  sit 
tamenvitiari  potuit,  quiasumma  nonest:  et  quan- 
quamvitiaripotueritquiasummanonest,tameuquia 
summae  nuturse  capax  est,  et  esse  particeps  potest, 
magna  natura  est.  Quaeramus  igitur  in  hac  ima- 
gine  Dei  quamdam  sui  generi.<i  trinitatem,  adja- 
vante  ipso  qui  nos  fecit  ad  imaginem  suam.  Non 
enim  aliter  possumus  haec  salubriterinvestigare,et 
seoundum  sapientam  quae  ab  illoest  aliquid  inve- 
nire:sedea  qusein  superioribus  libris,  et  maxime 
iu  decimo,  de  anima  humana  vel  mente  diximus,  si 
leotoris  vel  memoria  teneantur  atque  recoIantur,vel 
diligcntia in  eisdem  locis  in  quibus  conscripta  snnt, 
recenseantur,  nonhio  desiderabit  prolixiorem  de  rei 
tantae  inquisitione  sermonem. 

7.  Intcrcaeteracrgoin  Iibrodecimodiximu8,homi- 
nis  mentem  nosse  semetipsam  {Cap,  7).  Nihil  enim 
tam  novit  mens,  quam  id  quod  sibi  praesto  est  :  nec 
menti  magis  quidquam  praesto  est,  quam  ipsa  aibi. 
Et  alia,  quantum  satis  viaum  est  adhibaimus  doca« 
menta,  quibus  hoc  certissime  probaretur. 

CAPUT  V.  —  Infantium  mens  an  se  noveriL  Qaid 
itaque  dicendum  est  deinfantis  meate,ita  adhacpar* 


^  Mm»,  cogitanlii  odtuiut. 


i  £diti,  in  imagine  DH,  Abett,  Deif  a  manaiQriptli^ 


lOli 


LIBBR  QDARTUS  DECIMDS. 


1049 


vuli  ct  in  tam  magna  demersi  rerum  ignoranlia,  ut 
illius  mentis  tenebras  menshominisqusQaliquid  no< 
vit  exhorreat?  An  etiam  ipsa  se  nosse  credenda  est, 
sed  intenta  nimis  ineasres  quas  pcrcorporissensus 
tanto  majore,  quanto  noviore  ccBpit  delectatione  sen- 
tire,  non  ignorare  se  potest,  sed  cogitare  se  non  po- 
test  ?  Quanta  porro  intentione  in  istaqu»  foris  sunt 
sensibiliaferatur,  vel  hincsolumconjicipotest,quod 
lucis  hujus  hauriends  sic  avida  est,  ut  si  quisquam 
minus  cautus  aut  nesciens  quid  inde  possit  accidere, 
nocturnumlumenposueritubijacetinfans,ineapar- 
te  ad  quam  Jacentis  oculi  possint  retorqueri,  nec 
cervix  possit  inflecti,  sic  ejus  inde  non  removeatur 
aspectus,  ut  nonnullos  ex  hoc  etiam  strabones  Geri 
noverimus,  eam  formam  tenentibus  oculis,  quam 
teneris  et  mollibus  consuetudo  quodam  modo  infi- 
xit.  Ita  et  in  alios  corporis  sensus,  quantum  sinit 
illa  aetas,  inteutione  se  quasi  coarctant  anims  par- 
vulorum,  ut  quidquid  per  carnem  offendit  aut  alli- 
cit,  hoc  solum  abhorreant  vehementer  aut  appetant: 
8ua  vero  interiora  non  cogitent,  nec  possint  admo- 
neri  ut  hoc  faciant ;  quia  nondum  admonentis  signa 
noverunt»  ubi  prscipuum  locum  verba  obtinent, 
quffi  sicut  alia  prorsus  nesciunt.  Quod  autem  aliud 
sit  non  se  nosse,  aliud  non  se  cogitare,  jam  in  eo- 
dem  volumine  ostendimus  {Lib,  10,  cap,  5). 

8.  Sed  hanc  «tatem  omittamus,  qus  nec  interro- 
gari  potest  quid  in  se  agatur,  etnosipsiejus  valde 
obliti  sumus.  Hinc  tantum  certos  nos  esse  suCTecerit, 
quod  cumhomodeanimi  suinaturacogitari  potuerit, 
atque  invenire  quod  verum  est,  alibi  non  inveniet, 
quam  penes  se  ipsum.  Inveniet  autem,  non  quod 
nesciebat,  sed  unde  non  cogitabat.  Quid  enim  sci- 
mus,  si  quod  est  in  nostra  mente  nescimus ;  cum 
omnia  quae  scimus,  non  nisi  mente  scire  possimus  ? 

CAPUT  VI.  —  In  mente  se  ipsam  cogitante  irinitas 
guiedam  quomodo  exisiat,  Quid  in  hactrinitatepraesiet 
cogiiatio,  Tanta  est  tamen  cogitationis  vi8,utnecipsa 
mens  quodam  modo  se  in  conspectu  suo  ponat,  nisi 
quando  se  cogitat :  ac  per  hoc  ita  nihil  in  conspectu 
mentis  est,  nisi  unde  cogitatur,  ut  nec  ipsamens,  qua 
cogitaturquidquidcogitatur,aliterpossitesseincon- 
spectu  8U0,  nisi  se  ipsam  cogitando.  Quomodo  autem, 
quando  se  non  cogitat,  in  conspectu  suo  non  sitipsa^ 
sineteipsanunquamessepossit.quasialiudsitipsa, 
aliud  conspectus  ejus,  invenire  non  possum.  Hoc 
quippe  de  oculo  corporis  non  absurde  dicitur :  ipse 
quippe  oculos  loco  suo  fixus  esl  in  corpore,  aspectus 
autem  ejue  in  ea  quaeextra8unttenditur,etusquein 
sidera  extenditur.  Nec  est  oculus  in  conspectu  suo  ; 
quandoquidem  non  conspicit  se  ipsum,  nisi  speculo 
objecto,  unde  jam  locuti  sumus  (Lib,  10,  cap,  3) :  quod 
non  flt  utique  quando  se  mens  in  suo  conspectu  sui 
cogitatione  constituit.  Numquid  ergo  alia  sua  parte 
aliam  partem  suam  videt,  cum  se  conspici  t  cogi  tando, 
sicut  aliis  membris  oostris,  qui  sunt  oculi^  alia  mem- 
bra  nostra  conspicimus,  qun  in  nostro  possunt  esse 
conspectu  ?  Quid  dici  absurdius  vel  sentiri  potest? 
Unde  igitur  aufertur  mens,  nisi  a  se  ipsa  ?  et  ubi  pu- 
nitur  in  conspectu  8U0|  nisi  ante  se  ip8am?Non  ergo 


ibi  erit  ubi  erat,  quando  in  conspectu  suo  non  erat ; 
quia  hic  posita,  inde  sublata  est.  Sed  si  conspicienda 
migravil^,  conspecturaubi  manebit?Anquasi  gemi- 
natur,  ut  et  illic  sit  et  hic,  id  est,  et  ubi  conspicere, 
et  ubi  conspici  possit ;  ut  in  se  sit  conspiciens,  ante 
se  conspicua?  Nihil  horum  nobis  veritas  consultare- 
spondct:quoniam  quando  isto  modocogitamus,  non 
nisi  corporum  fictas  imagines  cogitamus,  quod  men- 
tem  non  esse  paucis  certissimum  est  mentibus,  a  qui- 
bus  potest  de  hac  re  veritaa  consuli.  Proinde  restat 
ut  aliquid  pertinens  ad  ejus  naturam  sit  conspectus 
ejus,  et  in  eam,  quando  se  cogitat,  non  quasi  perloci 
spatium,  sed  incorporea  conversione  revocetur:  cum 
vero  non  se  cogitat^  non  sit  quidem  in  conspectu  suo, 
nec  de  illa  suus  formetur  obtutus,  sed  tamen  noverit 
setanquamipsasitsibimemoriasui.Sicutmultarum 
disciplinarum  peritus  ea  quse  novit^  ejus  memorla 
continentur,  necest  inde  aliquid  in  conspectu  mentia 
ejus,  nisi  undecogitat;cffiterain  arcanaquadamno- 
titia  sunt  recondita,  quas  memoria  nuncupatur.  Ideo 
trinitatemsiccommendabamus,utiIludundeforma- 
tur  cogitantis  obtutus,i  n  memoria  poneremus;ip8am 
vero  conformationem,  tanquam  imaginem  quffiinde 
imprimitur;etiIludquoutrumqueconjungitur;amo- 
rem  seu  voluntatem.  Mensigiturquandocogitatione 
86  conspicit,  intelligit  se  et  recognoscit :  gignit  ergo 
hunc  intellectum  et  cognitionem  suam.  Res  quippe 
incorporea  intellecta  conspicitur,  et  intelligendo  co- 
gnoscitur.  Nec  ita  sane  gignit  istam  notitiam  suam 
men8,quando  cogitando  intellectam  se  con8picit,tan- 
quam  sibi  ante  incognitafuerit^seditasibi  notaerat, 
quemadmodum  notae  sunt  res  quae  memoriaconti- 
nentur,  etiamsi  non  cogitentur :  quoniam  dicimus 
hominem  nosse  littersLS,  etiam  cum  de  aliis  rebuSy 
non  de  litteris  cogitat.  Hffic  autem  duo,  gignens  et 
genitum,  dilectione  tertia  copulantur,  qus  nihil 
est  aliud  quam  voluntas  fruendum  aliquid  appe« 
tens  vel  tenens.  Ideoque  etiam  illis  tribus  nomini- 
bu8  insinuandam  mentis  putavimus  trinitatem, 
memoria,  intelligentia,  voluntate. 

9.  Sed  quoniam  mentem  semper  sui  meminisse, 
semperque  se  ipsam  intelligere  et  amare,  quamvia 
non  semper  se  cogitare  discretam  ab  eis  quffi  noa 
sunt  quod  ipsa  est,  circa  ejusdem  libri  decimi  Onem 
diximus  :  quffirendum  est  quonam  modo  ad  cogita- 
tionem  pertineat  intellectus  ;  notitia  vero  cujusque 
rei,  quffi  inest  menti,  etiam  quando  non  deipsa  co- 
gitatur,  ad  solam  dicatur  memoriam  pertinere.  Si 
enim  hoc  ita  est,  non  habebat  hffic  tria,  ut  et  sul 
meminisset,  et  se  intelligeret,  et  amaret,  sed  nie- 
minerat  tantum  sui,  et  postea  cum  cogitare  secoe* 
pit,  tuno  se  intellexit  atque  dilexit. 

CAPUT  VII.  —  Exemplo  res  declaratur,  Quomodo 
res  adjuvandos  lectores  tractata  sit,  Quapropter  dili- 
gentiusilludconsideremusexemplum,quodadhibui- 
mus,ubi*ostendereturaliudesse  rem  quamque  non 
nosse,  aliud  non  cogitare ,  flerique  posse  ut  noverit 


1  Editi,  migrabit,  AptiuB  vero  Msa.  migravU, 
>  flpud  £r.  Lugd.  Ven.  Lov.,  ut,  M. 


1 
1' 


■  V 


1043 


DK  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


1044 


A- 


./ 


bomo  aliquid  quod  non  cogitat,  quando  aliunde,  non 
indecogitat.Duarumergovelpluriumdiscipiinarum 
peritus,  quando  unam  cogitat,  aliam  vel  alias  etiam  si 
non  cogitat,  novi  tamen.  Sed  numquid  recte  possu- 
mus  dicere,  Iste  musicus  novit  quidem  musicam, 
sed  nunc  eam  non  intelligit,  quia  eam  non  cogi- 
tat;  intelligit  autem  nunc  geometricam,  hanc 
enim  nunc  cogitat?  Absurda  est,  quantum  appa- 
ret,  ista  sententis.  Quid  etiam  illa,  si  dicamus,  Iste 
musicus  novit  quidem  musicam,  sed  nunc  eam  non 
amat,  quando  eam  non  cogitat ;  amat  autem  nunc 
geometricamS  quoniam  nunc  ipsam  cogitat:  nonne 
similiter  absurda  est?  Rectissime  vero  dicimus,  iste 
quem  perspicis  de  geometrica  disputantem,  etiam 
perfeotus  est  musicus  ;  nam  et  meminit  disciplinsB 
C(jus,  et  intelligit  eam  et  diligit :  sed  quamvis  eam 
noverit  et  amet,  nunc  illam  non  cogitat,  quoniam 
geometricam  de  qua  disputat,  cogitaL  Binc  admo« 
nemur  esse  nobis  in  abdito  mentis  quarumdam  re- 
rum  quasdam  notitias,  et  tunc  quodam  modo  pro- 
oedere  in  medium,  atque  in  conspectu  mentis  velut 
apertius  constitui,  quando  cogitantur:  tunc  enim 
se  ipsa  mens,  et  meminisse,  et  intelligere,  et  amare 
invenit,  etiam  unde  non  cogitabat,  quando  aliud  oo- 
gitabat.  Sed  unde  diu  non  oogitaverimus,  et  unde 
cogitare  nisi  commoniti  non  valemus,  id  nos  nescio 
quo  eodemque  miro  modo,  si  potest  dici,  scire  nes- 
cimus.  Denique  recte  ab  eo  qui  commemorat,  ei 
quem*  commemorat  dicitur :  Scis  hoc,  sed  scire  te 
nesois;  commemorabo,et  invenies  te  scientem  quod 
te  nescire  putaveras.  Id  agunt  et  litter»,  que  de  his 
rebus  conscripta  sunt,  quas  res  duce  ratione  veras 
esse  invenit  lector :  uon  quas  veras  esse  credit  ei 
qui  scripsit,  sicut  iegitur  historia ;  sed  quas  veras 
esse  etiam  ipse  invenit,  sive  apud  se,  sive  in  ipsa 
mentis  luce  veritate.  Qui  vero  nec  admonitus  valet 
ista  contueri,  magna  caecitate  cordis,  tenebris  ig- 
norantiffi  demersus  est  altius,  et  mirabiliore  divina 
ope  indiget,  ut  possit  ad  veram  sapientiam  perve- 
nire. 

10.  Propter  hoc  itaque  volui  de  cogitatione  adhi- 
bere  qualecumque  documentum,  quo  posset  ostendi 
quomodoex  iis  qu®  memoriacontinentur,  recordan- 
tis  acies  informetur,  et  tale  aliquid  gignatur  ubi  homo 
cogitat.  quale  in  illo  erat  ubi  ante  cogitationem  me- 
minerat:  quia  faciiiusdignuscitur,quodtemporeac- 
cedit,et  ubi  parens  prolem  spatiotemporisantecedit. 
Nam  si  nos  referamus  ad  interiorem  mentis  memo- 
riam  qua  sui  meminit,  et  interiorem  intelligentiam 
qua  se  intelligit,  et  interiorem  voluntatem  qua  se  di- 
ligit,  ubi  hsc  tria  simul  semper  sunt,  et  semper  si- 
mulfuernntex  quo  esse  CGeperunt,  sive  cogitarentur, 
sive  nnn  cogitarentur;videbiturquidemimagoillius 
trinitatis  et  ad  solam  memoriam  pertinere :  sed  quia 
ibi  verbum  esse  aine  cogitatione  non  potest  (cogita- 
mus  enim  omne  quod  dicimus,  etiam  iilo  iuteriore 
verbo  quod  ad  nallius  gontis  pertinet  linguam),  in 
tribus  potius  illis  imago  ista  cognoscitur,  memoria 

<  Bditi,  loco,  peometrieam,  habebant,  geometriam» 
^lis  Mu.  Bdfa  TerOy  cui.  At  Mbs.,  quem. 


Bcilicet,  intelligentia,  voluotate.  Hanc  autem  nunc 

dico  intelligentiam,  qua  intelligimus  cogitantes,  id 

est,  quando  eis  repertis  qua  memoris  presto  fue- 

rant,  sed  non  cogitabantur,  cogitatio  nostra  forma- 

tur  ;  et  eam  voiuntatem,  sive  amorem,  et  dilectio- 

nem,  qusB  istam  prolem  parentemque  conjungit,  et 

quodam  modo  utrisque  ^  communis  est.  Hinc  factum 

est  ut  etiam  per  exteriora  sensibilia  quse  per  oculos 

carnia  videntur,  legentium  ducerem  tarditatem,  in 

undecimo  scilicet  libro :  atqueindecum  eis  ingrede- 

rer  ad  hominis  interioris  eam  potentiam  qua  ratioci- 

natur  de  temporalibusrebus^dilferensMllam  princi- 

paliter  dominantem  qua  contemplatur  sternas  :  at- 

queidduobusvoluminibasegijduodecimoutrumque 

discernens,  quorum  unum  estsuperius,  alterum  in- 

ferius,  quod  superiori  subditum  esse  debet;tertio  de- 

oimo  autem  de  munere  inferioris,  quo  humanarum 

rerum  scientia  salubris  continetur,  et  in  hac  tempo- 

rali  vila  id  agamus  quo  consequamur  sternam, 

quanta  potui  veritate  ac  brevitate  disserui :  quando- 

quidem  rem  tam  multiplicem  atque  copiosam,  mul- 

torum  atque  magnorum  disputationibus  multis  ma- 

gnisque  celebratam,  uno  strictim  volumine  inclusi, 

ostendens  etiam   in   ipsa  trinitatem,  sed  nondum 

que  Dei  sit  imago  dicenda. 

CAPUT  VIII.  —  44.  Triniias  quss  imago  Deijam 

quxrenda  inprincipaiimentis  parte,  Nu  nc  vero  ad  eam 

Jam  pervenimusdisputationem,  ubiprincipalemen- 

tis  humane,  quo  novit  Deum  vel  potest  nosse,  con- 

siderandum  suscepimus,  ut  in  eo  reperiamus  fma- 

gioem  Dei.  Quamvis  enim  mens  humana  non  sit 

ejus  nature  cujus  est  Deus :  imago  tamen  natnras 

ejus  qua  natura  melior  nulla  est,  ibi  qusrenda  et 

invenienda  est  in  nobis,  quo  etiam  natura  nostra 

nihil  babet  melius.  Sed  prius  mens  in  se  ipsa  con- 

sideranda  est  antequam  sit  particeps  Dei,  et  in  ea 

reperienda  est  imago  ejus.  Diximus  enim  eam  etsi 

amissa  Dei  participatione  obsoletam  atqne  defor- 

mem,  Dei  tamen  imaginem  permanere  {Supra^  cap. 

4).  Eo  quippe  ipso  imago  ejus  est,  quo  ejus  capax 

est,  ejusque  particeps  esse  potest ;  quod  tam  mag- 

num  bonum,  nisi  per  boc  quod  imago  ejus  est,  non 

potest*.  Ecce  ergo  mens  meminit  sui,  intelligit  se, 

diligit  se  :  hoc  si  cernimus,  cernimus,  trinitatem  ; 

ncndum  quidem  Deum,  sed  Jam  imaginem  Dei. 

Non  forinsecus  accepit  memoria  quod  teneret,  neo 

foris  invonit  quod  aspiceret  intellectus,  sicut  corpo- 

ris  ocuius :  nec  ista  duo,  velut  formam  corporis,  et 

eam  que  inde  facta  est  in  acie  contuentis,  voluntaa 

foris  Junxit :  nec  imaginem  rei  qus  foris  visa  est» 

quodam  modo  raptam  et  in  memoria  reconditam 

cogitatio  cum  ad  eam  converteretur,  invenit,  et  inde 

formatus  est^  recordantis  obtutus,  Jungente  utrnm- 

que  tertia  voluntate :  sicut  in  eis  ostendebamua  trini- 

tatibus  Heri,  qus  in  rebus  corporalibus  reperieban- 

tur,  vel  ex  corporibus  per  sensum  corporisintrorsus 

quodam  medotrahebantur;  dequibusomnibuainli- 

1  Er.  Lagd.  Ven.  Lov.  legant.  utrioue,     M. 
>  Editi,  diuerens.  CaBtigantur  ex  Mss* 

•  Editi,  inteiHgi  nonfotest.  Abesl,  Meiiigi,  a  Mai. 

*  Plorea  Msa.,  inde  mfarmatus  esU 


•vudi 


104S 


LIBER  QUARTU8  DECIMUS. 


1046 


bro  undecimo  diaseruimus  (Capp,  2  et  segq.)  :  nec 
Bicut  flebat  vel  apparebat,  quando  de  illa  scientia 
disserebamus,  jam  in    bominis  interioris  operibus 
ooD8tituta,quffl  distinguenda  fuit  a  sapientia ;  unde 
qu8B  sciuntur,  velut  adventitia  sunt  in  animo,  sive 
cognitione  bistorica  illata,ut  sunt  facta  etdicta^qu» 
temporeperagunturettranseunt.velinnaturarerum 
8uis  locis  et  regionibus  constituta  sunt,8ive  in  ipso 
homine  qus  non  erantoriuntur,autalii8  docentibua 
aut  cogitationibus  propriis,sicut  nde8,quam  piuri- 
muminlibro  tertio  decimo  commendavimus  ;  sicut 
virtutes,  quibus,  si  vers  sunt,  in  hac  mortalitate 
ideo  bene  vivitur,  utbeate  in  illa  que  divinitus  pro- 
mittiturimmortalitatevivatur.Hfficatquehujusmodi 
habentin  tempore  ordinem  suum,in  quo  nobis  trini- 
ias  memoriffl  visionis  et  amoris  faciliusapparebat. 
Namquffldameorumprfflveniuntcognitionemdiscen- 
tium.  Suntenim  cognoscibilia,et  anteijuam  cogno- 
8cantur,8uiquecognitionem  indiscentibus  gignunt. 
Sunt  autem  vel  in  locis  suiSyVel  quffl  tempore  prffl- 
terierunt  :  quavis  quffl  pradterieruutynon  ipsa  sint, 
Hedeorum  qusdam  signaprfflteritorum,quibus  visis 
vel  audilis  cognoscantur  fuisse  atque  transisse.Quffl 
aigna  vel  in  locis  sita  sunt,sicut  monumenta  mor- 
tuorum,et  qufflcumque  8imilia:vel  in  litteris  fldedi- 
gnis.sicut  est  omnis  gravisetapprobandaBauctorita- 
tis  historia  :  vel  in  animis  eorum  qui  ea  jam  nove- 
runt ;  eis  quippejam  nota,etalii8utique8untno8ci- 
bilia  quorum  scientiam  prfflvenorunt,6t  qui  ea  nosse, 
illis  quibus  nota  sunt  docentibus^possunt.Quffl  om- 
nia,  et  quando  discuntur,quamdam  faciunt  trinita- 
tem,8pecie  sua  quffl  noscibilis  fuit  etiam  antequam 
no8ceretur,eique  adjunctacognitione  discentisqu» 
tunc  osse  incipitquandodiscitur,actertia  voluntate 
quae  utrumque  conjungit.  Et  cum  cognita  fuerint, 
alia  trinitas^  dum  recolunturyfit  Jaminteriusin  ipso 
animo.ex  iis  imaginibus  quas  cumdiscerentursunt 
impressffl  in  memoria,et  informatione  cogitationis  ad 
eaconverso  recordantis  aspestu,et  ex  voluntate  qun 
tertia  duo  ista  conjungit.  Ea  vero  quffl  oriunturin 
animo  ubi  non  fuerunt.sicut  rides^et  cfflterahujus- 
modi^etsiadventitia  videntur,cum  doctrina  inserun- 
tur ;  non  tamen  foris  positavel  foris  peracta  sunt, 
sicut  illa  quffl  creduntur ;  sed  intus  omnino  in  ipso 
animo  esse  coDperunt.  Fidesenim  nonest  quod  cre- 
ditur,8ed  qua  creditur :  et  iilud  creditur,illa  conspi- 
citur.Tamen  quia  esse  coDpit  in  animo,quia  jam  erat 
animus  antequam  in  illo  ista  esse  CGBpisset,adventi- 
tium  quiddam  videtur,  et  in  prfflteritis  habebitur, 
quandosuocedente  speciejam  esse  destiterit :  aliam- 
que  nunc  trinitatem  facit  pcr  suam  prfflsentiam,re- 
tenta,conspecta,dilecta ;  aliam  tunc  faoet  perquod- 
dam  Bui  vestigium,quod  in  memoria  prfflteriens  de- 
reliquerit,  sicut  jam  supra  dictum  est. 

CAPUT  IX.—  i2 AnjuslUia  etcxleros  virtutesde- 
iinunt  infutura  t;t/a.Utrum  autem  tuoc  etiam  virtu- 
tes,  quibus  in  hac  mortalitate  bene  vivitur,quia  et 
ipsffl  incipiunt  esse  in  animo,qui  cum  sino  iiUs  prius 
es&ety  tamen  uuimus  erat,  dcsinaut  esse  cum  ad 
iBteraaperdux6rintyQonnullaqufflstioe8t.Quibu8daffl 


enim  visum  estdesiturasretde  tribu8quidem,pru- 

dentia,fortitudine,temperantia,oum  hoc  dicitur,non 

nihil  dicividetur;ju8titiaveroimmortalisest,etma- 

gis  tuncperficieturin  nobis.quam  esse  cessabit.De 

omnibus  tamen  quatuor  magnus  auctor  eloquenti» 

Tulliua  in  Hortensio  dialogo  disputans  iSinobis  in- 

q\i\i,cum  ex  hac  vita  emigravimus,in  beatorum  insU' 

lis  immortale  mvumt  ut  fabulx  ferunt,  degere  liceret 

quid  opus  esset  eloquenlia,  cum  judicia  nuUa  fierent; 

aut  ipsis  etiam  virtutibusl  Nee  enim  fortitudine  egert' 

mus,nutlo  proposito  aut  labore  aui  periculo ;  r^ecjusti' 

tia^cum  esset  nihil  quod  appetereturalieni;  nec  tempe" 

rantia,  qux  regeret  eas  qu3e  nullx  essent  libidines;  nec 

prudentia  quidem  egeremus^  nullo  delectu  proposito 

bonorum  et  malorum,Una  igitur  essemus  beati  cogni' 

tione  naturx  et  scientia^  qua  sola  etiam  deorum  est 

vita  laudanda.  Ex  quo  inteliigi  potest^cxtera  necessi- 

tatis  esse,  unum  hoc  voluntatUAiei  ille  tantus  orator, 

cum  phiiosophiam  praedicaret,  recolens  ea  qu«  a 

philosophis  acceperat,  et  prfflclare  ac  suaviter  ez- 

plicans,in  hac  tantum  vita,quam  videmus  aerumis 

eterroribus  plenam,omnesquatuornece88aria8  dixit 

esse  virtutcs  :  nullam  vero  earum,cum  ex  hac  viia 

emigraverimuSjSi  liceat  ibi  vivere  ubi  vivitur  beate; 

Bed  bonoB  animos  sola  beatos  esse  cognitione  et 

scientia,  hoo  est  cantemplatione  naturffl  qua  nihil 

est  melius  et  amabilius  :  ea  est  natura  Squ»  orea- 

Yit  omnes  cfflteraa,instituitque  naturas.  Gui  regenti 

esse  Mubditum,si  justitiffl  est,immortalis  est  omnino 

justitia  :  nec  in  illa  esse  beatitudine  desinet,8ed  ta- 

lis  ac  tanta  erit,ut  perfector  etmajor  esse  non  pos- 

sit.  Fortassis  et  alis  tres  virtutes,  prudentia  sine 

ullojam  periculo  erroris.fortitudo  sine  molestiato- 

lerandorum  malorum,  temperantia  sine  repugna- 

iione  libidinum,erunt  in  illa  felicitate  :  ut  pruden- 

tiffl  sit  nulium  bonum  Deo  prfflponere  vel  fflquare ; 

fortitudinis,  ei  Qrmissime  cohfflrere ;  temperantin 

nullo  defectu  noxio  delectari.Nuncautem  quod  agit 

justitia  in  subveniendo  miseris,  quod  prudentia  in 

prffloavendis  insidiis,  quod  fortitudo  in  perferendis 

molestiis,  quod  temperantia  in  coercendis  delecta- 

tionibus  pravis,  non  ibi  erit,ubi  nihil  omnino  mali 

erit.Ac  per  hooistavirtutumopera,  quffl  huic  mor- 

tali  vita  sunt  necessaria,8icut  fides  ad  quam  referenda 

Bunt,  in  prfflteritis  habebuntur  :  et  aliam  nunc  fa- 

ciunt  trinitatem,  cum  ea  prffleentia  tcnemus,  aspi- 

cimus,amamus ;  aliam  tuno  facturasuntyCum  ea  non 

esse,  sed  fuisse,  per  qusdam  eorum  vestigia,  qun 

prffltereundo  in  memoria  derelinquent,reperiemu8: 

quia  et  tunc  trinitaB  erit,  cum  illud  qualecumquo 

vestigium  et  memoriter  retinebitur,  et  agnoscetur 

veraciter,ethocutrumquetertia  voluntatejungetur. 

GAPUT  X.—  i3,  Quomodomentesui  recordanie  se- 

que  intetligente  ac  diligenter  trinitas  fiatAn  omnium 

istarum,  quas  commemoravimus,  temporalium  re- 

rum  scientia  ;  qusdam  cognoscibilia  cognitionem 

intcrpositione  temporis  antecedunt;  sicut  sunt  ea 

*  PleriqacMM.,  m  guamhil  estmeltui  et  omabiHui  ta 
natura,  qum  ereavii,  QuiJam  quia  nihil  tst  meHuSt  ete. 


1041 


DB  TRINITATB,  S.  ADQUSTINI 


1048 


86D8ibilia  qucB  jam  erant  in  rebus,  antequam  co- 

gnoBcerentur  ;  vel  ea  omnia  qus  per  historiam  co- 

gnoBCuntur :  quffidam  vero  simul  e8se  incipiunt ; 

velut  si  aliquid  visibile,  quod  omnino  non  erat,ante 

nostros  oculos  oriatur,  cognitionem  nostram  uti- 

que  non  prascedit ;  aut  si  aliquid  sonet,  ubi  adest 

auditor,8imul  profecto  incipiunt  es8e,Bimulque  de- 

Binunt  et  sonus  et  ejus  auditus.  Verumtamen  sive 

temporeprfficedentia,  simui  eBBc  incipientia  cognos- 

cibiUacognitionem  gignunt,non  cognitione  gignun- 

tur.  Gognitione  verofacta,cumeaquaBOognovimu8, 

posita  in  memoria  recordatione  revisuntur  ;  quis 

non  videat  priorem  esse  tempore  in  memoria  reten- 

tionem»  quam  in  recordatione  visionem,  et  hujuB 

ueriuBque  tertia  voluntate  junctionem  ?  Porro  au- 

tem  in  mente  non  sic  eet :  neque  enim  adventitia 

Bibi  ipsa  e8t,quaBiad  seipsam  qu»jam  erat  vene- 

ritaliundeeadem  ipsaqu®  non  erat;autnon  aliunde 

venerit,  sed  in  se  ipsa  que  jam  erat,  nata  sit  ea 

ipsa  que  non  erat  ^ ;  sicut  in  mente  quaB  jam  erat, 

oritur  fides  quffi  non  erat :  aut  post  cognitionem  sui 

recordando  ae  ipeam  velut  in  memoria  sua  constitu- 

tam  yidet,  quasi  non  ibi  fuerit  antequam  se  ipsam 

oognosceret ;  cum  profecto  ez  quo  esse  ccepit^nun- 

quam  sui  memiDiBBe,  nunquam  ee  inteliigere,nun- 

quam  se  amare  de8titerit,8icut  Jam  OBtendimuB.Ao 

perhocquandoad  Bcipsam  cogitatione  convertitur» 

fit  trinitas,  in  qua  jam  et  verbum  possit  intelligi  : 

formatur  quippe  ex  ipsa  cogitatione ',  voluntate 

utrumque  jungente.  Ibi  ergo  magis  agnoscenda  est 

imago  quam  qussrimus. 

CAPUT  XI.  —  14.  iln  prsesenlium  sit  memoria. 

Sed  dicet  aliquis  :  Non  est  ista  memoria,quamens 

Bui  meminisse  perhibetur,qu68  sibi  semper  est  prffi- 

sens.  Memoria  enim  prffiteritorum  e8t,non  praesen- 

tium :  nam  quidam  cumdevirtutibus  agerent,in  qui- 

busest  etiam  Tullius.in  tria  ista  prudentiam  divise- 

runt,  memoriam,intelligentiam,providentiam  :  me- 

moriam  scilicet  praBteriti8,intelligentiam  praBsenti- 

bn8,providentiam  rebus  tribuentes  futuris,  quam 

noD  habent  certam  nisi  praBScii  futurorum  ;  quod 

non  est  munus  hominum,  nisi  detur  desuper,  ut 

Prophetis.Unde  Scriptura  sapientiaB  de  hominibuB 

aiens  ' ;  Cogitaiiones,  inquit,  mortalium  timid^s,  et 

xncerta  providentix  nostrx  [Sap.  ix,  14).  Memoria 

vero  de  prsteritis,  et  intelligentia  de  prffisentibus 

oerta  est,  sed  prssentibus  utique  incorporalibus  ^ 

rebuB :  nam  corporales  corporalium  praBsentes  sunt 

aspectibus  oculorum.  Sed  qui  dicit  memoriam  non 

esse  prflBsentium,  attendat  quemadmodum  dictum 

sit  in  ipsis  sfficularibus  litteris^ubi  msyoris  fuit  cu- 

rffi  verborum  integritas  quam  veritas  rerum  : 

Nec  talia  passus  UlvBses, 
Oblitas  floi  est  Itbacas  discrimine  tanto. 

(JEneid.  iib.  3,  len.  628,  629.) 

1  Hic  editi  addant :  tieui  in  ipso  Komine  qux  non  erant 
oriuntur^aut  alliit  docentibus^aut  cogitaationibus  proprris 
iieut  fidest  t^t  uirtutes.  Verba  huc  male  traaBlata  ex- 
capile  octavo,  supra,  num.  11,  col.  1045,  liu.  8-12. 

*  Sic  plerique  Mts.  Editi  vero,  ex  ipsa  cogniiio. 

*  Fiares  Mss.  mgens. 

^  Am.  Er.  et  pleriqae  Mm.,  eorperaHbus, 


Virgilius  enim  cum  sui  non  oblitum  diceret  Ulys- 
8em,quid  aliud  intelligi  voluit,ni8i  quod  meminerit 
Bui  ?  Gum  ergo  eibi  prffisens  esset,  nullo  modo  soi 
meminissety  nisi  ad  res  prsesentes  memoria  perti- 
neret.  Quapropter  eicut  in  rebus  prsteritis  ea  me- 
moria  dicitur,  qua  fit  ut  valeant  recoli  et  recordari  : 
810  in  re  praBBenti  quod  sibi  est  men8,memoria  sine 
absurditate  dicenda  est,  qua  sibi  prssto  est  ut  Bna 
oogitatione  poBBit  intelligi  et  utrumquesui  amore* 
conjungi. 

GAPUT  XII.  —  15.  TrinUai  in  mente  eo  est  imago 
Dei.  quo  meminit,  intelligit  et  diligit  Deumt  quod  ai 
sapientia.  Hsbc  igitur  trinitas  mentis  non  propterea 
Dei  est  imago,  quia  sui  meminit  men8,et  intelligit 
ac  diligit  se :  sed  quia  potestetiam  memini8se,etin- 
teJligere,  et  amare  a  quo  facta  est.  Quod  com  faoit, 
sapiens  ipsa  fit.  Si  autem  non  facit,  etiam  cum  sai 
meminit,  seseque  intelligit  ac  diiigit,8tulta  est.Me- 
minerit  itaque  Deisui.ad  cujus  imaginem  factaest 
eumque  intelligatatquediligat.Quod  ut  breviusdi- 
cam,  colat  Deum  non  factum,cuju8  ab  eo  capaxest 
facta,  et  cujus  qarticeps  esse  potest  ;  propter  quod 
Bcriptum  ^siyEcee  Dei  cultus  est  sapieniia  [fob.Tvnvit 
28) :  ct  non  8ua  luce,8ed  summc  illius  lucis  partici- 
patione  sapiens  erit,atque  ubi  nterna,  ibi  heata  re- 
gnabit.  Sic  enim  dicitur  ista  hominis  sapientia,  ut 
etiam  Dei  sit.  Tunc  enim  vera  est :  nam  si  humana 
est,  vana  est.  Verum  non  ita  Dei  qua  sapiens  est 
Deus.  Neque  enim  participatione  sui  sapiens  est,  si- 
cut  mens  participatione  Dei.Sed  quemadmodum  di- 
oituretiam  justitia  Dei,non  soium  illaqua  ipseju- 
stusestysedquamdathominioumjustincatimpinm, 
quam  commendans  Apostoius  ait  de  quibusdam, 
Ignorantes  enim  Dei  justitiamf  et  suam  justitiam  oo- 
lentes  constituerejustitias  Dei  non  sunt  subjecti  {Rm, 
X,  3)  :  sic  etiam  dici  potest  de  quibusdam,  Igno- 
rantes  Dei  sapientiam,et  suam  volentes  constitaere 
BapientisB  Dei  non  eunt  subjecti. 

16.  Est  igitur  natura  non  facta,  qu»  fecit  omoes 
oflBteras  magnas  parvasque  naturas,  eis  quas  fecit 
Bine  dubitatione  preBstantior,  ao  per  hoc  hao  etiam 
de  qua  loquimur,  rationali  et  intellectuali,  qua  ho- 
miniB  mensest,adeiju8  quieamfecitimaginemfacta. 
liia  autem  caBteris  natura  preestantior  Deus  eet.  Et 
quidem  non  longeposilus  ab  unoquoque  nostrumyBicni 
Apostolus  dicit ;  adjungens,  In  ilU)  enim  vivimus^el 
mavemur,  et  sumus  (Act.  xvii  37,  28).  Quod  si  se- 
cundum  corpusdioeret,etiam  deistocorporeomondo 
posset  intelligi.Nam  etin  illo  secundumcorpus  vivi- 
muB,  movemur,et  sumus.Unde  secundum  mentem 
qus  facta  est  ad  ejusimaginem,  debet  hoc  accipi, 
excellentiore  quodam,eodemque  non  visibiliySed  in- 
telligibili  modo.  Nam  quid  non  est  in  ipso,  de  quo 
divine  scriptum  eBi,Quoniam  ex  ipso^et  per  ipsum,et 
in  ipso  sunt  omnia  [Rom.  xi,  36)  ?  Proinde  si  in  ipso 
Bunt  omnia,  in  quo  tandem  possunt  vtvere  que  vi- 
vunt,  et  moveri  quae  moventur^nisi  in  quo  8ont?Non 
tamen  omnes  cum  illo  sont  eo  modo  quo  ei  diotum 

*  SoU  fere  editio  Lov.;  amori. 


1049 


LIBBR  QUARTDS  DECIMDS. 


4050 


esUEgo  semper  tecum  {PsaL  lxxii,  25).  Nec  ipee  cum 
omnibus  eo  modoquodicimu8,Dominus  vobiscam. 
Magna  itaque  hominis  miseriaest  cum  ilionones- 
se^sine  quo  non  potest  esse.ln  quo  enim  68t,procul 
dubio  sine  illo  noa  est :  et  tamen  si  ejus  non  memi- 
nit,eumque  non  intelligit,  nec  diligit,  cum  illo  non 
est.  Quod  autem  quisque  penitus  obliviscitur,  nec 
commoneri  ejus  utique  potest. 

CAPUT  XIII.  —  17.  Quomodo  Dei  oblivtsci  elme- 
minisse  quis  possii.De  visibilibus  rebus  ad  hancrem 
sumamuB  exempium.Dicit  tibi  quispiam  quem  non 
recognoscis,  Nosti  me  :  et  ut  commoneat,  dicit  ubi, 
quando,quomodo  tibi  innotuerit :  omnibusqueadhi- 
bitis  signis  quibus  in  memoriam  revoceris,  si  non 
recognosci8,ita  jam  oblttus  es,  ut  omnis  illa  notitia 
penitus  deleta  sit  animo  ;  nihilque  aliud  restat,niBi 
utcredasei  qui  tibi  hocdicit,  quod  aliquando  eum 
noveras ;  ant  ne  hoc  quidem,si  flde  dignustibiesse 
qui  loquitur  non  videtur.Si  autem  reminisceri,  pro- 
fecto  redis  in  memoriamtuam,etin  eainvenisquod 
non  fuerat  penitus  oblivione  deletum.  Redeamusad 
illud  propter  quod  adhibuimus  humanae  conversa- 
tionis  exemplum.Inter  caetera  pstilmusnonus  iCon- 
vertantur^mquit.psccatores  in  infemum.omnes  gentes 
quse  obliviscuntur  Deum  (Psal.  ix,  18).  Porro  autem 
Tigesimus  primua  :Commemorabuntur,\nqu\ifetcon' 
vertentur  ad  Dominum  universi  fines  terrae  (Psat,ixi, 
28).  Non  igitur  sic  erant  oblitae  istsa  gentes  Deum, 
ut  ejus  nec  commemorata  recordarentur.  Oblivis- 
oendo  autem  Deum,  tanquam  obliviscendo  vitam 
8uam,conversffi  fuerant  in  mortem,hoc  est,ininfer- 
num.GommemorataeveroconvertunturadDominum, 
tanquam  reviviscentes  reminiscendo  vitam  suam, 
oujus  eas  habebat  oblivio  Mtem  legiturin  nonage- 
simo  tertio :  Intelligite  nunc^  qui  insipientes  estis  in 
populo  :  etstulti,aliquandosapite,  Quiplantavitaurem 
non  audiei{Psal,  xciii,8,9)?  et  oastera.Eis  enimdic- 
tum  est,qui  Deumnon  intell)gendo,deillovanadixe- 
runt. 

CAPUT  XIV.  —  18.  Mens  serecU  diligendo  diligit 
Deumyquem  si  non  diligatfSe  ipsamodisse  dicendaest. 
Mens  etiam  infirma  et  erranspoUet  sempermemoriaet 
intetlectu  et  amore  sui.Ad  Deum  ronvertatur,  ut  ipius 
recordando,eumgue  inlelligendo  el  diligendo  beata  sit, 
De  dilectione  autem  Deiplurareperiunturindivinis 
eloquiis  testimonia.Ibienim  et  illa  duo  consequen- 
ter  intelliguntur,  quia  nemo  diligit  cujus  non  me- 
minit,  et  quod  peoitus  nescit.  Undeillud  estnotis- 
simum  pracipuumque  praeceptnm :  DiUiges  Domi- 
num  Deum  tuum  (Deut.  vi,  5).  Sic  itaque  condita  est 
mens  humana,  ut  nunquam  sui  non  meminerit, 
nunquam  se  non  intelligat,nunquam  senon  diligat. 
Sed  quoniam  qui  odit  aliquem,  nocere  iili  studet ; 
non  immerito  et  mens  hominis,  quando  sibi  nocet, 
odisse  86  dicitur.Nesciensenimsibi  vult  male,dum 
non  putat  sibi  obesse  quod  vult :  sed  tamen  male 
sibi  vult,quando  id  vult  quod  obsit  8ibi,unde  illud 

*  Pott,  eufus  eas  habebtd  obiivU),  in  excusis  additom 
erat,  id  est^fus  oblitm  fUerant, 


Bcriptum  est,  ^t  diligit  iniquitatem,  odit  animam 
suam  (Psal,  x,  6).  Qui  ergo  se  diligere  novit,  Deum 
diligit :  qui  vero  non  diligit  Deum,etiam  si  se  dili- 
git,  quod  ei  naturaliter  inditum  est,  tamen  non  In- 
convenienterodisse  se  dicitur,cumidagit  quod  sibi 
adveraatur,et  se  ipsum  tanquam  suus  inimicus  in- 
sequitur.  Qui  profecto  esterror  horrendus,  ut  cum 
Bibi  omnes  prodesse  velint^  multi  non  faciant  nisi 
quod  eis  pemiciosissimum  sit.  Similem  morbum 
mutorum  animalium  cum  poeta  describeret: 

Di  (inquit)  meliora  piis,  erroremqae  hostibus  iilom  I 
DisciBsot  nudis  lamabant  dentibus  artus. 

(Virgii,Georg,iib,  3,  vers,  513,  514.) 

Cum  morbus  ille  corporis  fuerit,  cur  dixit  errorem, 
nisi  quia  omneanimal  cumsibinatura  conoiliatum 
Bit  ut  se  custodiat  quantum  potest,  talis  ille  erat 
morbus,uteaquorum8alutemappetebant,suamem- 
bra  laniarent  ?  Gum  autem  Deum  diligit  mens,  et 
Bicut  dictum  est,con8equentereJusmeminit,cumque 
intelligit,  recte  illi  de  proximo  suo  praBcipitur,  ut 
eum  sicut  se  diligat.Jam  enim  ee  non  diligit  perv er- 
Be,sed  recte,cum  Deumdiligit,cuju3participatione 
imago  illa  non  solum  est,  verum  etiam  ex  vetustate 
renovatur,ex  deformitate  relormatur,  ex  infelicitate 
beatiflcatur.Quamvis  enim  se  itadiligat,ut  si  alter- 
utrum  proponatur,malit  oftinia  qu8B  infra  bo  diligit 
perdere  quamperire:tamen8uperiorem  deserendo, 
ad  quem  solum  posset  cuBtodirefortitudinem  suam, 
eoque  frui  lumine  suo.cui  caniturin  Psalmo,Fortt- 
tudinem  meam  adte  custodiam  (P^aL lviit,  10) ;  et  in 
Bl\o,Accedite  ad  eum,etHluminan:ini(Psal,xxxii\,6); 
Bic  infirma  et  tenebrosa  facta  est,  ut  a  se  quoque 
ipsa,in  ea  qu«  non  sunt  quod  ipsa,et  quibus  supe- 
rior  est  ipsa,  infelicius  laberetur  per  amores  quos 
nonvalet  vincerc,et  erroresa  quibus  non  videtqua 
redire.Unde  jam  Deo  miserante  poenitens  clamat  in 
PsB\m\B,Deseruit  mefortitudomea,et  lumenoculorum 
meorum  non  est  mecum  (Psal,  xxxvii,  11). 

19.  Non  tamen  in  bis  tantis  infirmitatis  et  erroris 
malis  amittere  potuit  naturalem  memoriam,  intol- 
lectum,  et  amorem  sui ;  propter  quod  merito  dioi 
potuitquod  supra  commemorByi (Cap,i),Quanquam 
in  imagine  ambulat  homo,  tamen  vane  conturbatur, 
Thesaurizat,et  nescit  cui  congregabit  ea(PsaL  xxxviii, 
7).Cur  enim  thesaurizat,  nisi  quia  fortitudo  eJuB 
deseruit  eum,  per  quam  Deum  habens,  rei  nulliuB 
indigeret?  Etcur  nescit  cui  congregabit  ea.nisi  quia 
lumen  oculorum  ejus  non  est  cum  eo  ?  Et  ideo  non 
videt  quod  Veritas  Biii:  Stuite,hacnocteantmamtuam 
repeiunt  abs  te;  hsecquie  prxparasLi  cujus  erunt(Luc, 
XII,  20)  ?  Verumtamen,  quia  etiam  talis  in  imagine 
ambulat  homo,  et  habet  memoriam,ct  intellectum, 
et  amnrem  sui,homini8  mens  :  si  ei  manifeataretur 
quod  utrumquehaberenon  posset,etuoum  eduobus 
permitteretur  eligere,  alterum  perditurus,  aut  the- 
BauroB  quos  congregavit,  aut  mentem  ;  quis  aBqno 
adeo  non  habetmentem,utthesaurosmallethabere 
quam  mentem  ?Thesaurienimmentem  posBuntple- 
rumque  Bubvertere :  at  mens  qu»  non  theBauriB 


lOSi 


DB  TRINITATE,  S.  ADGUSTINI 


1052 


Bubvertitur  siae  uUistbesauris  facilius  et  expeditius 
potest  vivere.  Quia  vero  ullos  thesauros,  nisi  per 
mentem  poterit  po3s«idere  ?  Si  enim  puer  infans, 
quamvis  ditissimus  natus,cum  sidominusomnium 
quflB  Jure8unteju3,nibilpossidetmentesopita;quo- 
namtandom  modoquisquam  quidquam  mentepos- 
sidebit  amissa?  6ed  detbesauris  quid  loquor^quod 
eis  quilibet  bominum,  si  talisoptio  proponatur,  ma- 
vultcarere  quam  mente  :  cum  eos  nemo  prseponat, 
nemo  comparet  luminibus  corporis,  quibus  non  ut 
aurum  rarus  quisque  bomo,sed  omnis  bomo  possi' 
det  coslum  :  perluminaenim  corporis  quisque  pos- 
Bidetquidquid  libentervidet?  Quis  ergo  si  tenere 
utrumque  non  possit,  et  alterutrum  cogatur  amitte- 
re,  non  tbesauros  quam  oculos  malit  ?  Et  tamen  s^ 
ab  eo  simili  conditione  qua9ratur,utrum  oculos  ma- 
lit  amittere,  an  mentem  ;  quis  mente  non  videat, 
eum  oculos  malle  quam  mentem  ?  Mens  quippe  si- 
ne  ocuiis  carois  bumana  est,oculi  autem  carois  si- 
ne  mente  belluini  sunt.  Quis  porro  non  bominem 
Be  malit  esse  etiam  carne  cfficum,qu  im  belluam  vi- 
dentem  ? 

20.Ba9c  dixi,utetiam  tardiores^quamvis  breviter, 
commonerenturame,inquorumoculo8  vel  auresb» 
littersB  venerint,  quantum  mens  diligat  se  ipsam 
etiam  inflrma  et  errans,  male  diligendo  atque  sec- 
tando  quae  suntinfraipsam.Diligereporroseipsam 
non  possct,  si  se  omino  nesciret,  id  est,  si  sui  non 
meminisset ;  nec  se  intelligeret :  qua  in  se  imagine 
Dei  tam  potens  est,  ut  ei  cujus  imago  est  valeat  in- 
bsBrere.Sic  enimordinataestnaturarum  ordine,non 
locuorum,  ut  supra  illam  non  sit  nisi  ille.  Denique 
cum  illi  penitus  adbapserit,  unus  erit  spiritus :  cui 
rei  attestatur  Apostolus^dicens,  Qui  autem  adhxret 
Domino^unui  spiriiu5est(l  Gor.vi,17) :  accedente  qui- 
dem  ista  ad  participationem  naturffi,veritatis,et  he- 
atitudinis  illius,non  tamencrescente  illo  in  natura, 
veritate  etbcatitudinesua.In  illaitaque  natura,cum 
feiiciter  adbaeserit,immutabili(er  vivet*,  etimmuta- 
biie  videbit  omne  quod  viderit.Tunc,sicut  ei  divioa 
Scriptura  promittit^  satiabitur  m  bonis  desiderium 
eJuR  (P5a/.  Gii,  5),  bonisimmutabilibus,  ipsa  Trini- 
tate  Deo  suo  cujus  imago  jst :  et  ne  uspiam  dein- 
ceps  violetur,  erit  in  abscondito  vultus  ejus  (Psal, 
XXX,  21),  tanta  ubertate  ejus  impleta,  ut  eam  nun- 
quam  peccare  delectet.Sed  ipsam  vero  nunc  quando 
^det.non  aliquid  immutabile  videt. 

CAPUT  XV.  —  21.  Anima  tametsi  beatitudinem 
speret^non  tamenreminiscitur  beatitudinis amissse,sed 
Deireminiscitur  et  regularumjustitissMegulx  immuta^ 
biles  bene  vivendifetiam  impiis  nota.Qaod  ideo  certe 
nondubitat,quoniam  misera  est,et  beata  esse  desi- 
derat:  nec  ob  aliud  fleri  sperat  boc  po8se,nisi  quia 
est  mutabilis.  Nam  si  mutabili?  non  esset,  sicut  ex 
beata'  misera,8ic  ex  misera  beata  esse  non  posset. 
Et  quid  eam  fecisset  miseram  sub  omnipotente  et 
bono  Domino,nisi  peccatum  suum  et  justitia  Domini 
Bui  ?  Et  quid  eam  laciet  beatam^nisi  meritum  suum 

1  Mflt.  omittunt,  immutatriiiter  vivtt. 

>  In  edili,  ex  beata  vtVa,  Abe»t,vi7a,  a  manuscriptif. 


et  priemium  Domini  sui  ?  Sed  etmeritum  ejas  gra- 
tia  est  illius,  cujus  prsminum  erit  beatitado  eJuB. 
Justitiam  quippedare  sibi  non  potest  quamperdi- 
tam  non  habet.  Hanc  enim,  cum  bomo  conderetur, 
accepit;  et  peccando  utique  perdidit.  Accipitergo 
Justitiam,propter  quam  be^ititudinem  accipere  me- 
reatur.Undeveraciterei  dicitur  ab  Apostolo,  quasi 
de  suo  bono  superbire  incipienti :  Quid  enim  habes 
quod  non  accepisti  f  Siautemaccepisti^guid  gloriaris 
quasi  nonacceperis  (I  Cor.  iv,  7)?Quando  autem  be- 
ne  recordatur  Domini  Bui,Spiritu  ejus  accepto,Bea- 
tit  omnino,quia  boc  dicit  intimo  magi8terio,nonni- 
si  ejus  gratuito  aifectu  posse  se  Burgere,  nonDisi 
Buo  voluntario  defectu  cadere  potuiBse.  Non  sane 
reminiscitur  beatitudinis  bu»  ;  fuit  quippe  illa  et 
non  est,eju8que  ista  penitus  oblitaest ;  ideoquenec 
commemorari  potest.Greditautemdeilla  fide  dignis 
Litteris  Dei  sui,  per  ejus  propbetam  conBcriptiB, 
narrantibus  defelicitateparadiBiiatque  illud  primum 
et  bonum  bominis  et  malum  bistoricatraditionein- 
dicantibus.Domini  autem  Dei  sui  reminiscitur.  Jlle 
quippe  semper  est,nec  fuit  et  non  est^nec  est  et  non 
fuit :  sed  sicut  nunquam  nonerit,itanunqoamnon 
erat.  Et  ubique  totus  est :  propter  quod  ista  in  illo 
et  vif it,et  movetur,et  est  {Act,  xvii,  28) :  et  ideo  re- 
miniscieJuspotest.Non  quia  hoc  recordatur,  quod 
eum  noverat  in  Adam,  aut  alibi  alicubi  ante  hujos 
corporis  vitam,  aut  cum  primum  facta  est  ut  inse- 
reretur  buic  corpori :  nihil  enim  borum  omnino  re- 
miniscitur  ;  quidquid  borum  est,  oblivione  deletum 
est.Sed  commemoratur,utconvertaturad  Dominum. 
tanquam  ad  eam  iucemqua  etiam  cum  ab  illoaver- 
teretur  quodam  modo  tangebatur.  Nam  binc  est 
quod  etiam  impii  cogitant  nternitatem,  et  multa 
recte  reprebendunt  recteque  laudant  in  hominom 
moribus.Quibus  ea  tandem  regulis  judicant,niBi  in 
quibusvidentquemadmodum  quisque  viveredebeat, 
etiamsi  nec  ipsi  codem  modo  vivant?  Ubi  eas  vi- 
dent  ?  Neque  enim  in  sua  natura,cum  procoi  dobio 
mente  ista  videantur,eorumque  mentes  conBteteBse 
mutabiles.bas  vero  regulas  immutabiles  videat,qais- 
quis  in  eis  etbocvidere  potuerit  ;nec  in  habitu  soa 
mentis,  cum  111®  regul»  sint  justitis,  mentes  vero 
eorum  constetesBe  inJustas.Ubinamsunt  iBtaBrego- 
i8B  script8B,ubi  quidsit  Justum  et  i^justuBagnoBcit, 
ubi  cernit  babendum  esse  quod  ipse  non  habet? 
Ubi  ergo  script»  suntynisi  in  libro  lucia  illiuB  qoa 
veritas  dicitur?  onde  omnia  iex  JuBta  deBcribitor, 
etin  cor  bomini8quioperalurju8titiaro,non  migran- 
do,8ed  tanquam  imprimendotransfertur  ;  Bicotirnt- 
go  ex  annulo  et  in  ceram  trauBit,  et  annuJum  non 
relinquit.Qui  vero  non  operatur,et  tamen  videt  qoid 
operandum  sit,  ipseest  qui  ab  illa  luce  avcrtitar,! 
qua  tamen  tangitur.Qui  autem  nec  videt  qoemad- 
modum  sit  vivendum,  excusabilios  qoidem  peccat, 
quia  non  est  transgressor  cognit»  ^  legis  :  eed  etiam 
ipse  splendore  aliquoties  ubique  pr«Benti8  veritatis 
attingitur,quando  admonitus  confltetor. 
GAPUT  XVI.  —  22. /mo^aDd^  quomodorefomuUur 
t  Sic  Am.  Er.  et  plores  Mm.  At  Lov.,  incefiiiter. 


1053 


LTBER  QUARTUS  DECIMUS. 


1054 


in  komine,  Qui  vero  commemorati  convertuntur  ad 
Dominum  ab  ea  deformitate,  qua  per  cupiditates 
BiBCularedconformabantur  huic  8aeculo,reformantur 
ex  illo,  audientes  Apostslum  dicentem,  ffolite  con- 
formari  huicsseculo^sed  reformamini  in  novitate  mentis 
vestrse  {Rom,  zu,  2)  :  ut  incipiat  illa  imago  ab  iilo 
reformari,  a  quo  formata  est.  Non  enim  reformare 
se  ipsam  potestySicutpotuitdeformare.Dicit  etiam 
alibi  :  Renovamini  spiritus  mentis  vestrse,  et  induite 
novum  hominem.eum  quisecundum  Deum  creatusest 
in  jusiitia  et  sanctilate  veritatis  (Ephes.iy,  23,  24). 
Quod  ait,  secundum  Deum  creatnm ;  hoc  alio  loco 
dioitur,  ad  imaginem  Dei  (Gdn,i,27).  Sed  peccando, 
justistiam  et  sanctitatem  veritatis  amisit ;  propter 
quod  imago  deformis  et  decolor  facta  est  :  hanc 
recipit,  cum  refcirmatur  et  renovatur.  Quod  autem 
ait,  spiritu  mentis  vestrse  ;  non  ibi  duas  res  inlelligi 
voluity  quasi  aliud  sit  mens^aiiud  spiritus  mentis  : 
sed  quia  omnis  mens  spiritus  est,non  autem  omnis 
spiritus  mens  est.  Est  enim  Spiritus  et  Deus  (Joan. 
lY,  24),qui  renovari  non  pote8t,quia  nec  veterascere 
potest.  Dicitur  etiam  spiritus  in  homine,  qui  mena 
non  sit,  ad  quem  pertinent  imaginationes  similes 
corporum  :  de  quo  dicit  ad  Gorinthios,  ubi  dicit, 
Si  autem  oravero  lingua,  spiritus  meus  orat,mensau- 
iem  mea  infructuosa  est  (I  Cor.  xrv,  14).  Hoc  enim 
ait,  quando  id  quod  dicitur,  non  intelligitur  ;  quia 
nec  dici  potest,  nisi  corporalium  vocum  imagines 
Bonam  oris  spirituscogitatione  *  praeveniantyDicitur 
et  hominis  anima  spirilus  ;  unde  est  in  Gvangelio, 
Et  inclinato  capite  tradidit  spiritum  (Joan,  xix,  30] ; 
quo  signiflcata  est  mors  corporis,  anima  exeunte  '. 
Dioitur  spiritus  etiam  pecoris,  quod  in  Ecclesiaste 
libro  Salomonis  apertissime  scriptum  est,  ubi  ait : 
Quis  scit  spiriius  filiorum  hominum  si  ascendet  ipse 
iursumy  et  spirilus  pecoris  si  [descendet  ipse  deorsum 
in  (^rrafn(£cc/e.iu,2i)?Scriptume8letiamin  Genesi 
nbi  dicit  diluvio  mortuam  universam  carnem,  quse 
kabebai  in  se  spiritum  viUB  (G^.v]i,22).Diciturspi- 
ritus  etiam  ventus.res  apertiasime  corporalis  :  unde 
Ulud  ioPsalmis,  Ignis,  grando,niz,glacies^  Spiritus 
iempestatis  (PsaL  gxlviii,  8).  Quia  ergo  tot  modis 
dicitur  spiritus,  spiritum  mentis  dicere  voluit  eum 
spiritum,  quss  mens  vocatur.  Sicutait  etiam  idem 
apostolus,  In  exspoliatione  corporis  camis  (Coloss.iif 
il).Non  duas  utique  res  intelligi  voluit,qua8i  aliud 
8it  caro,aliud  corpus  camis  :8ed  quiacorpusmulta- 
rum  rerum  nomen  est  quarum  nulia  caro  est  (nam 
XDoIta  sant  excepta  carne  corpora  ccelestia,  et  cor- 
pora  terre8tria),corpus  carnis  dixit,corpus  qute  caro 
est.  Bio  itaque  spiritum  mentis  eum  spiritum  que 
mens  est.  Aiibi  quoque  apertius  etiam  imaginem 
nominavit,scilicet  aliisverbis  idipsum  prscipiens: 
Expoliantes  vos,mquii,velerem  hominem  cum  aclibus 
^uSf  induite  novum  hominem,qui  renovatur  in  agni" 
iume  Dei  secundum  imaginemejusquicreaviteum(Id, 

*  Editi,  m  spiritus  cogitatione.  Abest,  m,  a  manuscri- 
ptit. 
s  EditiranumpoBt,  animaexeunte,9iddehukUd€cerpor9 


iii^  9,  IC).  Quod  ergo  ibi  legitur^  induite  novum  ho- 
minem  qui  serundum  Deum  creatus  est ;  boc  isto  loco 
Induite  novum  hominem,qui  renovatursecundum  ima- 
ginem  ejus  qui  creavit  eum,  Ibi  autem  ait,  secundum 
Deum ;  hic  yero,secundum  imaginem  ejus  qui  creavit 
eum,  Pro  co  vero  quod  ibi  posuit,  injustitia  ctsan" 
ctitate  veriiatis ;  hoc  posuit  hij,  in  agnitione  Dei,F\i 
ergo  ista  renovatio  reformatioque  mcntis  secundum 
Deura,vel  secundum  imaginem  Dei.Sed  ideo  dicitur 
secundum  Deum^ne  secundum  aliam  creaturam  fleri 
putetur;  ideo  Siuiem,  secundum  imaginem  Dei,  ut  in 
ea  re  intelligatur  (ieri  haec  renovatio,ubi  est  imago 
Dei,id  est  in  mente  Quemadmodum  dicimus,seeua- 
dum  corpus  mortuum,non8ecundumspiritum,eam 
qui  de  corpore  fldelis  et  justus  abscedit.Quid  enim 
dicimus  secundum  corpus  mortuum,  nisi  corpore 
vel  in  corpore,  non  anima  vel  in  anima  mortuum? 
Aut  8i  dicamus,8ecundum  oorpus  est  pulcher ;  aut 
Secundum  corpus  fortis,  non  secundum  animum  : 
quid  est  aliud,  quam,  Ck)rpore,  non  animo  pulcher 
aut  fortis  est  ?  Et  innumerabiliter  ita  loquimur.Non 
itaque  sic  intelligamus,  secundum  imaginem  ejus 
qui  {;reat;2^^in,quasi  alia  sitimago  secundum  quam 
reaovatury  noa  ipsa  quflo  renovatur. 

CAPUT  XVII.  —  23.  Imago  Dei  tnmsnte  quomodo 
renovetur,donecperf€cta  sit  in  ea  similitudo  Dei  m  bea- 
titudine,  Sane  ista  renovatio  non  momento  uno  Ot 
ipsius  conversionis,  8icut  momeato  ono  flt  illa  in 
Baptismo  renovatio  remissioneomnium  peccatorum: 
neque  enim  vel  unum  quantulumcumque  remanet 
quod  non  remittatur.  8ed  quemadmodum  aliudest 
carere  febribus,  aliud  ab  inflrmitate^  qu»  febribus 
facta  est,  revalesoere  ;  itemque  aliud  est  inHxum 
telum  de  corpore  demere,  aliud  vulnus  quod  eo 
factum  est  secunda  curatione  sanare :  itaprima  cura- 
tioestcausam  removerelanguoris^quod  peromnium 
fit  indulgentiam  peccatorum :  secunda  ipsum  sanare 
languorem,quod  fit  paulatim  proflciendo  in  renova- 
tione  hujus  imaginis  :  qua  duo  demonstrantur  in 
Psalmo.ubi  legiiur^Qui propitius  flt  omnibus  iniqui' 
iatibustuis;  quod  fitin  Baptismo  :  deinde  sequitur 
Qui  sanat  omnes  languores  tuos  (Psal,  uii,  3) :  quod 
fitquotidianisaccessibuSjCum  hscimagorenovatur. 
De  qua  re  Apostolus  apertissime  locutus  est^dicens : 
Bt  si  exterior  homo  noster  corrumpitur,  sed  interior 
renovatur  de  die  in  diem  (II  Cor,\y,i^),Renovatur  au- 
tem  in  agnitione  Dei,  hoc  eai,  injustitiaetsanctitaie 
vmfoftj/sicutsesehabentapostoiicateslimoniaqua 
paulo  ante  commemoravi.  In  agnitione  igitur  Dei, 
Justitiaque  et  sanctitate  veritatis,qui  de  die  in  diem 
proficiendorenovatur,tran8fert  amorem  a  tempora- 
libus  ad  fleterna,  avisibilibus  adintelligibllia,  acar- 
nalibus  ad  spiritaiia  ;  atque  ab  istis  cupiditatem 
frenare  atque  minuere,illisque8echaritate  alligare 
diligenter  insistit.Tantum  autem  facit,quantum  di- 
vinitus  adjuvatur.Dei  quippe  sententiaest :  Sineme 
nihit  potestis  facere  (Joan,  xv,5).  In  quo  profectu  et 
accessu  tenentem  Mediatoris  fidem  cum  dies  vito 
hujus  ultimus  quemquecompererit,perduceadu8ad 


i05S 


DB  TRINITATE,  S.  AUGDSTINI 


10S6 


Deum  quem  coluit,et  ab  eo  per/lciendus  excipietur 
ab  Angelis  sanctis,incorruptibiie  corpus  in  (inesaa- 
culi  non  ad  pcenam,  sed  ad  gioriam  recepturus.  In 
hacquippeimaginetunc  perfecta  eril  Dei  simDitudo 
quandoDei  perlectaerit  visio.De  qua  dicit  aposlolus 
Paulus  :  Vu/emus  nunc  per  speculum  in  asnigmale, 
tunc  autem  facieadfaciem  (1  Cor,ziii,12).Itemdicit, 
Nos  autem  revelafa  facie  gloriam  Domini  speculanies^ 
in  eamdem  imaginem  iransformamur  de  gloria  in 
gloriam^tanquam  a  Domini  spiritu  (II  Cor AiifiS) :  boc 
est  quod  fit  de  die  in  diem  bene  proficientibus. 

CAPUT  XVIII.  24.  SenUntia  Joannis  an  intelli' 
genda  de  futura  nostrasimititudinecum  Filio  Dei  ipsa 
etiam  immortalitate  corpom. Apostolus  autem  Joan- 
neBiDilectissimi,  inquit,  nuncfilii  Dei  sumus,  et  non^ 
dum  apparuitj  quid  erimus  :  scimus  autem  quia  cvm 
apparueritf  similesei  erimuSf  quoniamvidebimtueum 
sicuti  est  (I  Joan.  iir,  2).  Hinc  apparet  tunc  in  ista 
imagine  Doi  fleri  ejusplenam8imilitudinem,quando 
ejus  plenam  perceperit  visionem.Quanquam  possit 
hoc  a  Joanne  apostolo  etiam  de  immortalitate  cor- 
porie  dictum  videri.Et  in  bac  quippe  jimiles  erimus 
Deo,  sed  tantummodo  Filio,quia  solus  in  Trinitate 
corpus  accepit,  in  quo  mortuus  resurrexit,atque  id 
ad  superna  pervexit.  Nam  dicitur  ctiam  ista  imago 
Filii  Dei,in  qua  sicut  ille  immortale  corpus  babebi- 
mus,  conformes  facti  in  bao  parte,non  Patris  ima- 
ginis  aut  Spiritus  8ancti,sed  tantummodoFilii,quia 
de  boc  solo  legitur,  et  fide  sanissima  *■  accipitur, 
Yerbum  caro  factum  est  {Joan,  i,  14).  Propter  quod 
Apostolus  :  Quos  ante,  inquit,  praescivit  etprxdesti- 
navit  conformes  fieri  imaginis  filii  suifUtsit  ipsepri^ 
mogenilus  in  multis  fratribus  {Rom,  viii,  29). Pnmo- 
genitus  utiquea  mor/mjsecundumeumdemaposto- 
lum  (Co/o^5.i,18),qua  morte  seminata  est  caroejus 
in  contumelia,re8urrexit  in  gloria.  Secundum  banc 
imaginemFilii,cuiperimmortalitatemconformamur 
in  corpore,etlam  illud  agimusquoddicit  idem  apo- 
stolus,  Sicut  portavimus  imaginem  ten^eni,  portemui 
et  imaginem  ejus  qui  de  ccelo  est  (I  Gor.  xv,  4.3,  49)  : 
ut  Bcilicetquisecundum  Adam  mortalesfuimus,se- 
cundum  Gbristum  immortalesnosfuturos^fide  vera 
et  spe  certa  firmaque  teneamus.Sic  enim  nunc  eam- 
dem  imaginem  portare  possumus.nondum  in  visio- 
ne,  sed  in  flde ;  nondum  in  re,  sed  in  ipse.De  cor- 
poris  quippe  resurreotionetuncloquebaturAposto- 
lus,  cum  bsc  diceret- 

CAPUT  XIX.  —  25.  Joannes  potius  intelligendus  de 
perfectanostrasimilitudinecum  Trinitale  invitaxter- 
na.Sapientiaperfeda  in  beaiitudine.ki  vero  illa  imago, 
de  qua  dictum  est,  Faciamus  hominem  ad  imaginem 
et  similitudinem  nostram  (6^.i,26) :  quia  non  dictum 
est,Ad  mcam,vel>Ad  tuamiad  imaginem  Trinitatis 
factum  bominem  credimus,et  quanta  potuimus  in- 
vestigatione  comprebendimus.  Et  ideo  secundum 
hanc  polius  et  illud  intelligendum  est  quod  ait  apo- 
atolus  Joa.nnes,Similes  ei  erimus^quoniam  videbimut 
cum  sicuii  est :  quiaet  de  illo  dixit,  de  quo  dixerat 

I  Sic  Am.  et  Htt.  AtEr.  et  Loy.,  sanciissima» 


Filii  Dei  sumus  (I  Joan,  iii,  2).  Et  immortalitasear- 

nis  illo  perficietur  momento  resurrectionis,  de  quo 

ait  apostolus  Paulus,/ra  tc/u  oculi,in  novissima tuba, 

et  mortui  resurgent  incor7*upti :  et  nos  immutabimwr 

(I  Cor,  XV,  52). In  ipso  namque  ictu  oculi  ante  jndi- 

cium  resurget  in  virtute,in  incorruptionejn  glorit 

corpus8pirituale,quodnuncseminaturiniQflrmitate 

corruptione,contumelia  corpus  animale.  Imago  vero 

qu8B  renovatur  in  spiritu  mentis  in  agnitione  Dei,non 

exterius,sed  interius  dedieindiem,ipsaperfjcietar 

visione,  quie  tonc  erit  post  Judicium  ad  laciem, 

nunc  autem  proficit  per  speculum  in  iBQigmate  [Id. 

xiii,  12).Propter  cujuB  perfectionem  dictum  intelli- 

gendum  esi,Simileseierimus,quaniam  videbimus  eim 

sicuti  esi,  Hoc  enim  donum  *  tanc  nobis  dabitar,cnm 

dictum  fuerit,  Venite^  benedicii  Patrismei^passideU 

paratum  vobis  regnum  {Matth.  xxv,  34).  Tuno  quippe 

tolletur  impiuB,  ut  non  videat  claritatem  Domini 

{isai.  xxvi,iO),  quando  ibunt  sinistri  in  suppiicium 

eternum,euntibu8  dextris  in  vitam  ffiternam  ( Jfa^fft. 

XXV,  iQj.Hxcesi  au^ySicut  ait  VeritaSyVita  aetema^ 

ui  cognoscant  te,  inquit,  unum  verum  Deum^  et  quem 

misisti  Jesum  Christum  {Joan.  xvii.  3). 

26.  Hanc  contemplativam  sapientiamyquam  pro- 

prie  puto  inLitterissanctisaBoieQtiadistinctamst- 

pientiam  nuncupari,duntaxat  homini8,qa«  quidem 

illi  non  est,nisi  ab  illo  cujus  participatione  vere  sa- 

piens  fieri  mens  rationalis  et  intellectualis  potest, 

Gicero  commendans  in  fine  dialogi  Hortensii :  Qw 

nobiSf  inquit,  dies  noctesque  considerantilms,  acuenU' 

busque  inielligentiam^  qux  est  mentis  adeSy  ca»enlJr 

busque  ne  quando  iila  hehescai;id  est^  in  philosojMa 

viventibus  magna  spes  est^aut  si  hoc  quod  ientimuset 

sapimus  mortale  et  caducum  estjucundum  noifis  per» 

functis  muneribus  humanis  occasum,  neque  molestam 

exstinciionem^  et  quasi  quieiem  vitx  fore  :  aut  ti,  Mt 

aniiquis  philosophis  hisque  maximis  longeque  clariS' 

simis  placuitf  xtemos  animos  acdivinos  habemm,  $ic 

existimandum  est,  quo  magis  hi  fuerint  semper  hi 

suo  cursUfid  est^  in  ratione  et  invesiigoftdi  cupiditati, 

et  quo  minus  se  admiscuerint  atque  inplicuerint  homi' 

num  vitiis  et  erroribus,  hoc  his  faciliorem  ascensm 

ei  reditum  inccslum  fore. Deiude  addens  hanc  ipaam 

clausulam,repetendoque  sermonem  finiens  *  :  Qw- 

propier^  inquit,ttt  aliquando  terminetur  oralio,n  md 

exstingui  tranquille  volumu»,cum  in  his  artibus  vuc«- 

rimuSj  aut  si  ex  hac  in  aliam  haud  paulo  meliorem 

domum  sine  mora  demigrare^in  his,studiis  nobis  opO' 

ra  et  cura  ponenda  esi.  Hic  miror  hominem  tanti 

ingenii,  perfunctis  mnneribus  humanis,  homini- 

bus  in    pbilosopbia  viventibus  que  contempla- 

tione  veritatis  beatos  facit,  jucundum  promitteie 

occa8um,si  boc  quod  sentimua  et  sapimus  mortale 

et  caducum  est :  quasi  hoo  moriatur  et  intercidat 

quod  non  diligebamus,  vel  potins  quod  atrociter 

oderamu8,ut  jucundus  nobissit  ejus  occasuB.Veram 

bocnondidiceratapbilosophi8,quosmagQislaudibas 

prffldicat ;  sed  ex  illa  nova Academia,ubi  ei  dubitare 

i  Nonnalis  Mss.,  bonum» 

>  Mis„  npetendot  sermonemiue  Htilens. 


lOST 


LIBER  QDINTUS  DBCIMUS. 


10S8 


etiamderebusmanifestissimisplacuitiistasententia 
redolebat.Aphilosophisautem,8icutipseconfitetur, 
maximis  longequeclarissimiSy  aeternos  aniraos  esse  ho- 
oeperat.  yEterni  quippe  animi  non  inconvenienter  hao 
ezhortatione  excitantur,  utinsuocursureperiantury 
cum  venerit  vitie  hujus  extremum,  id  est,  in  ratione 
et  investigandi  cupiditate,  minusque  se  admlsceant 


atque  implicent  hominum  vitiis  et  erroribus,  ut  eis 
facilior  sit  regressus  ad  Deum.  Sed  iste  cursus  qui 
constituitur  in  amore  atqueinvcstigatione  veritatis, 
non  suffieitmiserls,  idest,  omnibuscumistasolara- 
tione  mortalibus  sine  flde  Mediatoris  :  quod  in  li- 
bris  superioribus  hujus  operis,  maxime  in  quarto  et 
tertio  decimo,  quantum  potui,  demonstrare  curavi. 


LIBER  QUINTUS  DEGIMUS. 

Principio,  quid  insiDgulisqaatuordecim  Buperioribnslibritdictum  sil,  exponitbreviter  ac  Bunjmatim,  eoque  demum 
perveniBse  di^putationem  docet,  utTriDitas  quce  Deus  ett,  jamioipsisrebusflBtemis.incorporalibusetimmutabilibus, 
m  quarum  perfecta  contempiatione  nobis  beuta  vita  promittitur,iDquiratar.Hanc  vero  1'rinitatem  ostcndit  hic  videri 
a  Dobis  tanquam  per  speculum  et  in  aeDigmate,  dum  videtur  per  imagioem  Dei,  (juod  noa  sumus,  utin  similitudine 
obscura  et  ad  perspiciendum  difficili.  Sic  et  ex  verbo  mentis  nostraB  verbidivini  generationem,  DODDigidifficulter, 
propter  eam  quae  inter  utrumque  verbum  iuteresse  ob«ervatur  disparitas  qiiam  mazima ;  et  ex  dilcctione  qu6B  a 
voiuntate  adjungitur,  Spiritut  sancti  procestionem  coojici  utcumque  et  explicari  posse  demonttrat. 


CAPUTPRIMUM.  — 1.  Supra  menlem  Deus,  Vo- 
lentesin  rebusqufle  factssuntadcognoscendumeum 
a  quo  fact®  sunt,  exercerelectorem,  jampervenimus 
ad  ejus  imaginem,  quod  est  homo,  in  eo  quo  caeteris 
animalibuaantecellit,  id  est  ratione  vel  intelligentia, 
et  quidquid  aliud  de  anima  rationali  vel  intellectuali 
dici  potest,  quod  pertineat  ad  eam  rem  quos  mens 
vocatur  vel  animus.  Quo  nomine  nonnulli  auctores 
Ungns  latinae,  id  quod  excellit  in  homine,  et  non  est 
in  pecore,  ab  anima  qw  inestet  pecori,8uoquodam 
loquendi  more  distinguunt.  Supra  hanc  ergo  natu- 
ram,  si  quaerimus  aliquid,  et  verum  quffirimus,  Deus 
est,  natura  scilicet  non  croata,  sed  creatrix.  Quas 
utrum  sitTrinitas,  non  solum  credentibus,  divin» 
Scripturae  auctoritate ;  verum  etiam  intelligentibus, 
aliqua,  si  possumus,  ratione  Jam  demonstrare  debe- 
mu8.  Gur  autem,  Si  possumus  dixerim,  res  ipsa 
cum  queri  disputando  ccDperit,  melius  indicabit, 

CAPDT  II.  —  2.  Deus  incomprehensibilis  semper 
quserendus.  Triniiatis  vestigia  non  frustra  qusesita  in 
cr^^ura.Deusquippeipsequemquaerimusadjuvabit, 
ut  spero,  ne  sit  infructuosus  labor  noster,  et  intelli- 
gamusquemadmodum  dictum  sit  in  Psalmo  sacro  : 
Lxteturcorquaerentium  Dominum :  quxrite  Dominum^ 
et  confirmamini ;  qumritefaciemejussemper^Psat.ciVf 
3,4).  Videturenim,  quod  semperquaeritur,  nunquam 
inveniri :  et  quomodo  jam  laetabitur,  et  non  potius 
contristabitur  cor  quaerentium,  si  non  potuerint  in- 
venire  quod  qusrunt  ?  Non  enim  ait,  Lwtetur  cor  in- 
venientium ;  sed,  quxrentium  Dominum,  Ettamen  Do- 
minum  Deum  inveniri  possedum  quderitur,testatur 
Isaias  propheta,  dum  dicit:  Quxrite  Dominum^etmox 
ul  inveneritis,  invorate  eum  :  et  cum  appropinqmverit 
vobis,  deretinquat  impius  vias  suns,  et  vir  iniquus  cogi- 
iationes  suas{lsai,  lv,  6,  7),  Si  ergo  quaesitus  inveniri 
poteat,  cur  dictum  est,  Quxrite  faciem  ejus  semperf 
An  et  inventus  forte  quserendus  est?  Sic  enim  sunt 
incomprehensibilia  requirenda,  ne  se  existimetnihil 
inveni8se,quiquamsitincomprehensibilequodqus- 
rebat,  potuerit  invenire.  Cur  ergo  sic  quasrit,  si  in- 
compreheDBibilecomprehendit  esse  quod  quflBritniai 
qaia  cessandum  non  est,  quamdiu  in  ipsa  incompre* 


hensibilium  rerum  inquisitioneproncitur,etmelior 
meliorquo  fit  quaerens  tam  magnum  bonum,  quodet 
inveniondum  quaeritur,  et  quserendum  invenitur? 
Nam  et  quaeritur  ut  inveniatur  dulcius,  et  invenitur 
ut  quffiratur  avidius.  Secundum  hoc  accipi  potest, 
quod  dictum  est  in  libro  Ecclesiastico  dicere  sapien- 
tiam :  Quime  manducoHt,  adhuc  esurient :  et  qui  bibunt 
me,  adhuc  sitient  (Eccli,  xxiv,  29).  Manducantenim 
et  bibant,quiainveniunt;etquiaesuriuntacsitiunt, 
adhuc  queerunt.  Fides  quaerit,  intellectus  invcnit ; 
propter  quod  ait  propheta,  Nisi  credideritis^  non  (n- 
telligetis(lsai,  vii,  9).  Ct  rursus  Intellectus eum  quem 
invenit  adhuc  qu.Trit:  Deus  enim  respexit  super 
fitios  hominum,  sicul  in  Psalmo  sacro  canitur,  ul 
videret  si  est  intetligenst  aui  requirens  Deum  (Psal. 
xiii,  2).  Ad  hoc  crgo  debet  bomo  esse  intelligens, 
ut  requirat  Deum. 

3.  Satis  itaque  rcmorati  fuerimus '  in  iis  qua;  Deus 
fecit,  ut  per  ea  cognosceretur  ipse  qui  fecit:  Invisi- 
biliaenimejus,  acreaturamundi,  perea  qux  factasunt, 
intellecta  conspiciuntur  {Rom,  i,  20}.  Unde  arguuntur 
in  libro  Sapientiae,  qui  de  iis  qux  videntur  bona,  non 
potuerunt  scire  eum  qui  cst,  ncque  operibus  attendentes 
agnoverunt  artificcm ;  sed  aut  ignem,  aut  spiriium,  aui 
cifatum  aerem,  aut  yyrum  stellarum,  aut  viotefUiam 
aquarum,  aut  luminaria  cceli,  rectores  orbisterrarum 
deos  putaverunt :  quorum  quidem si  specie  deteciati  hxc 
deos  putaverunt,  sciant  quanto  Dominatoreorummetior 
est,  Specici  enim  generator  ea  creavit.  Aut  si  virtutem 
et  operalionem  eorum  mirati  sunt,  intelligant  ab  his 
quanto  qui  hxc  constiiuit  fortior  est,  A  magniiudine 
enim  speciei  et  creaturse  cognoscibiliter  potcrat  horum 
Creator  videri  {Sap,  xiii,  1  -2).  Haec  de  libro  Sapientiae 
propterca  posui,  ne  me  fldelium  quispiam  frustra  et 
inaniter  existimet  in  creaturapriusperquasdamsui 
generis  trinitates  quodam  modo  gradatim,  donec  ad 
mentem  hominis  pervenirem,  quaesiaseindiciasum- 
ms  illius  Trinitatis,  quam  quaerimus  cum  Doum 
quaerimus. 

CAPUTIII. — 4.  OmniumsupeiHorum  librorum  brC' 

i  Ita  Hst.  Editi  vero,  rememorati  fuimus. 


1059 


DB  TRINITATB,  S.  AUOUSTim 


1060 


viarium.  Sed  quoniam  disserendi  et  ratiocinandi  ne- 
cessitas  pcr  quatuordecim  libros  multa  aos  dicere 
compulit,  qu«  cuncta  simul  aspicere non  valemus,ut 
ad  id  quod  apprehendere  volumus,  ea  celeri  cogita- 
tiono  referamus^raciamquantumDominoadjuvante 
potuero,  ul  quidquid  in  singulis  voluminibus  ad  co- 
gnitionem  disputatione  perduxi^remotadisputatione 
breviter  congeram,  et  tanquam  sub  uno  mentis  aspe- 
ctu,  non  quemadmodum  res  qusque  persuasil,  sed 
ipsa  quae  pcrsuasa  sunt  ponam  :  ne  tam  longe  sint  a 
prscedentibus  consequentia,  ut  oblivionem  praece- 
denliumfaciatinspcctioconsequentium ;  aut  certesi 
fecerit,citopo3sit  quod  exciderit  relegendo  recoUigi. 
5.  In  primo  libro  secundum  Scripturas  sacras  uni- 
tas  et  aequalitas  summ»  illius  Trinitatisostenditur. 
In  secundo  et  tertio  et  quarto,  eadem :  scd  de  Filii 
missione  etSpiritussancti  diligenter  qusestio  pertra- 
ctata  tres  libros  feci  t ;  demonstratumque  est  non  ideo 
minorem  mittente  qui  missus est,  quia ille  misit,  hic 
missus  est,  cum  Trinitas  qus  per  omnia  squalis 
est,  pariter  quoque  in  sua  natura  immutabilisetin- 
visibilis  et  ubique  praesens  inseparabiliter  operetur. 
In  quinto,  propter  eos  quibus  ideo  videtur  non  cam- 
dcm  PatrisetFiliies8e8ub8tantiam,quiaomnequod 
de  Deodioitur,secundumsubstantiamdiciputant,et 
propterea  gignere  et  gigni,  vel  genitum  esse  et  inge- 
nitum,  quoniam  diversa  sunt,  contendunt  substan- 
tias  esse  diversas,  demonstratur  non  omne  quod  de 
Deo  dicitursecundum  substantiamdici,  sicutsecun- 
dum  substantiam  dicitur  bonus  et  magnus,  et  si 
quid  aliud  ad  se  dicitur  ;  sed  dici  etiam  relative,  id 
est  non  ad  se,  sed  ad  aliquid  quod  ipse  non  est ; 
sicut  Pater  ad  Filium  dicitur,  vcl  Dominus  ad  crea- 
tu)*am  sibi  servientem :  nbi  si  quid  relative,  id  est 
ad  aliquid  quod  ipse  non  est,  etiam  ex  tempore  di- 
citur,  sicuti  csl,  Dominef  refugium  factus  es  nobis 
{Psal.  Lxxxu,  1),  nihil  ei  accidere  quo  mutetur,  sed 
omnino  ipsum  in  natura  vcl  essentia  sua  immuta- 
bilem    permanere.   In    sexto,  quomodo  dictus  sit 
Christus  ore  apostolico,  Dci  virtus  et  Dei  sapientla 
(I  Cor.  i,  24),  sic  disputatur,  ut  difTeratur  eadem 
qusestio  diligentius  retractanda  :  utrum  a  quo  est 
gcnitus  Christus,  non  sit  ipse  sapientiaS  sed  tan- 
tum  sapientis  suae  pater,  an  sapientia  sapientiam 
genuerit.  Sed  quodlibet  horum  esset,  etiam  in  hoc 
libro  apparuit  Trinitatisffiqualitas,  et  non  Deus  tri- 
pleXy  sed  Trinitas  :  nec  quasi  aliquid  duplum  esse 
Patrem  et  Filium  ad  simplum  Spiritum  sanctum;ubi 
nec  tria  plus  aliquid  sunt  quam  unum  horum.  Dispu- 
tatum  est  etiam  quomodo  possit  intelligi  quod  ait  Hi- 
lariusepiscopus':  jEiemitas  in  Patre,  species  in  Ima^ 
ginCf  usus  in  Munere.  In  septimo,  quaestio  qua*  dilala 
fuerat,  explicatur,  ita  ut  Deus  qui  genuit  Filium,  non 
so!um  sitPatervirtutisctsapientis  suae,  sed  otiam 
ipse  virtus  atque  sapicntia  ;  sic  el  Spiritus  sanctus : 
nec  tamen  simul  tres  sint  virtutes  aut  tres  sapientis, 
sedunavirtusetunasapientiaySicutunusDeusetuna 
e8Scntia.Dcindequa^3itumest,quomododicanturuna 

i  Quidam  eodex,  eadem  non  sit  ipse  sapieniia, 
<  bola  edltio  Loi.^  episcopus  sanetus. 


essentia,  tres  personsB,  vel  a  quibusdam*  Grsciauna 
essentia,  tressubstanti»  :et  inventumestelocutionis 
necessitatedicijUtaliquounonomineenuntiarentur, 
cum  quasritur  quid  tres  sint,  quos  tres esse  veraciter 
conGtemur,  Patrem  scilicet,  et  Filium,  et  Spiritum 
sanctum.  In  octavo,  ratione  etiam  redditaintelligea- 
tibus  clarum  est,  in  substantia  veritatis  non  solum 
Patrem  Filio  non  esse  majorem,sed  nec  ambos  simul 
aliquid  majus  esse  quam  solum  Spiritum  sanctum, 
aut  quoslibet  duos  in  esdem  Trinitate  majua  esse 
aliquid  quam  unum,  aut  omnes  simul  trea  migus 
aliquid  csse  quam  singulos.  Deinde  per  veritatem 
quae  intellecta  conspicitur,  et  per  bonum  summiim 
a  quo  e»t  omne  bonum,  et  per  Justitiam  propter 
quam  diligitur  animus  justus  ab  animo  etiam  non« 
dum  justo,  ut  natura  non  solum  incorporalia,  ve* 
rum  etiam  incommutabilis  quod  est  Deus,  quantum 
fieri  potest,  intelligeretur  admonui :  et  per  charita- 
tem,  quae  in  Scripturis  sanctis  Deusdiotae8t(I/aaii. 
IV,  16),  per  quam  ccepit  utcumque  etiam  Trinitas 
inteliigentibus  apparere,  sicut  aunt  amans,  et  quod 
amatur,  et  amor.  In  nono,  ad  imaginem  Dei,  quod 
est  homo  secundum  mentem,  pervenit  disputatio : 
et  in  ea  quaedam  trinitas  invenitur,  id  est,  mens,  et 
notitia  qua  se  novit,  et  amor  quo  se  notitiamque 
suam  diligit ;  et  hsc  tria  aequalia  inter  se,  et  unius 
oslenduntur  esse  essentiae.  In  decimo  hocidem  di- 
ligentius  subtiliusque  tractatum  est,  atque  ad  id  per- 
ductum,  ut  inveniretur  in  mente  evidentior  trinitas 
ejus,  in  memoria  scilicet  et  intelligentia  et  volun- 
tate.  Sed  quoniam  et   hoc   compertum   est,  quod 
mens  nunquam  esse  ita  potuerit,  ut  non  sui  memi- 
nisset,  non  se  intelligeret,  et  diligeret,  quamvis  non 
semper  se  cogitaret,  cum  autem  cogitaret,  non  se  a 
corporalibus  rebus  eadem  cogitatione  discemeret; 
dilataestdeTrinitate,  ciyus  h«ec  imago  est,  dispu- 
tatio,  ut  in  ipsis  etiam  corporalibus  visis  inveniretur 
trinitaSjetdistinctiusinealectorisexercereturinten- 
tio.Inundecimoergoelectus  estsensus  oculorum,in 
quoinquodinventumesset^etiamincoeterisquatuor 
sensibus  corporis  et  non  dictum  posset  agnosci :  at- 
que  ita  exterioris  hominis  trinitas,  primo  in  iis  qus 
cernuntur  cxtrinsecus,  ex  corporc  scilicet  quod  vide- 
tur,  et  forma  quae  inde  in  acie  cernentis  imprimitor, 
et  utrumque  copulantisintentionevoluntatis,  appa» 
ruit.  Scd  haec  tria  non  inter  sesequalia,  nec  uniusessa 
substantiae  claruerunt.  Deinde  in  ipso  animo,  abiis 
quae  extrinsecus  sensa  sunt  velutintroducta  inventa 
est  altcra  trinitas,  ubi  apparerent  eadem  tria  uniui 
essesubstantisyimaginatiocorporisqueinmemoria 
est,  et  inde  informatio  cum  ad  eam  convertitur acies 
cogitantis.etutrumqueconjungensintentiovolunta- 
tis.Sedideo  istatrinitasad  exteriorem  hominem  re- 
perta  est  pertinere,  quia  de  corporibus  illata  est  qua 
sentiuntur  extrinsecus.  In  duodecimo  discernenda 
visa  est  sapientia  ab  scientia,  et  in  ea  quaa  proprio 
scientia  nuncupatur,  quia  inferior  est,  prius  qu«- 
dam  suigeneris  trinitas  inquirenda:  quaslicet  adin- 
teriorem  hominem  Jam  pertineat,  nondam  tamen 
imago  Dei  vel  appellanda  sit  velpataada.  fit  hoo 
1  In  Mts..  ve/,  ut  a  quibusdam* 


1061 


LIBER  QUINTUS  DECIMUS. 


4063 


agltar  in  iertio  decimo  libro  per  cotnmeDdationem 
lidei  Christians.  In  quarto  decimo  autem  de  sapien- 
tia  bominis  vera,  id  est,  Dei  munere  in  ejusipsius' 
Dei  participatione  donata,  quae  ab  scientia  distincta 
esl,  disputatur  :et  eo  pervenit  disputatio,  ut  trinitas 
appareat  in  imagine  Dei,  quod  est  homo  secundum 
mentem,  quas  renovalur  in  agnitione  Dei  secundum 
imaginem  ejus  qui  creavit  hominem  {Coloss.  iii,  10) 
ad  imaginem  suam  {Gen.  i,  27),et8ic  percipit  sapien- 
tiam  nbi  comtemplatio  est  ffiternorum. 

CAPUT IV.  —  6.  Quid  universa  natura  nos  de  Deo 
diieeat,  Jam  ergo  in  ipsis  rebus  aeternis,  incorporali- 
bus  et  incommutabilibus,  in  quarum  perfecta  con- 
templatione  nobis  beata,  quse  nonnisi  aeternaest, 
yita  promittitur,  Trinitalem  qu»  Deus  est  inquira- 
mus.  Neque  enim  divinorum  Librorum  tantum- 
modo  auctoritas  esse  Deum  praedicat,  sed  omnis 
quffi  nos  circumstat,  ad  quam  dos  etiam  pertine- 
mus,  universa  ipsa  rerum  natura  proclamat,  habere 
86  prsstantissimum  Gonditorem,  qui  nobis  men- 
iem  rationemque  naturalem  dedit,quaviventianon 
viventibus,  sensu  praedita  non  sentientibus,  intelli- 
geniia  non  intelligentibus,  immortalia  morialibusy 
impoteniibus  potentia,  injustis  justa,  speciosa  de- 
formibus,  bona  malis,  incorruptibilia  corruptibili- 
bu8,  immutabilia  mutabilibus,  invisibilia  visibili- 
bu8,  incorporalia  corporalibus,  beata  miseris  pras- 
ferenda  videamus.  Ac  per  hoc  quoniam  rebus  Grea* 
tia  Greatorem  sine  dubitatione  praeponimus,oportei 
ot  eum  ei  summe  vivere,  et  cuncta  seniire  aique 
intelligere-,et  mori,  corrumpi,mutarique  non  posse; 
nec  corpus  esse,  sed  spiritum  omnium  poientissi- 
mum,  Justissimum,  speciossimum,  optimum,  bea- 
iissimum  fateamur. 

CAPUT  V.  —  7.  Quam  difficile  demonstrare  ratume 
naiurali  Trinitatem»  Sed  haec  omnia  quae  dixi,  ei 
quaecumque  alia  simili  more  locutionis  humanaB  di- 
gne  de  Deo  dioi  videntur,  et  universae  Trinitati  qus 
esi  unus  Deus,  et  personis  singulis  in  eadem  Tri- 
nitaie  conveniunt,  Quisenim  vel  unum  Deum,quod 
est  ipsa  Triniias,  vel  Patrem,  vel  Filium,  vel  Spi- 
ritum  sanctum;  audeat  dicere,  aut  non  viventem, 
aui  nibil  seniieniem  vel  intelligentem,  aut  in  ea 
naiura  qua  inter  se  praedicantur  a^quales,  quem- 
quam  esseeorem  mortalem  sive  corruptibilem,  sive 
mutabilem,  sive  corporeum ;  aut  quisquam  ibi  ne- 
get  aliquem  potentissimum,justis8um,  speciosissi- 
mum,  optimum,beatissimum?  Si  ergo  haec  atque  hu- 
Jusmodi  omnia,  et  ipsa  Trinitas,  et  in  ea  dici  pos- 
8uni,  ubi  aut  quomodo  Trinitas  apparebit?  Redi- 
gamus  itaque  prius  haec  plurima  ad  aliquam  pau- 
citatem.  Quae  vita  enim  dicitur  in  Deo,  ipsa  essen- 
tia  ejus  atqiie  natura.  Non  itaque  Deus  vivii  nisi 
vita  quod  ipse  sibi  est.  Haec  autem  vita  non  ialis 
est  qualis  inest  arbori,  ubi  nullus  est  intellectus, 
DuUus  est  sensus.Nec  talis qual is  inest  pecorl :  habet 
enim  vita  pecorissensumquinquepartitum,sedintel- 
lecium  habet  nullum :  atilla  viia  quae  Deus  csi,  seniit 


*  Sie  Bfss.  At  Er.  et  Lov.,  id  ett  de  munere  ej%u  in  ip' 
litit,  eic.  Am.,  id  est  de  munere  in  ejus  ipsius,  eie. 


aique  intelligit  omnia  ;  et  sentit  mente,  non  corpo. 
re,  quia  spiritus  est  Deus  {Joan,  iv,  24).  Non  autem 
sicuianimaliaquae  habent  corpora,  per  corpus  sen- 
tit  Deus  ;  non  enim  ex  anima  constat  ei  corpore : 
ac  per  boc  simplexilla  natura  sicutiotelligilsentii, 
sicui  sentitintelligit;  idemquesensus  qui  intellec- 
ius  est  illi.  Nec  ita  ut  aliquando  esse  desistat  aut 
ccsperii :  immortalis  esl  enim.  Nec  frustra  de  illo 
dictum  esiquod  solus  habeatimmortalitatem  (I  Tim. 
VI,  16) :  nam  immortalitas  ejus  vere  immorialiias 
esiin  cujusnatura  nulla  est  commutatio.  Ipsa  esi 
etiam  vera  aeierniias  qua  estimmutabilis  Deus,sine 
iflitio.  sine  iine;  consequenter  et  incorruptibiiis. 
Una  ergo  eadcmque  res  dicitur,  sive  dicalur  aeter- 
nus  Deus,  sive  immortalis,  siveincorruptibilis,8ive 
immutabilis  :  itemque  cum  dicitur,  vivens,  et  intel- 
ligens,  quod  est  utique  sapiens,  hoc  idem  dicitur. 
Non  enim  percepii  sapientiam  qua  essei  sapiens  ^, 
sed  ipse  sapienlia  est.  Et  haec  vita,  eademque  virius 
sive  potentia,  eademque  speoies,  qua  potens,  atque 
speciososdicilur.Quid  enim  poteniiusei  speciosius 
8apientia,qu8B  attingit  a  fine  usque  ad  finem  fortiter, 
ei  disponitomnia  suaviter  {Sap,  viii,  1)?  Bonitas 
eiiam  atque  justitia,numquid  inter  se  in  natura  Dei, 
sicuiinejusoperibusdislani,  tanquam  duae  diversas 
siniqualitates  Dei;  una,  bonitas;  alia,  justitia?  Non 
utique :  sed  quae  jusiiiia,  ipsa  bonitas ;  et  quae  boni- 
ias,  ipsa  beatitudo.  Incorporalis  autem  vel  incorpo- 
reus  ideo  dicitur  Deus,  ut  spiritus  credalur  vel  in- 
ielligatur  esse,  non  corpus. 

8.  Proinde  si  dicamus,  iGiernus,  immortalis,  in- 
corruptibilis,  immutabilis,  vivus,  sapiens,  potens, 
speciosus,  justus,  bonus,  beatus,  spiritus  ;  horum 
omnium  novissimum  quod  posui  quasi  tantum- 
modo  videtur  significare  subsiantiam,  caetera  vero 
hujus  substantiae  qualitates:  sed  non  ita  esi  in  illa 
ineffabili  simplicique  natura.  Quidquid  enim  se- 
cundum  qualitates  illic  dici  videtur,  secundum 
subsiantiam  velessentiam  est  intelligendum.  Absit 
enim  ut  spiritus  secundum  subsiantiam  dicatur 
Deus,  et  bonus  secundum  qualitatem :  sed  utrnmqne 
secundum  8ubstt\ntiam.Sieomniac8etera  quaecom- 
memoravimus,  unde  in  superioribus  libris  multa 
jam  diximus.  De  qualuor  igitur  primis  quaemodo  a 
nobis  enumerata  atque  digesta  sunt,  idestsiernus, 
immortalis,  incorruptibilis,  immutabilis,  unum  ali- 
quid  eligamus;  quia  unum  quatuor  ista  signiflcant, 
sicut  jam  disserui;  ne  per  multa  distendatur  inten- 
tio,  et  illud  potius  quod  positum  est  prius,  id  est» 
aeternus.  Hoc  faciamus  et  de  quatuor  secundis,  quae 
sunt,  vivus,  sapiens,  potens,  speciosus.  Et  quoniam 
vitaqualiscumqueinestet  pecori,  cui  sapientianon 
inest;  duo  vero  ista,  sapientia  scilicetaique  poten- 
iia,  ita  sunt  inter  se  in  homine  comparata,ut  sancta 
Scriptura  diceret,  Meliorest  sapiens  quam  fortis  {Id. 
vi,  );8peciosaporroetiamcorporadici  solent:unum 
ex  his  quaiuor^  quod  eligimus,  sapiens  eligatur: 


i  Sic  Mts.  Ai  editi,  Non  enim  percipit  sapicnAem  qua 
fii  (vel,  qua  sit)  snpiem. 
*  LocO|  quatui^r,  forte  legeDdum,  ttqualihus* 


1063 


DE  TRINIT\TB,  S.  AUGUSTINI 


1064 


quamvls  haBC  quatuor  in  Deo  non  inffiqualia*dicenda 
sint ;  nomina  enim  quatuor,  res  autem  una  est.  De 
tertiis  vero  ultimis  quatuor,  quamvis  in Deo  idem  sit 
justum  esse  quod  bonum,  quod  beatum,  idemque 
spiritum  esse  quod  justum  et  bonum  beatum  esse  : 
tamen  quia  in  hominibus  potest  esse  spiritus  non 
beatu8,potest  et  justus  et  bonus  nondum  beatus;  qul 
vero  beatus  est,  porfecto  etjustus  et  bonusetspi- 
ritus  est :  hoc  potius  eligamus  quod  nec  in  hominl* 
bus  esse  eine  illis^tribus  potest,  quodest  bealus. 

CAPUT  VI,  —  9.  Quomodo  in  ipsa  simplicitate  Dei 
sit  Trinitas.  j4n  et  quomodo  ex  monstratis  trinitatibM 
inhomine  ostendalur  Trinitas  Dei,  Numigitur^  cum 
dicimus,  i£ternus,sapicns,beatus,haictria  sunt  Tri- 
nitas,  qu(B  appoliatur  Deus ?  Rcdigimus'  quidem  illa 
duodccim  in  istam  paucitatem  trium  :  sed  eo  modo 
forsitanpossumus  hsctriain  unum  aliquod  horum. 
Nam  si  una  eadem  res  in  Dei  natura  potest  esse  sa- 
pientia  et  potentia,  aul  vita  et  sapientia ;   cur  non 
unaeademqueres  esse  possitinDei  natura  sternitas 
et  8apientia,aut  beatitudo  et  sapientia  ?  Ac  per  hoo 
sicut  nihil  intererat  utrum  illa  duodecim,an  ista  tria 
diceremus,  quando  illa  multa  in  istam  redegimus 
paucitatem;itanihilinterest  utrumtriaista  dicamus 
an  illud  unum  in  cujus  slngularitatem  duo  castera 
similiter  redigi  posse  monstravimus  ^.  Quis  itaque 
disputandi  modus,  quoBnam  tandem  vis  intelligendi 
atque  potentia,  quse  vivacitas  rationis,  qu69  acies 
cogltationis  ostendet,  ut  alia  jam  taceam,hoc  unum 
quod  sapientia  dicitur  Deus,  quomodo  sit  Trinitas  ? 
Neque  enim  sicut  nos  de  illo  percipimus  sapien- 
tiam,ita  Deus  de  aliquo  :  sed  sua  est  ipse  sapicntia; 
quia  non  est  aliud  sapientia  ejus,  aliud  essentia,cui 
hoc  est  esse  quod  sapientem  esse.  Dicitur  quidem 
in  Scripturis  sanctis  Ghristus  Dei  virtus,  et  Dei  sa- 
pientia  (I  Cor,  i,  24)  :  sed  quemadmodum  sit  intel- 
llgendum,  ne  Patrem  Filius  videatur  faceresapien- 
tem,  in  libro  septimo  disputatum  est  (Cap.  1-3) ;  et 
ad  hoc  ratio  pervenit,  ut  sic  sit  Filius  sapientia  de 
sapientia,  quemadmodum  lumen  de  lumine,  Deus 
de  Deo.  Nec  aliud  potuimus  invenire  Spiritum  san- 
ctum,  nisi  et  ipsum  esse   sapicntiam ,   et  simul 
omnes  unam  sapientiam,  sicut  ununiDeum,  nnam 
essentiam.  Hanc  ergo  sapientiam  quod  est  Deus, 
quomodo  intelligimus  esse  Trinitatem?  Non  dixi, 
Quomodo  credimus?  nam  hoc  interOdeles  non  de- 
bet  habere  quaestionem  :  sed  si  aliquo  modo   per 
intelligentiam  possumus  videre  quod  credimus,qui8 
iste  erit  modus  ? 

10. 8i  enim  recolamus  ubi  nostrointellectui  ccnpe- 
rit  in  hie  libris  Trinitas  apparere,  octavus  occurrit. 
Ibi  quippe,  ut  potuimus,  disputando  erlgere  tantavi- 
mu8  mentis  intentionem  ad  intelligendam  illam 
prsstantissimam  immutabilemque  naturam,  quod 
nostramens  nonest.Quam  tamen  sio  intuebamur,ut 
neclonge  a  nobisesset,  et  supra  nos  esset,non  loco, 

^  Plures  Ms9.,  non  osquolia.  Melius,  si  tamen  supra 
pro,  quod  eUgimut,  leRendum  sit,  xqualibui, 

*  Iq  Mss.,  At  editi,  nune  igiiur, 

*  Er.  Lugd.  Ven.  Lov.,  redegimus,        M. 

*  Ploret  ili«..  memoravimus* 


sed  ipsa  sui  venerabili  mirabiliqua8prn8tantia,itaat 
apud  nos  esse  suo  praesentiluminevideretur.  In  qua 
tamen  nobis  adhuo  nulla  Trinitas  apparebat,  quia 
non  ad  eam  quaereadamln  fulgore  iilo  lirmammea- 
tis  aclem  tenebamus' :  tantum  quia  non  erat  all- 
qua  moles,  ubi  credi  oporteret  magnitudinem  dao- 
rum  vel  trium  plus  esse  quam  unius,  cernebamas 
utcumque.  Sed  ubi  ventum  est  ad  charitatem,qa8 
in  sancta  Scriptura  Deus  dicta  est  (I  Joan,  iv,  16), 
eluxitpaululum  Trinitas,  id  est,  aman8«  et  qaod 
amatur,  et  amor.  Sed  quia  lux  illa  ineiTabilis  nos- 
trum  reverberabat  obtutum,  et  ei  nondum  poase 
obtemperari  nostrs  mentis  quodam  modo  convin- 
cebatur  inGrmitas,  ad  ipsius  nostras  mentis  secua- 
dum  quam  factus  est  homo  ad  Imaginem  Dei  (Ge». 
I,  ^7),  velut  famlliariorem  considerationem,  refl- 
ciendo}  laborantis  intenlionis  causa,  inter  coeptum 
disposilumquorefleximusietinde  In  creatura,quod 
nos  sumus,  utinvisibiliaDei,  per  ea qu»  facta  suot# 
conspicere  intellecta  possemus  (Rom.  i,  20),  immo- 
rati  sumus  a  nono  usque  ad  quartum  decimum  li- 
brum.  Et  ecce  jam  quantum  necesse  fuerat,aut  forte 
plus  quam  necesse  fuerat,  exercitatain  inferioribas 
intelligentia,  ad  summamTrlnitatem  qu®  Deus  est, 
conspiciendam  nos  erlgere  volumus,  nec  valemas. 
Num  enim  sicutcertissimasvidemus  trinitates,  sive 
quseforinsecusde  rebuscorporalibus  nunt,8ive  cum 
ea  ipsa  qus  forinsecus  sensa  sunt  cogitantur ;  sive 
cum  illa  quse  oriuntur  in  animo,  nec  pertinent  ad 
corporis  sensus,  sicut  fldes,  sicut  virtutes  qus  sunt 
artesagendsB  vitffi,  manifesta  ratione  cernunturet 
scentia  contincntur ;  sive  cum  mena  ipsa  qua  novi- 
musquidquid  nosse  nos  veraciter  dicimus,  slbi  co- 
gnita  cst,  vcl  se  cogitat,  sive  cum  aliqaid  quod  ipsa 
non  est  aeternum  atque  incommutabile  conspicit : 
num  ergo  sicut  In  his  omnibus  certisslmfLsvidemas 
trinitates,  quia  in  nobls  fiunt  vel  in  nobis  sunt,  cum 
ista  meminimus,  aspicimus,  volumus,  ita  videmas 
etiam  Trinitatem  Deum,  quia  et  illic  intelligendo 
conspicimustanquamdicentem,  et  verbum  ejus,  id 
est,  Patrem  et  Filiumatque  inde  procedentem  chari- 
tatem  utrique  communem,  scilicet  8piritum  san- 
ctum?  An  trinitates  istasad  sensus  nostros  vel  ad 
animumpertinentesvidemuspotiusquamcredimus, 
Deum  vero  esselrinitatemcredimus  potius  quam 
videmusPQuod  siita  e8t,profecto  aut  invisibiliaejas, 
per  ea  quae  facta  suul,  nulla  intellecta  conspicimus; 
aut  si  ulla  conspicimus:  non  in  eis  conspicimat 
Trinitatem,  ct  estlllicqnod  conspiciamus,  est  quod 
etiam  non  conspectum  credere  debeamus.  Gonspi- 
cere  autcmnos  Immutabile  bonum,  quod  nos  non 
sumus,  liber  octavus  ostendit;  et  quartusdecimus, 
cum  de  sapientiaqu»  homlni  ex  Deo  est  loquere- 
mur,  admonuit.  Gur  itaque  ibi  non  agnoscimos 
Trinitatem  ?  An  hffic  sapientia  quas  Deus  dicitur, 
non  se  intelligit,  non  se  diligit?  Quis  hoc  dixerit? 
Aut  quis  est  qui  non  videat,  ubi  nulla  scientia 
est,  nullo  modo  esse  saplentlam  ?  Aut  vero  putan- 
dum  ost,  sapientiam   quflo  Deus  est,  Boire  alia  et 
nescire  se  ipsam,  vel  diiigere  alia  neo  diligere  «o 
i  Aliquot  Mb8.|  tendebamus. 


1065 


LTBEft  OUINTUS  DECIMUS. 


1066 


ipsam  ?  Qu«  si  dici  sive  credi  BtuUiim  et  iinpiuoi 
est ;  ecce  crgo  TrinitaSySapientia  scilicet,  et  notitia 
suif  et  dilectio  sui.Sio  enim  et  in  homine  invenimus 
trinitatem,id  est,mentem,et  notitiam  qua  se  novit, 
et  dilectioneui  qua  se  diligit. 

CAPUT  VII.  —  11.  Haud  facile  posse  ex  dictis  tri' 

mtatibus  deprehendi  Trinitaiem  Deum.  Sed  haeo  tria 

ita  suntin  homine,ut  nonipsa  sinthomo.Homoest 

enim,  sicut  veteres  deQnierunt,    animal  ralionale 

mortale.Illa  ergo  excellunt  in  homine^nun  ipsasunt 

homo.Et  unapersona,id  estsingulus  quisquehomo, 

habet  iila  tria  in  mente  K  Quod  si  etiam  sio  defini- 

amus  hominem,  ut  dicamus,  Uomo  est  substantia 

rationalis  constans  ex  anima  et  corpore  ;  non  est 

dubium  hominem  habere  animam  quae  non  est  cor- 

pus,habere  corpus  quod  non  est  anima.  Ac  per  hoo 

illa  tria  non  homo  sunt,sedhomini8sunt,velinho- 

mine  sunt.Detracto  etiam  corpore,8i  sola  animaco- 

gitetur,  aliquid  ejus  est  mens,  tanquam  caput  ejus, 

vel  oculus,vel  facies :  sed  non  h»c  ut  corpora  cogi- 

tanda  sunt.  Non  igitur  anima,  sed  quod  excellit  ia 

anima  mens  vocatur.  Numquid  autem  possumus 

dicere  Trinitatem  sic  esse  iu  Deo,ut  aliquid  Deisit, 

nec  ipsa  sit  Deus  ?  Quapropter  singulus   quisque 

homo,  qui  non  secundum  omnia  quo  ad  naturam 

pertinentejus,sed  secundum  solam  mentem  imago 

Dei  dicitur,uaa  persona  est.et  imago  est  Trinitatis 

in  mente.  Trinitas  vero  illa  cujus  imago  est,  nihil 

aliud  est  tota  quam  Deus,nihil  est  aliud  tota  quam 

Trinitas.Nec  aliquid  ad  naturam  Dei  pertinet,  quod 

ad  illam  non  pertineat  Trinitatem  :  et  tres  pereona 

aunt  unius  essentis,  non   sicut  singuius  quisque 

homo  una  persona. 

12.  Itemque  in  hoc  magna  distantia  est,quod  sive 
mentem  dicamus  in  homine,  ejusque  notitiam,  et 
dilectionem  ,8ive  memoriain,intelligentiam,  volunta- 
tem,  nihil  mentis  meminimus  nisi  per  memoriam, 
nec  intelligimus  nisi  perintelligentiam,necamamu8 
nisi  per  voluntatem.AtveroinillaTrinitatequlsau- 
deat  dicere  Pairem,  nec  se  ipsum,  nec  Filium,  nec 
Spiritum  sanctum  intelligerenisiper  Filium,veidi- 
ligere  nisi  per  Spiritum  sanctum,per  se  aulemme- 
minisse  tantummodo  vel  sui  vel  Filii  vel  Spiritus 
sancti ;  eodemque  modo  Filium  nec  sui  nec  Patris 
meminisse  nisi  per  Patrem,  nec  diligere  nisi  per 
Spiritum  8anctum,per  seautem  non  nisi  intelligere 
et  Patrem  et  se  ipsum  et  Spiritum  sanctum  ;  simi- 
liter  et  Spiritum  sanctum  per  Patrem  meminisse  et 
Putris  et  Filii  etsui,etper  Filium  intelligere  et  Pa- 
tram  etFilium  et  se  ipsum,  per  se  autem  non  nisi 
diligere  et  se  et  i'atrem  et  Filtum :  tanquam  memo- 
riasit  Pater  et  sua  et  Filii  et  Spiritus  sancti,Filius 
autem  intelligentia  et  sua  etPatris  et  Spiritussan- 
cli,8piritu8  vero  sanctus  charitas  etsua  etPatria  et 
Filii?  Quis  hec  in  illa  Trinitate  opinari  vel  afHrma- 
re  prasumat?  Si  enim  solus  ibi  Filius  intelligit  *,et 
flibi  et  Patri  et   Spiritui  sancto,  ad  illam  reditur 

*  In  Mflfl.  additur,  vel  meniem, 
>  Bie  editi  addant,  ut  intettigentia  sit;  quod  abest  a 
Mtt. 

Patrol.  XLIi. 


absurdilatem,  ut  Pater  non  sit  sapiena  de  se  ipso, 
sed  de  Filio ;  nec  sapientia  sapientiam  genuerit, 
sed  ea  sapientia  Pater  dicatur  sapiens  esse  quam 
genuit.Ubi  enim  non  est  intelligentia,nec  sapientia 
potest  esse :  ac  per  hoc  si  Pater  non  intelligit  ipse 
sibi,  sed  Filius  intelligit  Patri,  profecto  Filius  Pa- 
trem  sapientem  facit.Et  si  hoc  est  Deo  esse  quod 
8apere,et  ea  illi  essentia  est  quas  sapientia,  non  Fi- 
lius  a  Patro,  quod  verum  est ;  sed  a  Fiiio  potius 
habet  Pateressentiam,  quod  abaurdissimum  atque 
falsissimum  est.Hano  absurditatem  nos  in  libro 
septioio  discusaisse,  convicisse,  abjecisse  certi?Mi- 
mum  esi  {Capp.  i,  3).  Est  ergo  Deus  Pater  aapiena, 
ea  qua  ipse  sua  est   sapientia,  et  Filius  sapientia 
Patris  de  sapientia  quod  est  Pater,  de  quo  genitua 
est  Filius.  Quocirca  consequenter  est  et  intelligens 
Pater  ea  qua  ipsesua  estintelligentia;  nequeenim 
esset  sapiens  qui  non  esset  intelligens  :  Filius  au- 
tem  intelligentia  Patris  de  intelligentia  genitua 
quod  est  Pater.  Hoc  et  de  memoria  non  inconveni- 
enter  dici  potest.  Quomodo  est  enim  sapiens  qui  ni« 
bil  meminit,  vei  sui  non  meminit?  Proinde,  quia 
sapientia  Pater,8apientia  Filiu8,sicut  sui  meminit^ 
Paler,  ita  et  Filius :  et  sicut  sui   et  Filii  meminit 
Pater,memor!a  non  Filii,  sed  sua ;  ita  sui  et  Patria 
meminitFilius,memorianon  Patris,sed  sua.Dilectio 
quoque  ubi  nulla  est,quis  ullam  dicat  esse  sapien- 
tiam  ?  Ex  quocolligiturita  essePatrem  dilectionem 
8uam,  ut  inteiligentiam  et  memoriam  suam.  Ecce 
ergo  tria  illa,id  est,memoria,  inteliigentia,  dilectio 
eive  voluntas  in  illa  summa  et  immutabili  essentia 
quod  est  Deus,  non  Pater  et  Filius  et  Spiritus  san- 
ctua  suut,sed  Pater  solus.Etquia  Fiiius  quoquesa- 
pientia  est  genita  de  sapientia,  sicut  nec  Pater  ei| 
nec  Sipiritus  sanctus  ei  intelligit,8ed  ipse  sibi ;  ita 
nec  Pater  ei  meminit,nec  Spiritussanctusei  diligit, 
sed  ipse  sibi ;  sua  enim  est  et  ipse  memoria,  sua 
intelligentia,sua  dilectio :  sed  ita  se  habere,  de  Pa- 
tre  illi  est,de  quo  natus  est.  Spiritus  etiam  sanctus 
quia  sapientia  est  procedens  de  sapientia,  non  Pa- 
trem  habet  memoriam,et  Filium  intelligentiam,  et 
80  dilectionem :  neque  enim  sapientia  esset,si  aiius 
ei  meminisset,  ei({ue  alius  intelligeret,  ao  tantum- 
modo  sibi  ipse  diligeret :  sed  ipse  habet  hec  tria, 
et  ea  sic  habet,  ut  h«o  ipsa  ipse  sit.  Verumtamen 
ut  ita  sit,  inde  illi  est  unde  procedit. 

43.  Quis  ergo  hominum  potest  istam  sapientiam 
qua  novit  Deus  omnia,  ita  ut  neo  ea  quas  dicuntur 
prsterita,ibi  pr»tereant,neo  ea  que  dicuntur  futu- 
ra,quasi  desint  exspectentur  ut  veniant,sed  et  prae- 
terita  et  futuracumpresentibussintcunctaprcBsea- 
tia ;  nec  singula  cogiteatur,et  ab  aiiis  ad  aliacogi- 
tando  transeatur,8ed  in  uno  conspectusimul  prffisto 
sint  universa :  qui8,inquam,hominum  comprehea- 
dit  istam  8apientiam,eamdemqueprudentiam,eam- 
demque  scienliam  ;  quandoquidem  aaobis  aec  ao- 
stra  comprehenditur '  ?  Eaquippequsvei  seasibus 

I  Sic  Maa.  At  editi,  Hbi  meminit. 

s  Editi,  compr9henduntuf\  Meiiua  Mai.,  comfirehentH' 


tur. 


%\. 


1067 


DE  THINITATB,  S.  AUGDSTINI 


4068 


velintelligenti«nostraQadsunt,possuinusuti!umquo 
conspicere:  eavero  quaeabsunt,ettamenadfuerunt, 
per  memoriam  novimn8,quffl  obliti  non  sumus.Neo 
ex  futuris  praeterita,  eed  futura  ex  prffiteritis,  non 
tamen  firma  cognitione  conjicimus.  Nam  quasdam 
cogitationes  nostras^quas  futuras  velut  manifestiut 
atque  certius  proximas  quasi  *  pro8picimu8,memo- 
ria  faciente  idagimus,cumagere  valemusquantum 
valemu8,qu8B  videtur  non  ad  ea  qu®  futura  sunt  *, 
sed  ad  praeterita  pertinere.Quod  licetexpeririin  eis 
dictis  vel  cantici8,quorum  seriem  memoriterreddi- 
mus.Nisi  enim  praevideremuscogitationequodsequi- 
tur,nonutique  diceremus.Ettamen  utprsvideamus, 
non  providentia  nos  instruit,8ed  memoria.Nam  do- 
nec  finiatur  omne  quod  dicimus,  sive  canimus,  ni- 
hil  est  quod  non  provisum  prospectumque  profe- 
ratur.Et  tamen  cum  id  agimu8,non  dicimus  provi- 
denter,  sed  memoriter  canere  vel  diccre ;  et  qui  hoc 
in  multis  ita  prorerendi8valentplurimum,nonsolet 
eorum  providentia,sed  memoria  prffidicari.r^eri  ista 
in  animo  vel  ab  animo  nostro  noviraus,  et  certissi- 
mi  sumus  :  quomodo  autem  fiant,  quanto  attentius 
voluerimus  advertere,  tanto  magis  noster  et  scrmo 
8uccumbit,etipsanonperdurat  intentio,ut  adliqui- 
dum  aliquid  nostra  intelligentia,  et  si  non  lingua, 
perveniat.  Et  putamus  nos,  utrum  Dei  providentia 
eadem  sit  quae  memoria  et  intelligentia,  qui  non 
singula  cogitando  a8picit,sed  una,stcrna  et  immu- 
tabili  atque  inefTabili  visione  complectitur  cuncta 
quffl  novit,  tanta  mentis  infirmitate  posse  compre- 
hendere  ?  In  bac  igitur  difficultate  et  augustiis  li- 
bet  exclamare  ad  Deumvivum  :  Miri/icata  est  scien- 
tia  iua  ex  me  ;  invaluil,  et  non  potero  ad  illam  (Psal. 
cxxxviii,  6).  Ex  me  quippe  intelligo  quam  sitmira- 
bilis  et  incomprehensibilis  scientia  tua,  qua  me  fa- 
cisti  ;  quando  nec  me  ipsum  comprebenderc  valeo 
quem  fecisti  :  et  tamen  in  meditatione  mea  exar- 
descit  ignis  [Psal.  xxxviii,  4),  ut  quaeram  faciem 
tuam  semper  (PsaLciv,  4). 

CAPUT  VIII.  —  14.  Deum  nunc  videria  nobis  per 
speculum  quomodo  dicat  Apostolus.incorpoTgAem  sub- 
stantiam  scio  esse  sapientiam^et  lumcnefsoin  quo 
videntur  quae  oculis  carnolibus  non  videntur:  et 
tamen  vir  tantus  tamque  8piritualis,Fte^mu5 nurzc, 
inquit,p«r  speculum  in  £enigmate,tunc  autem  facie  ad 
faciem  (I  (Tor.xiii,  12).  Quale  sit  et  quod  sit  boc  spe- 
cutum  si  qua;ramus,profecto  illud  occurrit,quod  in 
speculo  nisi  imago  non  cernitur.  Hoc  ergo  facere 
conati  sumus,  ut  per  imaginem  banc  quod  nos  su- 
mu8,  videremus  utcumque  a  quo  facti  sumus,  tan- 
quam  per  speculum.Hocsignificatetiam  illudquod 
ait  idem  apostolus  :  f^os  autcm  revelata  facie  glori- 
am  Dcmini speculanles,  in  eamdemimaginem  Iransfor- 
mamur  de  gtoria  in  gtoriam,  tunquam  a  Domini  Spi- 
ritu  (II  Cor.  iii,  18).  Speculantes  dixit,per  speculum 


*  Am.,  proximas  guasdam,  Nonnulli  Mss.,  promimat 
quasgue, 

*  £r.  et  LoT.,  qum  ad  ea  non  videntur  qum  futura  sunJtt 
Ven«i  ^11«  ad  eam  non  videntur  qum  fUtura  sunt.  M. 


videiitcs  ,non  dcspecuio  prospicientes.  Quod  in  grsca 
lingua  non  est  ambiguum,  unde  in  latinam  trans- 
latae  sunt  apostolicae  Litterae.  Ibi  quippe  speculum 
ubi  apparent  imagines  rerum,  a  specula  de  cujus 
altitudine  longius  aliquid  intuemur,  etiam  sono 
verbi  distat  omnino  ;  satisque  apparet  Apostolum 
a  8pecu1o,non  a  speculadixis8e,gr/ortam  Domini  spe^ 
culantes,  Quod  vero  ait,  In  eamdem  imaginem  trans- 
formamur:  utiqueimaginemDei  vult  inteliigi,  eam- 
dem  dicens,  istam  ipsam  Boiiicet,  id  e8t,quam  spe- 
culamur;  quia  eadem  imagoest  et  gloria  Dei.sicat 
alibi  dicit,  Vir  quidemnon  debet  vetare  caput  suum, 
cum  sit  imago  et  gloria  Dei  (I  Cor.xi,  7)  :  de  quibus 
verbis  jam  in  libro  duodeoimo  disseruimua.  Trans- 
formamur  ergo  dicit,deformain  formam  mutamur, 
atque  transimus  de  forma  obscura  in  formam  luoi- 
dam  ;  quia  et  ipsa  obscura,  imago  Dei  est ;  et  si 
imago,pro%cto  etiam  gioria,in  qua  bomines  creati 
eurouSjproBstantes  Cffiteris  animalibus.De  ipsaquip- 
pe  natura  bumana  dictum  est,  Vir  quidem  non  de" 
bet  velare  caput,  cum  sit  imago  et  gloria  Dei.Qum  na- 
tura  in  rebus  creatis  excellentissima,  cum  a  soo 
Greatore  ab  impietate  justiOcatur,  a  deformi  forma 
formosam  transfertur  in  formam.  Est  quippeet  in 
ipsa  impietate,quanto  magis  damnabile  vitium,tan- 
to  certius  naturalaudabilis.Et  propterhoc  addidit, 
de  gloria  in  gloriam  :  de  gloria  creationis  ingloriam 
Justiflcatioois.Quamvis  possithoc  et  aliis  modisin- 
telligi,  quod  diotum  est,  (i^^/oria  in  gloriam:de 
gloria  fidci  ingloriam  speciei ;  degloria  qua  filii  Dei 
8umus,in  gloriam  qua  similes  ei  erimus,  quoniam 
videbimus  eum  sicuti  e8t(I  Joan.  iii,  2).  Quod  vero 
adjunxit,^an^iiam  a  Domini  Spiritu ;  ostendit  gratia 
Dei  nobis  conferri  tam  optabili^  transformationis 
bonum. 

GAPUT  IX.  —  15.  De  xnigmate  et  tropicis  tocu- 
tionibus.YLBiO  dicta  sunt  propterquod  ait  Apostolus, 
nunc  per  speculum  nos  ndere.Quia  vero  addidit,  i» 
aenigmate ;  multis  boc  incognitum  est  qui  eas  lit- 
teras  nesciunt,  in  quibus  est  doctrina  qusdam  de 
locutionum  modi8,quos  Grasci  tropos  vocant,eoque 
grffico  vocabulo  etiam  nos  utimur  pro  latino.  Sical 
enimscbemata  usitatius  dicimus  quam  figura8,itA 
usitatius  dicimus  tropos  quam  modos.Singulorum 
autem  modorum  sivc  troporum  nomina,  ut  sia- 
gula  singulis  referantur,  difflcillimum  est  et  in- 
solentissimum  latine  enuntiare.  Unde  quidam  io- 
terpretes  nostri,  quod  ait  Apostolus.  Quas  sunt  in 
attegoria  (Galat.  iv,  24),  nolentes  graecum  vocabu- 
lum  ponere,  circumloquendo  interpretati  sunt  di- 
contes,  Quae  sunt  aliud  ex  alio  signi/icantia.  HujuB 
autom  tropi,  id  est  aliegoriae,  plures  sunt  species, 
in  quibus  est  etiam  quod  dicitur  asnigma.  Defini- 
tio  autem  ipsius  nominis  generalis,  omnes  etiam 
species  complectatur  necesse  est.  Ac  per  hoc  sicut 
omnis  equusanimal  est^nonomneanimalequusest: 
ita  omne  aenigma  allegoria  est^non  omnis  allegoria 
aenigma  est.Quid  ergo  est  allegoria,  niei  tropua  abi 
ex  alio  aliud  intelligitur,quale  illud  est  ad  Theasalo- 
nicenses :  Itaque  non  dormiamus  sieui  ei  e»tm:sii 


1069 


LIBRR  QUINTUS  DECIMUS. 


1070 


vigtlemuSf  et  sobrii  simus.  Nam  qui  dormiunt,  nocte 
dormiunt;  et  qui  inebreanlur.nodeebrii  sunt  inosau- 
tem  qui  dici  sumus  sobrii  simus  (Thess.  v,  6-8}  ?  Sed 
bffic  allegoria  non  est  flenigma.  Nam  nisi  multum 
tardis  iste  sensus  in  promptu  est.  iEnigma  est  au- 
tem,  ut  breviter  explicem,  obscura  allegoria  sicuti 
est,  Sanguisugx  erant  tres  filix  *  [Prov.  xxx,  15)  •,  et 
quscumque  similia.  Sed  ubi  allegoriam  nominavit 
Apostolus,  non  in  verbis  eam  reperit,  sed  in  factOy 
cam  e  duobus  filiis  Abrabs,  uno  de  ancilla,  altero 
de  libera,  quod  non  dictum,  sed  etiam  factumfuit, 
duo  Testamenta  intelligenda  monstravit ;  quod  an- 
tequam  exponeret,  obscurura  fuitproindcalicgoria 
talis,  quod  est  generale  nomen,  possct  specialiter 
snigma  nominari. 

16.  Sed  quia  non  soli  qui  eas  litteras  nesciunt, 
quibus  di8Cunturtropi,quffiruntquiddixeritAposto- 
lus,  nuncin  enigmate  nos  fidere;  verum  etiam  qui 
sciunt,  tamen  quod  sit  illud  aenigmaubi  nunc  viJe- 
mus,  nosse  desiderant:  ex  utroque  invenienda  una 
est  sententia;  et  ex  illo  scilicet  quod  ait,  Videmus 
nuncperspeculum ;  etexisto  quod  addit,tnarm^ma/e. 
Una  est  enira  cumtotasicdicitur,  Videmus  nunc  per 
ipecutum  tna?Atyma/e.  Proinde,  quantum  mibivide- 
tur,  sicut  nomine  spcculi  iraaginem  voluit  intelligi ; 
itanomineaenigmatisquamvissimilitudiDcm.tamen 
obscuram^etadperspiciendumdifGcilem.Gumigitur 
speculi  et  (enigmatis  nomine  quaecumque  similita- 
dines  ab  Apostolo  significatffi  intelligi  possint,  quae 
accommodatssuntadintcliigendumDeum,eomodo 
quo  potest;  nibil  tamen  est  accommodatiusquamid 
quod  imago  ejus  non  frustra  dicitur.  Nemo  itaque 
miretur  etiam  inistomodo  videndiquiconcessusest 
huic  vitffi,perspeculum  scilicet  in8enigmate,]aborare 
noautquomodocumquevideamus.Nomenquippebic 
non  Bonaret  senigmatis,  si  esset  facilitas  visionis.  Et 
boc  est  grandiuB  aenigma,  utnon  videamusquod  non 
'^dere  non  possumus.Quis  enim  non  videt  cogitatio- 
nem  suam?  et  quis  videt  cogitationem  suam,  non 
oculis  carnalibusdico^  sed  ipso  interiore  conspectu? 
Quis  noneam  videt,  etquiseam  videt?Quandoqui- 
dem  cogitatio  visio  est  animi  qusdam,  sive  adsint 
ea  qu(e  ocuiis  quoque  corporalibus  videantur,  vel 
cffiterissentiantur8ensibus,sivenonadsint,cteorum 
similitudinescogitationecemantunsive  nibil  eorum 
8cd  ea  cogitentur  qus  nec  corporaliasunt,  neccor- 
poraiium  simiiitudines,  sicut  virtutcs  et  vitia,  sicut 
ipsa  denique  cogitatio  cogitatur ;  sive  illa  quae  per 
disciplinastradunturliberalesquedoctrinas ;  sive  is- 
torum  omuium  caus®  superiores  atque  rationes  in 
natura  immutabili  cogitentur:  sive  etiam  mala  et 
vana,  ac  falsa  cogitemus,  vel  non  conscntiente 
sensu,  vcl  errante  consensu. 

CAPUT  X.  —  n.  D^  verbo  mentis  tn,  quo  tanquam 
speculo  et  aenigmate  videmus  Verbum  Dei,  Sed  nuno 
de  iis  loquamur  quee  nota  cogitamus,  et  babemus  in 
notitia  etiam  si  noncogitemus,  sive  ad  cont^mplati* 
vam  scientiam  pertineant,quamproprie  sapientiam', 

i  Qiiidam  eodices,  dum  flHm. 

sIa  exMwis  additam  hic  erat,  dicimus* 


sive  ad  activam,quam  proprie  scientiam  nuncupan- 
dani  esse  disserui.SimuI  enim  utrumque  mentis  est 
unius,  et  imago  Dci  una.  Gum  vero  de  inferiore  dis- 
tinctius  et  seorsum  agitur,  tunc  non  est  vocanda 
imago  Dei,quaraviB  ettunc  in  ea  nonnullareperiatur 
sirailitudo  illiusTrinitatis;  quodintertiodecimo  vo- 
lumine  ostendimus  (Cap,  1,  20).  Nunc  ergo  simul 
de  universa  scientia  hominis  loquimur,  in  qua  nobis 
nota  sunt  qu»cumque  sunt  nota :  que  utique  vera 
8unt,  alioquin  nota  non  essent.  Nemo  enim  falaa 
novit,  nisi  cum  laisaessenovit:  quodsi  novit^verum 
novit ;  verura  est  enim  quod  illa  falsa  sint.  De  his 
ergo  nunc  disserimus  qus  nota  cogitamus,  et  nota 
sunt  nobis  etiam  si  non  cogitenturanobis.  Sed  certe 
si  ea  dicere  velimus,  nisi  cogitaia  non  possumus. 
Naraetsiverbanon  sonent,  in  corde  suodicit  utique 
qui  cogitat.Undeillud  est  in1ibroSapienti8e:Ou;frtint 
apud  fe  cogitantes  non  recte  (Sap.  n,  1).  Exposuit 
enim  quid  sit,  Dixerunt  apudse^  cum  addidit,  cog%' 
tantes,  Huic  simile  est  in  Evangelio,  quod  quidam 
Scribffi  cum  audissent  a  Dominodictum  paralytico, 
Confide,  filiy  remittuntur  tibi  peccata  tua:  dixeruni 
intra  se,  Hic  blasphemat,  Quid  est  enim,  dixerunt  tN- 
ira  se,  nisi  cogitando  ?  Denique  sequitur,  Et  cum 
vidissetJesus  cogitationeseorum.dixit:  Utquid  cogi- 
tatismatain  cordibus  vestris  (Maith,  ix,  2-4)?  Sic 
Mattbaeus.  Lucas  autem  hoo  idem  ita  narrat:  Ca^pO' 
runtcogitare  Scrib»  et  Phansxi,  dicentes:  Quisest  hic 
qui  loquitur  blasphemiasf  Quis  potest  dimittere  peccata 
nisi  solusDeus?Ut  cognovitautem  cogitationes  eorum 
Jesus,  respondens  dixit  ad  illos :  Quid  cogitatis  in 
cordibus  vesiris  (Lnc,  v,  21,  22)?  Quale  est  in  libro 
Sapientise,  Dixeruntcogitantes;  tale  bic  est,  Cogitave* 
runt  dicentes,  Etillic  enim  et  bic  ostenditur,  intra  86 
atque  in  corde  suo  dicere,  id  est^  cogitando  dicere. 
Dixeruntquippe  intra  se,  et  dictum  est  eis,  Quid 
cogitatis?  Ei  de  iilo  divite   cujus  uberes  fructua 
ager  attulit,  ait  ipse  Dominus,  Et  cogitabat  intrase^ 
dicens  (Id,  xii,  17). 

i8.  Quffidam  ergo  cogitationes  locutiones  sunt 
cordis,  ubi  et  os  esse  Dominus  ostendit,  cum  ait: 
Non  quod  intratinos  coinquinat  hominem ;  sed  quod 
proceditex  ore,hoc  cotn^utna/ Aomtnem.Unasententia 
duo  quaedam  bominisoracomplexusest,  unum  cor- 
poris,aIterum  cordis.Nam  utique  unde  illihominem 
putaverant  inquinari,  in  os  intrat  corporis :  unde 
autem  Dominus  dixit  inquinari  hominem,  de  cordis 
ore  procedit.  Ita  quippe  exposuit  ipse  quod  dixerat. 
Nam  pauio  post  de  hao  re  discipulis  suis  :  Adhucet 
vos,  inquiif  sine  inlettectu  estis  ?  Non  intelligitis  quia 
omne  quod  in  os  intrat,  in  ventrem  vadit^etiii  secessum 
emitliturf  Hic  certe   apertissime  demonstravit  oa 
corporis.At  in  eoquod  sequitur  os  cordis  ostendens. 
Quse  autemt  inquit,  procedunl  de  ore,  de  corde  exeunt^ 
et  ea  coinquinant  hominem,Decorde  enim  exeunt  cogU 
tationes  malx  (MaiUi,  xv,  10-20),  etc.  Quid  hac  ex- 
positionelucidius?  Nec  tamen  quia  dicimus  locutio- 
nes  cordis  esse  cogitationes,  ideo  non  sunt  etiam 
visiones  exort»  de  notitiae  visionibus,  quando  vera 
Bunt.  Foris  enim  cum  per  corpus  hflec  liunt,aliud««i 


4071 


DE  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


1072 


locutio,  aliud  visio  :  infus  aulem  cuin  cogiwaaius, 
utrumque  unumcst.  Sicutauditioetvisio  {duo  qu^p- 
dam  sunt  inter  sedislantia  in  sensibus  corporis,  In 
animo  aulem  non  est  uliud  atque  aliud  videre  et  au- 
dire :  ac  per  boc  cum  locutio  foris  non  videatur,  sed 
potiusaudiatur,locutionestamen  interiorcs,  bocest, 
cogitationes  visas  dixit  a  Domino  sanctum  Evange- 
lium,  non  auditas :  Dixerunt,  inquit,  intra  se,  Hic 
blasphemat:  deinde  subjunxit :  El  cum  vidissei  Jesus 
cogiialiones  eorum.  Vidit  ergo  quaj  dixerunt.  Yidit 
enim  cogitatione  sua  cogitationes  eorum,  quas  illi 
Boli  se  putabant  videre. 

49.  Quisquis  igitur  potcst  intelligere  verbura,  non 
solum  antequam  sonet,verum  etiam  antequam  sono- 
rum  ejus  imagines  cogitatione  volvantur :  hoc  enim 
est  quod  ad  nullam  pertinet  linguam,earum  scilioet 
quae  lingus  appellantur  gentium,  quarum  nostra 
latinaost :  quisquis,  inquam,  hoc  intelligere  potest, 
jampotest  vidcrepcr  hoc  speculumatqueinhoc  asni- 
gmatealiquam  Verbiillius  similitudinom,de  quodi- 
ctum  est,  In  principio  crat  Verbum^  et  Verbum  ei*at 
apud  Deum^  et  Deus  erat  Verbum  {Joan,  i,  4).  Necesse 
est  enim  cum  verum  loquimur,  id  est,  quod  scimus 
loquimur,  ex  ipsascientiaquammemoria  tencmus, 
nascatur  verbum  quod  ejusmodi  sit  omnino,  cujuB- 
modi  est  illa  scientia  de  qua  nascitur.  Formata  quippe 
cogitatio  ab  eare  quam  scimus,  vcrbum  cst  quod  in 
corde  dicimus :  quod  nec  greecum  cst,  nec  latinum, 
nec  linguse  alicujus  alterius  ;  sed  cumid  opus  est  in 
eorum  quibus  loquimur  perferre  notitiam,  aliquod 
signum  quo  significctur  assumitur.  Et  plerumque 
aonus,  aliquando  etiam  nutus,ille  auribus,ille  oculis 
exhibetur,  ut  per  signa  corporalia  eliam  corporis 
sensibus  verbum  quod  mente  gerimus  innotescat. 
Nam  et  innuere  quid  est,  nisi  quodam  modo  visibili- 
ter  dicere  ?Est  in  Scripturis  sanctishujus  sententiaB 
testimonium  ;nam  in  EvangeliosecundumJoannem 
italegitur :  Amen,  amen  dico  vobis,  quia  unus ex  vobis 
tradet  me,  Aspiciebani  ergo  ad  invicem  diseipuliy  fuesi- 
tantes  de  quo  dicerei.  Erat  ergounus  exdiscipulisejus 
recumbens  in  sinu  Jesu^  quem  diligebai  Jesus :  innuit 
ergo  huic  Simon  Petrus  ct  dicit  ci,  Quis  cst  de  quo 
dicit  [Id.  XIII,  21-24)  ?  Ecce  innuendo  dixit,  quod  so- 
nando  dicere  non  audebat.  Sed  ha^c  atquc  hujus- 
modi  signa  corporalia  sive  aurlbus  sive  oculis  pras- 
sentibus  quibus  loquirpur  exhibemus  :  invenUe 
sunt  autem  litterse,  per  quas  possemus  et  cum 
absentibus  colloqui :  sed  ista  signa  sunt  vocum, 
cum  ipss  voces  in  sermone  nostro  carum  quas 
cogitamus  signa  sint  rerum. 

CAPUT  XI.  —  20.  Va-bi  divini  simiiaudo  qualis- 
cumque  in  verbo  nostro  noji  exteriore  ac  sensibilifSed  in 
interioreacmentali  qugerenda.Dissimititudo  quamma- 
xima  inier  verburn  ac  scientiam  nostram  ei  Verbum 
scieniiamque  divinam,  Proinde  verbum  quod  foris 
Bonat,  slgnum  est  verbi  quod  intus  iucet,  cui  magis 
verbi  competit  nomen.  Nam  illud  quod  profertur 
carnisore,  voxverbi  est  :verbumque  et  ipsumdici- 
tur,propteriIlud  a  quo  utforisappareretassumptum 
est.  Ita  enim  verbum  noslrum  vox  quodam  mo  o 


corporis nt,ab6umendo  eam in  qua manifestetur  sen- 

sibus  hominum  ;  sicut  Verbum  Dei  carofactum  est, 

assumendo  eam  inquaetipsum  manifestaretursen- 

sibus  hominum.  Et  sicut  verbum  nostrum  fit  vox, 

nec  mulatur  in  vocem ;  ita  Verbum  Dei  caro  quidem 

factum  est,  sed  absitut  mutaretur  in  carnem.  Assu- 

mendo  quippe  illam,  non  in  eam  se  consumendo,  et 

hoc  nostrum  vox  fit,  et  illud  caro  factum  est.  Qua- 

propterquicumquecupitadqualemcumquesimilita- 

dinem  Verbi  Dei,  quamvis  per  multa  dissimilem, 

P9rvenire,nonintueaturverbumnostrum  quod  sonat 

in  auribus,  necquando  voce  profertur,  nec  quando 

silentiocogitatur.Omniumnamquesonantiumverba 

linguarumetiam  in  silentio  cogitantur,  et  carmina 

percurrunturanimo,tacente  ore  corporis:  necsolum 

numeri  &yllabarum,verumetiam  modicantilenarum 

cum  sint  corporales,  etad  eum,  quivocatur  auditus, 

sensumcorporispertinentes,  per  incorporeas  quas- 

damimaginessuaspraestosuntcogitantibu8,ettacite 

cunclaistavolventibus.Sedtranseundosunthaec,  ut 

adilludperveniaturhominisverhum,per  cujus  qua- 

lemcumquesimilitudinemsicut  in  aenigmate  videa- 

tur  utcumquc  Dei  Verbum :  non  illud  quod  factum  est 

adillumvelillumprophetam,  etdequo  dictum  est, 

Verbum  autem  Dei  crescebat  et  multiplicabaiur  ( ^ct. 

vi,7);et  de  quoiterum  dictum  est,  Igitur  fides  ex 

auditu,  auditusautemper  verbum  Cfuisti (Rom.Xj  17 ; 

ct  itcrum,  Cum  accepissetis  a nobisverbum  auditus  Dei, 

accepistis  non  ut  verbum  hominum^sed  sicuti  est  vere 

verbum  Dei(l  Thess.  ii,  13).  Etinnumerabilia  simiii- 

ter  in  Scripturisdicuntur  de  Dei  verho,quodin  sonis 

mullarumdiversarumquelinguarumpercordaetora 

disseminatur  humana.  Ideo  autem  verbum  Dei  dici- 

tur,  quiadoctrinadivinatraditur,noohumana.  Sed 

illudVerbumDeiquffirimusqualilercumqueperhanc 

similitudinemnuncvidere,  de  quo  dictumest,  Deus 

erat  Verbum  ;  dequo  dictum  est,  Omnia  per  ipsum 

facta  sunt ;  de  quo  dictum  est,  Verbumcarofactumest 

{Joan.  1, 1, 3, 14) ;  de  quo  dictum  est,  Fons  sapien- 

tiae  Verbum  Deiin  excelsis  (Eccli.  i,5).  Perveniendum 

est  ergo  ad  illud  verbum  hominis,  ad  verbum  ratio- 

nalis  aniinantis,  ad  verbum  non  de  Deo  nats,  sed  t 

Dco  fuctae  imaginis  Dei,  quod  neque  prolativum  est 

in  sano,nequecogitativum  insimilitudine8oni,quod 

alicujus  linguaBessenecessesit,sedquodomnia  qui- 

bussigniGcatur  signapra^cedit,  etgigniturde  scien- 

tia  quasmanetin  animo^quandoeademscientiaiotus 

dicitur,sicuti  cst.  Simillimaest  enim  visio  cogitatio- 

nis,visioni  scicnti».  Namquando  per  sonum  dicitur, 

vel  per  uliquod  corporale  signum,  non  dicitur  sicuti 

est,  sed  sicut  potest  videri  audirive  per  oorpus. 

Quando  ergo  quod  in  notitia  est,  hoc  est  in  verbo^ 

tunc  est  verum  verbum,etveritas,qualisex8pectataK 

ab  homine,  ut  quod  est  in  ista,  hoc  sit  et  in  illo  ^ 

quod  non  cst  in  ista^  non  sitet  in  illo:  hic  agDOSci— 

tur,  Est,  est ;  Non,  non  {Maith.  v,  37).  Sic  accedi 

quantum  potest,  ista  similitudo  imaginis  factie  a 

illam  similitudinem  imagiois  nataB,  qua  Deus  FlliaM 

Patri  per  omnia  substantialiter  simiiis  pnedicatar.^ 

Animadvertenda  est  in  hoo  «nigmate  etiam  is 


4073 


LIBER  QUINTUS  DECIMUS. 


1074 


Verbi  Dei  similitudo,quodsicutde  illo  Verbo  dictum 
est,  Omtna  per  ipsum  jacia  mnt^  ubi  Deus  per  uni- 
genitum  Verbum  suum  praidicaturuniversa  fecisse; 
itahominis  opera  DullasuDt,qusnonprius  dicantur 
in  corde :  unde  scriptum  esl,  Initium  omnis  operis 
verlmtn  {EcclL  xxxvii/30).Sed  etiam  hiccumverum 
verbum  est,   tunc  est  initium  boni  operis.  Verum 
autem  verbum  est,  cum  de  scientia  bcnc  operandi 
gignitur,  ut  etiam  ibi  servetur,  Esty  est ;  Nonyuon  : 
ut  si  est  in  ea  scientia  qua  vivendum  est,  sil  et  in 
verbo  per  quod  operandum  est ;  si  non,  non :  alio- 
quin  mendacium  erit  verbum  tale,  oon  veritas ;  et 
inde  peccatum,  non  opus  rectura.  Kst  et  hasc  in  ista 
Bimilitudine  verbi  nostri  similitudo  VerbiDei,  quia 
potestesseverbumnostrumquodnonsequaturopus: 
opus  autem  essenon  pote8t,nisi  prscedat  verbum  : 
sicut  Yerbum  Dei  potuit  esse  nulla  existente  creatu- 
ra ;  creatura  vero  nulla  esse  posset,  nisi  per  ipsum 
per  quod  facta  sunt  omnia.  Ideoque  non  Deus  Pater, 
non  Spiritus  sanctus,  non  ipsa  Trinitas,  sed  solos 
Filiu8,quod  est  Verbum  Dei,caro  factum  est;  quam- 
via  Trinitute  faoiente^utsequente  atqueimitantever- 
bo  nostro  ejus  exemplum,  recte  viveremus,  hoc  est, 
nullum  babentes  in  verbi  nostri  vel  comtemplatione 
vcl  operatione  meiidacium.VVrumhoschujusimagi- 
nit  est  quandoque  fuLura  pcrfoctio.  Ad  hanc  conse- 
quendam  nos  erudit  magistor  bonus  ildc  chrisliana 
pietatisque  doctrina,  ut  revelata  facie  a  Legis  ve- 
lamine  quod  est  umbra  futurorum,  gloriam  Domini 
speculan*es,i^r  speculum  scilicet  intuentcs,?>i  eam- 
iem  imaginem  transformemur  de  gloria  ingloriam^ 
tanguam  a  Domini  Spirilu  (II  Cor,  iii,  i8),8ecundum 
superiorem  de  his  verbis  disputationem. 

2i,  Cum  ergo  hac  transformatione  ad  perfectum 
fuerit  hsc  imago  renovata,  similes  Deo  erimus, 
quoniam  videbimus  eum,  non  per  speculum,  sed 
Bicuti  est  (Joan.  iii,  2):  quod  dicit  apostolus  Pau- 
lu8t  facie  ad  faciem  (I  Cor,  xiii,  12).  Nunc  vero  in 
hoc  speculo,  in  boc  aenigmate)  in  hac  qualicumque 
similitudine,  quanta  sit  etiam  dissimilitudo,  quis 
potest  explicare  ?  Attingam  tamen  aliqua,  ut  valeo, 
quibus  id  possit  adverti. 

CAPUT  XII.  — Academica  philosophia.  Primoipsa 
8cientia,de  qua  veraciter  cogitatio  nostra  formatur, 
quando  qu®  scimus  ioquimur,qualis  aut  quanta  po- 
iest  homini  provenire,  quamlibetperitissimo  atque 
docti88imo?Exceptisenim  quee  in  animum  veniunta 
lensibus  corporis,  in  quibus  tam  multa  aliter  sunt 
quam  videntur,  ut  eorum  verisimilitudine  nimium 
C0D8tipatu8,8anus  sibi  esse  videatur  qui  insanit;unde 
Academicaphilosophiasicinvaluit,utdeomnibusdu- 
bitans  muito  miserius  insaniret :  his  ergo  exceptis 
quc  a  corporis  sensibus  in  animum  veniunt,  quan- 
tom  rerum  remanet  quod  ita  sciamus,sicutnosvive- 
re  scimus?  in  quo  prorsus  non  metuimus,ne  aliqua 
verisimilitudine  forte  fallamur,quoniam  certum  est 
etiameum  quifallimurvivere;  nec  in  eis  visis  hocha- 

•  lU  Msi.  At  ediU,  hme  habmtur.  Male. 


belur^quoeobjiciuntur  extrinsecu9,ut  incosicfalla- 
turocuIua,quftm}\(lrrodumfalliturcumin  aquaremus 
videtur  infractus,  ct  navigantibus  turres  moveri,  et 
alia  sexccnta  quas  aliter  sunt  quam  videntur ;  quia 
nec  per  oculumcarnis  hoc  cernitur.  Intima  scientia 
est  qua  nos  vivere  scimus,ubi  ne  illud  quidem  Aca- 
demicus  dicere  potest :  Fortasse  dormis,  et  nescis, 

et  in  somnis  vides.  Visa  quippe  somniantium  si- 
millima  esse  visis  vigilantium  quis  ignorat?  8ed 
qui  certus  est  de  vitcc  suac  scientia,  non  in  ea  di- 
cit,  Scio  mo  vigilare;  sed  ;  Scio  me  vivere  ;  sive 
ergo  dormiat,  sive  vigilet,  vivit.  Ncc  in  ea  scientia 
per  somnia  falli  potest:  quia  et  dormire  et  in  somnis 
videre,viventis  est.  Nec  illud  potest  Academicus  ad- 
versus  istam  scientiam  dicere.  Furis  fortassis  et 
nescis;  quia  sanorum  visis  simillima  sunt  etiam 
visa  furentium  :  sed  qui  furitvivit.  Nec  contra  Aca- 
demicos  dicit,  Scio  me  non  furere;  sed,  Scio  me 
viverc.  Nunquam  ergo  falli  nec  mentiri  potest,  qui 
80  vlverc  dixcrit  scire.  Mille  itaquo  fallacium  viso- 
rum  genera  objiciantur  ei  qui  dicit,  Scio  me  vivere; 
nihii  horum  timebit,  quando  et  qui  fallitur  vivit. 
Sed  si  talia  sola  pertinent  ad  humanam  scientiam, 
perpauca  sunt :  nisi  quia  :n  unoquoque  genere  ita 
muUiphcantur,  ut  non  solum  pauca  non  sint,  ve- 
rum  etiam  repcrianlur  per  infinitum  numerum 
tendere.  Qui  enim  dicit,  Scio  me  vivere,  unum  ali- 
quid  scire  se  dicit :  proinde  si  dicat,  8cio  me  scire 
me  vivere  :  duo  sunt  jam ;  hoc  vero  quod  scit  hacc 
duo,  tertium  scirc  est :  sic  potest  addere  et  quar- 
tum,  et  quintum,  et  innumerabilia,si  sufQciat.  Sed 
quia  innumcrabilem  numerum  vel  comprehendere 
singula  addendo,  y^l  dicere  innumerabiliter  non 
potest,  hoc  ipsumcertissime  comprehendit  ac  dicit, 
et  verum  hoc  esse,  et  tam  innumerobile,ut  vere  ejus 
inOnitum  numerum  non  possit  comprehendere  ac  di- 
cere.  Boc  et  in  voluntate  certa  simiiiter  adverti  poteat. 
Quis  est  enim  cui  non  impudenter  respondeatur, 
Forte  falleris,dicenti,  Volo  beatus  esse  ?  Et  si  dicat, 
Scio  me  hoc  velle,et  hoc  me  scire  scio  ;  jam  his  duo- 
bus  et  tertium  potest  addere,  quod  heec  duo  sciat ;  et 
quartum,quod  haec  duo  scirese  sciat,  et  similiter  in 
infjnitum  numerum  pergere.Item  si  quispiam  dicat, 
Errare  nolo ;  nonne  sive  erret  sive  non  erret,  er- 
rare  tamen  eum  nolie  verum  erit  ?  Quis  est  qui  huic 
non  impudentissime  dicat,  Forsitan  faileris?  cum 
profecto  ubicumque  fallatur,  falii  se  tamen  nolle 
non  fallitur.  Et  si  hoc  scire  se  dioat,  addit  quantum 
vult  rerum  numerumcognitarum,  etnumerum  esse 
perspicit  inQnitum.Qui  enim  dicit,Nolo  me  falli  et  hoo 
me  nolle  scio,  et  hoc  me  scire  scio ;  jam  et  si  non 
commodaelocutione,pote8thincinflnitumnumerum 
ostendere :  et  alia  reperiuntur,qu«  adversus  Acade- 
mioos  valeant,  qui  nihil  ab  homine  sciri  posse  con- 
tendunt.Sed  modus  adhibendus  est,  praesertim  quia 
in  opere  isto  non  hoc  suscepimuB.Sunt  inde  libri  tres 
nostri,  primo  nostrae  converaionis  tempore  cone- 
cripti,quos  qui  potuerit  et  voluerit  legere  leotosque 
intellexerit,  nibil  eum  profecto  qu»  ab  eis  oontra 


1075 


DE  TRINITATE,  S.  AUGDSTINI 


1076 


percepiionem  veritatis  argu  m  enta  multu  in  venta  sunt 
permovebunt  (a).  Cum  enim  duo  sint  genera  rerum 
qus  sciuntur,unum  earum  qus  persensus  corporis 
percipitanimus^alterum  earum  quse  per  se  ipsum: 
multailli  philosopbigarrierunt  contra  corporis  sen- 
sus ;  animi  autem  quasdam  flrmissimas  per  seipsum 
perceptiones  rerum  verarum,  quale  illud  est  quod  di- 
zi,Scio  me  vivere,nequaquam  in  dubium  vocare  po- 
tuerunt.  Sed  absit  a  nobis  ut  ea  quae  per sensus  cor- 
poris  didicimus^vera  esse  dubitemus  :per  eos  quip- 
pe   didicimus  ccelum  et  terram,  et  ea  qui  in  eis 
nota  sunt  nobis^quantum  ille  qui  et  nos  et  ipsa  con- 
didit,  innotescere  nobis  voluit.  Absit  etiam  ut  scire 
nos  negemus,  quae  testimonio  didicimus  aliorum: 
alioquin esse  nescimus  Oceanum ;  nescimus esse ter- 
ras  atque  urbes^quas  celeberrima  fama  commendat; 
nescimus  fuisse  bomines  et  opera  eorum,qu8e  histo- 
ricalectione  didicimus ;  nescimus  qu»  quotidieun- 
decumque  nuntianturyet  indiciis  consonis  contestan- 
tibusque^firmantur:  postremo  nescimusinquibus 
loci8,vel  ezquibus  hominibus  fuerimus  ezorti :  quia 
hffio  omnia  testimoniis  credidimus  aliorum.  Quod 
b!  absurdissimum  est  dicere  ;  non  solum  nostro- 
rum,  verum  etiam  et  alienorum  corporum  sensus 
plurimum  addidisse  nostre  scientin  conGtendum 
est. 

22.  Haec  igitur  omnia,  et  qus  per  se  ipsum,  et 
quae  per  sensus  sui  corporis,et  qu89  testimoniis  alio- 
rum  perceptasoit  animushumanuSythesauromemo- 
riflB  condita  tenet,ezquibusgigniturverbum  verum 
quando  quod  scimus  loquimur,8edverbumanteom- 
nem  sonum,  ante  omnem  cogitationem  8oni.  Tunc 
enim  est  verbum  simillimum  rei  not8e,dequagigni- 
tur  etimago  ejus^quoniam  de  visione  scienti»  visio 
cogitationis  ezoritur,  quod  est  verbum  linguce  nul- 
lius,  verbum  verum  derevera,  nibil  de  suo  habens, 
sed  totum  de  illa  scientia  de  qua  nascitur.  Nec  in- 
terest  quando  id  didicerit,qui  quod  8citloquitur;ali- 
quandoenim  statim  ut  di8cit,hoc  dicit ;  dum  tamen 
verbum  sit  verum,  id  est,  de  notis  rebus  ezortum. 

CAPUT  XIII.—  Item  de  differevtia  scientix  ac  verbi 
mentis  nostrse,a  scientia  et  Yerbo  Dei,  Sed  nuroquid 
Deus  Pater,de  quo  natum  est Verbum  de  Deo  Deus : 
numquid  ergo  Deus  Pater  in  illa  sapientia  quod  eat 
ipse  sibi,  alia  didicit  per  sensum  corporis  sui,  alia 
per  se  ipsum  ?  Quis  hoc  dicat,  qui  non  animal  ratio- 
nale,  sed  supra  animal  rationalem  Deum  cogitat ; 
quantum  ab  eis  cogitari  potest,  qui  eum  omnibuB 
animalibus  etomnibus  animis  prfleferunt,  quamvis 
per  speculum  et  in  flenigmate  conjiciendo  videant, 
nondum  facie  ad  faciem  sicutiest^Numquid  Deus 
Pater  ea  ipsa,  qufls  non  per  corpus,  quod  est  ei  nul- 
lum,8ed  per  seipsum  scit,  aliunde  ab  aliquo  didicit, 
aut  nuntiis  vel  testibus,  ut  easciret,  indiguit?  Non 
utique :  ad  omnia  quippe  scienda  qufle  scit,  sufflcit 
sibi  illa  perfectio.  Habetquidem  nuntios,  id  est  An- 
gelos,  non  tamen  qui  ei  qufle  nescit  annuniient ;  non 
enim  sunt  ullaqus  nesoiat :  sedbonum  eorum  est  de 

'  Plerique  Mm.,  cofM<aith'6ti#o'iie, 

(a)  Libri  trts  contra  Acadeoueof,  tom.  I. 


operibussuisejusconsulereveritatem^etbocestquod 

ei  dicuntur  nonnulla  nuntiare,non  ut  ipse  ab  eis  dis- 

cat,  sed  ut  ab  illo  ipsi  per  Verbum  ejus  sine  corpo- 

rali  sono.  Nuntiant  etiam  quod  voluerit,ab  eo  missi 

ad  quos  voluerit^totum  ab  illo  per  illud  Verbum  ejus 

audientes;  id  est,  in  ejus  veritate  invenientes  quid 

sibi  faciendum,quid,quibus,et  quando  nuntiandum 

sit.Nam  et  nos  oramus  eum,nectamen  necessitatei 

nostras  docemus  eum.  Novit  enim,  ait  verbum  ejus, 

Pater  vester  quid  vobis  necessarium  sit,priusquam  pe- 

tatis  ab  eo  (itfa/(A.vi,8).Nec  ista  ez  aliquo  tempore  co* 

gnovit,ut  nossetrsed  futura  omnia  temporalia,atque 

in  eis  etiam  quid  etquandoabillo  petituri  fueramus, 

etquosetdequibusrebusvelezauditurus  velnonez- 

auditurus  esset,  sineinitioanteprflescivit.  Universas 

autem  creaturas  suas^et  spirituflde8etcorporale8,non 

quiasuntideo  novit;  sed  ideo  sunt  quia  novit.  Non 

enim  nescivit  qufle  fuerat  creaturus.Quia  ergo  scivit, 

creavit ;  non  quia  creavit  scivit.  Nec  aliter  ea  scivit 

creata,  quam  creanda :  non  enim  ejus  sapientiae  ali- 

quid  accessit  ez  eis;  sedillis  ezistentibus  sicat  opor- 

tebat,et  quando  oportebat,  illa  mansit  ut  eral.  Ita  et 

Bcriptumestin  libro  Ecclesiastico :  Anteguam  crea- 

rentur^omnia  nota  sunt  illi;  sic  et  postquam  consum- 

mata  sunt  {Eccli,  zziii,  29).  Sic,  inquit,non  aliter  et 

antequam  crearentur,  et  postqtuim  consummaia  sunt, 

sic  ei  nota  sunt, Longe  est  ergo  huicscientifle  Bcieniia 

nostra  dissimilis.  Quas  autem  scientia  Dei  eat,  ipsa 

et  sapientia ;  et  qua  Bapientia,  ipsa  essentia  sive 

substantia.  Quia  in  illius  natura  simplicitate  mira- 

bili,non  est  aliud  8apere,aliud  esse ;  sed  quod  est  sa- 

pere,  hoo  est  et  esse,  sicut  et  in  superioribus  libris 

sflepe  jam  dlzimus.Nostra  vero  scientia  in  rebus  plu- 

rimis  proptereaet  amissibilisest  et  receptibilis.quia 

non  hoc  est  nobis  esse  quod  scire  vel  sapere :   quo- 

niam  esse  po8sumus,etiamsinesciamus,neque8a* 

piamus  ea  quae  aliunde  didicimus.  Propter  hoc,  si- 

cut  nostra  scientia  illi  scientifle  Dei,  sic  et  nostrum 

verbum  quod  naiscitur  de  nostra  soientia,  diasimile 

est  illi  Verbo  Dei  quod  natum  est  de  Patris  essentia. 

Tale  est  autem  ac  si  dicerem,  De  Patris  scientia,  de 

Patris  sapientia  ;  vel^  quod  est  ezpresaius,  De  Pa- 

tre  scientia,  de  Patre  sapientia. 

CaPUT  XIV.— 23.  Verbum  Deiper  omnia  xquale 
Patri  de  quo  est,Verbum  ergo  Dei  Patris  unigeniias 
Filius,  per  omniaPatri  similis  et  flequalis,  Oeus  de 
Deo,lumen  de  lumine,8apientia  de  sapientia,e88en- 
tia  de  essentia ;  est  hoc  omnino  quod  Pater,non  ta- 
men  Pater;  quia  iste  Filius,  ille  Pater.  Ac  per  hoo 
novit  omnia  quae  novit  Pfliter :  sed  ei  nosae  de  Pa- 
tre  est,  sicut  esse.  Nosse  enim  et  esse  ibi  unum 
esi^  Et  ideo  Patri  sicut  esse  non  est  a  Pilio,  ita  nec 
nosse.  Proinde  tanquam  se  ipsum  dicens  Pater  ge- 
nuit  Verbum  sibi  squale  per  omnia.  Non  enim  se 
ipsum  integre  perfecteque  dizisset,8i  aliquid  minus 
aut  amplius  esset  in  ejus  Verbo  quam  in  ipso.  Ibi 
summe  illud  agnosciiur,  Bst,  est ;  Non,non  {Matth, 
V,  37).  Et  ideo  Verbum  hoc  vere  veritas  eet :  quo- 
niamquidquidestin  ea  Bcientia  de  quagenitum  eai, 

i  lU  M88.  At  editl,  UU  unum  eet. 


1077 


UBm  QUINTDS  DICCIMUS. 


1078 


et  in  ipso  est ;  quod  autera  in  ea  non  est,  nec  in 
ipso  est.  Et  falsum  babere  aiiquid  boc  Verbum  nun- 
quam  potest:  quia  immutabilitor  sic  se  habet,  ut  se 
habot  de  quo  est.  Non  eoim  polest  Filifu  a  sefacere 
guidquamf  nisi  quod  videril  Patrem  facienlem  (Joan. 
V,  19).  Potenter  hoc  non  potest,  nec  est  infirmitas 
isla,  sed  firmitas,  qua  falsaesse  non  potest  veritas. 
Novit  itaqne  omnia  Dcus  Pater  in  se  ipso,  novit  in 
Filio  :  sed  in  seipso  tanquam  se  ipsum,  in  Filio  tan- 
quam  Verbum  suum,[quod  est  de  his  omnibus  quas 
Bunt  in  se  ipso.  Omnia  similiter  novit  et  Filius, 
in  se  Bcilicet,  tanquam  ea  quae  nata  sunt  de  iisquiB 
Pdtcr  novit  in  se  ipso  :  in  Patre  autem  tanquam  ea 
de  quibus  nata  sunt,  quae  ipse  Filius  novit  in  se 
,ip80.  Sciunt  ergo  invicem  Pateret  Filius  :  sed  illo 
^gignendo,  iste  nascendo.  Et  omnia  qusesunt  in  eo- 
rum  scientia,  in  eorum  sapientia,  in  eorum  essen- 
tia,  unusquisque  eorum  simulvidet;  non  particu- 
latim  aut  singillatim,  velut  altemante  conspecta 
hinc  illuc,  et  inde  huc  et  rursus  inde  vel  inde  in 
aiiud  atque  aliud,  ut  aliqua  videre  non  possit  nisi 
Don  videns  alia:  sed,  ut  dizi,  simul  omnia  videt, 
quorum  nullum  est  quod  non  semper  videt. 

24.  Verbum  autem  nostrum  iliud  non  quod  habet 
soDum  neque  cogitationem  soni  sed,  hujus  rei^ 
quam  videndo  intus  dicimus,  et  ideo  nullius  linguaa 
eet;  atque  inde  utcumque  simiie  estin  hoc  aenigmate 
Uii  Yerbo  Dei,  quod  etiam  Deus  est,  quoniam  sic  et 
hoo  denostra  nascitur,  quemadmodum  et  illud  de 
Bcientia  Patris  natum  est  :  nostrum  ergo  tale  ver- 
bum,  quod  invenimus  esse  utcumque  illi  simile, 
quantum  sit  etiam  dissimiie  sicut  a  nobis  dici  po- 
tuerit,  non  pigeat  intucri. 

CAlPUT  XV.  —  Quanla  sit  dissimilUudo  verbi  nostri 

et  Verbidivini.  Verbumnostrumsempitemumesse  aut 

dicinonpotest,  Numquid  verbum  uostrum  de  sola 

scientia  DOstranascitur^Nonne  multadicimuSyCtiam 

qua  nescimus?  Necdubitanlesea  dicimus,  sedvera 

eese  arbitrantes :  qus  forte  si  vera  sunt,  in   ipsis 

rebus  de  quibus  loquimur,  non   in  verbo   nostro 

vera8unt;quia  verbum  verum  non  est,  nisi  quod 

dere  qua  8citur,gignitur.  Falsum est  ergo  isto  modo 

verbum  nostrum,  non  cum  mcntitur,  sed  cam  falli- 

mur.Gum  autem  dubitamus,nondum  est  verbum  de 

re  de  quadubitamus.sed  de  ipsa  dubitationeverbum 

est.  Quamvisenim  non  noverimus  an  verum  sit  unde 

dubitamu8,tamen  dubitare  nos  novimus :  ac  per  hoo 

CDm  hoc  dicimus,  verum  verbum  e8t;quoniamquod 

novimus  dicimus.  Quid,  quod  etiam  mentiri  possu- 

mu8?  Quod  cum  facimus,  ulique  volentesetscieutes 

falsom  verbum  habemus :  ubi  verum  verbum  est 

mentiri  nos;  hoc  enim  scimus.  Et  cum  mentitos  nos 

esse  confitemur,verum  dicimus :  quod  scimus  enim 

dicimu8;8cimu8namque  nos  esse  mentitos.  Verbum 

autemiilud  quod  est  Deus  et  potentius  est  nobi8,hoc 

noD  potest.  Non  enim  potest  facere  guidquam,  nui 

^uod  viderit  Patrem  facientem :  et  non  a  se  ipso  lo- 

quitur,  sed  a  Patre  illi  est  omne  quod  loquitur,  cum 

*  Hic  Mss.  addunt,  gw)d  inius  iueet,  cuimagis  verbi  eom- 
peUt  nomtfi.Samptum  estex  initio  capitis  undecimi. 


ipsura  Paterunice  loquitur:  et  magna  iliius  Verbi 
potcntia  est,  non  posse  mentiri;quia  non  potest  esse 
illic  Est  et  non  (II  Cor.  i,  19),  sed  Est,  est ;  Non,  non. 
At  enim  nec  verbum  dicendum  est,  quod  verumnou 
est.  Si  ita',  iibens  assentior.  Quid,  cum  verum  est 
verbum  nostrum,  ct  ideo  recte  verbum  vocaturnum- 
quid  sicut  dici  potest  vel  visio  de  visione,  vel  scien- 
tiade  scientia,  itadici  potest  essentia  de  essentia, 
sicut  illud  Dei  Verbum  maxime  dicitur  maxime- 
quedicendum  est?  Quid  ita,  quia  non  hoc  est  no- 
bis  esse,  quod  est  nosse.  Multa  quippe  novimusque 
per  memoriam  quodam  modo  vivunt,  ita  et  obii- 
vione  quodam  modo  moriuntur :  atque  ideo  cum 
illa  jam  non  sint  in  notitia  nostra,nos  tamensumus; 
et  cum  scentia  nostra  animo  lapsa  perierit  a  nobis, 
nos  tamen  vivimus. 

25.  Illa  etiam  qun  ita  sciuntur,  ut  numquam  ex- 
cidere  possint,  quoniam  prssentia  sunt,  et  ad  ip- 
sius  animi  naturam  pertinent,  ut  est  illud  quodDOS 
vivere  scimus  (maDet  enim  hoc  quamdiu  aDimua 
manet,  et  quia  semper  manet  animus,  et  hoc  sem- 
per  manet)  :  id  ergo  et  si  qua  reperiuntur  similia, 
in  quibus  imago  Dei  potius  intuenda  est  etiamsi 
semper  sciuntur,  tamen  quia  nonsemper  etiamco- 
gitantur,  quomodo  de  his  dicatur  verbum  sempi- 
piternum,  cum  verbum  nostrum  nostra  cogitatione 
dicatur,  invenire  difficile  est.  Sempiternum  est 
enim  animo  vivere,  sempiternum  est  scire  quod 
vivit :  nec  tamen  sempiternum  est  cogitare  vitam 
8uam,  vel  cogitare  scientiam  vitae  suse ;  quoniam 
cum  aliud  atque  aliud  cceperit,  hoc  desinet  cogitare, 
quamvisnon  desinat  scire.  Ex  quo  fit,  ut  si  potest 
esse  in  animo  aliqua  scentia  sempiterna,  et  Bem- 
piterna  esse  non  potest  ejusdem  scientis  cogitatio, 
etverbum  verum  nostrum  intimum  nisi  nostra  co- 
gitatione  non  dicitur,  solus  Deus  intelligalur  ha« 
bere  Verbum  sempiternum  sibique  conternum.  Nisi 
forte  dicendum  est,  ipsam  possibilitatem  cogitatio- 
nis,  quoniam  id  quod  8citur,etiam  quandononoo- 
gitatur,  potest  tamen  veraciter  cogitari,  verbum 
esse  tam  perpetuum,  quam  scentia  ipsa  perpetua 
est.  Sed  quomodo  est  verbum,  quod  nondum  in  co- 
gitationis  visione  formatum  est?  Quomodo  erit  si- 
mile  scientiae  de  qua  nascitur^si  ejus  non  habet  for- 
mam,  et  ideo  jam  vocatur  verbum  quia  potest  ha- 
berePTale  est  enim  ac  si  dicatur,  ideojam  vocandum 
esseverbura  quia  potest  esse  verbum.  Sed  qui  est 
quod  potest  esse  verbum,  et  ideo  Jam  dignum  est 
verbi  nomine?Quid  est,  inquam,hoc  formabileDOD- 
dumque  formatum,  uisi  quiddam  meotis  nostrs, 
quodhac  atquehac  volubili  quadam  motionejacta- 
mus,  oum  a  nobis  dudc  hoc,  dudc  illud,  sicut  iu- 
ventum  fuerit  vel  occurrerit,  cogitatur?  Et  tuncfit 
verum  verbum,  quandoiliud  quod  nosdixi  volubili 
motionejactare,  ad  id  quod  scimuspervenit^.atque 
iDde  formatur,  ejus  omnimodam  similitudinem  ca- 
piens;  ut  quomodo  res  qusque  scitur,  sic  etiam  co- 

1  Siceditio  PP.BeDedict.ADtuerpianacum  DODDallJsedi- 
tis;  at  in  priori  ediUone  Benedictina  legitar,  $ii  Ua.    M. 
>  Editi,  pervenerit,  CoudnDiai  Mm.,  pervenit. 


1079 


DE  TRINITATE,  S.  ArOUSTlNI 


1080 


gitetuFjid  est,  sinc  voce,  sine  vocis  cogitatione,  qua; 
prorecto  alicujus  linguaBest,  sic^  in  corde  dicatur.  Ac 
per  hoo  etiam  si  concedamus,  ne  de  controversia 
vocabuli  laborare  videamar,  jam  vocaDdum  esse ver- 
bum  quiddam  illud  mentis  nostrae  quod  de  nostra 
ecientia  formari  potest,  etiam  priusquam  formatum 
sit,  quia  jam,  ut  ita  dicam,  formabile  est ;  quis  non 
videat,quanta  bic  sit  diseimilitudo  ab  illo  Dei  Verbo, 
quod  in  forma  Dei  sic  est,  ut  non  antea  fuerit  furma- 
bile  priusquam  formatum,  nec  aliquando  esse  possit 
iDforme,8€d  sit  forma  simplex  et  simpliciter  squalis 
eide  quoest,  et  cui  mirabiliter  coaeterna  est. 

CAPDT  XVI.  —  Verbum  nostrumf  etiam  eum  simu 
Us  Deo  erimus,  numquam  Verbo  divino  coxquandum, 
Quapropter  ita  dicitur  iilud  Dei  Verbum,  ut  Deico- 
gitatio  non  dicatur,  ne  aliquid  esse  quasi  volubiie 
credatur  in  Deo,  quod  nunc  accipiat,  nunc  recipiat 
formam,  ut  verbum  sit,  eamque  possit  amittere,  at- 
que  informiter  quodam  modo  volutari.  Bene  quippe 
Doverat  verba,  et vim  cogitationis  inspexerat  locutor 
egregius,  qui  dizit  in  carnime, 

Secumque  volutat 
Eventus  belli  variot : 

{VirgiL /Eneid,  lib.  10,159,  160). 

id  est  POgitat.Non  ergo  ille  Dei  KiliuB  cogitatio  Dei> 
sed  Verbum  Deidioitur.  Cogitatio  quippe  nostra  per- 
veniens  adid  quod  scimus,atqueindeformata  ver- 
bum  nostrum  verum  est.  Et  ideo  Verbum  Dei  sine 
cogitatione  Dei  debct  intelligi,  ut  forma  ipsa  sim- 
plex  intelligatur,  non  habens  aliquid  formabile 
quod  psse  etiom  po?sit  informc.  Dicuntnr  quidcm 
etiam  in  Scripuris  sanctis  cogitationes  Dei ;  sed  eo 
locutionis  modo,  quo  ibi  et  oblivio  Dei  dicitar, 
qu»  utique  ad  proprietatem  in  Deo  nulla  est. 

26.  Quamobrem  cum  tanta  sit  nunc  in  istoaenig- 
mate  disaimilitudo  Dei  et  Verbi  Dei,  in  quatamen 
nonnulla  similitudo  comperta  est ;  illud  quoque  fa- 
tendum  est  quod  etiam  cum  similes  ei  erimus, 
quando  videbimus  eum  sicuti  esl  (I  Joan,  iii,  2) 
(quod  utique  qui  dixit,  hanc  procul  dubio  qusB 
nuDC  est  dissimillitudinem  attendit),  doc  tunc 
natura  illi  erimus  ffiquales.  Semper  enim  na- 
tura  minor  est  faciente,  qun  facta  est.  Et  tunc 
quidem  verbum  uostrum  dod  erit  falsum,  quia  ae- 
que  meDtiemur,  Dequo  fallemur:  fortassis  etiam 
volubiles  Don  erunt  nostrfie  cogitationes  ab  aliis  in 
alia*  euDtes  atque  redeuutes,  sed  omnem  acientiam 
nostram  uno  simul  conspeotu  videbimus :  tamen 
cum  et  hoc  fuerit,  si  et  hoc  fuerit,  formata  erit 
creatura  qun  formabilis  fuit,  ut  nihiljam  desit  ejus 
form»,  ad  quam  perveoire  deberet :  sed  tamea  ooae- 
quauda  dod  erit  illi  simplicitati,  ubi  dod  formabile 
aliquid  formatum  vel  reformatum  est,  sed  forina ; 
neque  iDformis,  neque  formata,  ipsa  ibi  aeterna  est 
immutabilisque  substaDtia. 

C APUT  XVII.  —  27.  Quomodo  Spiritus  sanctus  di- 
caiur  charitas,  et  an  solus,  Spiritum  sanctum  in  Scri^ 
pturisproprienuncupatum  esse  vocabulo  Cfiaritatis.  8a- 
tis  de  Patre  et  Pilio,  quaDtum  per  hoc  speculum  at- 

t  Ita  Mu.  At  ediU,  ti. 

s  Editi,  m  aha$.  Melius  Mbb;,  in  aiia. 


quein  hoc  scnigmate  videre  potuimu8,IocutiBumu8. 
Nunc  de  Spiritu  sancto,  quamtum  Deo  donante  vi- 
dere  conceditur,  disserendum  est.Qui  Spiritus  san- 
tus  secundum  Scripturas  sanctas,  nec  Patris  solius 
est,  nec  Filii  solius,  sed  amborum :  ct  ideocommu- 
nem,  qua  invicemse  diligunt  Pater  et  Filius,  nobis 
insinuatcharitatem.  Ut  autem  nos  exerceret  sermo 
divinus,  non  res  in  promptu  sitas,  sed  in  abdito 
scrutandas  et  ex  abdito  eruendas,  roajore  studio 
fecit  inquiri.  Non  itaque  dixit  Scriptura,  Spiritus 
sanctus  charitas  est;  quod  si  dixisset,  non  parvam 
partem  quaestionis  istius  abstulisset  rsed  dixit,  Deus 
eharitas  est  {\  Joan.  yj,  16);  ut  incertum  sit,  et  ideo 
requirendum,  utrum  Deus  Pater  sit  cbaritas,  an 
Deus  Filius,  an  Deus  Spiritus  sauctus,  an  Deus  ipsa 
Trinitas.  Neque  enim  dicturi  eumus,  uon  propte- 
rea  Deum  dictum  esse  charltatem  quod  ipsa  chari- 
tas  sit  ulla  substantiaS  qu»  Dei  dignasit  nomine; 
sed  quod  donum  sit  Dei,  sicut  dictum  est  Deo,  Quo^ 
niam  iu  espaiieniiamea  [Psal.  lxx,  5} :  neque  enim 
propterea  dictum  est,  quiaDeisubstantiaest  nostra 
patientia;  sedquodabipso  nobis  est,  sicut  alibi  le- 
gitur,()uo9itam  ab  ipso  est  patientia  mea  {Psal.  ljli,  6] . 
Hunc  quippesensumfacilerefellitBcripturarum  tpsa 
locutio.Tale  est  cnim^Tu  eHpalientiamea;  quale  est, 
Tu  eSf  Domine,  xpes  mea  (P5a/,x<;,9);  et,  Deus  meus  mi- 
sericordia  mea  (Psal.  lviii,  18),  et  multa  similia. 
Non  est  autem  dictum,  Domiue  charitas  mea;  aut, 
Tu  es  charitas  mea ;  aut,  Deus  charitas  mea :  sed 
ita  dictum  est,  Deus  charitasest;  sicut  dictum  est, 
Drus  Spiritus  est  (Joan.  ir,  24).  Hoc  qui  non  di- 
scernit,  iDtellectum  a  DomiDo,  Don  expositionem 
quserat  a  nobis:non  enim  apertius  quidqaam  pos- 
sumuB  dicere. 

28.  Deus  ergo  chariias  est  :utram  autem  Pater,  an 
Filius,  ao  Spiritus  sanctus,  an  ipsa  Trinitas,  quia  et 
ipsa  Don  tres  dii,  sed  unus  est  Deus,  boc  qunritnr. 
Sed  jam  in  hoc  libro  superius  disputavi,  non  tic  ac- 
cipicndam  esse  Trinitatem  quflo  Deus  est,  ex  illis  tri- 
bus  quas  in  trinitate  nostr®  mentis  ostendimut,  ut 
tanquam  memoria  sit  omnium  trium  Pater,  et  in- 
telligentia  omnium  trium  Filius,  et  charitat  om- 
Dium  trium  Spiritus  saDctus,  quasi  Pater  aec  in- 
teliigat  sibi  nec  diligat,  sed  ei  Filius  intelligat,  et 
Spiritus  sanctus  ei  diligat,  ipse  autem  sibi  et  illis 
tantum  meminerit ;  et  Fiiius  nec  meminerit  neo 
diligat  sibi,  sed  meminerit  ei  Pater,  et  diligat  ri 
Spiritus  sanctus,  ipse  autem  et  sibi  et  illis  tantum- 
modo  intelligat ;  itemque  Spiritus  sanctus  nec  me- 
mineritnec  intelligat  8ibi,8ed  meminerit  et  Pater^ 
et  intelligat  ei  Filius Jpse  autem  et  sibi  etillisnotx 
nisi  diligat :  sed  sic  potius,  ut  omnia  tria  et  omn< 
etsingulihabeant  in  sua  quisque  natura.  Nec  distem. 
in  eis  ista,  sicut  in  nobis  aliud  est  memoria,  alia^ 
est  intelligentia,  aliud  dilectio  sive  charitas 
unum  aliquidsitquodomniavaleat^sicutipsa  sapienv— 
tia;  et  sic  habeatur  in  uaiuscujusqae  natara,  utqi 
habet,  hocsitquod  habet,  sioutimmatabilitsimplex 
que  substantia.  Si  ergo  hadc  intelleota  sunt,  etqi 

t  Editl,  quod  ipsa  charitas  nuila  substantia,  Gtiligj 
tar  ex  Mii. 


1081 


LIBER  QDINTUS  DECIMUS. 


1082 


tum  nobis  in  rchus  tanlis  viilcre  vel  coojectare  con- 
cc?3um  est,  vera  esse claruerunt; nescio curnon sic- 
ut  sapientia  et  Pater  dicitur  et  Filius  ct  Spiritus  san- 
ctus,  et  simui  omnes  non  tres,  sed  una  sapientia ; 
ita  et  charitas  et  Pater  dicatur  et  Filius  etSpiritus 
sanctus,  et  simul  omnes  una  cbaritas.  Sic  enim  et 
Paler  Deus,  et  Filius  Deus,  et  Spiritus  sanctus  Deus, 
et  Fimul  omnes  unus  Deus. 

29.  Et  tamen  non  frustra  in  hac  Trinitate  non  dici- 
tur  Verbum  Dei  nisi  Filius,  nec  Donum  Dei  nisi  Spi- 
ritus  sanctus,  nec  de  quo  genitum  est  Yerbum  et  de 
i|uo  procedit  principaliter  Spiritus  sanctus  nisi  Deus 
Pater.  Ideo  autem  addidi,  Principaliter,  quia  et  de 
Filio  Spiritus  sanctus  procedere  reperitur.  Sed  hoc 
quoque  illi  Pater  dedit,  non  Jam  existenti  et  nondum 
habentiised  quidquid  unigenito  Verbidedit,  gignen- 
do  dedit.  Sio  ergo  eum  genuit,  ut  etiam  de  illo  Do- 
num  commune  procederet,  et  Spiritus  sanctus  spi- 
ritus  esset  amborum.  Non  est  igitur  accipienda 
transeunter,  sed  diligenter  intuenda  inseparabilis 
Trinitatis  ista  distinctio.  Hinc  enim  factum  est  ut 
proprie  Dei  Verbum  etiam  Dei  sapientia  ^iceretur, 
cum  sit  sapientia  et  Pater  et  Spiritus  sanctus.  Si  ergo 
proprie  aliquid  horum  trium  charitas  nuncupn^ida 
ftbt,  quid  aptius  quam  ut  bocsit  Spiritus  sanotus? 
Ut  scilicet  in  illa*  simplici  sumniaque  natura,  non 
ait  aliud  substantia  et  aliud  charitas ;  sed  substantia 
ipsa  sit  charitas,  et  charitas  ipsa  sit  substantia,  sive 
in  Patre,  sive  in  Filio,  sive  in  Spiritu  sancto,  etta- 
men  proprie  Spiritus  sanctus  charitas  nuncupetur. 

M,  Sicut  Legis  nomine  aliquando  simul  omnia  ve- 
terislnstrumentisanctarum  scripturarum  significan* 
tur  eloquia.  Nam  ex  propheta  Isaiatestimonium  po- 
nens  Apostoius,  ubi  ait,  In  aliis  linguis  et  in  aliis  la- 
biisloqmr  populo  huic :  prsmisit  tamen,  Jn  Isgescri" 
ptum  esi  {Isai,  xxviii,  ii\  et  l  Cor,  xiv,  21).  Et  ipse 
Dominus,  In  Lege^  inquit,  eorum  scriptum  est^  quJta 
oderuni  me  gratis  [Joan,  xv,  85) ;  cum  hoo  legatur  in 
Psalmo  [Psal.  xxxiv,  i9).  Aliquando  autem  proprie 
vocatur  Lex,  quae  data  est  per  Moysen,  secundum 
quod  dictum  est,  Lex  et  Propheix  usque  ad  Joannem 
{MaUh.  XI,  13) ;  et,  m  his  duobus  pra^ptis  tota  Lex 
pendet  et  Prophetx  {Id.  xxii,  40).  Hic  utique  proprie 
Lex  appeliata  est,  de  monte  Sina.  Prophetarum  au- 
tem  nomine  etiam  Psalmi  signiflcati  sunt :  et  tamen 
alio  ioco  ipse  Salvator,  Oportebat,  inquit,  impieriom- 
nia  qux  scripta  sunt  in  lege^  et  Prophetis^  et  Psalmii 
de  me  [Luc,  xxiv,  44).  Hic  rnrsus  Prophetarum  no- 
men,  exceptis  Psalmis,  intelligi  voluii.  Dicitur  ergo 
Lex  universaliter  cum  Prophetis  et  Psalmis,  dicitur 
et  proprie  qu6e  per  Moysen  data  est.  Item  dicuntu 
communiter  Prophetae  simul  cum  Psalmis,  dicuntur 
et  proprie  prnter  Psalmos.  Et  multis  aliis  exemplis 
dooeripotest,  multa  rerum  vocabula,  et  universaliter 
poni,  ot  proprie  quibusdam  rebus  adhiberi,  nisi  in 
re  aperta  vitanda  sit  longitudo  sermonis.  Hoc  ideo 
dixiy  ne  quisquam  propterea  nos  inconvenienter 
eziBtlmet  charitatem  appellare  Spiritum  sanotum, 

«  Editi,  in  ilia  Trinitatis,  yox,  Trinitatit,  abett  aMss. 


quia  et  Deus  Pator  et  Dcus  Filius  potest  charitas 
nuncupari. 

31.  Sicutergo  unicum  Dei  Verbum  proprie  voca- 
mus  nomine  sapientisB,  cum  sit  universaliter  et  Spi- 
ritus  sanctus  etPateripsesapientia;  ita  Spiritus  san- 
otus  proprie  nuncupaturvocabulo  charitatis,  cum  sit 
universaliter  charitaset  Pateret  Filius.  Scd  Dei  Ver- 
bum,  id  est,  unigenitus  Dei  Filius  aperte  dictus  ost 
Dei  sapientia,  ore  Apostolico,  ubi  ait,  Christum  Dei 
virtutemetDeisapientiam  (I  Cor.i,  24) :  Spiritus  au- 
tem  sanctus  ubi  sit  dictus  oharitas  invenimus,  si  di- 
ligenter  Joannis  apostoli  scrutemur  eloquium  ;  qui 
oum  dixisset,  Dilectissimi,  diligamus  invicem^  quia 
ditectio  ex  Deo  est ;  secutus  adjunxit,  Et  omnis  qui 
diligit,  ex  Deo  natus  est :  qui  non  diligit^  non  cognovit 
Deum,  quia  Deus  dilectio  est,  Hic  manifestavit  eam  se 
dixisse  dilectionem  Deum,  quam  dixit  ex  Deo.  Deus 
ergo  ex  Deo  est  dilectio.  Sed  quia  et  Filius  ex  Deo 
Patre  natns  est,  et  Spiritus  sanctus  ex  Deo  Patre 
procedit,  quem  potius  eorum  hio  debeamus  acci- 
pere  dictum  esse  dilectionem  Deum,  merito  quaeri- 
tur.  Pater  enim  solus  ita  Deus  est,  ut  non  sil  ex  Deo  : 
^c  per  hoo  dilectio  qusB  ita  Deus  est,  ut  ex  Deo  sit, 
aut  Filius  est,  aut  Spiritus  sanctus.  Sed  in  conse- 
quentibus  cum  Dei  dilectionom  commemorasset, 
non  qua  non  eum,  sed  qua  Ipse  dilexil  nos^  el  vti- 
sit  Filium  suum  litatoretn^  pro  peccatis  nostris  ;  et 
hinc  exhortatus  esset  ut  nos  invicem  diligamus, 
atque  ita  Deus  in  nobis  maneat,  quia  utique  dilec- 
tionem  Deus  dixerat,  statim  volens  dehaoreaper- 
tius  aliquid  eloqui,  In  hoc^  inquit,  cognoscimns  quia 
in  ipso  manemuSf  et  ipse  in  nobis,  quia  de  Spiritu 
suo  dedit  nobis,  Spiritus  itaque  sanctus  do  quo  dedit 
nobis,  faoit  nos  in  Deo  manere,  et  ipsum  in  nobis : 
hoc  autem  facit  dilectio.  Ipse  est  igitur  Deus  dilec* 
tio.  Denique  paulo  post  cum  hoc  ipsum  repetiisset 
atque  dixisset,  Deus  ditectio  est;  continuo  subjecit, 
Et  qui  manet  in  dilectione,  in  Deo  manety  et  Deus  ma- 
net  tn^o.-unde  supra  dixerat,  /n  hoc  cognoscimus  quia 
in  ipso  manemuSf  et  ipse  in  nobiSt  quia  de  Spiritu  suo 
dedit  nobis,  Ipse  ergo  signitloatur  ubi  legitur,  Deus 
dilectio  est,  Deus  igitur  Spiritus  sanctus  qui  proce- 
dit  ex  Deo,  cum  datus  fuerit  homini,  accenditeum 
in  dilectionem  Dei  et  proximi,  et  ipse  dilectio  est. 
Non  enim  habet  homo  unde  Deum  diligat,  nisi  ex 
Deo.  Propter  quod  paulo  post  dicit :  Nos  diligamus 
eum,  quia  ipse  prior  dilexit  nos  (I  Joan.  iv,  7-19). 
Apostolus  quoque  Paulus:  Dilectio^  inquit,  Deidif^ 
fusa  est  in  cordibus  nostris,  per  Spiritum  sanctum 
qui  datus  est  nobis  (Rom,  v,  5). 

CAPUT  X VIII.  —  32.  Nullum  Dei  donum  charitate 
ea^0/^^/tu«.Nulium  est  isto  Dei  dono  excellentius.So- 
lum  est  quod  dividit  inter  fllios  regni  ffiterni  et  fllios 
perditionis  ffiternn.  Dantur  et  alia  per  Spiritum  aan- 
otum  munera,  sed  sine  charitate  nihil  prosunt.  Nisi 
ergo  tantum  impertiatur  cuique  Spiritus  sanctus,  ut 
eom  Dei  et  proximi  faciat  amatorem,  a  sinistra  non 
transfertur  ad  dexteram.  Nec  spiritus  proprie  dicitur 

t  Editi,  iiberaiorem,  At  Mis.  Htatorem,  Grasee,  1  Joan- 
nis,  cap.  4,  v,  10,  ilasmon. 


i083 


DE  THINITATB,  S.  AUGUSTINI 


1084 


Donam,  nisi  propter  dilectionem :  quam  qui  non  ha- 
bucrit,  si  linguis  homiaum  loquatur  et  Angelorum, 
Bonans  seramentum  est  etcymbalum  tinniens:et  si 
babuerit  prophetiam,  cl  scierit  omnia  sacramenta, 
etomneQiscientiam,et8ihabueritomnem  Gdem,  ita 
ut  montes  Iransferat,  nihil  est^etsidistribueritom- 
nemsubstanliamsuam,  etsi  tradidcrit  corpus  suum 
ut  ardeal,  nihil  ei  proiest  (I  Cor.  xiii,  l-3).Qu&ntum 
ergo  bonum  est,  sine  quo  ad  sternam  vitam  neminem 
bonatantaperducuut?Ipsaverodilectio8ivecharitas 
(nam  unius  rei  est  utrumque  nomen),  si  habeateam 
qui  non  loquiturlinguis,  nec  habet  prophetiam,  nec 
omniascitsacramentaomnemquescientiam,necdis- 
tribuit  omnia  sua  pauperibus,  vel  non  babendo  quod 
distribuat,  vel  aliqua  necessitate  prohibitus,  nectra<« 
dit  corpus  suam  ut  ardeat,  si  talis  passionis  nuUaten- 
tatio  est,  perducit  ad  regnum,  itautipsam  lldem  non 
faoiat  utilemnisicharitas.  Sinecharitatequippefldes 
potestquidemes8e,sednonetprodesse.  Propterquod 
et  apostolus  Paulus,  In  ChrUto^  inquit,  Je$u  neque 
circumcisio^  neque  prssputium  aliquid  valet,  sed  fuies 
qux  per  dileiUionem  operatur  {Galat,  v,  6) :  sic  eam 
discernens  ab  ea  fide,  qua  et  dsemones  credunt  et 
contremiscunt  (Jacobi  ii,  19).  Dilectio  igitur  que  ez 
Deo  est  et  Deus  est,  proprie  Spiritus  sanctus  est, 
per  quem  difTunditur  in  cordibus  nostris  Dei  chari- 
tas,  per  quam  nos  tota  inhabitat  Trinitas.  Quocirca 
rectissime  Spiritus  sanctus,  cum  sil  Deus,  vocatur 
etiam  Donum  Dei  (Act.  viii,  20).  Quod  Donum  pro- 
prie  quid  nisi  charitas  inteliigenda  est,  qufls  per- 
ducit  ad  Deum,  et  sine  qua  quodiibet  aliud  donum 
Dei  non  perducit  ad  Deum  ? 

GAPUT  XIX.  —  33.  Spiritus  sanctus  dictus  Dei 
Donum  in  Scripturis,  DonumSpiritussanctidictum  pro 
Donum  quod  est  Spiritus  sanctus,  Spiritus  sanctus  pro- 
prie  Charitas  dicitur,  quamvis  non  sotus  in  Trinitate 
c^uiritas  sit.  An  et  hoc  probandum  est,  Dei  Donum 
dictum  esse  In  sacris  Litteris  Spiritum  sanctum?  Si 
et  hoc  exspectatur,  habemusin  Evangelio  secundum 
Joannem  Domini  Jesu  Ghristi  verba  dicentis:  Siquis 
sitit,  veniat  ad  me,  et  hihat,  Qui  credit  in  me,  sicut  di- 
cit  Scriptura,  flumina  de  ventre  ejus  fluent  aqux  vivas. 
Porro  Evangelista  secutus  adjunxit :  Hoc  autemdixit 
de  SpintUf  quem  acceptvrierant  credentes  in  eum  (Joan. 
vii,  37-39).  Unde  dicit  ctiam  Paulus  apostolus  :  Et 
omnes  unum  Spiritum  potavimus  (l  Cor.  xii,  13). 
Utrum  autem  donum  Dei  sit  appellataaquaista,  quod 
est  Spiritus  sanctus,  hoo  quseritur.  Sed  sicut  hic  in- 
venlmus  hano  aquam  Spiritum  sanctum  esse,  itain- 
venimus  alibi  in  ipso  Evangelio  hanc  aquamdonum 
Dei  appellatam.  Nam  Dominus  idem  quando  cum 
muliere  Hamaritana  ad  puteum  loquebatur,  cui  dixe- 
rat,  Da  mihi  bibere ;  cum  illa  respondisset,  quod  Ju- 
dsi  noncouterenturSamaritanis;  responditJesuset 
dixit  ei :  Si  scires  Donum  Dei,  etquis  est  qui  dicif  tibi, 
Da  mihi  bibere ;  tu  forsitan  petisses  ab  eo,  et  dediss^ 
tibi  aquam  vivam.  Dicit  ei  mulier :  Domine,  neque  in 
quo  haurias  habesy  et  putens  altusest;  unde  ergo  habes 
aquam  vivam  f  et  catera.  Respondit  Jesus^  et  dixitei : 


Omnis  qui  biberit  ex  hac  aqua^  sitiet  iterum  ;  qui  au- 
tem  biberit  ex  aqua  quam  ego  dabo  ei,  non  sitiet  m 
setemum :  sed  aqua  quam  ego  dabo  ei,  fiet  in  eo  fons 
aqujs  salienlis  in  vitam  xtemam  (Joan,  iz,  7-14).  Quia 
ergo  hsc  aqua  viva,  sicut  Evangelista  expo8uit,Spi- 
ritus  est  sanctus,  procul  dubio  Spiritus  Donum  Dei 
est  de  quo  hic  Dominus  ait :  Si  scires  Donum  Dei^ 
et  quis  est  qui  dicil  tibi^  Da  mihi  bibere ;  tu  forsitan 
petisses  ab  eo^  et  dedisset  tibi  aquam  vivam.  Nam  quod 
ibi  ait,  Ftumina  de  ventre  ejus  fluent  aqu3S  vivse ; 
hoc  isto  loco,  Fiet  in  eo,  inquit,  fons  aqwe  salientis 
in  vitam  astemam, 

34.  Pauius  quoque  apostolus,  Unicuique^  inquit, 

nostrum  datur  gralia  secundum  mensuram  donatianis 

Christi:  atque  ut  donationem  Ghristi  Spiritum  san- 

ctum  ostenderet,  secutus  adjunxit,  Propter  quod  di- 

cit :  Ascendit  in  attum,  captivavit  captivitatem^  dedit 

dona  hominibus  (Ephes.  iv,  7, 8).  Notissimum  est  au- 

tem,  Dominum  Jesum,  cum  post  resurrectionem  a 

mortuis  ascendiseet  in  ccBlum ,  dedisse  Spiritum  san- 

ctum,  quo  impleti  qui  crediderant,  linguis  omnium 

gentium  loqucbantur.  Nec  moveat  quod  ait,  dona ; 

non  donum  :  id  enim  testimonium  dePsalmo  posuit. 

Hoc  autem  in  Psalmo  ita  X^^iMV.Ascendisti  in  altum, 

captivasti  captivitatem,  accepisti  dona  in  hominibus 

(Psat.  Lxvii,  19).  Sic  enim  plures  codiceB  habent, 

et  maxime  grncl,  et  ex  hebrso  sic  interpretatum 

babemus,  Dona  ItaquedixitApostolus,  quemadmo- 

dum  Propheta,  non,  donum.  Sed  cum  Propheta  di- 

xerit,  accepisti  iona  in  hominibus ;  Apostolus  ma- 

luit  dicere,  dedit  dona  hominibus ;  ut  ex  utroque 

scilicet  verbo,  uno  prophetico,  apostolico  altero, 

quiain  utroqueestdivini  sermonisauotoritas,  sensus 

plenissimus  redderetur.  Utrumqueenimvernmeat, 

et  quia  dedit  hominibus,  et  quia  accepit  in  homini- 

bus.  Dedit  hominibu8,tanquamcaputmembn8Suis; 

accepitin  hominibus  idemipseutiquemembrissuis, 

propter  qufe  membra  sua  clamavit  de  cobIo,  Son^tf, 

Saute,  quid  me  persequeris  (Act.  ix,  4)  ?  et  de  quibus 

merabris  suis  ait,  Quando  uni  exminimismeisfed- 

stis,  mihifecistis  (MaUh.  xxv,  40).  Ipse  ergoChristus, 

et  dedit  de  coslo,  etaccepitin  terra.Porroautemdona 

ob  hoc  ambo  dixerunt,  et  Propheta  et  Apostolui, 

quia  per  donum,  quod  est  Spiritus  sanctus,  io  com- 

mune  omnibus  membris  Gbristi  multa  dona,  qu8 

sunt  quibusque  propria,  dividuntur.  Non  enimsin- 

guii  quique  babent  omnia,  sed  bi  illa,  alii  alia: 

quamvis  ipsum  donum  a  quo  cuique  propria  dividun- 

tur  omnes  habeant,  id  est,  Spiritum  sanotum.  Nam 

et  alibi  cum  multa  dona  commemorassel,  Omniti^ 

inquit,  hascoperaturunusatqueidemSpiritusdioidemM 

propria  unicuique  prout  vuit  (I  Cor.  xii,  11).  Quo^ 
verbum  et  in  Epistola  qus  ad  Hebrsos  est  inveDitu 
ubi  scriptum  est,  Attestante  Deo  signis  et  oetentt 
et  variis  virtutibuSt  et  Spiritus  sancti  dutrihutioni  '^ 
{Hebr.  ii,  4).  Et  hic  cum  dixisset,  Ascendit  in  attur»^ 
eaptivavit  capiivitatem.dedit  dona  hominilms;  Quoda:^^ 

i  Plerique  Mii.t  divisionibus. 


1085 


LIBER  QUINTUS  DECIMUS. 


4086 


tem  ascetidit fa\t jquid  esi,  nisi  quia  ei  descevMi  in  in- 
feriores  paries  terrae  ?  Qui  descendit,  ipse  est  et  qui 
ascendit  super  omnes  ccelos^  ut  adimpleret  omnia,  Et 
ipse  dedit  quosdam  quidem  apostolos,  q  losdam  autem 
prophetas,  quosdam  vero  evangelislas,  quosdam  autem 
pasiores  et doctores, Ecce  quarodictasuat  dona :  quia, 
sicut  alibi  dicit,  Numquid  omnes  apostoli  f  numquid 
omnes  propheCas(l  Cor.xu,  29)?etc8atera.Hicautem 
adjuDxit,  ild  consummationem  sanctorum  in  opui  mt- 
nisterii^  in  sedificationem  corporis  Chri^i  (Ephes,  iv, 
7-1^).  Hsc  est  domu8|  qu»,  sicut  Psalmus  canit, 
8BdiQcatarpo8tcaptivitatem(Pia/.cxxv,  1)  iquoniam 
qui  suQt  a  diabolo  eruti,  a  quo  captivi  tenebantur, 
de  his  flBditicaturdomus  ^  Gbristi,qun  domus  appel- 
^latur  Ecclesia.Qanc  autem  captivitatem  ipse  capti- 
vavit,qui  diaboium  vicit.Et  ne  illaqu»  futuraerant 
•ancti  capitis  membra  in  aeternum  supplicium  se- 
cum  traheret,  eum  justitiffi  prius,  deinde  potentiae 
vincuJis  alligavit.  Ipse  itaque  diabolus  est  appellata 
captivita8,quam  captivavit  qui  ascendit  in  altum,et 
dedit  dona  hominibus,  vel  accepit  in  hominibus. 

35.  Petrus  autem  apostolus,  sicut  in  eo  libroca- 
nonico  legituryUbi  scripti  sunt  Actus  Apostolorum, 
loquens  de  GhristOyCommotiscorde  Judaeis  et  dicen- 
tibus,  Quid  ergo  faciemus,  fratres  ?  monslrate  nobis ; 
dixit  dAeo^.Agitepoenitentiamyet  hapti%etur unusquis- 
que  vestrum  in  nomine  Domini  Jesu  Christi.in  remis' 
sionem  peccatorum  ;et  accipietisjionum  Spiiitus  sancti 
{Aet,  II,  37,  38).  Itemque  in  eodem  libro  legitur,  Si- 
monem  Magum  Apostolis  dare  voluisse  pecuniam, 
Qtab  eisacciperet  potestatem^quaperimpositionem 
manus  ejus  daretur  Spiritus  sanctus.  Gui  Petrua 
idem  :  Peninta,inquit,  tua  tecum  sit  in  perditionem, 
quia  donum  Deimstimasii  teper  pecunias  possidere(ld, 
VIII,  18-20.  £t  alio  ejusdem  libri  loco,  cum  Petrus 
Gornelio  et  eis  qui  cum  eo  fuerant  loqueretur,  an- 
nuntians  et  praedicans  Ghristum,ait  Scripturaiilti- 
huc  toquenle  Petro  verba  hxc^ceciditSpiritui  sanctus 
super  omnes  qui  audiebant  verbumy  et  obslupuerunt 
qui  ex  circumctsione  fidelessimulcum  Petro  venerant, 
quia  et  in  nationes  donum  Spiritus  sancti  effusum  est, 
Audiebantenim  illos  toquentes  linguis,et  magnificantes 
Deum  (Id,  x,  44-46).  De  quo  facto  suo  quod  incir- 
cumcisos  baptizaverat,  quia  priusquam  baptizaren- 
tur,ut  nodumqusstionis  hujusaulerretyineosvene- 
rat  Spiritus  sanctus,  cum  Petrus  posteat  redderet 
ratioaem  fratribus  qui  erant  Jerosolymis,  et  hac  re 
audita  movebantur,  ait  post  c«tera :  Cum  caspissem 
autem  loqui  ad  itloSyCecidit  Spiritus  sanctus  in  ittoSy 
iicut  et  in  nos  in  initio,Memoratusque  sumverbi Domi- 
niySicut  dicebat:  Quia  Joannes  quidem  baptizavit 
aqua,vos  autem  baptixabiminiSpiritu  sancto.Si  igitur 
sequale  donum  dedit  illis,sicut  etnobis  qui  credidimus 
in  Dominum  Jesum  Christum  ;  ego  quis  eram,  qui 
possem  prohibere  Deum  non  dare  illis  Spiritum  sanc^ 
tum  (Id,  XI,  15-17)  ?  Et  multa  alia  eunt  testimonia 
Scriptararum,  qufls  concorditer  atteetantur  Donum 
Dei  esse  Spiritum   sanctum,  in  quantum  datur  eis 

^  Mm.,  corpui. 


qui  per  eum  diliguut  Deum.  Sed  nimis  longumest 
cuncta  colligere.  Et  quid  eis  satis  est,  quibus  hso 
quae  diximus  satis  non  sunt  ? 

36.  Sane  admonendi  8unt,quandoquidem  Donum 
Deijam  vident  dictum  Spirilum  8anctum,utcum 
audiunt,Z)ontim  Spiritus  sanctif  illud  genus  locutio- 
nis  agnoscant,quod  dictum  esijnexspoliatione  cor^ 
poris  camis  (Coloss.ii,  li),Sicut  enim  corpus  carnis 
nihil  est  aliud  quam  caro ;  sic  Donum  Spiritus 
Bancti  nihil  est  aliud  quamSpiritussanctus.Intan- 
tum  ergo  Donum  Deiest^in  quantum  datur  eisqui- 
bu8  datur.  Apud  se  autem  Deus  estyCtsi  nemini  de- 
tur,  quia  Deus  erat  Patri  et  Filio  coaeternus  ante- 
quam  cuiquam  daretur.  Nec  quia  illi  dant,ipse  da- 
turjdeo  minorest  illis.Itaenim  datur  sicut  Donum 
Dei,ut*etiam  seipsumdet  sicut  Deus.Non  etiam  di- 
ci  potest  non  esse  su»  potestatisydequodictumest, 
Spiritus  ubi  vuU  spirat  (Joan,iii,  8) :  Et  apud  Aposto- 
lum  quod  jam  supra  commemoravit,  Omnia  hxc 
operaiur  unus  atque  idem  SpirituSf  dividens  propria 
unicuique  prout  vtdt,  Non  est  iilic  conditio  dati  et 
dominatio  dantium,sed  concordia  dati  et  dantium. 

37.  Quapropter  si  *  sancta  Scriptura  proclamat, 
Deus  charikts  est ;  illaque  ex  Deo  est,  et  in  nobis  id 
agit  ut  in  Deo  maneamu»,  et  ipse  in  nobis,  et  hoc 
inde  cognoscimus,  quia  de  Spiritu  suo  dedit  nobis, 
ipse  Spiritus  est  Deus  charitas.Deinde,  si  in  donis 
Dei  nihil  maj us cst  charitate^et nullum est majus do- 
num  DeiquamSpiritu8  8anctus,quid  consequentius 
guam  ut  ipse  sit  charitas,  qui  dicitur  et  Deus  et  ex 
Deo  ?  fit  si  charitas  qua  Pater  diligit  Filium,et  Pa- 
trem  diligit  Filius,  ineifabiiiter  communionem  de- 
monstrat  amborum  :  quid  convenientius  quam  ut 
ille  dicatur  charitas  proprie,  qui  Spiritus  est  com- 
munis  ambobus  ?  Hoc  enim  sanius  creditur  vel  in- 
telligitur,ut  non  solus  Spiritus  sanctus  charitas  sit 
in  ilia  Trinitate,  sed  non  frustra  proprie  cbaritas 
nuncupetur,  propter  illa  quaadictasunt.  Sicutnon 
BoIuB  est  in  illa  Trinitate,  vel  spiritus  vel  sanctus, 
quia  et  Pater  Bpiritus,  et  Filius  spiritus,  et  Pater 
sanctus,  et  Filius  sanctU8,quod  non  ambigit  pietas: 
ettamen  iete  non  frustra  proprie  dicitur  Spiritus 
sanctus.  Quia  enim  est  communis  ambobus,  id  vo- 
catur  ipse  proprie  quod  ambo  communiter.  Alio- 
quin  si  in  illa  Trinitate  solus  Spiritua  sanctus  est 
charitas,  profecto  et  Filius  non  solius  Patris,  ve- 
rum  etiam  Spiritus  sancti  Filius  invenitur.  Ita 
enim  locis  innumerabilibus  dicitur  et  legitur  Fi- 
lius  unigenitus  Dei  Patri8,ut  tamen  et  illud  verum 
Bit  quod  ApostoluB  ait  de  Deo  Patre :  Qui  eruit  nos 
de  potestate  tenebrarum,et  transtutit  in  regnum  Filii 
charitatis  sux  (Coloss,  i,  13).  Non  dixit,  Filii  sui  ; 
quod  si  diceret,  verisaime  diceret,  quemadmodum 
quia  Bflepe  dixit,veri8sime  dixit :  sed  aMfFiiiichari' 
tatis  SU3B, Fihixs  ergo  estetiaiL  Spiritus  aancti,8iuon 
est  in  iliaTrinitatecharitasDeinisiSpiritussanctus. 
Quod  8i  absurdissimum  est,  restat  ut  non  solusibi 
Bit  charitas  Spiritus  sanctus,eed  propterilladequi- 


t  In  Mss.,  sicut,  Forte  pro;  si  ut. 


4087 


DR  TRIN1TATE,  S.  AUGUSTIKI 


1088 


bu9  satis  disserui,propric  sic  vocetur  :  quod  autem 
diclum  Gsi,Filii  rharitafis  sUcV,  nihil  aliud  inteiliga- 
tur,quam  Filii  sui  dilecti^quam  Filii  postrcmosub- 
Btantia;  sute.  Charitas  quippe  Patris  qua:  in  natura 
ejus  cstlncfTabiliter  simplici,  nihil  est  aliud  quam 
cjusipsa  naturaatque  substantia,utsa!po  jumdixi- 
mus,  ct  ScTcpe  ilerare  non  piget/  Ac  per  hoc  Fiiius 
cbaritatis  ^  ejus  nullus  est  aliuSji^uam  qui  de  sub- 
tantia  ejus  est  genitus. 

CAPUT  XX.  —  38.  Contra  Eunomium  dicentem  Fi- 
liumDei  non  naiurXy^ed  roluntaiis  esse  Filium,  Epi- 
logussupradicf^rum.Quocirca.  ridendBi  est  dialectica 
Eunomii,a  quo  Eunomianihsreticiexorti  sunt :  qui 
cumnon  potuisset  intelligere,neccrederevolui8set, 
unigenitum  Dei  Verbum,per  quod  facta  suntomnia 
(Joan,  if   3),  Filium  Del  esse  natura,  hoc  est,  de 
Bubstantia  Patris  geiiitum  ;  non naturae  vel  substan- 
tiaB  8U£  sive  essentise  dixit  esse  Filium,  sed  filium 
voluntatis  Dei,  accidentem  scilicetDeo  volens  asse- 
rere  voluntatem  qua  gigneretFilium  :  videlicet  ideo 
quia  nos  aliquid  aliquando  volumus,  quod   antea 
non  volebamus ;  quasi  non  propter  ista  mutabilis 
intelligatur  nostra  natura.quod  absit  ut  in  Deoes- 
secredamus.  Neqne  enim  ob  aliud  scriptum  est. 
MulUe  cogiiaiiones  in  corde  viri ;  consUiumauitm  Do- 
mini  mavet  in  fPAernum  [ProxK  xix,  21);  niai  ut  in- 
telligamus  sive  credamus,5icut  asternum  Deum,ita 
in  ffiternum*  ejusesse  con8iliam,ac  per  hoo  immu- 
tabile,8icut  ipse  ost.Quod  autem  de  cogitationibus, 
hocetiam  de  voluntatibus  vcrissime  dici   potest: 
Malte?  voluntates  in  corde  viri;  volunlas  aut^m  Do- 
mini  manet  in  ffiternum.  Quidam  ne  filium  consi* 
lii  vel  voluntatis  Dei  dicerent  unigenitum  Verbum, 
ipsum  consilium  seu  voluntatem  Patris  idem  Ver- 
bum  esse  dixeruDt.Sed  melius,  quantum  existimo, 
dicitur  consilium  de  coD8iiio,et  voluntas  de  volun- 
tate,siout  eubstantia  de  8ub8tantia,8apientia  de  sa- 
pientia :  ne  absurditate  illa  quam  Jam  refeliimus, 
FiliuB  dicatur  Patrem  facere  sapientem  vel  volen» 
tem,  si  non  habet  Pater  in  substantiaBuaconsilium 
vel  voluntatem.Acute  sanequidam  respondit  haere* 
tico  versutissime  interroganti,  utrum  Deus  Filium 
volens  an  nolens  genuerit  :  ut   si  diceret,  Nolens, 
absurdissima  Dei  miseria  sequeretur  ;   si  autem, 
Volens,  continua  quod  intendebat  velut  invicta  ra- 
tione  concluderet,  non  naturas  esse  Filium,  eed  vo- 
luntatis.  At  ille  vigilantissime  vioissim  quaesivit  ab 
eOyUtrum  Deus  Pater  volens  an  nolens  sit  Deus :  ut 
8i  responderetyNolenSyBequeretur  illa  miseria  quam 
de  Deo  credere  magna  iDsaniaest;  si  autemdiceret, 
Volen8,re8ponderetur  ei,  Ergo  et  ipse  Deus  estsua 
voluntate,  non  natura.  Quid   ergo  restabat,  nisi  ut 
obmutesceret,et  sua  interrogatione  obligatum  inso- 
lubili  vinculo  ee  videret  ?  Sed  voluntas  Deisietpro- 
prie  dicenda  est  aliqua  in  Trinitate  persona,  magis 
hoc  nomen  Spiritui  sanoto  competit,  sicut  charitas. 
Nam  quid  est  aiiud  charitas,  quam  voluntas  ? 

*  Apnd  Lov.  :  charitate, 

*  8ic  DonnuUi  editi  et  Ipaa  PP.  Beaedictin.editio  An- 
taerpiana  ;  at  in  priori  Bened.editione,t7a  xttrnwnu  M. 


39.  Video  me  de  Spiritu  sancto  in  isto  librosecun- 
dum  Scripturas  sanctashoc  disputasse,quod  fideli- 
bus  sufficit  scientibus  jam  Deum  esse  Spiritum  san- 
ctum,  nec  alterius  substantiffi,  nec  minorem  quam 
est  Pater  etFiIius,quod  insupfBrioribuBlibrissecun- 
dum  easdem  Scripturas  verum  esse  docuimus.  De 
crcaturaetiam  quam  fecit  Deus^quantumvaluimns, 
admonuimus  eos  qui  rationem  derebus  talibuspo- 
8cunt,ut  invieibilia  eju8,per  eaqu»  facta  8ant,8ic- 
ut  possent,  intellecta  conspicerent  [lU>m,  i,  20),  et 
maxime  per  rationalem  vel  intellectualem  creatu- 
ram,  quffi  facta  est  ad  imaginem  Dei ;  per  quod  ve- 
lut  8peculum,quantum  possent^si  poBsent^cernerent 
Trinitatem  Deum,in  nostra  memoria,  intelligentia, 
voluntate.  Quae  tria  in  sua  mente  naturaliter  divi- 
nitus  instituta  quisqais  vivaciter  per8picit,et  quam 
magnum  sit  in  ea,  unde  potest  etiam  Bempitema 
immutabilisquenatura  reco1i,con8pici  ^concupisci, 
reminiscitur  per  memoriam,intuetur  perintelligen- 
tiam,  amplectitur  per  dilectionem,  profecto  reperit 
illius  Bummffi  Trinitatis  imaginem.  Ad  quam  aum- 
mam  Trinitatem  remini8cendam,videndam,di]igen- 
dam,ut  eam  recordetur,  eam  contempletur,  ea  de- 
lectetur,  totum  debet  referrc  quod  vivit.  Verura  ne 
banc  imaginem  ab  eadem  Trinitate  factam,  et  buo 
vitio  in  deterius  commutatam,  ita  eidera  comparet 
Trinitati,utomni  modo  exstimet  Bimilem  ;  et  poti- 
U8  in  qualicumque  ista  Bimiiitudine  magnam  qao- 
que  diasimilitudinem  cernat,  quantam  ease  satis 
videbatur,  admonui. 

GAPUT  XXr.  —  40.  De  proposita  similitudtne  Pa- 
tris  et  Fiiii  inmemoria[et  inletligefUia  nostra»Desimili' 
tudine  Spiritus  sandi  in  voluntate  seu  amore  nostro. 
SaneDeum  Patrem,  et  Deum  Filium,  idest,  Deum 
genitorem  qui  omnia  quae  Bubstantialiter  habet,  in 
costerno  aibi  Verbo  suo  dixit  quodam  modo,  et 
ipBum  Verbum  ejus  Deum,  qui  neo  pluanecmiDus 
aliquid  habet  etiam  ipse  8ubstantialiter,qaam  quod 
est  in  illo  qui  Verbum  non  mendaciter  sed  veraciter 
genuit;  quemadmodum  potui,nonutilludJamfacie 
ad  faciem,Fed  per  hanc  similitudinem  in  anigmate 
(I  Cor»  xiiT,12)  quantulumcumqueco^jiciendovide- 
retur  in  memoria  et  intelligentia  meatis  no8lnB,8i- 
gniQoare  curavi :  memoriffitribaens  omne  qaodBci- 
mu8,etiamsi  non  inde  cogitemus,  intelligentis  vero 
proprio  modoquodam  *  cogitationis  informationem. 
Gogitando  enim  quod  verum  invenerimus,  hoo  ma- 
zime  intelligeredicimur^et  hocquidem  in  memoria 
rursus  relinquimus.Sedilla  estabBtrasiorprofandi- 
tas  nostrffi  memoriffi,abi  hdoetiamprimumoamco- 
gitaremu8invenima8,etgignitar  intimam  verbam, 
quod  nullius  linguffi  8it,tanqaam  scientia  de  soientia, 
et  visio  de  visione,  et  intelligentia  qus  apparet 
oogitatione,  de  intelligentia  qun  in  memoria  j 
fueratysed  latebat :  quanquam  et  ipsacogitatio  qoam 
dam  Buam  memoriam  nisi  haberet,  non  reyerteretui 


1  Editi  addnnt  hic  veibam,amp/ec(t,qaod  oniiUantM  s» 
*  Editio  Lov.,  quamdam» 


1089 


LIBER  QUINTUS  DECIMUS. 


iOOO 


ad  ea  qus  in  memoria  reliquerat,  cum  alia  cogi- 
taret. 

41.  De  Spiritu  autem  sancto  nihii  in  boc  aenigmate 
quod  ei  simile  vidcretur  08tendi,nisi  voluntatem  no- 
stram,vel  amorem  seu  dilectionem  qufle  valentior  est 
voluntas ;  quoniam  voluntas  nostra  quse  nobis  natu- 
raliter  inest,  sicut  ei  res  adjacuerintveloccurrerint, 
quibus  aliicimur  aut  offendimur,  ita  varias  afTectio- 
nes  habet.Quid  ergo,  est  ?  Numquid  dicturi  sumus 
voluntatem  nostram,quando  recta  est,  nescire  quid 
appetat,quid  evitet  ?  Porro  si  scit,  profecto  inest  ei 
8ua  quedam  scientia,qus  sine  memoria  et  intelli- 
gentia  esse   non  possit.  An  vero  audiendus  est 
quispiam  dicenSyCharitatem  nesoire  quid  agat,qu8B 
non  agit  perperam?  Sicut  ergo  ineit  intelligentia» 
inest  dilectio  iili  memorias  principali,  in  qua  inve- 
nimuB  paratum  et  reconditum  ad  quod  cogitando 
possumus  pervenire ;  quia  et  duo  ista  invenimus 
ibi,  quando  nos  cogitando  invenimus  et  intelligere 
aliquid  et  amare,qu8Q  ibi  erant  et  quando  inde  non 
cogitabsmiua :  et  sicut  inest  memoria,  inest  diiectio 
buic  intelligentias  qus  cogitatione  formatur ;  quod 
verbum  verum  sine  uilius  gentis  liogua  intus  dici- 
mus,  quando  quod  novimus  dicimus ;  nam  nisi  re- 
miniscendo  non  redit  ad  aliquid,etnisi  amando  re- 
dire  non  curat  nostrse  cogitationis  intuitus  :  ita  di- 
leotio  quse  visionem  in  memoria  constitutam,  et 
viBionem  cogitationis  inde  formatam  quasi  paren- 
tem  prolemque  conjungit,  nisi  haberet  appetendi 
scientiam,  qu»  sine  memoria  et  intelligentia  non 
potest  esse,  quid  recte  diligeret  ignoraret. 

CAPUT  XXII.  —  42.  Qmnta  dtssimilitudo  interre- 
pertam  in  nobis  imaginem  Trinitatis  et  ipsam  Trinita- 
iem,  Verum  hsc  quando  in  una  sunt  per8ona,sicut 
est  homo,  potest  nobis  quispiam  dicere :  Tria  ista, 
memoria,  intellectus,  et  amor,  mea  sunt,  non  sua; 
nec  sibi,  sed  mihi  agunt  quod  agunt^  imo  ego  per 
iila.  Ego  enim  memini  per  memoriam^inteliigo  per 
intelligentiam,amo  per  amorem :  et  quando  ad  me- 
moriam  meam^  aciem  cogitationis  adverto,  ac  sic 
in  corde  meo  dico  quod  scio,  verbumque  verum  de 
scientiameagignitur^  utrumquemeumest,  etscien- 
tia  utique  et  verbum.Ego  enim  scio,ego  dico  in  meo 
cordequod  scio.  £t  quando  io  memoria  mea  cogi- 
lando  inveniojam  me  inteiligere,  jam  me  amare  aii- 
quid,  qui  inteilectus  et  amor  ibi  erant  et  antequam 
iQdecogitarem,intellectummcum  etamorem  meum 
invenio  in  memoriu  mea,quo  ego  intelligo,  ego  amo^ 
noQ  ipsa.  item  quando  cogitatio  memor  est,  et 
vult  rcdire  ad  ea  qutS  iu  memoria  reliquerat, 
eaque  intellecta  conspicere  atque  intus  dicere,  mea 
memoria  memor  est,et  mea  vult  voluntate,non  sua. 
Ipse  quoque  amor  meus  cum  meminit  atque  inteliigit 
quid  appetere  debebat,  quid  vitare,  per  meam,non 
per  suam  memoriam  meminit ;  et  per  intelligentiam 
meam^noQ  per  suam,  quidquid  inteliigenter  amat. 


intelligit.  Quod  breviter  dici  potesl :  Ego  pcr  orn* 
nia  illa  tria  memini,  ego  intclligo,  crgo  diligo,  qui 
nec  memoria  sum,  nec  inteiiigeQtid,  nec  dilectio, 
sed  hcec  habeo.  Ista  ergo  dici  possunt  ab  una  per- 
sona,  quae  babet  hflec  tria^  non  ipsa  est  haec  tria.In 
illius  vero  summ»  simplicitate  naturoe  quae  Deus 
est,  quamvis  unus  sit  Deus,  tres  tanicn  personas 
sunt,  Pater,  et  Filius,  et  Spiritus  sanctus. 

CAPUT  XXIII.   —  43.  Vroscquitur  disparitatem 
trinitaiis  quse  in  homine  est,a  Trinitate  qux  Deus  e*t, 
Trinitas  per  specuium  nunc  videtur  auxilio  fidei,  ut 
poitea  clarius  videri  possit  in  promissa  visione  facie  ad 
/art>m. Aliudest  itaquetrinitasresipsa,aliud  imago 
trinitatis  in  re  alia,propter  quam  imaginem  simul  et 
illud  in  quo  suut  haec  tria,imago  dicitur;sicut  imago 
dicitur  simul  et  tabula,  et  quod  in  ea  pictum  est ; 
sedpropter  picturam  qus  in  ea  est,  simul  et  tabula 
nomine  imaginis  appellatur.  Yerum  in  illa  summa 
Trinitate,  quse  incomparabiliter  rebus  omnibusan- 
teceliity  tanta  estinseparabilitas^ut  cum  trinitas  ho- 
minumnonpossitdiciunusbomo :  in  illaunusDcus 
et  dicatur  et  sit,  nec  in  uno  Deo  sit  illa  Trinitas,  sed 
unus  Deus.  Nec  rursus  quemadmodum  ista  iroago 
quod  est  homo  habens  iila  Iria  una  persona  est,ita 
est  illa  Trinitas  :  sed  trespersonaesunt,  Pater  Filii, 
et  Filius  Patris,  et  Spiritus  Patris  et  Filii.Quamvifl 
enim  memoria  horoinis,et  maximo  illa  quam  pecora 
non  habent,idest,  quaresintelligibilesitacontinen- 
tur,  ut  Qonin  eam  per  sensus  corporis  venerint,  ha- 
beatpromoduIosuoinhaoimaginoTrinitatisincom- 
parabiliterquidem  imparem,seJ  tamenqualemcum- 
que   simililudinem  Patris  ;   itemque  intelligentia 
hominis,quae  per  intentionem  cogitationis  inde  for- 
matur,quando  quod  scitur  dioitur,etnuliius  linguae 
cordis  verbum  est,babeat  in  sua  magnadisparitate 
nonnullam  similitudinem  Filii ;  etamorhominisde 
soientia  procedens,  et  memoriam  inteliigentiamque 
conjungens,  tanquam  parenti  prolique  communis, 
undenecparensintelligituresBeyQeo  proles,  habeat 
in  hac  imagine  aliquam,  licet  valde  imparem,simi- 
litudinem  Spiritus  sancti :  non  tamen,  sicut  in  ista 
imagine  Trinitatis  non  baec  tria  unus  homo,  sed 
unius  hominissuntyitain  ipsa  summa  Trinitate  cu- 
jus  baec  imago  estyUnius  Dei*  sunt  illa  tria,sed  unus 
Deus  est,  et  trea  sunt  illae,  noQ  una  persona.  Quod 
sanc  mirabiliter  ineirabile  est,vel  iQeiTuhiliter  mira- 
bile,  cum  sit  unapersona  haeo  imago  Trinitatis,  ipsa 
vero  summa  Trinitas  tres  persooaa  aint,  inseparabi- 
lior  est  illa  Trinitas  personarum  trium,  quam  ha'C 
unius.  Ilia  quippe  in  Qatura  divinitiitis,  siveid  me- 
lius  dicatur  deitatis',  quod  est,  hoc  est,  atque  in- 
commutabiliter  inter  se  ac  sempcr  squulis  edt :  ncc 
aliquando  non  fuit,dutaliterluit ;  nec  aliquandonon 
erit.aut  sJiter  erit.Ista  vero  tria  quae  sunt  in  impari 
imagine,  etsi  non  locis  quoniam  noQ  sunt  corpora, 


<  Sola  editio  Lor.,  per  memoriam  meam. 


<  Mbs.,  non  unius  Dei;  cum   negante  parlicala  quaa 
merito  omissa  videtur  in  editis. 
t  Mts.>  sive  ut  meUui  dmtuTf  deitatis. 


4091 


DE  TRINITATE,  S.  ADGUSTINl 


1092 


tamen  inter  se  nunc  in  islavit-i  luagaitutlinibus  se- 

parantur.  Ncque  onim  qui.i  moles  nullee  ibi  sunt, 

ideo  non  videmus  in  alio  majorem  essememoriam 

quam  intelligentiamjn  aliocontra :  in  alio  duo  h»o 

amoris  magnitud ine  superari  ,si ve  sint ipsa  d uo  inter 

se  ffiqualia,  sive  non  sint.Atque  ita  a  singulis  bina, 

et  a  binis  singula,et  a  singulis  singula^amajoribus 

minora  vincuntur.  Et  quando  inter  se  sqnalia  fue- 

rint  ab  omni  languore  sanata,  nec  tunc  aequabitur 

rei  natura  immutabili  ea  rcs  quae  per  gratiam  noa 

mutabitur^ :  quia  non  aequatur  creatura  Greatori, 

etquando  ab  omni  languoresanabitur  mutabitur^ 

44.  Sed   banc  non  solum  incorporalem,  verum 

etiam  summo  inseparabilem  vereque  immutabilem 

Trinitatem,  cum  venerit  visio  quae  f(icie  ad  faciem 

repromittitur  nobis,  multo  clarius  certiusque  vide- 

bimus,quam  nunc  ejus  imaginem  quod  nos  sumus: 

per  quod  tamen  speculum  etinquo6Bnigmate,qui  vi- 

dent,sicut  in  ha'c  vita  videreconcessum  est,non  illi 

suntqui  ea  qu»  digessimus  et  commendavimus  in 

8ua  mente  conspiciunt:  sed  illi  qui  eam  tanquam 

imaginem  vident,  ut  possint  ad  eum  cujus  imago 

est,  quomodocumque  rererre  quod  vidcnt,  et  per 

imaginem  quam  conspiciendo  videot,  etiam  illud 

videre  conjiciendo,  quoniam  nondum  possunt  fa- 

cie  ad  faciem.  Non  enim  ait  Apostolus.  Vidcmus 

nunc  speculum  ;  scd,  Videmus  nunc  per  speculum 

(I  Cor.  XIII,  li). 

CAPDT  XXIV.  —  Infirmitas  mentis  humanx.  Qui 
ergo  vident  suam  mentcm,  quomodo  vidcri  polest, 
et  in  ea  trinitatem  istam  de  qua  multis  modis  ut  po- 
tui  disputavi,nec  tamen  eam  credantvel  intelligunt 
esselimaginem  Dei :  speculum  quidem  vident,  sed 
usqueadeo  non  vident  perspeculum  qui  est  per  spe- 
culum  nunc  vic^endus^ut  necipeum  spoculum  quod 
videntsciant  esse  speculum,id  est,imagincm.Quod 
si  scirent,fortassis  et  eum  cujua  est  hocspeculum, 
per  hoc  quasrendum  et  per  boc  utcumque  interim 
videndum  esse  sentirent,fide  non  ficta  corda  mun- 
dante  (I  Tim  i,  5),  ut  facie  ad  faciem  possit  videri, 
qui  per  speculum  nunc  videtur.  Qua  fide  cordium 
mundatricecontempta,quid  agunt  intelligendo  qu» 
de  natura  mentishumanaesubtilissimedisputaotur 
nisi  ut  ipsa  quoque  intelligentia  sua  teste  damnen- 
lur?  In  qua  utique  non  laborarent,  et  vix  ad  cer- 
tum  aliquid  pervonirent,  nisi  pGenalibus  te/iebris 
involuti  et  onerati  corpore  corruptibili  quod  aggra- 
vat  animam  (Sap,  ix,  15).  Quo  tandcm  merito  in- 
flicto  malo  isto,  nisi  peccati  ?  Unde  tanti  mali 
magnitudineadmoniti,  sequi  deberent  Agnum  qui 
tollit  peccatum  mundi  {Joan.  i,  29). 

CAPUT  XXV.  —  In  beatitudine  tantum  infelligitur 
qurnstio  cur  Spirilus  sanctus  non  sit  genituSf€tquomodo 
de  Paire  ac  Filio  proctdat,  Ad  eum  namquo  perti- 
nentes  etiam  longe  istis  ingenio  tardiores,  quando 
fine  hujus  vitae  resolvuatur  a  corporejus  in  eis  re- 
tinendis  non  habent  invidse  potestates.  Quas  ille 


Agnus  sine  ullo  ab  eis  peccati  debilo  occisus,  non 
potentia  potestatis  priusquam  justitia  sanguinis  vi- 
cit.Proindeliberi  a  diabolipotestate,  suscipiunturab 
Angelis  sanctis,a  malis  omnibus  liberati  per  Media- 
torem  Dei  et  hominum  hominem  Jcsum  Christum 
(I  Tim.  II,  5) :  quoniam  consonantibus  divinis  Scri- 
pturis,et  veteribus  et  novis,  et  per  quas  prsnuntia- 
tus  et  per  quas  annuntiatus  est  Christus^  non  ett 
atiud  nomen  sub  cxtOy  in  quo  oportet  hominei  salvos 
fieri  (Act,  iv,  12).  Constituuntur  autem  purgati  ab 
omni  contagione  corruptionis  ^  in  placidis  sedibQs, 
donec  recipiant  corpora  sua,  sed  jam  incorruptibi- 
lia,  qu»  ornent,  non  onerent.  Hoc  enim  placoit 
optimo  et  sapientissimo  Creatori,  ut  spiritus  bo- 
minis  Deo  pie  subditus,  habeat  feliciter  subditum 
corpus,  et  sine  fine  permaneat  ista  felioitas. 

45.  Ibi  veritatem  sine  ulladifncultatevidebimus, 
eaque  clariBsima  et  certissima  perfraemur.Neeali- 
quid  quffiremus  mcnte  ratiocinante,  scd  contem- 
plante  ccrnemus  quare  non  sitFilius  Spiritus  saa- 
ctus,  cum  de  Patre  procedat.  Id  illa  luoe  Dulla  erit 
quaestio :  hic  vero  ipsa  experieotia  tam  mihi  appa- 
ruit  esse  difficilis,  quod  et  illis  qui  haec  diligenter 
atque  inteliigenter  legent,procuI  dubiosimiliter  ap- 
parebit,ut  cum  me  in  secundo  hujus  operis  libro 
alio  locoinde  dicturum  esse  promiserim  (fiap.  3)» 
quotiescumque  in  ea  creatura  quae  nos  sumus,  ali- 
quid  illi  rei  simile  ostendere  volui,  qualemcumque 
intellectum  meumsufficiens  elocutiomea  secuta  noo 
fuerit:  quamvis  et  in  ipso  intellecfu  conatom  me 
senserim  magis  habuisse  quam  eifectum.Et  ia  aoa 
quidem  persona  quod  est  homo  invenisse  imaginem 
summ»  illius  Trinitatis,  et  in  re  mutabili  tria  illa  at 
facilius  intelligi  pos8int,etiam  per  temporalia  inter- 
valla  roaxime  ia  libro  nono  monstrare  voluisse.Sed 
tria  unius  person»,non  sicut  humana  poscitiaten- 
tio,  tribus  illis  personis  convenire  potueruat,  sicat 
in  boc  Hbro  qainto  decimo  demoastravimus. 

CAPUT  XXVL  —  Spiritus  sanctus  a  Christo  bis 
datus.  Processio  Spiritus  sancti  a  Patre  ei  a  Filio  est 
sine  temporCynec  amborum  filius  dici  potest, Deinde  in 
illasumma  Trinitate  quse  Deus  est,intervalla  tempo- 
rum  nulla  sunt,  qo»  per  possit  osteodi  aat  saltem 
requiri,  utrum  prius  de  Patre  oatus  sit  Fiiius,  et 
postea  de  ambobus  processerit  Spiritus  saoctas. 
QuoniamScripturasanctaSpiritum  eum  dicitambo- 
rum.Ipse  est  enim  de  quo  dicit  Apostolus, Qtfojifam 
autem  estis  fUii.misit  Deus  Spiritum  PUii  sui  in  card§ 
vestra  (Galai,  iv,  6) :  et  ipse  est  de  quo  dicit  idem 
Filiu8,/Von  enim  vos  estis  qui  loquimini ;  sedSpiritus 
Patris  vestri,  qui  loquitur  in  vobis  (Matth,  x,  20).  Et 
multis  aliis  divinorum  eloquiorum  testimoaiiscom- 
probatur  Patris  et  Filii  esse  Spiritum,  qui  proprie 
dicitur  in  Trinitate  Spiritus  sanctus  :  de  quo  item 
dicit  ipse  Filius,  Quem  ego  mittam  vobis  a  Petrs 
(Joan,  XV,  26) ;  et  alio  loco,  Quem  mUtet  Pater  t» 
nomine  meo  (Id,  xiv,  26).  De  utroque  autem  proce- 


1  lo  ezcusit  omissum  faerat,  mutabitur, 
*  Mm.|  mutatur. 


^  Sic  Am.  et  Mss.  At  Er.  et  Lov.,  cogitatiwu  cormt 
tionis. 


1093 


LlBEIl  QUINTUS  DECIMUS. 


1094 


dere  sic  docetur ;  quia  ipse  Filius  ait,  DePatrepro^ 
cedit,  Et  cum  resurrexisset  a  mortuis  et  apparuis- 
set  discipulis  suis,  insufflavit  et  ait,  Accipile  Spiri- 
ium  sanctum  {Joan.  xx,  22),  ut  eum  etiam  de  se 
procedere  ostenderet.  Et  ipsa  est  virtus  quae  de 
illo  exibat,  sicut  legitur  in  Evangelio,  et  sanabat 
omnes  (Luc,  vi,  19). 

46.  Quid  vero  fueril  caus»,  ut  post  resurrectionem 
suamy  et  in   terra  prius  daret  (Joan.  xx,  22),  et 
de  coelo  postea  mitteret  Spiritum  sanctum  {Act,  ii, 
4) ;  hoc  ego  existimo,  quia  per  ipsum  donum  dififun- 
ditur  cbaritas  in  cordibus  nostris  {Rom,  v,  5),  qua 
diligimus  Deum  et  proximum,  secundum  duo  illa 
prflBcepta  in  quibus  tola  Lex  pendet  et  Prophet» 
(ilfa/</t.  XXII, 37-40).  Uocsigniflcans  DominusJesus, 
bis  dedit  Spiritum  sanctum ;  semel  in  terra  propter 
dilectionem  proxiroi,etiterum  deccelopropterdile- 
ctionem  Dei.  Etsi  forte  alia  ratio  reddaturdeSpirilu 
sancto  bis  dato,  eumdem  tamen  Spiritum  sanctum 
datum,  cum  insufflasset  Jesus,  de  quo  mox  ait,  Ite, 
bapiizate  omnes  gentcs  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spi- 
riiussancii{ld.jxyiu,  49),  ubimaxime  commenda- 
tur  hffio  TrinitaSy  ambigere  non  debemuB.  Ipse  est 
igitur  qui  dc  ccelo  etiam  datus  est  die  PentecosteSy 
id  est,  post  dies  decem  quam  Dominus  ascendit  in 
coBlom.Quomodo  ergoDeus  non  estquidat  Spiritura 
8anotum?ImoquantU8Deuse8tquidatDeum?Neqae 
enim  aliquis  discipulorum  ejus  dedit  Spiritum  san- 
ctum.Orabantquippeutveniretineosquibusmanum 
imponebant,  non  ipsi  enm  dabant.  Quem  morem  in 
^  Buis  prepositis  etiam  nunc  servatEcclesia.  Denique 
etSimonMagusolTerensApostolispecuniamynonait, 
Date  et  mihi  hanc  potestatem,  ut  dem  Spiritum  san- 
ctum/sed,  cuicumque,  inquit,  imposuero  manus, 
ac»:tpfa/5;ifn<ttm5afidum.QuianequeScripturasupe- 
rius  dixerat,  Videns  autem  Simon  quod  Apostoli 
darentSpiritum  sanctom  ;8ed  dixerat,  Vidensautem 
Simon  quod  perimpositionemmanuumApostolorumda' 
retur  Spirtfus  sanctus  {Act,  vin,  49,  18).  Propler 
hoc  et  Dominus  ipse  Jesus  Spiritum  sanctum  non 
solum  dedit  ut  Deus,  sed  etiam  accepit  nt  homo ; 
propterca  dictus  est  plenus  gratia  {Joan,  i,  14)  et 
Spiritu  sancto^  {Lue,  xi,  52,  et  iv,  i).  Et  manife- 
8tiu8  de  iiio  scriptum  est  in  Actibus  Apostolorum  : 
Quoniam  unxit  eum  Deus  Spiritu  sancto  {Act.  x,  38). 
Non  utique  oleo  visibili,  sed  dono  grati»,  quod  visi- 
bili  signiflcatur  unguento  quo  baptizatos  ungit  Eccle- 
sia.  Nec  sane  tunc  unctus  est  Christus  Spiritu  san- 
ctOy  quando  super  eum  baptizatum  velut  coluroba 
dBsoendii {Maith.  iii,  16):tunc  enim  corpus  suum, 
id  est,  Ecclesiam  suam  prsfl^rurare  dignatus  est,  in 
quaprecipue  baptizati  accipiuntSpiritumsanctum : 
Bed  ista  mysticaet  invisibili  unctione  tunc  intelligen- 
dos  estuncius,  quando  Verbum  Dei  carofactum  est 
{Joan.  1,  H)\  id  est,  quando  humana  natura  sine 
ullis  prfficedentibus  bonorum  operum  meritis  Deo 


Verbo *  est  in  utero  virginis  copulata,  ita  ut  cum  illo 
fleretuna  pereona.  Obhoceum  confitrmnr  natum  de 
Spiritu  sancto  et  virgine  Maria.  Absurdissimum  est 
enim,ut  credamus  eum  cum  jam  trigintaessetanno- 
rum  (ejuseniro  ffitatisa  Joannebaptizatus  est  [Luc. 
III,  21-33]),  accepisseSpiritumsanctum :  sed  venisse 
illum  ad  baptismo,  sicut  sine  ullo  omnino  peccato, 
ita  non  sine  Spiritu  sancto.Si  enim  de  famuloejuset 
prscursore  ipso  Joanne  scriptum  est,  Spiritu  sancto 
replebitur  jam  inde  ab  utero  matris  suse  {Id.  i,  15), 

quoniamquamvi88eminatusnpatre,tamenSpiritam 
eanctum  in  utero  formatus  accepit ;  quid  de  homine 
Christo  inteiligendum  est  vel  credendum,cujuscar- 
nis  ipsaconceptio  non  carnalis,  sed  spiritualis  fuit? 
In  eo  etiam  quod  de  illo  scriptum  est,  quod  accepe- 
rit  a  Patre  promissionem  Spiritus  sancti  et  efTuderit 
[Act.  !i,  33),  utraque  natura  monstrata  cst,  et  hu- 
manascilicet  et  divina:  accepit  quippe  ut  homo, 
effudit  ut  Deus.  Nos  autem  accipere  quidem  hoc  do- 
num  possumus  pro  modulo  nostro,  effundero  autem 
8uper  alios  non  utique  possumus  ;  sed  ut  hoc  flat, 
Deum  super  eos,  a  quo  hoc  efflcitur,  invocamus. 

47.  Numquid  ergo  possumus  qusrere  utrum  jam 
processerat  de  Patre  Spiritus  sanctus  quando  oatus 
est  Filius,  an  nondum  processerat,  et  illo  nato  de 
otroque  processit,  ubi  nulla  sunt  tempora  rsicut  po- 
tuimus  quaerereubi invenimus  tempora,voluntatem 
prius  de  humana  mente  procedere,  ut  quaeratur 
quod  inventum  proles  vocetnr ;  qua  jam  parta  seu 
genita,  voluntas  illa  perflcituc,  eo  flne  requiescens, 
ut  qui  fuerat  appctitus  qusrentis,  sitamorfruentis, 
qui  jam  de  utroque,  id  est,  de  gignente  mente  et  de 
genita  notione  tanquam  de  parente  ac  prole  procedat? 
Non  possunt  prorsus  ista  ibi  quaeri,   ubi  nibil  ex 
tempore  inchoatur,  ut  consequenti  perflciatur  in 
tempore.  Qu?ipropter,qui  pctest  intelligeresinetem- 
pore  generationem   Filii  de  Patre,  intclligat  sine 
tempore  processionem  Spiritus  sancti  de  utroque.Et 
qui  potest  intelligere  in  eo  quod  ait  Filius,  Sicut  ha- 
bet  Pater  vitam  in  semetipso,  sic  dedit  Fiiio  vitam  ha* 
bere  in  semetipso  {Joan.  v,  26) ;  non  sine  vita  exi- 
stcnti  jam  Filio  vitaro  Patrem  dedisse,  sed  ita  eum 
sine  tempore  genuisse,  ut  vita  quam  Pater  Filio 
gignendo  dcdit,  costerna  sit  vitffi  Patris  qui  dedit : 
intolligat  sicut  habet  Pater  in  semetipso  ut  dc  illo 
proccdat  Spiritud  8anctus,sic  dedisse  Filio  ul  de  illo 
procedat  idom  Spiritus  sanctue,  et  ulrumque  sine 
teropore;  atque  itadictum  Spiritum  sanctum  de  Pa-  \ 
tre  procedcre,  ut  intelligatur,  quod  etiam  procedit 
de  Filio,  dePatre  esse  Filio'.  Si  enim  quidquid  ha- 
bet,  de  Patre  habet  Filius :  de  Patrc  habet  utique  ut 
et  de  illo  procedat  Spiritus  sanctus.  Sed   nulla  ibi 
tempora  cogitentur,  qu»  habeut  prius  et  posierius : 
quiaomninonuIlaibisunt.Quomodoergononabsur- 
dissime  fllius  dioeretur  amborum,  cum  sicut  Filio 
prffistat  essentiam  sine  initio  tempori8,8ine  allama- 


<  Er.  Lngd.  Ven.  et  Lov.,  propterea  diciu9  eti  plenus 
gratia :  omiiiis  verbis,  et  Spiritu  saneto,    M. 


i  Sic  Ms8.  At  editi,  Dei  verbo, 
*  fiditi,  etse  et  FiHo,  Expnnximat^  ef ,  aactoritale  mn< 
nuscriptorum. 


1095 


DE  TRINITATE,  S.  AUGUSTINI 


i(m 


tabilitttte  naturoi  de  Patre  generatio  ;  ita  Spiritui 

saocto  pra.'slete8scnliam  sine  ullo  initio  temporis, 

sine  ullamulabiiituljualurffi  de  utroqueprocessio? 

Ideoenim  cum  Spiritumsanctum  genitumnondica- 

mu»,  dicere  tumen  nou  audemus  ingenitum,  ne  ia 

hoc  vocabulo  vel  duos  patres  in  illa  Trinitate,  vel 

duoa  quinon  sunt  doalioquispiam  suspicetur.Pater 

enim  solus  non  e^t  de  alio,  ideo  solus  appellatur  in- 

genitus,  non  quidem  iu  Scripturis^  sed  in  consuetu- 

dine  disputantium,et  de  re  tanta  sermonem  qualem 

valuerint  proferentium.  Fiiius  autem  de  Patre  natus 

est :  et  Spiritus  sanctus  de  Patre  principaiiter,   et 

ipsosineullotemporisintervallodunte,  communiter 

do  utroque  procedit.  Diceretur  autem  filius  Patris  et 

Filii,  si,  quod  abborretab  omnium  sanorum  sensi- 

buSy  eum  anibogcuuissent.Nonigiturabutroqueest 

gcnitus,  sed  procoditabulroqueamborumSpiritus. 

CAPUT  XX VII.  — 48.  Quid  hic  suf^ciat  ad  ioluiio- 

nemquxsiioniSyCur  Spiritus  non  dicaturgeniius,et  cur 

solus  Pater  ingenitus.  Quid  agendum  iis  qui  hxc  non 

inlelligunt,  Verum  quia  in  illa  coseterna,  et  «equali, 

et  incorporali,  et  ineiTabiiiter  immutabili,  atque  in- 

separabili  Trinitatedirficillimum  estgenerationema 

processionedistinguere,  sufficiat  interim  eis  qui  ex* 

tendi  non  valentamplius  ^id  quod  de  hac  re  in  ser- 

mone  quodamprofcrendo  ad  aures  populichristiani 

diximud,  dictumque  conscripsimus.    Inter  caetera 

enimcum  per  Scripturarum  sanctarum  testimonia 

docuissem  deutroque  procedere  Splritumsanctum : 

Si  ergOtinquaLm^ei  dePaireetdeFilioproceditSpiritus 

sanctus  \curFiliusdixit, «  DePatre  procedit  {Joan.  xv, 

26)/»  Cury  pulas,  nisi  quemadmodum  sotet  ad  eum  re- 

ferre  et  quod  ipsius  est,  de  quo  et  ipse  est  ?  Unde  ei 

itlud  est  quod  ait,  «  Mea  doctrina  non  est  mea,   sed 

ejusquime  misitn  (Id,  vii,  16).  Si  igitur  hic  inlelli- 

gitur  ejus  doctrinay  quam  tamen  dixii  non  suam,  sed 

Patris  ;  quanlo  magis  illic  inietligendus  estetde  ipso 

procedere  Spiritus  sanctus,  ubi  sic  aitj  c<  De  Patre 

procedit,  »  ut  non  diceret,   De  me  non  procedit  f  A 

quo  autem  habet  Filius  ut  sit  Deus  {est  enim  de  Deo 

Deus)y  ab  illo  habet  utique  uide  illo  e-tiam  procedat 

Spiritus  sanctus  :  ac  per  hoc  Spirilus  sancius  ut  etiant 

de  Filio  procedat^  sicut  procedit  de  Patre^  ab  ipso  ha- 

bet  Patre,  Hic  utcumque  etiam  iitud  inteHigitur,  quan- 

lum  a  talibus  quales  nos  sumus,  inielligi  poiest,  cur 

non  dicatur  naius  esse,  sed  poiius  procedere  Spiritus 

sanctus :  quoniam  si  et  ipse  Filius  diceretur,  amborum 

ttiigue  filius  diceretur;  quod  absurdissimum  est.  Fiiius 

quippe  nutlus  est  duorum,  nisi  patris  et  matris,   Absit 

aulem  ut  inter  Deum  Patrcm  et  Deum  Fitium  atiquid 

tate  suspicemur,  Quia  nec  fiiiu^  hominum  simui  et  ex 

palreet  ex  matre  procedii :  sed  cumin  matrem  procedit 

expalre,noniuncprocediiexmaire;  et  cum  in  hanc 

lucem  prccedit  ex  matre,  non  lunc  procedit  ex  patre, 

Spiritus  autem  sanctus  non  de  Patreprocedit  in  Filium, 

et  de  Filio  procedit  ad  sanctificandam  creaturam  ;  sed 

simui  de  utroque  procedit :  quamvis  hoc  Pater  Filio 


dederit,  ut  quemadmodum  de  se,  ita  de  iilo  quoque 
procedat,  Neque  enim  possumus  dicere  quod  mn  sit 
vita  Spiritus  sancius,  cum  vita  Paier,  viia  sit  Fiiius : 
acper  hocsicut  Poter  cum  habeat  vitam  in  semetip' 
sOf  dedit  et  Filio  vitam  habere  in  semeiipso ;  sic  ei 
dedit  vitam  procedere  de  iilo,  sicut  et  procedii  de  ipso 
{In  Joannis  Evang.  tract.  99,  nn.  8,  9).  Easo  de  illa 
sermone  in  faunc  librum  transtuli,  non  infidelibttfl 
loquens. 

49.  Verum  si  ad  hanc  imaginem  contueadamy  et 
ad  videnda  ista  quam  vera  sint,  quas  in  eorum  mente 
sunt,  nec  tria  sic  sunt  ut  tres  personfle  sint,  sed 
omnia  tria  hominis  sunt  qus  una  persona  estyminus 
idonei  sunt :  cur  non  de  illa  summa  Trinitate,  qu» 
Deus  est,creduntpotius  quod  in  sacris  Litterisinve- 
nitur,  quamposcuntliquidissimam  reddi  sibiratio- 
nem  quaoab  humana  mcnte  tardascilicetinOrmaque 
non  capitur  ?  Et  certe  cum  inconcusse  crediderint 
Soripturis  sanctis  tanquam  veracissimia  testibus, 
agant  orando  et  querendo  et  bene  vivendo  ut  iQtelli- 
gant,  id  est,  utquantum  videri  potest^videatur  mea- 
te  quod  tenetur  flde.Quis  hocprohibeat?  imo  veroad 
hocquisnon  horteturPSi  autemproptereanegandum 
putant  istae8se,quia  eanoQ  valent  cecis  mentibuf 
cernere  ;debent  ot  illi  qui  ex  nativitatesua  cecisuQt, 
esse  solem  negare.  Lux  ergo  lucet  in  tenebris :  quod 
si  eam  tenebras  non  oomprehendunt  {Joan.  i,5),  iiiu- 
minentur  Dei  donoprius  ut  sint  ndeles,  et  incipiaat 
esselux  iu  comparationeinfidelium;  atque  hocpr«- 
misso  fundamento  asdificentur  ad  videnda  qus  cre- 
dunt,  utaliquando  possint  videre.  Sunt  enim  qus 
ita]creduntur,ut  videri  jam  omnino  noQpossiQt.Non 
enim  Christus  iterum  in  cruce  videndus  est:  sednisi 
hoc  credatur  quodita  factum  atque  visum  e8t,ut  fu- 
turum  ac  videadum  jam  qoq  speretur,  non  perveni- 
tur  ad  Christum,quali8  sineilnevidendus  est.Quan- 
tum  vero  attinet  ad  illam  summam,  inefTabilem,  in- 
corporalem,  immutabilemque  naturam  per  intelli- 
gentiam  utcumquecernendam,  nusquam  se  melius, 
regcnteduntaxat  fidei  regula,  acies  human»  meutis 
exercet,  quam  in  eo  quod  ipse  homo  ia  sua  natura 
meliusceteris  animalibus,  melius  etiam  csterisaai- 
mse  suse  partibus  habet^  quod  est  ipsa  mens :  coi 
quidam  rerum  invisibilium  tributus  est  visuSy  et  cai 
tanquam  in  loco  superiore  atque  interiore  Loaora- 
biliter  pr»8identi,  judioanda  omnia  nuntiant  etiam 
corporis  sensus ;  et  qua  non  est  8uperior,cui  8ab- 
dita  regenda  est,  nisi  Deus. 

50.  Verum  inter  hsc  quie  multajam  dixi,  et  nibil 
illius  summs  Trinitatis  ineffabilitate  dignum  me 
dixisse  audeo  profiteri,  sed  coniiteri  potius  miriGca- 
tamscientiamejusexmeinvaluisse,  necposse  mead 
illam  (Psai.  cxxxviii,6);  o  tu,  animamea,  ubl  te  esse 
sentis,  ubijaces^ubistaaS  donecabeoquipropitius 
factusestomnibusiniquitatibustuis.sanenturomniifl 
languorestui(P<a/.  cn,3)?  Agnosoisteoerte  in  ilio 
essestabaloquoSamaritanusilleperduxiteumquem 


*  Editi,  non  vaimt  in  ampHui,  Abeat,  tn,  a  maaascri- 
ptii. 


A  M88.  quidam,  uUjaees^  ubi  hakiiast  aui  u&i  stas, 
donec,  etc.  Alii  plniqut,ubijac$s,  ubi  habitas,  dmsc,  ote. 


1097 


LIBER  QUINTUS  DECIMUS. 


1098 


reperit  multis  a  latronibus  *  inflictis  vulneribus  semi- 
vivum  (Luc,  x,  30-3i).El  tamen  multa  vera  vidisti, 
non  bis  oculis  quibus  videntur  corpora  colorata,sed 
eis  pro  quibus  orabat  qui  dicebat,Ocu/t  mei  videant 
sequitatem  (Psal,  xvi,2).  Nempe  ergo  multa  vera  vi- 
disti,eaque  discrevisti  ab  illa  luce  qua  tibi  luccnte 
vidisti  :  attolle  occulos  in  ipsam  lucem,  et  eos  in 
eam  fige,  si  potes.Sic  enim  videbis  quid  distet  na- 
tivitas  Verbi  Dei  a  processione  Doni  Dei,  propter 
quod  Filius  unigenitus  non  de  Patre  genitum,alio- 
qui  frater  ejus  esset,  sed  procedere  dixit  Spiritum 
sanctum.Undecum  sit  communio  qusdamconsubs- 
tantialis  Patris  et  Filli  amborum  Spiritus,non  am- 
borum,  quod  absit,  dictus  est  filius.Sed  ad  hoc  di- 
lucide  perspicueque  cernendum«non  potes  ibiaciem 
figere ;  scio,  non  potes.Verum  dico,  mihi  dico  quid 
non  possim  scio  :  ipsa  tamen  tibi  ostendit  in  te 
,tria  illa,  in  quibus  tu  summs  ipsius,  quam  fixis 
oculis  contemplari  nondum  vaies,  imaginem  Trini- 
tatis  agnosceres.  Ipsa  ostendit  tibi  verbum  verum 
esse  in  te,  quando  de  scientia  tua  gignitur,  id  est, 
quando  quod  scimus  dicimus^  quamvis  nulliusgen- 
tis  lingua  signiflcantem  vocem  vel  proferamus  vel 
oogitemus,  sed  ex  illo  quod  novimus  cogitatio  nos- 
tra  formetur ;  sitque  in  acie  cogitantis  imago  simil- 
lima  cogitationis  ejus  '  quam  memoria  continebat 
ista  duo  scilicet  velut  parentem  ac  prolem  tertia 
voluntate  sive  diiectione  jungente.  Quam  quidem 
voluntatem  de  cogitatione  procedere  (nemo  enim 
vqU  quod  omnino  quid  vel  quaIesitnescit),non  ta- 
men  esse  cogitationis  imaginem  ;  etideoquamdam 
in  hac  re  intelligibili  nativitatis  et  processionis  in- 
sinuari  distantiam,quoniam  non  hoc  est  cogitatione 
conspioere  quod  appetere,vel  etiam  perfrui  volunta- 
te,cernitdiscernitque  qui  potest.Potuisti  et  tu,quam- 
vis  non  potueris  neque  possis  explicare  sufficienti 
eloquio,  quod  inter  nubila  similitudinum  corpora- 
lium,qu8a  cogitationibus  humanis  occursare  non  dc- 
8inunt,vix  vidisti.Sed  illa  lux  qu»  nonestquod  tu, 
et  hoc  tibi  ostendit,aliud  esse  illas  incorporeas  simi- 
litudines  corporum,  et  aliud  esse  verum  quod  eis 
reprobatis  intelligentiacontuemur :  hsc  et  alia  simi- 
Htercertaooulistuisinterioribusluxillamonstravit. 
Qaae  igitur  causa  estcur  acie  Gxaipsam  viderenon 
poHsiSynisi  utique  infirmitas?£t  quid  tibi  eam  fecit, 
nisi  iniquitas  *?  Quis  ergo  sanat  omnes  languores 
tuos,  nisi  quis  propitius  Ot  omnibus  iniquitatibus 
tuis?  Librum  itaque  istum  jam  tandem  aliquando 
precatione  melius  quam  disputatione  concludam. 
CAPUT  XXVill  —  51.  Conclusio  libri^  cumpreca' 
tume  et  excusattone  de  muliiloquio,  Domine  Deus 
no8ter,credimus  in  te  Patrem,et  Filium,et  Spiritum 
sanctum.  Neque  enim  diceret  Veritas,/£e,  baptizate 
cmnes  gentes  in  nomine  Patris,  et  Filii  et  Spiritus 
sancti  (Matth.  xxviii,  19),  nisi  Trinitas  esses.  Neo 
baptixarinos  juberes,  DomineDeus,inejus  nomine 


*  Sio  plnres  Msa.  At  editi,  a  muitis  laironibus. 

*  Omaes  prope  Msf*.  cognitionU  ejus,  Et  infira,  eogni' 
Hone  procedere.  Ac  paulo  post,  cognitionis  imaginem, 

>  Pleriqne  Mss.,  Et  quts  tibi  eam   fecit^    nisi  utique 
Mqmtai? 


Patrol.  XLIL 


qui  non  est  Dominus  Deus.Neque  dioeretur  vooedi- 
vina,  Audiflsrael;  Dominus  Deustuus,Deus  unusest 
(Dfut,  VI,  4) ;  nisi  Trinitas  ita  esses,ut  unus  Domi- 
nus  Deus  esses.  Et  si  tu  Deus  Pater  ipse  esses  et  Fi- 
liusverbumtuumJcsusChristusipseesses^etdonum 
vestrumSpiritus  sanctus :  non  legeremusin  Litteria 
veritatis,  Misit  Deus  Filium  suum  (Galat.  iv,  4,  et 
Joan,  111,  17)  :  nec  tu,  o  Unigenite,  diceres  de  Spi- 
ritu  sancto,  Quem  mittet  Pater  in  nomine  meo  (Joan. 
XIV,  26) ;  et,  Quem  ego  mittam  vsbis  a  Palre  (Id.  xv, 
26).  Ad  hano  regulam  fidoi  dirigens  intentionem 
meam,  quantum  potui,  quantum  me  posse  fecisti, 
quaBsivi  te,  et  desideravi  intellectu  videre  quod  cre- 
didi,  et  multum  disputavi,et  laboravi.Domine  Deus 
meus,  una  spes  mea,exaudi  me,ne  fatigatus  nolim 
te  qu8erere,sed  quseram  faciem  tuam  semper  arden- 
ter  (Psal.ciwA)  :  Tu  da  quaerendi  vires,qui  invenire 
te  fecisti  *,  et  magis  magisque  inveniendi  te  spem 
dedistiCoram  te  est  firmitas  et  inflrmitas  mea  :  ii- 
lam  serva,  istam  sana.Goram  te  est  scientia  et  igno- 
rantia  mea  :  ubi  mihi  aperuisti,suscipe  intrantem; 
obi  clausisti,  aperi  pulsanti.Meminerim  tui,intelli- 
gam  te,  diligam  te.Auge  in  me  ista,donec  me  refor- 
mes  ad  integrum.Scio  scriptum  esse,/n  multtloquio 
non  tffugies  peccatum  (Prov.  x,  19),Sed  utinam  pr»- 
dicando  verbum  tuum,et  laudando  te  tantummodo 
loquererlnon  solum  fugerem  peccatum,sedmeritum 
bonum  acquirerem,quamlibetmultum  sic  loquerer, 
Nequeenim  homo  detebeatus,  peccatum  prsciperet 
germanoinflde  fllio  suo,cui  scripsit  dicens :  Prsedica 
verbum,  insta  opportune^  importune  (II  Tim.  iv,  2). 
Nunquid  dicendum  est  istum  non  multum  locutum 
qui  non  solum  opportune,  verum  etiam  importune 
verbum  tuum,  Domine,  nontacebat?  Sed  ideo  non 
erat  multum,quia  tanlum  erat  necessarium.Libera 
me,  Deus,  a  multiplio  quod  patior  tntus  in  anima 
mea,  misera  in  conspectu  tuo,  et  confugiente  '  ad 
misericordiam  tuam.Non  enim  cogitationibus  taceo 
etiam  tacens  vocibus.  Et  si  quidem  non  cogitarem 
nisi  quod  placeret  tibi,non  utique  rogarom  ut  me  ab 
hocmultiloquio  liberares.Sed  multsQ  sunt  cogitatio- 
nes  meffi,tales  qualea  nostiyCOgitationes  hominum, 
quoniam  van®  snnt(P5a/.xGiii,ll).Donamihinon  eis 
consentire,etsiquandomedelectant,easnihiIominu8 
improbare,  nec  in  eis  velut  dormitando  immorari. 
Nec  in  tantumvaleantapud  me,utaliquid  in  opera 
mea  procedat  ex  illis  ;  sed  ab  eis  mea  saltem  sit  tuta 
senientia.tuta  conscientia,tetuente.SapienR  quidam 
cum  de  teloqueretur  in  libro  suo,qui  Ecchsiasticus 
proprio  nomine  jam  vocatur,  Multa,\nqmi,di€imuSf 
et  non  pervenimuSy  consummatio  sermonum  universa 
est  ipse  (Ecdi.XLiii,29).Cum  ergo  pervenerimusadta 
cessabunt  multa  ista  que  dicimuSfCt  non  pervenimus; 
et  manebis  unus  omnia  in  omnibus  (I  Cor.xv,28) :  et 
sineflnedicemusunum  laudantesteinunum,et  inte 
facti  etiam  nos  unum.Domine  Deusune,Deu8  Trini- 
tas,  quncumque  dixi  in  his  libris  de  tuo,  agnoscat 
et  tui  :  si  qua  de  meo,et  tu  ignosoe,  et  tui.  Amen. 


*  In  M89.,  qui  inveniri  te  fecisti. 
>  Editi,  et  confugientem.  Plores  vero  Mss.,  cfm^iente 
omiflfla  particola,  et* 


APPENDII 

TOMI  OCTAVI 

OPERUM  SANCTI  AUGUSTINI, 

IN  QUO 

SCBDITITIA  ISTHiEC  OPUSCULA  EXHIBENTDR, 

8GIUGET  : 

TRACTATUS   GOMTRA  QUIIfQUB   B^RBSBS.  LIBBR    YIGIUO     TAPSITANO     EPI8C0P0     BESTITU* 

8KEH0     CONTRA     JUD£08 ,      PAGAHOS      ET     ARIA-  TUS. 

NOS.  QUJESTIONES  DB  TRIIIITATB   BT  DB    GBRESI  BX  AL- 

DULOGUS  DB    ALTERGATIONB    BGCLBSL£  ET  STRA-  CUINO  DBCBRPTiE. 

GOGiE.  DB  INCARNATIONB  YBRBI  AD  JANUARIUM  LIBRI  DDO 

DB  FIDB   CONTRA    MANIGHjEOS    LIBBR    EYODIO  TRI-  COLLECTI  BX  ORIGENB. 

BUTUS.  LIBBR  DB  TRINITATE  ET  UNITATB  DEI. 

GOMMONITORIUM  (vuIgO  AUGU8TINI)  DB    REGIPIBN-  DB   ESSENTIA   DIVINITATIS. 

DIS  MANICHiEIS  QUI  CONYBRTUNTUR.  DIALOGUS  DB  UNITATB  SANCT^  TRINITATIS. 

CONTRA  FBLICIAHUM  ARIANUM  DB  FIDB  TRINITATIS,  UBBR  DE   ECCLBSIASTICIS  DOGMATIBUS. 

Conparavimus  eas  omnes  editiones  imtio  Retract.  et  CoDfess.,  t.  1  memoratas.    M. 


ADMONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  SERMONEM. 


Tractaium  adversus  quinque  Hsreses,  quem  Erasmus  hominis  eruditi  quidem,et  argatiet  facundiesse 
censuerat,  non  tamen  Augustini,  nisiforte  ait,  juvenis  scripsit,  Augustino  sine  cunctatione  adjudicant  Lova- 
nienseset  Bellarminus,  aliique  auctoritate  Bed88,  qui  ex  capite  ejusdem  tractatus  quarto  et  quinto  eitat 
quaedam  in  caput  primum  Epistolse  Pauli  ad  Romanos.Ea  de  facto  verba  nomine  Augustini  citata  repe- 
riuntur  non  solum  in  vulgata  Bedss  collectioneillaauctiore,  quaBveriusestFloriLugdunensis  ;  sed  etiam 
*  in  altera  certa  BedaB,  quae  pcenes  nos  est  brevidr  in  Paulum  colectio,  nondum  typis  edita.  Verum  sermo 
iste  dictus  eo  tempore  deprebenditur,  quo  Africa  tencbatur  Arianonim  dominatu,quando  jam  orthodoxis 
pastoribus,  aliis  exsilio  seu  fuga,  aliis  morte  sublatis,  h»retioi  Gatbolicos  et  concertationibua  sollicita- 
bant,  et  largitionibus  pecuniave  corrumpere  tentabant.  In  capite  6,  Ubi  estis,  inquit,  fontes  tacrymarumf 
Quibus  agricotis  loquor  ?  Aliisunt  morlui.alii  fugati.  Et  cap.  7.  Adversatur  {Andjius).  ctamatflitigiat,  jnignaif 
turbas  congregatt  contra  Christum  dimicat.  llle  sanguinemfudit^  ut  redimat:  iste  pecuniam  spagit,ut  perimaL 
Similla  leguntur  in  sermone  2  ad  Gatechumenos,  n.  24,  et  sermone  de  Tempore  barbarico,  n,  10  ;  qoa 
tomo  sextOy  in  tempus  VandalicaB  persecutionis  post  Augustini  mortem  excitaUe  convenire  observavimoa. 
Prsterea  dictio  nec  satis  accurata,  nec  tam  seria  est,  quam  solet  esse  Augustini.  Exempli  gratia,in  cap. 
3,  Oeo  Patri  ad  gignendum  Filium  conjugis  vice  fuisse  bonam  voluntatem  docet,  Ad  hsc  quod  Augusti- 
tinus  in  Donatistas  scripsit,  id  auctor  in  Arianos  torquet,cap.  6  :  Quare  litigamus  fSi  una  nobis  esi  hsm- 
ditaSf  simul  possideamv^^  fratres  sumuSy  etc.  Gredtmus  itaque  Bedam  hic,  quemadmodum  et  in  subdititii 
Goliatione  cum  Pascentio,  quam  in  secundi  tomi  appendicem  rejecimus^dececeptum  esse  errore  veterutn 
codicum  qui  hunc  tractatum  Augustino  assignant.  Hujus  libri  mentionem  facit  Hincmarus,  lib.  de  non 
trina  Deitate,  et  quia  praeconceptas  illius  opinioni  valde  incommoda  eranthaeo  capitis  7  :  Graiias  tibi,vera 
et  una  Trinitas,  una  et  trina  Veritas^  trina  et  una  (/itt7a5,  ibi  multis  contendit,  a  pagina  sciiicet  450  ad  4d4 
ea  a  falsario  et  impostore  aliquo  fuisse  immissa.  In  Indice  Possidii  notatum  dicit  Bellarminusy  in  eo  vide- 
licety  quem  interpolatum  edidit  Joannes  Uiimmerius  :  nusquam  vero  in  osteris;  tum  editis,  tum  scriptis^ 
qufle  videre  nobis  licuit,  Possidiani  Indicis  exempiaribus  invenitur.Recognovimus  Tractatum  et  emenda- 
vimuR  ad  codices  Vaticanos  decem,  ad  Germanensem  unum,  ad  Michaelinum,  ad  Remigianum,  ad  Bbml- 
phensem,  ad  Arnulphensem,  ad  Gisterciensem,  ad  Fossatensem,  ad  Goibertinum,  ad  codicem  V.  G.  do- 
mini  de  Maran  Tolosatis,  ad  Turonensem  S.  Gatiani,  et  alium  EccIesisB  Lugdunensis  codicem,  in  qoibas 
insoribitur  lAbellus  aduersus  quinque  hsereses,  sive  contra  quinque  hostium  genera  ;  quia  nempe  est  contra 
paganosy  Judeos,  Manicheos,  Sabellianos  et  Arianos. 


ADVERSUS  QUINQUfi  BJERESES 


8BU 


CONTRA  QDINQUB  HOSTIUM  GENERA, 

TRACTATUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  1.  Quinque  genera  hosHum. 
Debitor  sum,  fateor,  non  necessitate  cogente,  sed, 
quod  est  vebementius,  cbaritate.  Non  tnm  ad  com- 
pcUendum  potest  esse  molestus  exactor,  quam  ad 
reddendum^  devotus  est  debitor.  Sed  ut  impleam 
quod  promisi,  adjuvate  me  sanctis  orationibus  ves- 
tris,  ut  Deus  omnipotens  det  gratiam  sermonibus 
n.eis,  et  satisfaciam  piis  mentibus  et  auribus  ves- 
tris.  Si  meminisse  dignamini  qui  in  tempore  adfuis- 
tis,  quinque  hostium  genera  esse  diximus  :  contra 
quse  expugnanda  inducias  postulavimus,  utneces- 
saria  arma  pr»parare  possemus.  Promissus  dies 
illuxit,  nos  quoque  impigre  ad  certamen  Domino 
adjuvante  processimus.  Adjutorium  nostrumaDo- 
mino,  qui  fecil  ccelum  et  terram  (Psal,  cxxiii,  8j. 
Donabit  uertanti  victoriam,  qui  certandi  dedit  auda- 
ciam.  Non  nos  hostium  turba,  non  nos  beliantium 
revocet  forma,  non  quasi  vitrea,  tulgentia  terreant 
arma*.  Goliam  magnum«  robustum,  armis  terribili- 
bus,  ingentique  turba  munitum^,  David  solus,  puer 
parvus  atque  inermis,  uno  lapidis  ictu  prostravit, 
totaque  Allophylorum  castra  turbavit  atque  fugavit 
(I  Reg.  XVI,  49).  Quid  autem  aliud  petra  contra  Go- 
liam  manu  David  missa,  nisi  Christum  contra  dia- 
bolum  ez  semine  David  venturum  significavit? 

2.  Aggrediamur  jam,  et  errorum  quae  diximus 
quinque  genera  proponamus.  Pagani  dicunt,  Quid 
est  quod  nosexhorretisatqueabjicitistanquammul- 
tos  colentes  deos  ?  Ecce  et  vos  Deum,  quem  prsdi- 
catis  colendum,  filium  habere  dicitis,  eumque  sine 
aiterius  commixtione  sexus  natum  esse  confingitis. 
Jad«i  dicunt,  Quomodo  unum  colitis  Deum,  quando 
et  hominem  quem  patres  nostri  crucifixeruntDomi- 
num^  dicentes,  hominibus  extorquetis  uttantjuam 
Filium  Dei  vobiscum  venerenturetcolant?Manich8Bi 
dicuntpbantasmaesse,  quoddiciturDominumChri- 
stum  femineo  potuisse  nasci  ex  utero.  Non  enim  di- 
gnum  est,  inquiunt,  ut  lanta  msgestas  per  sordes  et 
squalores  femin»  transisse  credatur.  Sabelliani, 
iidem  Patripassiani,  dicunt,  Unus  est  Deus  Pater 
et  Filius ;  quoniam  qui  Pater,  ipse  est  et  Filius.  Nam 
si  aliter  dixerimus,  dicemur  multicolflo.  Ariani  di- 
cunt.  Alius  est  Pater,  alius  est  Fiiius,  sed  minor 
est  rilius.  Quomodo  enim  fieri  potest,  ut  genitori 
genitus  existat  flsqualis  ? 

CaPUT  II.  —  3.  Fiducia  adversus  hwreticos,  Ecce 
sunt  errorum  propositae  qusBstiones,  quasi  hostium 
composit»  acies.  Uontra  istas  acies  pestiferas,  san- 
ctissimi  fratres,  assumite  arma  Dei,  ut  possitis  resi- 
stf  re  in  die  malo  et  in  omnibus  perfecti  stare.  Ac- 
cingimini  lumbos  in  veritate  :  nemo  trepidet,  nemo 
formidet.  Est  lorica  justitiad,  est  scutum  fidei,  in  quo 
sagitta  malignorum  ignitfla  excipiantur  ot  exstin- 
guantur.  Estgaleasalutis,  est  gladius  spiritus,  quod 
eat  verbum  Dei  {Ephes.  vi,  14-17).  Quisquis  fidelium 
Gbristi  militum  his  fueritarmis  munitus,  non  cujus- 
qaam  formidabit  personam,  non  terrore  temporis  a 
certamine  revocabitur.  Bia,  fratres,  certamen  in 
promptu  est,  tervet  opus,  urget  adversarias,  spicula 
parat,  jacere  tentat,  nemo  expavescat.  Fratres  plu- 

<  Alias  :  Ad  eompeUendum  n^n  potest  esse  molesttu 
txnctoTf  quando  ad  reddendum,  eic. 

*  Pluret  Mbb.,  non  quasi  fkigens  vitrea  terreat  arma" 
twra. 

*  MsB.,  forma  munitum. 
^  Pinres  Mss.,  Deum, 


res  sunt  nobisoum  qnam  cum  iilis,  Nobiscum  est 
Moyses  ille  magnus  amiousDei,  quiuthostemvince- 
ret  prsliantem,  manus  ad  coeIumextendit,jamtunc 
figuram  crucis  Christi  ostendens:  ipse  divino  impe- 
rio,  tumentis  ponti  volventes  flexuosis  sinibus  un* 
das*,  uno  virg»  percussu  trajiciendo  populo  aridos 
vertit  in  campos.  Nobiscum  est  Jesus  post  Moysen 
populi  dux  Israelitici,  fortissimus  praeliator,  cujus 
etiam  nomen  indicat  Salvatorem  :  ipse  potentia  sua 
et  divina  fiducia,  diem,  sui  cursus  metas  ne  pera- 
geret,  statuit ;  et  nocti  ne  aocederet  imperavit.  Ipse 
gentium  reges,  non  singillatim,  sed  conmgatim 
superavit,  captivavit,  humiliavit,  occidit.  Nobiscum 
est  David  manus  fortis  ;  quid  dicam  ?  servus  Dei, 
electus  Dei,  amicus  Dei,  parens  Dei :  noveratet  bene 
noverat,  non  solum  parcere  subjectis  et  debellare 
superbos  {^neid.  lib.  6.,  vers.  853),  verum  etiam 
virtutes  ostendere  et  patientiam  custodire.  Ipse  ini- 
micos  suos  cum  persequeretur*,  non  perniciosus, 
et  cum  vinceret,  non  exstitit  impius.  Nobiscum  sunt 
alii  atque  alii  saocti  viri,  qui  omnia  futura  prievide- 
runt  et  prfledixerunt.  Non  est  ergo  quod  terreat  vos  : 
et  tantum  exspectate,  audite  et  orate,  intentior  et 
auctior'  circa  me  vestra  sit  oratio.  Non  diutiua 
immoremuif  jam  quae  proposuimus  prosequamur. 
CAPUF  lll.  — .  Ex  Hermele  et  Sibylla  adversus 
Paganos.  Quid  dicis,  pagane  ?  Deus,  inquis,  si  dele- 
ctatus  est  filio,  indiguit  conjugio :  si  horruit  conjn- 
gium,  solus  est  sine  {nlio.  Quidenim  poteratinveniri 
simile  Deo.quodconjungereturDeo,et  pareretfilium 
Deo?Deind6si,utdicitis,  habetDeusfiliumJamnon 
unum  colitis  Deum.  Quid  agimus?  Ab  Allophylo  te- 
luin  missum  excepimus ;  quid  remittemus  rQuodli- 
bet  miserimus  telum,  licet  perveniat  ad  illum,  nihil 

Erodest.  Quare?Quiadurusest.Quantumdurusest? 
apideus  est:  idola  colit ;  etscriptum  est,5im27^j  t7- 
lis  fiant  omnes  qui  faeiunt  ea^  et  omnes  qui  confiduni 
in  eis  {PsaL  cxii,  8).  Sanctas  Scripturas  non  acci- 
pit.  Qusramus  ergo  lapidem  quo  peroutiatur,  utper- 
cussus  quassetur,  quassatus  comminuatur,commi- 
nutus  in  pulverem  convertatur,  conversus  in  pul- 
verem  compluatur,  complutus  seratur,  satus  faciat 
fructum,  non  qui  igne  consumatur,  eed  qui  in  hor- 
reo  recondatur.  Hermes,  qui  latine  Mercurius  dici- 
tur,  scripsit  librum  qui  A6yo<  xiXeioc  appellatur» 
id  est,  Verbum  perfectum  :  magnum  nomen  libri 
hujus,  quia  magnus  est  de  quo  scriptus  est.  Quid 
enim  perfectius  Verbo,  qui  solus  est  inter  mortuos 
liber  (P5a/.  lxxxvii,  6)?  Audiamus  quid  loquatur 
Mercurius  de  Verbo  perfecto :  Dominus,  inquit,  et 
omnium  factor  deorum,  secundum  fecit  Dominum. 
Et  post  pauca,  ut  ostenderet  quid  dixerit,  repstiit 
et  dixit:  Quoniam  ergo  hunc  feoit  primum,  et  so- 
lum  et  unum* :  bonus  autem  ei  visus  est  et  plenis- 
simus  omnium  bonorum.  Quantum  plenissimus 
Joannes  evangelista  dicat :  l)e  plenitudine  ejus  nos 
omnes  aceepimuSy  gratiam  pro  gratia  {Joan.  i,  16). 
Bonus  autem  ei  visus  est,  et  plenissimus  omnium 
bonorum.  Et  seauilur  :  LsBtatus  est.  Cui,  vel  cam 

Suo  I«etatu8  est  ?  Dicat  ipsa  Sapientia  Dei,  Filiua 
ei :  Ego  eram  cui  adgauaehat  {Prov.  vin,  30).  Ergo, 
iaetatus  est,  et  valde  dilexit  tanquam  unigenitnm 

<  AntiquioreB  Mbb.,  volventis  fluctuosissimas  undas. 

*  TuroDensii  Mbb.,  /pse  inimicis  mi*,  dum  perseque^ 
reiur  ah  eis, 

*  Aliguot  Mbi.,  aeutior,  At  qnklam  alil,  altior, 
^  Qaidam  Mbs.,  et  verum,  Aliqai,  et  bonum^ 


fl03 


APPBNDIX. 


1104 


■aum.  Quem  primo  factum  dixit,  postea  unigenitum 

appellavit.  Ilem  alioloco  sio  dixit;  Filius  benedicti 

Dei  alque  bons  voluntatis,  cujus  nomen  non  potest 

humano  ore  narrari.  Quxrebas,  paganc,  conjugpm 

Dci?  Audi  Mercurium  :  para  frontem,  et  excipe  lapia 

lapidem :  cade,ut  erigaris ;  frangere,  ut  confirmeris  ; 

destruere,  ut  aBdificeris  :  ictus  lapidis  non  cutem  di- 

vidat  frontis,  non  venam  rumpat  sanguinis,  non  ape- 

riat  foveam  vulneris ;  sed  signum  faciat  crucis.  Gon- 

jugem  Dei  (juaeris?  Abjiciatur  ex  corde  tuo,  rogo, 

impura  pravitas.  Gonjux  Dei  bonavoluntas  est.  Quo- 

modo  autem  pater  sil  Deus,  et  Filius  Deus,  nec  ta- 

men  duo  dii,  sed  unus  sit  Deus,  tecum  disputarenon 

debeo ;  quia  nisi  credideris,  intelligere  nullatenus 

poteris.  Et  tamen  Filium  De'  Deum  ^  fatetur  Mercu- 

rius.  Hociapidepercussus,  lapideusdesinatessesa- 

crilegus.  Audiamus  quid  etiam  Sibylla  vates  eorum 

de  eodcm  dicat :  Alium,  jnquit,  dedit  Deus  filiis  ho- 

minum^coIendum.Quantumapparet,  in  his  senten- 

tiis  Mercurii  et  Sibyllo;,  Sabellius,  etiam  judicalur. 

Mercurius  et  Patrem  Deum  dicit  et  Filium :  et  Sibyi- 

la  dicit  Deum  alium.  Sabellius  dicit  non  alium,  quia 

eumdem  Patrem  asseritessequemFilium.Optimum 

valdeest,  si  modo  non  unum  tantum,  sed  etiam  ad 

quantoscumque  missus  pervenire  potuerit  adversa- 

rios,  uno  ictu  percutiamus.  Item  Sibylla  dicit :  Ip- 

Bum  tuum  cognosce  Dominum'  Dci  Filium  esse. 

Versus  isteet  Paganum  increpat,  et  Judaeum.  Alio 

loco  Filium  Dei  <rt;(x6ouXov  appellat,  id  est,  consi- 

lium,  vel  consiliarium.  Et  propbeta  dicit,  Vocabitur 

nomen  eius^  Admirabilis^  consiliaritu,  Deus  foriis  ei 

poiens  [Isai  ix,  6).  Hic  Arianus  arguitur,  qui  cum 

dicit  minorem  Dei  Fiiium,  dicit  aliquando  Deum 

non  habuisse  Olium.  Et  si  fuit  sine  tilio,  fuit  sine 

consilio.  Ecce  ad  quanta  pericula  proMicamur.  Sed 

quia  Deus  nunquam  fuit  sine  consilio,  etiam  con- 

tradicente  Ariano,  nunquam  Pater  potuit  essesine 

Filio.  Quid  agis,  pagane  ?  Aperi  aures,  noli  esse  si- 

cut  aspis  surda,  quffi  obturat  aurem  ne  audiat  vo- 

oem  incantantis  ij^sal.  lvii,  5).  Non  tibi  meos  auc- 

tores  profero  :  tuus  est  Mercurius,  cui  inter  deos 

tantus  bonor  cultusque  a  vobis  delatus  est,  utejus 

nomine  diem  vocaretis.  Ipsum  audi,  ipse  teconvin- 

cat,  ipse  expugnet ;  ut  cum  te  vicerit,  illi  codas,  et 

mihi  credas.  Mercurias  dixit :  Dilexit  Deus  Unige- 

nitum  suum.  Ipse  dixit :  Filius  benedicti  Dei  alque 

bonee  voluntatis.  Et  ne  de  ejus  nomine  t«dium  inter- 

rogationis  sustineret,8ecutusadjunxit:Guju8  nomen 

non  potest  humano  ore  narrari.  Quid  tu,  Mercurl,  ab 

hominibus  dicis  nomen  Dei  Filii  narrare  non  {)osse  ? 

A  te  narretur,  qui  non  homo,  sed  dcus  ab  hominibus 

sstimaris.  Loquitur  autem  ad  Filium  snum  dicens : 

Est  autem.  Quis?  Filii  inenarrabilis  sermo  sapientia 

Sanctussanctus^  Nonne  hoc  est,  In  principio  erat 

Verbum  (Joan,  i,  1)  ?  Dic,  Hermes,  sermo  iste  sapien- 

tis  habet  matrem  ?  Sequitur :  De  solo  Deo  Domino 

est,  omnibus  dominante  Deo  mortalibus.  kt  quia  ab 

hominibus  indagari  non  potest,  addit  et  dicit.  8uper 

homines  cst.  Ergo  quiasuperhominesest, nomen  Fi- 

lii  Dei  narrare  non  possum,  quia  deus  non  sum  :  di- 

cant  homines  quasi  homines  quod  non  sum,  ego 

agnosco  (juod  sum.  Sermo  sapientis  de  solo  Deo  est. 

Non  crgo  ibi,  pagane,  humanum  suspiceris  aut  fingas 

fuisse  eonjugium :  de  solo  Deo  est,  et  super  homines 

est,  Increpatte  Sibylla  dicens,  Ipsum  tuum  cognosce 

Dominum  Dei  Filium  esse  Deum :  ipsum, non  alium, 

non  Martem,  non  Jovem,  non  Mercurium  ;  sed  quem 

confltetur  Mercurius.  Quid  miraris,christiane,quod 

talia  isti  dc  Pdtre  et  Filio  dicant?  Ei  da^monescre- 

dunt,  et  contrcmis'uni  [Jacobi  ii,  19).  Nempe  in 

Evanp^elio  transcunte  Domino  dicunt.  Novimus  qui 

sis^  Filius   Dei,    veMsti  ante  iempus  torquere  nos 

(Marc.  I,  24).  Utinam  quomodo  dffimoncs  judicem, 

sic  homines  agnoscorent  salvatorem  I 

*  Mm.,  Dominum, 

*  Aliqaot  Mss.,  fidelibus  hominibus. 
s  Alias»  Deuwu 

*  AJjdB,  ^iritttt  eanctus. 


GAPUT  IV.  —  5.  Ex  Veiere  Testamento  adversus 
Judaeos,  Quid  dicit  Judsus?  Unus  est  nobis  Deus, 
proitor  ipsum  non  alium  novimus.  lllum  vero  quem 
dicitis  Cni  istum,  patres  nostri  non  Deum,  sed  homi- 
nem  occiderunt.  Nempe  hoc  estquod  dixi :  Utinam 
quomodo  djemones  iudicem,  sic  homines  agnosce- 
rent  salvutorem  1  Ecce  daemones  viderunt,  et  tre- 
mueru  nt :  homines  videru  nt ,  et  occiderunt.  Dsmones 
confessi  sunt:  tiomines  persecuti  sunt.  Qus  intelici- 
tas  cst  et  quanta  miseria,  imparemetiam  dsmonibus 
invcniri  ?  Item  homines  creaunt,  dffimonespereunt: 
homines  salvantur,  daemonea  puniuntor.  Sed  h«c 
immutatio  gratia  est  dexter®  Excelsi  (Psal.  Lzxviy 
11),  non  praesumptio  hominis  de  suis  viribus  confl- 
dentis.  Gontra  islum  vero  Judffium  non  laboro  :  pa- 
gnant  contra  illum  codices  sut,  pugnant  Lez  et  Iro- 
phet» :  et  aut  Yictus  et  humiliatus  salvabitur,  ant 
superbus  et  pertinax  punietur.  Dixit  Dominus  ad 
Mo.vsen:  Ecceegomiiioangelummeum  qui  prsecedat 
te,  et  cusiodiat  in  via^  et  introducai  in  locum  quem  pa* 
ravi.  Ohservaeum^  et  audi  vocem  ejus,  nec  cantentnen' 
dumpules.  Audisti  angelum  agnosce Dominum :  neo 
contemnendumesseputes.Audiadhucquodmetaas: 
i^ec^  inquit,  contemnendum  puies.  Quare  ?  Quia  non 
dimiltet  cum  joeccaveris,  et  est  ncmen  meum  in  illo 
(£.zo(i.  XXIII,  20,  21).  Quis  estille  tammc^nus,  cui 
Deus  et  potestatem  suam  dcdit  et  nomen  jDominus 
viriutum  ipse  est  rex  gioriae  (Psal.  xxiii,  10).  Et  unde 
probamus,quodcumdiciturangeIus,debeatintelligi 
Deus  ?  Habes  in  libro  qui  appellatur  Gensis :  Vene^ 
runt^  inquit,  duo  angeli  Sodoman  vespere,  sedente 
Loth  pras  foribus  civitatis  :quos  cum  vidisset,  surrexU^ 
et  ivit  obviam  ^is  (Gen.  xix,  1).  Quid  plura  ?  Suscepit, 
et  obsecutus  est  eis  tanquam  peregrinis.  Gonsueta- 
dine  hospitalitatis  liberatus  a  periculo  civitatis,  et 
temporaie  evasit  incendium,  et  ffiternum  consecutas 
est  prffimium.  Discite,  christiani,  sine  discretione 
exhibere  hospitalitatem,nefortecuidomum  clause- 
ritis,  cui  humanitatem  negaveritis  ipse  sit  Ghristus. 
Non  amplius  evagemur  a  proposita  actione.  Angeli 
venerunt  ad  Loth,  et  dixerunt :  Videte  et  advertite, 
quia  angeli  loqui  dicuntur.  Quid  dixerunt  anceli? 
Salvaanimam  iuam,  noli  respicere post  tergum  (Tbid.t 
n).  Quia  nemo  ponens  manum  super  aratrum,el  reiro 
respidens,  aptus  esi  regno  Dei  (Luc.  ix.  62).  Ffeque 
sie^  inomni  circa  regione;  terrenis  non  inhffireaa  vo- 
luptatibus  :  sed  in  monte  salvum  ie  fac  (Gen.  xix,  17) ; 
spes  tua  Deus  sit,  ne  et  tu  simulpereas  cum  Sodo- 
mitis.  Dixitque  IMh  ad  eos.  Videte  hominem  viden* 
tem  non  cfficum,  sicut  Judsi  et  Sabelliani ;  non  lip- 
pientem,  sicut  Ariani :  sed  oculos  sanos  habentem, 
sicutcatholici  Gbristiani.  Aneelosvidit,etDominum 
intpllexit,  Quid  dixit  angelis  iDixitque  Loth  adeos: 
Domine  mi,  quia  invenit  servus  tuus  gratiam  ante  te,  et 
magnificasti  misericordiam  iuam.quamfecisti  mecum^ 
ut  saivares  animam  meam  (Ibid.  lO).  Magna  res,  Gum 
voloJuda?umferiresic,Moysesforti88imu8virhastam 
verbi  sui  vibravit,  et  misit,  utper  Judffium  ad  Sabel- 
lianum  transiret,  Arianumquepercuteret.  Quid  agis, 
Loth  sancte  ?  Angelos  vides,  et  non  anom,  sed  duoa 
et  dicis,  Domine  mi.  Ad  unura  verba  facis,  unum  pre- 
caris ;  ct  non  metuis  ne  aiteri  injuriam  facere  videa- 
ris?  Absit,  inquit,  Rccedite,  Judaei ;  recedite,  Sabel- 
liani,  quia  non  videlis;  recedite,  Ariani,  quia  parum 
videtis.  Ego  video ;  et  quod  video  quia  video,  nec  cod- 
temno  nec  erro.  Duos  video,  ffiquales  video.  Unum 
rogo,  nulli  injuriam  facio  :  quia  Patrem  a  Filio  non 
divido.  Nam  ut  intclligatis  roe  non  fall  r,  cum  duos  tan- 
quam  unum  deprecor,  videte  utrum  duo,  an  unus 
meis  respondeat  precibus.  Petiitutin  modicacivitate 
etproximarcfugium  haberetetviveret.  Respondetar 
ei.  Videamusquotsuntqui  respondent.  Verba  libri 
subsequuntur,  Dixitque  ad  eum :  qua&i  responsio  sin- 
gularis  esl.  Adhuc  sequere,  videamus :  Ecce  eiiam  in 
noc  suscepi  preces  iuaSf  ut  non  iubvertam  urbem,  pro 
qua  locutus  es.  FesUna,  et  salvare  ibi :  quia  non  potero 
faeere  quidquam,  donec  inarediaris  illue  {IHi.  21,22). 
Vides,  Jadffie,et  dioi  angelum,  et  eeso  Deom  f  Audbi 


1108 


TRAGTATDS  ADVERSUS  QDINQUE  HiGRESES. 


1106 


Ariane,  diios,  Patrem  et  Filium,  dicentem :  neo  ta- 
men  eumdem  Patrem  quem  Filium,  propter  Sabel  < 
lianos/sed  PatremetFilium^Audisquiddictumest, 
Suscepi  preces  tuas  ?  Audis  quid  dicic,A'on  subvertam 
urbem/  Audis,  Non  poicro  jacere  quidqxiam  f  Judoeus 
legat  angelum,  intelligat  Deum  ;  Sabellianus  legat 
duos  venisse  ;  Arianus  legat  unum  respondisse  :  et 
Don  contemnant,  sed  errorem  fugiant,  ne  ad  ignem 
perveniant^Sedutpleniubostendamusdictumange- 
lum  debere  intelligiDeum,  hujus  lectionissequentia 
recitemus  :  Iqitur^  inquit,  Dominus  pluit  superSodo- 
mam  et  Gomorrham  sulpkur  el  iynem  a  Domino  de 
ccelo  [Gen,  xix,24).  Quid  est,  Dominus  a  Domino.nisi 
Filius  a  Patre  ?  Sicut  et  alio  loco  :  Dixtt  Dominus  Do- 
mino  meOy  id  est,  Pater  Filio  suo,  Sede  ad  dexteram 
meam  donec  ponam  inimicos  tuos  scabellum  pedum 
tuorum  {Psal  cix,  1).  Itein  in  Exodo,  Apparuit,  in- 
qu\i,i\foysi  angelus  Domini  in  flamma  ignis  de  rubo,et 
vidit  quoniam  rubus  ardebat  igni,rubus  atUem  non  cre- 
mnbatur,  lit  dixit  Moyses  :  Transeo  S  et  videbo  fioc 
grandevisum,  cur  utique  non  crematur  rubus.Cum  vi- 
disset  auiemDominus^quia  accedit  videre^vocavit  cum 
Dominus  de  rubo,^GQ\p^Q  angelus  ipse  Dominus.Et 
sequitur  dicens,  Moyses^  Moyses,  Et  ille  dixit.  Quis  ' 
es  Domine  ?  Ait  xUi  Dominus,  Ne  accesseris  huc^  nisi 
tolveris  calceamenta  de  pedibus  tuis ;  locus  enim  in  auo 
stas,  terra  sancta  est,  Adbuc  audi  quid  dixeritei :  Ego 
sum  Deus  patrum  iuorum^Deus  Abraham,  Deus  Isaac^ 
Deus  Jacob  {Exod,  iii,  2  6).  Et  ideo  Judaeus  sic  au- 
diatangelum,utintelligatDominumettimeatDeum: 
Sabellianus  sic  confiteatur  Patrem,  utnon  neget 
Filium  :  Arianus  sic  conflteatur  Patrem  et  Filium,ut 
non  minuat  Filium.  Jesus  eliam  Nave.sicut  liber  di- 
citquiejus8criptuse8tnomine,cumadversusboste8 
dimicaret,  in  ipso  constitutus  procinctu,  viditvirum 
stantem  controse,etevaginatumtenentem  gladium: 
porrexitque  ad  eum,  et  ait  :  Noster  es^  an  adversa^ 
riorum  .'Qui  respondet :  Nequaquam^sed  sum  princeps 
exerciius  Domini^  et  nunc  adveni  {Josue  v.  13,  14). 
Gecidit  autem  Jesus  pronus  in  terram,  et  adoravit. 
Et  nunc  sequere,  Judase,  ducem  tuum.Videt,  inter- 
ro^at,et  adorat.Visio  communionem  babet :  videtur 
enim  et  quod  agnoscitur,  et  quod  non  cognoscitur. 
Krgo  visio  communionem  habet.  interrogatio  igno- 
rationem,  adoratio  fidem.  Qem  videt  ?  Uominem. 
Quis  est  homo  iste?  Ipse  est  cujus  contra  inimicas 
gente8prsQnuntiabatur,desiderabatur,exspectabatur 
adventus.  [Et  homo  est^\  nquit,  et  quis  cognoscet  eum^'1] 
Quis  est  princeps  excercitus  Domini?Noiine  ipse  est, 
qui  in  Evangeho  interrogatus  aui  esset,  respondit. 
Principium^  qui  et  bquor  vobis  (Joan,  viii,  25)?  Quia 
iurbaris,  JesuPQuar^  Iremuerunt  genies^et  populi  medi- 
tati  sunt  inaniaadversusDominumetadversusChristum 
ejus  (Psal,  II,  1)  ?  Vides  armatum,  noli  metuere :  non 
contra  te  venio,  sed  pro  te ;  auia  non  sum  missus  nisi 
ad  oves  perditas  domus  Israel  {Matth,  xv,  24).  Quid 
eat,  Jesu,  quod  vides,  interrogas,  etadoras?  Audi  : 
Hominem  video ;  interrogo  quem  video ;  audio  quem 
non  video ;  adoro,  non  quod  video,  sed  quod  credo  : 
quia  fides  ex  auditu,  auditus  autem  per  verbum  Dei 
[Rom.  x,  16).  Quid  ergo  quffiris?  Adverte,  et  seque- 
re :  Hominem   video,  sea   pfs  filiis  hominum  est 
quod  intelligo.  Nescio  quid  mihi  coruscat.  et  tan- 
quam  de  latebrisfulgidum  aliquid  splendet.Vado  ad 
eum.quia  venit  ad  me:  perscrutabor  quod  video  hoc 
tam  grande  visum.Quem  video,  et  homo  est,et  non 
est  bomo.  Imo  et  homo  est  propter  Manicbsum;  et 
plusquam  homo  est  propter  Judffium.  Perge,  Jesus 
meu8,dnx  meu8,perge  Quare,nisi  quia  cum  tu  me  in- 
quiri8,me  acq[uiris?Ecce  venio,hominem invenio :  in- 
tuBne8oioquidinteIligo;obscurumestnondumvideo: 
rtiota  est  facies  Moysi,  velamen  impedit  aciem  {Exod. 


*  Aliai,  Vadam. 

*  Alias,  guid. 


*  Id  vncis  inclasum  abest  a  Mee. 


zxxiv,  33),  latet  veritas.  Noa  agaosco  quid  sit,  opus 
est  interrogatione.  Dic,tu  hom,  Noster  est  an  adver^ 
suriorum  ?  Si  adversariorum  est,  et  homo  est,  et  ini- 
micus  est :  si  noster  est,et  bomo  est,  et  Salvator  est. 
Post  me  veniiy  sed  anie  me  factus  est  (Joan.  i,39.  Sic 
Jesus  est,  et  Salvator  est.  Interroget  Jesus  Jesum, 
iuterrogct  prior  posteriorem,  sed  tamen  minor  ma- 
Jorem :  interroget  deficiens  crescentem :  flgura  inter- 
roget  veritatem  ;  imo  figura  intelligat  veritatem  :  ut 
lucescat  dies,  et  removeantur  tenebrs  temporales. 
Ecce  venio,scio  quia  spiritus  carnem  et  ossa  non  habet 
{Luc.  XXIV,  39) ;  palpo  carnem  :  qusro,  intueor  ar- 
matum.Adhuc  latet  mysterium.Interrogo  virum,au- 
dio  verbum;  removoo  velum,adoro  Deum.In  eo  quod 
Jesus  vidit  nec  cognovit,  furiosam  f^entem  Judeo- 
rumsigniflcabatqus8ividenscognovi8set,nunquam 
Dominum  glorioe  crucifixisset  (I  Cor,  ii,  8)  :ineo  au- 
tem  quod  audiendo  credidit  et  adoravit,  istum  signi- 
flcabat  populum  de  quo  scriptum  esi,  Populu*  quem 
non  cognovi,  servivit  mihi:in  audifu  auris  obaudivit 
mihi  {Psal.  xvii,  45).  Audi  adhuc  qui  negas  Deum 
genuisse  Filium,  audi  quid  dicit  Pater  per  Isaiam 
prophclam  :  Funquid  egcquialios  parerefacio,  ipse 
non  pariam, dicit  Dominus  (Isai.Lxyi, 9)  ?  Kgo  qui  ^e- 
nerationes  caeteris  tribuo,  sterilis  remanebo?  dicit 
Dominus  Deus  tuus,  cui  dictum  esi,Filius  meus  es  tu^ 
ego  hodie  gcnui  te  (Psai,  ii,  7J.  Quid  me  Btimuias, 
Ariane,  et  irrides  cum  audis,  /u>(ii>y  Apud  Deum 
Dunquam  crastinus,  nunquam  hesternus  dices  est, 
sed  semperhodie:non  mensiumcirculis  volvituran- 
nas,  uoa  succedeatibus  ac  decedeatibus  traasigitur 
measis  diebus,  aoa  horas  mutaatur,  aoa  variaatur 
tempora  vel  momenta,ubi  dies  nec  termino  concludi- 
tur,  nec  initio  inchoatur.  Audiat  adhuc  Judsus  quid 

Ser  prophetam  dicat  Dominus,  audiat  Arianus  :au- 
iant  et  omnes  qui  Filium  Dei  aut  non  esee,  aut  esse 
minorem  dicunt.  Ego,  inquit,  Deus  et  non  est  aiius,  Et 
quid  de  Filio,  Domine,  si  tu  solus  es  Deus  ?  Audi 
adhuc,  quid  festinas?  In  memetipso  juravi.  Ubi  est 
juratio,  nulla  estdubitatio.  InmemetipsojuraviEgre' 
dieiur  de  ore  meojustiiias  verbum.^cce  habes  Filium: 
Egredieiurdeoremeojustitix  verbum.etnon  reverteiur. 
Quid  est,  non  reverteiur?  Ne  Sabellianus  dicat  quia 
ipse  est  Filus  qui  Pater,  egressum  verbum  oon  re- 
vertetur  :  quia  Pater,  Pater  est ;  Filius,  Filiusest. 
Sileat  aliquantulum  hffireticorum  Ioquacita8,nulIam 
habens  verecundiam :  impleat  Dominus  sententiam; 
et  bilio  Dei  aut  nuilus  adversiibitur,  aut  qui  adver- 
sarius  exstiterit.contundetur.  Egredietur,  inquit,  d^ 
ore  meojustitix  verbum^et  non  reverietur ;  quia  mihi 
curvabitur  omne  genu,  et  confitebitur  omnis  iingua.Et 
Filius  quid  ?  Audi  ergo  in  Domino  dici  :  Mex  sunt 
summ^  jusiitix  et  imperium.^ge  ergo,et  quid  poslea? 
Ad  eum  venicnty  et  confundentur  omnes  qui  repugnant 
ei{Isai.  xlv,  22-25).  Ite  nunc,  omnes^Pagani.  Uflere- 
tici,  Judaei ;  adversamini,  et  repugnate  Filio  Dei :  ad 
eum  venietis,  et  confundemini  omnes  qui  repugna- 
tis  ei. 

CAPUT  V.  —  6.  Contra  Manichxos.  Noa  parum 
de  Filio  Dei  secundum  divinitatem  loculi  sumus, 
et  resistentibus  in  quantum  potuimus  adversariis 
aoa  pepercimus  :  nunc  volo  ad  ejus  incarnationem 
acceaere,  et  Manichaeus  obsistit  impurus.  Quare? 
Quia  Dei  Filium  non  vult  dici  etiam  hominis  fllium. 
£l  ubi  est  quod  scriptum  est,  Rorate,  cceii,  desuper, 
et  nubes  pluant  justum  ;  aperiatur  terra,  et  germinet 
Salvatorem ;  et  jusiUia  oriatur  simul,  ego  Dominus 
creavi  eum  {Ibid.,  8)  ?  item,  Ecce  parvuius  natus  est 
nobis,et  filius  datus  est  nobis :  et  factus  est  principatus 
super  humerum  ejus  et  vocabitur  nomen  ejus,Admira- 
bilis,consiliarius,Deus  fortis.pater  fuiuri  sxculi.prin* 
ceps  pacis  (Id,  ix,  6)  ?  item.  Ecce  virgo  eoncipiet  in 
utero,  et  pariet  fiiium ;  et  vocabitur  nomen  ejus  femfno- 
nuel  [id.  VII, 14;  Jfa^</i.i,23)?Dicitaliqui8,GumMa- 
nicbffio  certare  disposueras,  non  cum  Jud»o.  Gonti'a 
Maaichffium  aova  lela  suat  aece88aria,noa  aatiqua. 
Quare?Quia  oovum,aoa  Vetu8acQi^U»X^^«ssA!«^2Q.\s^« 


1107 


APPENDIX. 


1106 


Sed  mihif  qui  contra  utrosque  suscepi  certameQ, 
undique  arma  sunt  necessaria;  maxime,  quia  ista 
nova  ex  veteribus  tabricata  sunl :  ergo  nec  illa  abji- 
cienda,  et  ista  portanda  sunt.  Divorsis  enim  teiis 
diversi  concidunt  adversarii.  Ordo  itaque  iste  ser- 
vandus  estyUt  loquens  de  Evangelio,  non  sileam  de 
Prophetis. 

7.  Sed  ego,  inquit  Manicheus,  nec  Moysen  ac- 
oipio,  nec  Prophetas.  Quid  ais  ^  de  Paulo  apostolo, 
qui  in  exordio  Epistolos  su»  ad  Romanos  scripsit, 
Paulus  servus  Jesu  Christi  vocaius  apostolus,  segrega' 
tus  in  EvangeUum  Dei,  quod  ante  vromiserat  per  Pro- 
pketas  suos  in  Scripturis  sanctis  ae  Filio  suOy  qui  fac- 
tus  est  ei  ex  semine  David  secundum  carnem  {Rom.  i, 
1-3)  ?  Audis  quia  Evangelium  per  Apostolos  '  non 
ezhiberetur,  nisi  per  Prophetas  ante  promittere- 
tur.'  Audis  quia  Filius  Dei  secundum  aivinitatem, 
factus  est  fllius  hominis  ex  semine  David  secun- 
dum  carnem  ?  Quid  est  enim,in  quo  Prophetae  con- 
trarii  sunt  Evangelio  ?  Dixit  Propneta  :  Rorare^cosli, 
desuverf  et  nubes  pluant  justum  :  veniat  angelus, 
prsaicet  verbum.  ^p^na/ur  terra  ;  audiat  Maria:  et 
germinet  Salvatorem;  pariat  Jesum.  Propheta  dixit, 
Ecce  virgo  in  utero  concipiet,et  pariet  filium;  et  vocabi- 
tur  nomen  ejus  EmmanueiMoo  etiam  evangelista  cum 
diceret,secutus  est  etexposuit  dicens,iYa^»cum  Deus 

iMatih,  i,  23).  Frustra,  Manichaee,  conaris  adversari 
^rophetis.  Ecce  Apostolus  dicit,  De  Filio  suo  qui  fa^ 
ctus  est  ei  de  semine  David  secundum  camem  (Rom.i, 
2).  Quod  Prophetffi  praeviderunt  et  prsdixerunt,  hoc 
Apostoli  viderunl  et  praedicaverunt.  Qui  erat,factus 
est.  Quid  erat?  qui  ractus  est?  Verbum  erat,  caro 
factus  est.  Deus  erat,  homo  factus  est :  Filius  Dei 
erat,  Fiiius  hominis  factus  est.Suscepit  hunianita- 
temnonamisitdivinitatem^factushumilismansitsu- 
blimis :  natus  est  homo,non  destitit  esse  Deus :  na- 
tus  est  parvuius,  latens  magnus  :  qui  libenter  am- 
plectitur  Deum  natum,  non  horreat  ^  virginis  par- 
tum.  Dicit  tibi  Deus  creator  hominis,niius  hominis: 
Quid  estc^uod  te  permovet  in  mea  nativitate?  Non 
sum  libidmis  conceplus  cupiditate.  Ego  matrem, 
de  qua  nascerer,  feci ;  ego  viam  meo  itineri  praepa- 
ravi  atque  mundavi.  Uanc  quam  despicis,  Mani- 
chse,  mater  est  mea  ;  sed  manu  fabricata  est  mea. 
Si  potui  inquinari  *  cum  eam  facerem,potuiinaui- 
nari  cum  ex  ea  nasoerer.  Sicut  transitu  meo  illius 
non  est  corrupta  virginitas,  sic  mea  ibi  non  est  ma- 
culata  majestas.  Si  solis  radius  cloacarum  sordes 
desiccare  novit,  eis  inquinari  non  novit ;  quanto 
magis  splendorlucis  sQterns,  in  quo  nihil  inquina- 
menti  incurrit,  quocumque  radiaverit,mundare  po- 
test,  ipse  pollui  non  potest?  Stulte,  unde  sordes  in 
virgine  matre,  ubi  non  est  concubitus  cum  bomine 

Satre?Unde  sordes  inea,qua9  necconcipiendo  libi- 
inem,  nec  pariendo  est  passa  dolorem  ?  Unde  sor- 
des  in  domo,ad  quam  habitator  nullus  acce8sit?So- 
lus  ad  eam  fabricatoret  dominusejus  venit,vestem 
quam  non  habebat,  induit;  eamque  sicut  invenit, 
clausam  reliquit.  Sicut  ille  natus  est  solus  inter 
martuos  liber  (Psal.  lxxxvii,  6) :  sic  istius,  ex  qua 
natus  est,  matris  pudor  solus  est  integer.  Eva  ino- 
bediens  mcruit  pcenam,  Maria  obediendo  uonsecuta 
est  gratiam  :  illa  gustando  prohibitum  maledicla, 
hec  credendo  angelo  est  benedicta :  illa  nobis  mor- 
tem  contulit,  haec  vitam  nobis  peperit.  Quid  agis, 
Manichflee?  Christianum  premis,  non  Ghristum  de- 
fendis.Taceat  immunda  vanitas,quia  munda  '  nata 
est  veritas 

CAPUT  VI.  —  8.  Contra  Arianos,  Vellem  adhuc 
Manichsum  persequi,sed  infestum  patior  Arianum, 
qui  conOdit  in  virtute  sua,  et  gioriatur  in  potentia 
sua  (Pja^  XLViii,  7).  Jam  quidem  cum  aliis  respon- 
deremu8,nec  ipsi  tacuioius  :  sed  etiam  nunc  servato 
ipBius  ordine,videamus  qu»  sapecula  Jaciat.Nullius 

*  Beda  ct  Mss.,  et  quid  agis, 

*  Beda  et  antiquiores  Msb,  omittunt,  per  Apostoios, 
'  Mbb.,  Non  abhorret, 

*  CfoJbertiaaM  codex,  fattgari. 
*  Qaidm  Mmb,,  mwtao» 


terreat  persona  potentis  :  Omniscarofenum{Isai.xL^ 
6).  Vides  quotidie  fenum  crescere,vides  florere,quid 
expavescis  ?  Taies  fructus  deserta  germinat  terra. 
Agricolas  non  accuso^oed  quaero.  Ubi  modo  ealis  ^, 
0  Doni  agricoliB?  Quid  a^itis?  quare  vocatis  ?  Videtis 
quot  maiis  ista  piena  sit  terra  :  hinc  spinae,  hinc 
tribuli,hinc  fcnum  surgit.  Spinas  incendite,tribulos 
eradicate,  ienum  secate,  bona  semina  8pargite,non 
vos  tcrreat  hiems:  et  si  abundat  iniquitas.tamen  ve- 
Btra  ferveat  charitas.  Serite  hieme,  quod  metatis 
ffistate.  Sed  quibus  dico  ?  Ubi  estis  fontes  lacryma- 
rum  ?  QuibuB  agricolis  loquor  ?  Alii  sunt  mortui,aln 
fugati :  terra  tradita  est  in  manus  impii  (/o6.ix,24), 
tnoulatio  et  necessitas  invenerunt  nos  Domine^  da 
nobis  auxilium  de  tribulatione,  ut    salus  boaiinis 
non  sit  vana,  sed  vera  (PsaL  lix,  13),  Quid  dicis 
Ariane?  Interroganti  qus  respondeas.  Nolo  despi- 
cias  parvuIum,non  tegrandis  forma  juvat,non  ma- 
gna  protegunt  arma,  unius  lapidis  ictus  frontem 
penetrat  galeatam  (I  Reg,  xvii,  4  L  Dic  mihi  ergo 
quod  te  intcrrogo:  Credis  in  DeumPatrem  omnipo- 
tentem  ?  Credo  inquit.  Credis  in  Jesum  Gbristum 
Filium  ejus  Dominum  nostrum?  Credo,inquit.Cre- 
dis  Deum  et  hominem  Jesum  Christum  natum  de 
Spiritu  sancto  ex  virgine  Maria?  Credo,  inquit.  Be- 
ne  facis.  Adhuc  interrogo :  Sicut  Pater  Deus  estjta 
et  Filius  Deus  est?  Ita.  Alius  est  Pater,  Alius  Fi- 
lius?  £t  maxime.  iEqualisest  Patri  Filius?  vEqua- 
lis,inciuit.  Quid  restat,^  Ecce  ad  omnia  quae  inter- 
rogavi,respondit,In  eo  quod  credere  le  dicitDeum 
Patrem  et  Deum  FiIium,contrarius  est  mecum  Pa- 
gano.  In  eo  quod  credit  Christum  Deum  et  homi- 
nem  natum  de  Spirilu  sancto  ex  virgine  Maria,me- 
cum  est  contra  Judsum  et  Manichsum.ln  eo  quod 
credit  alium  esse  Patrem,  alium  Filium,  mecum  est 
contra  Sabellianum.  Age,  si  mccum  es  in  omnibus 
(a)  quare  litigamus?  Si  una  nobis  est  ba^reditas, 
Bimul  possideamus  ;  fratressumus  ;  tcce  quam  ho- 
num  et  iucundum  habitare  jratres  in  unum  [Psal, 
Gxxxii,  1)  I  Quare  est  i^ova  fabrica  ante  murum  ? 
Simul  aa  custoiiam  nostr»  hsreditatis  invigile- 
mus.  Hsreditas  nostra  praeclara  est  nobis  (Psal, 
XV,  6).  Habemus  invidos,  habemus  inimicos :  etip- 
si  possidere  volunt,  non  nobiscum,  sed  contra  nos. 
Nenio  sibi  usurpet  aliquid  :  basredilaa  ista  sic  est 
nobis  dimissa,  ut  indivisa  possideatur,  noii  parli- 
tibus  dissipetur.  Simul  fructum  colligamus,  ne  di* 
videndo  perdamus.  Paupertas  solicitum  me  facit : 
rogo  te,  noli  foras  praeler  me  coUigere,  ne  incipias 
sparKere.  Qui  enim  mecum  non  colligit,  spargit  (Luc, 
XI,  23).  Qiiasi  oblitus  sum,  cum  quo  agebam  ;  sed 
non  sum  oblitu8,interro^o  Arianum,  quem  deside- 
ro  esse  catholicum.  Dicit  alic^uis  :  Ad  omnia  que 
voluisti  respondit,  in  responsionibus  illius  nihil  in- 
venitur  adversum :  quid  amplius  quaerii  ?  Exspecta, 
frater,  noli  facile  judicare,  babeo  adhuc  quod  inter- 
rogem:  nolicito  teilli  committere,respon8io  claret, 
virus  latet.  Quid  dixisti,  frater?  iCqualis  est  Palri 
Filius?  i^SqualisJnquis.  Eia  modo  vigila.modo  ma- 
nifestabitur  ouod  latebat.  Quomodo  dicis  ffiqualem 
Patri  Filium  7  operatione,  an  origine  ?  pote8tate,an 
ffiternilate?  an  forte  in  ulroque?  Absit,  inquis.Ope- 
ratione  et  potestate  aequalis  est,  non  aeternitate  : 
C[uomodo  enim  fleri  potest,  ut  genitus   sit  squalis 
iugenito  ?  En  adest  ille  q^ui  mecum  quasi  cohsres 
ambulabat,dolus  apparuit  qui  iatebat.  Mecum  pos- 
sidere  putabatur,  vult  dividcre  :  sed  non  permitto: 
prorsus  resisto.  Leges  habent  ut  testatoris  voluntali 
in  omnibus  pareatur:8i  quis  contra  voluntatem  te- 
statoris  facere  voluerit,(vareat  hasreditate.Sed  silent 
leges  inter  arma  (Cicero  pro  Milone,  n,  40)?  Non 
prorsus :  ad  hoc  Iaboratur,ad  hoc  pugnatur,  ut  le- 
^bus  serviatur.Testamentum  profero,verba  teatato- 
ris  recito  :  si  est  quod  dividatur,  ibi  invenio  :  si  non 
est  quod  dividatur,  de  ipso  lestamento  tibi  reaiflto. 
Audt  quid  habet  testamentum :  Pacem  meam  do  vobis 

^  M88.  ubi  mihi  estis. 

\fl]  Vid,  Aug.  enarr.  8  in  PmI.  xxi,  d.  80.";  et  itBi  J58, 


1109 


TRACTATDS  ADVERSU8  QUINQDB  HiERESES. 


1110 


paeem  relin^o  vobit  (Joan,  xiv,  27).  Hsbo  est  hflere- 
ditas.Et  quiB  est  ipse  testator  ?  Lege  Testamentum, 
et  invenies.  Gum  propheta  de  Domino  ioqueretur, 
ait ;  Magnificabitur  usqae  ad  terminos  orbis  ierrae^  et 
erit  ipse  pax  {Micha*ae  v,  4,  5).  Gloria  in  excelsis  Deo, 
et  in  terra  pax  hominibus  {Luc,  ii,  14) :  non  divi- 
soribus  sanctaB  unitatis^sed  hominibus  bonxvolunta- 
tisApse  est  h£reditas,ipse  esttestator,ipsum  quieris 
dividere.Quid  partiris  unum  ?Si  unum  diviseris,  in- 
tegrum  nihil  habebis.  0  ariana  haeresis,  crudelis  et 
impia  meretrix,erubesce  judicante  Salomone.Mere- 
trix,  ne  unum  vivum,  ne  undecum^ue  conceptum, 
jamque  partum  perderet,non  permisitdividi  Qlium 
Buum ;  et  tu  dividis  Dominum  Deum  tuum  ?  Ille  etsi 
meretrix,tamen  pia,  quia  mater :  tu  et  meretrix  et 
impia^quia  non  mater,  quod  paris  prffifocas,  quod 
non  paris  conerogas.Quomodo  alienum  lactas,qu» 
taum  necas  ?  Viscera  tua  duruorunt,  illius  tremue- 
runt.Quid  dixit?  Dateillipuerum.einolitedividereeum 
flll  Re^Atit^l) :  Filius  meusest  ;  sed  melius  apud  il- 
lam  integrum  gaudeovivum,  quamdivisum  lugeam 
mortuum.  Filiusmeusest,  inquit;sed  quid  prodero 
materpuero,sivitamquamnonconfero,aufero?volo 
illius crudelis a parvulo  repellere  u bera,sed  magis co- 
gorjudicistimeremachsram.Dateillifilium  meum : 
meusest  natus  ;sed  migret  ad  illam  totus,apud  me 
maneatafTectus.Date  illi  puerum  totum,non  aufera- 
tur  vita  membrorum:  non  dividatur  inte£i;ritas,mi- 
hi  non  eripitur  pietas,  Quid  dixit,  Date  illi  puerum 
etnolite  dividere  eumf  Ecce  et  egodico,totum  pos- 
side,  et  noli  dividere  Deum.  Non  inquit ;  sed  si  vis 
habere  pacem  sine  praejudicio,  divide  hsereditatem. 
Et  quomodo  habeo  dividere?  Pater  megor  est,  Fi- 
linsminor?  0  partesl  o  justitial  o  aequalitas^l  Una 
pars  major  e8t,alia  minor.Non  consentio,non  facio 

fiartem :  quia  non  divido  pacem.  Si  euim  fracta 
ueril  paxjam  non  erit  pax.  Sed  quomodo  apud  te 
pax  illibata  esse  potest,  apud  quem  Odes  integra 
Don  est  ?  Unde,  quia  mecum  non  vis  possiderc,  et 
pacem  vis  dividere,h8ereditatem  nonpotesobtinerOt 
Postremo  si  more  tuo  non  paci,  sea  perfidisB  stu- 
des,  vade,  interpella  judicem,  videamus  quid  tibi 
dicturus  est.  Habes  judicem  ordinarium,  nolo  mihi 
adducas  ex  diversis  partibus  alias  atque  alias  po- 
testates.  Non  mihi  armiger,  sed  legifer  nccessarius 
est.  Et  ubi,inquis,  istum  invenio?  Ubi  autem  eum 
non  invenies  ?  Audi  propbetam  dicentem  :  Dominue 
judex  noster.  Dominus  tegifer  nosier,  Nec  contom- 
nendum  judicem  putes ;  audiquid  sequitur :  Domi- 
nus  rex  noster^  Dominus  ipse  salvabit  nos  {Isai.xxiiii^ 
22).Ecce  habes  judicem.  Si  parum  est,  et  rex  nos- 
ter  ante  te  est.  Sio  est  in  coelo,  ut  non  deserat  ter- 
ram  Ca?/um,inquit,^/  terram  ego  impleo{Jerem,xxuif 
24).  Vobiscum  sum  omnibtu  diebus  usque  ad  consum- 
mationem  saeculi  {UaUh.Tismfiff),  Et  nobiscum  est, 
et  cum  Patre  est :  quia  nec  Patrem  dimisit,cum  ad 
nos  desoendit ;  nec  nos  deseruit,  cum  ad  Patrem 
ascendit.  Ip&um  interpella,  ipsi  dic :  Domine,  dic 
fratri  meo  ui  dividat  mecum  nserediiatem,  Audi  res- 
ponsum  divinum,  audi  judicem  justum  ;  audi  pa- 
cem,fugientem  litem  :  quidait  ?  Amice,quis  me  cons- 
tituit  judicem  aut  divisorem  inler  vos  {Luc,  xii,  13, 
14)  I  Vis  difidere  pacem,et  qusris  habere  judicem 
pacem  ?  Judex  tuus  nolo  esse  ;  ego  pax  sum,  liti- 

?;are  non  novi ;  consentientibus  assideo,  litigantes 
ugio.Si  tu  cum  esses  inimicus  Patri  meo,  reconci- 
liavi  te  per  me,quomodo  ergo  a  Patre  meo  separa- 
bis  me?  Ego  cum  esses  longe,veni  utreduceremte: 
cuminter  montesetsilvaserrares,  quflesivi  te:  inter 
lapides  et  ligna  inveni  te:  in  lapidibus  ofTendebas, 
ipsis  adhserebas,  quialignaet  lapides  adorabas.  Et 
ne  luporum  ferarumque  avido  ore  laniareris,  colle^ 
te,  humeris  meis  portavi  te,  patri  meo  reddidi  te, 
laboravi,8udavi  caput  meum  spinis  supposui,manu8 
meas  clavis  objeci,  lancea  latus  meum  aperuit:  tot 
non  dicam  injuriis,  sed  et  asperitatibus  laceratus 
SQin:  8anguiQemmeumfadi,animam  meam  posui, 

>  Pluref  Mw.,  o  mquUoil 


ut  mihi  conjun^erem  te,ettu  dividis  me  ?  Aadi  quid 
respondeatur  discipulo,  qui  Fiiium  noverat,  et  Pa- 
trem  qufflrebat.  Ait  Philippus  Domino:  Domine, 
ostende  nobis  Pairem,  et  suffUii  no^ii.  Numquid  non 
et  ipse  Filium  separabat  a  Patre?  Jam  te,  inquit, 
novimus,  sed  Patrem  tuum  non  novimus.  Et  quid 
vis  ?  Osiende  nobis  Palrem^et  sufficit  nobis.Ei  Domi- 
nus  ad  eum.  Si  vis,Ariane  audire,errasti  cum  Apo- 
8tolo,redi  cum  Apostolo  :  sitillius  objurgatioetiam 
tua  curatio.  Quid  ait  Dominus?  Tanto  iemporey  in- 
quit,  vobiscum  sum,et  non  cognovisiis  met  Philippe^ 
ego  vcni  Patri  meo  te  applicare,tu  noli  me  separare: 
quid  quffiris  qiiasi  allerum  praeter  me  ?  Qui  me  vidit, 
vidii  ei  Pa/rem. Tantain  nobis  est  unitas,tanta  simi- 
litudo,  tanta  charitas,  ut  ego  in  Patre  sim,et  Pater 
in  me.  Sentio,  Sabelliane,  auid  mussitas,  aut  in 
Ariano  me  concludere,  aut  ao  Ariano  avocare  festi- 
nas.Sed  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritussanctl 
non  trium,sed  unius  Dei;cum  illi  respondeo^te  non 
prffitereo.Quid  dixit  Dominus?  Qui  mevidit,  vidit  et 
Palrem,  Numquid  dixit,  Qui  vidit  me,vidit  Patrem; 
aut,  Ego  sum  Filius  simul  et  Pater?  Sed  dix\i,Ego 
in  PairCjet  Pater  in  me ;  et  Qui  me  vidit^vidit  et  Pa^ 
irem  (Joan,  xiv,  8-10).  Interpositio  unius  syllabs, 
quffi  dicitur  Et,  discernit  et  Patrem,discernit  et  Fi- 
hum ;  neque  demonstrat  nec  Patrem  habere,nec  Fi- 
lium.  Dic  mihi,  Ariane :  Patrem  dicis  Deum?Et 
maxime.  Quid  Filium  ?  Ipsum  quoque  Deum  conO- 
teor.  Unde  agnoscis?  Quia  cum  prenuntiaretur  in 
carne  venturus,deipso  propheta  dixit,  Dicite^  Pusii' 
lanimes  confortamini :  nolite  timere,  ecce  Deus  noster 
ultionemadducetretributiouis  \Deus  ipseveniet,  etsal- 
vabit  nos  {Isai,  xxxv,  4).  Agnosce,  in  eo  quod  te 
agnoscere  dicis,  si  Prophcts  non  adversaris.  Quid 
ergo  dicis  de  Patre?  Deus  est.Quid  Filius  ?  Deus  est 
Coffiternus  est  Patri  Filius  ?  Non.Ergo  erat  tempus, 
quando  non  erat  Filius,secundum  te.Si  erat  tempus 
quando  non  erat  Filius,  ergofuit  tempus  quod  noQ 
fecit  Filius.Si  fuit  tempus  quod  non  fecit  Filius,  non 
omnia  per  ipsum  facta  8unt:jamenimerattempu8, 
quando  non  eratFilius.Si  erat  tempus,quando  non 
erat  Filius,  Joannes  evangeliata  non  debuerat  dice- 
re,  In  principio  erai  Verbum;  sed,  In  principio  erat 
tempus.  Joannes  dicit,  Omnia  per  ipsum  facta  sunt 
{Joan.  I,  1,  3) :  sed  Arianus  contraaicit.Dic^Ariane: 
unde  scis  quiaerattempus,quandonon  eratFilius? 
An  forte  dicturus  es,  Et  Joannes  unde  scit,  quia  in 

Srincipio  erat  Verbum  ?  Quia  super  pectus  Domini 
iscumbebat,  et  inde  hauriebat  quod  in  convivio 
Ghristi  bibebat,  quia  in  principio  erat  Verbum.  Ta- 
men  dic  mihi,  quando  in  principio  erat  Verbum 
(Ibid.f  1),  vel  quando  Joannes  super  pectus  Domini 
recumbebat  (Id.  xiii,  23),  et  a  verbo  Domini  dis- 
cebat,  quia  Verbum  erat  in  principio,  et  Verbum 
Deuserat:  Arius  ubi  erat?  Nescio,  si  audes  dicere 
ibi  erat.  Notum  est  enim  et  legitur  quo  tempore 
natus  est,  meritoque  sit  damnatus.Notum  estetiam 
quomodo  vixerit,  auomodomortuus  fuerit:  et  ideo 
non  audes  dicere  ae  Ario,  sicut  de  Verbo,  Et  fuit, 
et  est :  quia  nec  tunc  fuit  Arius,  nec  modo  est. 
Scd  ut  in  omnibus  excludatur  Arianus,  audi  quid 
per  Salomonem  dicatur :  Domtnus  fecit  regiones  et 
fines  inhabitabiles  sub  coeio.  Cum  pararet  coslum^ 
aderam  illi.  Et  post  pauca ;  Eram  ego  apud  ilium 
cuncta  disponetis :  ego  eram  quando  faciebat  fortia 
fundamenta  ierrae :  ego  eram  cui  adgaudebat  (Prov, 
VIII,  26,  27,  30).  Sed  dicis.  De  tempore  agitur '^ 
utrum  fuerit  Filius  antequam  esset  tempus.  Audi 
ipsum  per  prophetam  dicentem  :  Ex  tempore,  in- 
quit.  Quid  est,  Ex  temporef  Numquid  ez  quo  tem- 
pus  esse  coepit?  Non  sic,  impie  Ariane  ;  non  sic; 
sed,  Ex  tempore  antequam  fieret,  ibi  eram  {I$ai, 
XLviii,  16).  Ecce  antequam  fieret  tempus,  ibi  erat. 
Quffire  jam  quando  non  erat,qui  ante  tempora  erat. 
In  principio  erat  F^^um.Melius  Greci  dicunt,A^Y^c< 
A^yoc  quippe  verbum  significat  et  rationem.  Vides 
ergo  quiasemper  erat,de  quo  tu  in  audes  dicere^Non 
erat.  Aut  8i  dioia  D^\iTSi  ^Vvs^^^oA!^  ^\^^  ^^^"c^x  vn^^ 


1111 


APPENDIX. 


IIIS 


tri  adversariuB  erlB.  Ego fmc[u\Uex  ore  Altissimi  prO' 
dii  (Eccli.  xxiv,  5).  Quis  dicit?  Verbum.  Et  Verbum 
hoc  quid  est?  JoanneB  dicat :  Devs  crat  Vcrbum.  Et 
Verbum  ergo,  et  cujus  crat  Verbum,  non  duo,  sed 
unum  sunt.Non,  inquis:  quia  verbum  posterius  est 
eocujuBcstverbum,unde  apparet  Filium  Patre  esse 
minorem.  Ncgas  itaque  Fiiium  Dei  esse  Deum.Non 
negOjinquisret  Patrem  Dcum  dico,et  Filium  Deum; 
sed  Patrum  m{ijorem,Filium  minorem.Quamdiu  Pa- 
ter  major,FiIiu8  minor  ?  Dic  mibi,  quia  video  te  cal- 
culare  velle  (eternitatem  :  quot  annis  prxcedit  Deus 
PaterFilium  suum?Ubidiem  nativitatisFiliiDeile- 
gisti  ?  Filii  Dei  dico,  non  dico  Filii  Dei  et  hominis. 
Ubi  ergo  diem  nativitatis  ipsius  legisti?  Gum  quo 
mathematico  Greatoris  siderum  constellationem 
quaesisti,atque  tractasti  ?  Quee  tempora,qua8  horas, 
quffi  momenta,  ^uos  numeros,  quas  minutas^  mo- 
mentorum  nativitatis  illiu8,qui  oiEniacondidit,col- 
legisti?  Gonquiescat  ro^o,conquiescatbsretica  tua, 
Don  religio,sed  superstitio :  de  Ghristi  initio  deficit 
calculatio.  Quiacumauditur  sine  initio  sternitas, 
nulla  ibi  quaeritur  ffitas.  Si  Pater  Deus,  et  Fiiius 
Deus,  Pater  major,  Filius  minor :  Jam  non  unus 
Deus,  sed  duo  dii.  Si  duo  dii  sunt,  quid  est    ergo 

?[uod  dicit  Dominus  per  propbetam,/4n/^  menon  est 
ormatus  DeuSf  et  post  me  non  erit  (Isai.  xuii,    10)  ? 
Quid  dicis,  Ariane?  Gui    istas  deputas   voces?  Si 
Patris  sunt|dicendo,  Ante  me  non  esl  formatus  Deus, 
et  post  me  non  erit:  aut  ipse  Pater  non  erit,aut  Fi- 
lius   Deus  non  erit.  Si  enim  hoc  tantum  diceret, 
Ante  me  non  est  formatus  Deus  ,  non  adderet,^^  post 
me  non  erit:  liberum  tibi  erat  bsc  verba  Patri  tan- 
tummodo  applicare.  Gum  autem  sequitur  et  dicit, 
postmenon  erit:   secundum  te,  ut  dixi,  etsePa- 
trem  et  Filium  negat  Deum.  Item  si  Filii  sunt  hso 
verba,  Patrem  suum  et  Dcum  negat  et  Patrem.  Si 
enim  non  dicerct,  Ante  me  non  est  formatus  Deus  ; 
sed  tantum  diceret,  post  me  non  erit :  posset  forsi- 
tan  dici  Filium  illud  fuisse  locutum.  Modo  autem 
cum  dicit.  Ante  me  non  est  formatus  Deus.et  post  me 
fion  fnt:  Patrem  suum   nec   Deum  dicit  esse,  nec 
Patrem.  Item  si  Patris  sunt  b(BC  verba:  quis  dicit, 
cui  dicit,  Fitius  meus  es  /u,  ego  hodiegenui  te  (Psal. 
II,  7)  ?  An  forte,  quod  ahsit,  mendacii   arguendus 
est  Deus  ^  Sed  si  Filii  verba  sunt,quis  dicit,de  quo 
dicit,  Patermeus  usqucmodo  operatur  (Joan.  v,  17)? 
An  iorteet  injuriosus  Patri  judicandusest,  et  ingra- 
tns?  Sed  numquid  ingrato  diceretur,  Postulaa  me^ 
et  daho  tihi  gentes  hxreditatcm  tuam  et  possessionem 
tuum  terminos  terrx  (Psal.  ii,  8)?  An  forte  Propheta 
aut  quiddiceret  nescivit,  aut  fallere  voluit ;  aut  ut 
mitius  ali(^uid  de  Prophetadicamus,nnxissecreden- 
dus  est  sibi  duos  confabulantes,id  est,  Patrem  et  Fi- 
lium  ;  et  Patre  dicente,  Ante  me  non  est  formatus 
D^f»,adjunxitet  Filius  dicendo,£/  postme  noji  eritf 
Mimica  sunt  et  Jocularia'  quae  agimus,  an  divina? 
0  scelus  1  proh  dolor!  Parce.parce.baeretica  impie- 
tas.  Cum  tu  Deum  non  capias,  nos  quoque  ad  bla- 
sphemiam  provocas.Non  hoc  docet  sancta  Ecclesia. 
Pater,  Paterest ;  Filius,Filiu8  est :  et  ille  nunquam 
Doo  fuit  Pater,  et  iste  nunquam  non  fuit  Filius  : 
amho  ffiterni,nec  cceperunt  e88e,necdesi8tunt.Quod 
Pater  loquitur,  Filius  Ioquitur,quia  Verbum  Patris 
est :  et  quod  Filius  loquitur,Pater  loquitur  quia  Pa- 
terVerbiest.  Jpeum  Verbum  dicxtjVerba  qux ego  to- 
quor,  a  me  ipso  non  toquor  (/aan.xiv,10).  Goncedite, 
quaso,  Greatori  quod  ipse  praBstitit  creaturae,  et  in 
cr6atura,si  potestis^  capite  Greatorem.Ecce  ignis  et 
splendorduo  sunt.alterexaltero  est,nec  sinealtero 
atter  est :  ignis  pater,  splendor  filius.Ipsesipossetj 
diceret,  Quod  luceo,  non  a  me  ipso  luceo;  sed  qui 
me  misit,  ipse  mihi  dedit  ut  luceam.  Ignis  enim 
splendorem  mittiLEt  sicut  Filius  de  Deo  Patre  dicit, 
Pater  mecum  est  (Id.  xvi,  32) ;  ita  et  splendor  dicere 
pos9et,Igni8  mecum  est.  Exstingue  ignem,  splendor 

1  Plurei  Msi.^  minutias. 
^Mbb,  omiiXmX.  etjocularin. 


nosquam  parebit.Si  ergo  igois  et  splendor,pateret 
fi)iu8,unus  sine  conjuge  pater,aliu88ine  matre  fiHoB 
est ;  ncc  dividi  alter  ab  «tltero  potest ;  et  cum  eit  al- 
ter  ex  altero,  initium  tamen  alterius  esse  non  potcst 
eine  altero  ;  hoc  antem  posse,  a  Greatore  tributum 
est  creaturffi:  quid  potestipse  Creator?  Accedat  Pa- 
ganus.  accedat  Sabellianus,  accedat  Arianus  :  con- 
templentur  liicernam,  in  ipsa  videant  quod  in  Oeo 
vidpre  non  possunt.Non  facio  injuriam,si  aliquacx 
partetantiGrealoris  cupiens  ostendere  potpetatem, 
ignis  sive  luoernae  afferam  lantillam  simiJitudinem. 
Scriptum  esiemm,Lucemapedibusmeisverbumtuum^ 
Domine,  et  lumen  semitis  meis  (Psal.  cxviii,  105).  Et 
de  Oeo  dictum  est,  I^nis  consumens  (Deut,  iv,  24 ; 
Hebr,  xii,  29).  Accedite  ergo.el  lucernamdiligenter 
considerate,  vestrasque  fatuas  tenebras  removete. 
Pagnnusintueatur,  etillicsine  conjugio  essePatrem 
'discat  et  Filium,et^uomodo  natus  est  Filius :  et  si 
caecus  non  es,  ibi  vide  ;  inter  ignem  et  splendorem 
qusre  medium.Si  nullum  est  medium,  nuUum  est 
conjugium.  Noli  velle  perscrutari  medinm,ne  ma- 

§num  patiaris  incendium.  Accedat  Sabellianus,  vi- 
eat  duos  in  unum,ignem  et  splendorem.Numquid 
non  rectc  dicere  potost  splendor.  Ego  in  igne,  et 
ignis  in  me;sicutetFiliusdicit,  £^o  in  Patre,  et  Pa- 
ter  in  me  (Joan.  xiv,  10)  ?  Accedat  et  Arianus.videat 
et  ipse  alterum  ex  altero,  nec  tamen  nasci  posse  al- 
terum  sine  altero  :  nemo  eorum  prlor,  nemo  poste- 
rior ;  coa;vi  sunt  pater  et  filius,  splendor  et  ignis : 
necignis8inesplendore,nec  splendorsine  igneesse 
potest.Aut  cert^,  si  placet,  mitte  manum,divide  al- 
terum  ab  altero  :  ostende  mihi  ignem  sine  splen- 
dore,  vel  solendorem  sine  igne  Absit,  absit:  ardere 
tantummodopoteris,8eparare  alterum  abaltero  non 
poteris.Sicut  enim  ignis  et  splendor  alter  cx  altero 
est,  nec  tamen  esse  alter  sine  altero  pdtest :  ita  Pa- 
ter  Dcus  et  FiliusDeus  alter  ex  altero  e8t,nec  tamen 
esse  alter  sine  altero  potest.Non  illis  ortusqui  non 
e8t,8ed  ffiternitas  atque  substantia  una  est.  Ignis  et 
splendor  temporalessunt^Pater  autemetFiliusDeus 
eeterni  sunt.Sunt  dico,quia  Pater et  Filius ;  Deus  dico 
quia  unum  sunt.Dualitasin  proIe,unitaB  in  deitate. 
Aterumfacit  uniusnativitas,sed  unum  ostendit  esse 
divinitas.Gumdico,  Filiu8,alter  est :  cum  dico,Deus, 
unus  est.  Alius  est,  quia  Filius  est:  aliud  non  est, 
quiaDeus  est.Erubescite,Ariani.  Tunicam  hominis 
jam  judicati  in  cruce  pendentis  carniflces  Pilati  non 
Buntausi  conscindere  (Id.xix^  24):  et  vos  conamini 
charitatem  Dei  in  ccelosedentis.imoipsam  charita- 
tem  Deum  dividere?  Sedconamini  ;quantum  pote- 
8ti8,conamini,vos  Jam  in  infernum  ruistis  :  nam  il- 
lam  tunicam  nuntjuam  rumpetis.Item  per  prophe- 
tam  Dominus  dicit,  Non  est  Deus  absque  me  :  Deus 
justus  et  snivans  non  est  praeter  me  (Isai.  xlv,  21). 

GAPUT  VII.  —  0.  Contra  Sabellium.  Hic  Sabel- 
lianus  exsultat.Ut  enim  unum  eumdemque  Patrem 
ostendat  et  Filium^talibussetestimoniiscredit  mu- 
niri.  Contra  Ariani,  ut  probent  alium  essePatrem, 
alium  Filium,  alia  proferunt  testimonia,  et  dicunt, 
In  tantum  aliusest  Pater,alius  Filius,et  alius  major, 
aliu»  minor;  ut  Pater  dicat  Filio,  Dedi  te  in  lucem 
gentium  (Id.  xlix,  6) ;  et  Filius  dicat,  Pater  misit 
me  (Joan.  viii,  19).Quantum  intelligo,  lux  ista  gen- 
tium  tam  clara  estatqueper8picua,ut  haereticieam 
comprehendere  non  valentes  atqueperspic6re,unde 
ca^cati,  non  in  cam  possint  ambulare,  sed  potius 
oberrare.  Arianus  aliud,  Sabellianus  aliud.  Quale 
bellum?  Quid  ad  hscGatholicus?  Arma,inquit,qu« 
portant,  mea  sunt :  mihi  militant ;  ambo  contra  se 
pugnant,8ed  pro  me  :  utinam  ambo  dcnciaDt,et  non 
alter  ad  alterum  transeat,  sed  ad  me !  Proferam  et 
e^o  aliquid,  unde  utrique  percutiantur.Tu,Ariane, 
dicis  majoremessequi  mittit,minoremqDimittitur: 
interrogo  te  et  ego,Qui8  est  major,  qui  prscedit,  an 
qui  praeceditur.'  Item  qui  est  maJor,cui  prffiparatur 
aliquid  venienti,  ao  qui  praBparat :  coi  ezliibetar 
Qfficium,an  qui  exhibet  ?  iJtiqoe  si  hominum  genoa 


iH3 


TRACTATUS  ADVERSUS  QUINQUB  HiERESES. 


1114 


interroges^respondebit  illum  esse  majorem,qui  prvB- 
ceditur,  cui  prccparatur,  vel  cui  ofQcium  exbibetur. 
Tu  inde  vis  probare  minorem  Filium,  qnia  miBSUS 
est  :  ego  ostendo  eum  qui  misit,  priecedere  illum 
quem  misit ;  nec  alterum  eorum  dico  mHJorem,(juia 
non  audeodicerevel  minorem.Isaias  propbetadicit, 
Hxc  dicit  Dominus  Chrisio  meo,  Domino,  cujvs  appre- 
hendi  dexteram,  ut  subjiciam  ante  faciem  ejus  genies. 
Eccejam  Filio  missocomesestPater.Adbucsequere: 
Et  dorsa  regum  vertam^et  aperiam  ante  eum  januas,et 
portx  non  claudcntur  {Isai, xLv^iJ.Ecce  ille  quimise- 
rat,  prfficursor  faotus  est.  Quis  euim  major  aut  su- 
porior  aote  minor.?injanuasaperit?vel  quomodoid 
faciat,  nisit  paululum  quoque  nraecesserit?  Audi 
Bdhuc, Es  portSBj  inquit,  non  claudentur.  Quomodo? 
Ego  ante  te  ibo(lbia.y  2).Vides  quia  qui  miserat,  et 
comitatur,et  praBcedit  :  mittit,  et  non  discedit.  Pa- 
rum  estquianon  discedit,insuper  et  preccedit.Jam 
tu  discerno  qui  sitmajor,qui  potior  :  cgo  enim  nul- 
lam  diRcretionem  video,sedpotiusffiqua1itatemcon- 
■picio.Filius  dicit  de  Psitre,  Mtsitme  (Joan.  vm,  16). 
Pater  Filio  dicit,  Ego  ante  te  ibo.  Recedat  de  medio 
discordiosa  calamitas  :  aequalitas  boc  exbibet»  non 
disparilitas  Adbuc  sequere.ut  clarius  appareatquis 
cui  dirat :  Ego  ante  te  ibo,  et  gloriosos  terrx  humi- 
liabo.  Hic  esto  ettu,  pagane.  Audi  quid  dicatpro- 
pheta.  Non  mibi  ego  quod  volui  scripsi :  codez,  in 

?[Uo  h»oscriptaleguntur,in  armario  Judsi  babetur. 
nimicus  meustestisestmeus ;  abipsoquare;aperi, 
lege,  etcrede-  Dorsa^  inquit,  regum  vertam,  et  glo- 
riosos  ierrx  /lumt/ta^o.Nonnc  reges  terrs  vides,q[ui 
ante  persequebantur  Christianos,nunc  essecbristia- 
nos?  Nonne  vides  eos  C[ui  bumiliabant  Ecclesiam, 
humilesintrareinEccIesiamPNonnenuncvidesipsos 
habere  dcfensores,quosante  babebat  persecutores? 
Ego,  inquit,  anle  te  ibo,et  gloriosos  terrae  humiliabo. 
Portas  sereas  contemm,  et  vectes  ferreos  confringam. 
Et  dabo  tibi  thesauros  absconditos,  et  arcana  secreto- 
rumfUt  scias  guia  ego  sum  Deus.qui  voco  nomen  tuum, 
Deus  Israel  (tsai.  xlv,2,3).  Audiat  Sabellianns,Deu8 
dicit.Deo  dicit.Ergoduosunt ;  qui  dicit,et  cui  dicit. 
Audiat  et  Arianus  :  Ego  Deus,  et  non  est  alius  extra 
me  (Ibid.fb).  Diu  est  ex  quo  contra  istas  duas  hs- 
reses  certando  laboro,  et  pene  sum  fatigatus.  Veni, 
Domine  meus,  Jesu  prsliator  fortissime,  princeps 
exercitus  Domini  qui  diabolum  vicisti  etsaculum, 
Apprehende  arma  et  scutum,  et  exurge  in  adjutorium 
mihi  (Psal.  xxxiv,  2).  Processurus   ad  prflelium,  et 
victurus  in  mundo  mundum,  oravit ;  non  tanquam 
virtutis  impotensycumesset  omnipotens  ;  sed  utno- 
bis,proptcr  quod  venerat,  bumilitatis  magisterium 
exhiberet.Et  quid  dixit  iPater,  clarifica  Filium  tnum 
(Joan.  XYii,i).Mo(Jo  Arianus  maledictus  dicit,  Vides 
quia  minorest,etclaritatemnon  baberet,nisi  Patrem 
petis8et?Exspecta,bomo,quidfestinas?Tubominem 
▼ideSyin  quaforma  non  solum  Patre,  sed  et  angelis 
minor  est  (Pm/.  viii,  6]  :  homo  paret,Deu8latet.Tu 
roihi  ostendis  hominem  bumilem  :  aperi  oculos.et 
▼ideDeum  subIimem,non  angelis  minorem.sed  Pa- 
tri  iequalem.Pa/^,inquit,Fi7mm/uum  clarifica :  ecce 
minorem  Adbuc  sequere,  Utet  Filius  tuus  clarificet 
te(Joan.  xvii,  1) :  ecce  squalem,  Invenimus  Filium 
agnoscentem  Patrem,atque  orantem,eique  conjun- 
ctum,  non  ut  putabatur  ingratum.  videamus  quid 
de  Filio  dicat  et  Paier. Assumpsit  Jesus  Petrum  et  Ja- 
cobumetJoannemfratrem  ejus  (Evangelii  verba  sunt), 
et  duxit  iltos  in  montem  excelsum  seorsum^et  transfi' 
guratus  est  antes  eos.  Et  resplenduit  faciet  ejus  sicut 
solfVestimenta  autem  ejus  facta  sunt  alba  ucut  ntx.Et 
eece  apparuit  illis  Moyses  et  Btias  cum  eo  loquentes 

fMatth.xvn,  1  3).  Moyses  et  Elias,Lex  etProphetflB; 
oquebantur  cum  illo,  quia  locuti  erant  de  illo  ;os- 
tendebant  quem  praedixerant,  manifestabant  quem 

grophetaverant.  Loquebantur  :  putas,  quid  loque- 
antur  ?  Ut  Judsi  convinoerentur,Pagani  converte- 
reiitar,Manioh»i  confunderentur,  HaDretici  compri- 
merQntar,Clatholici  conflemarentur.  Loquebatur  lez 


et  gratia^asperitas  et  lenita8,terror  et  mansuetudo, 
pr8?ceptumetadjutorium,ferramcnfuni  et  m»'dlcu^, 
umbra  et  lux,prsco  etindex,sententiaOf  f.ii8«;ricor- 
dia.  Et  quid  post  bsec  ?  Respondens  nu*etn  PeLnis  di.Tit 
ad  Jesum  :  Domine,  honum  est  nobis  hic  esse :  si  vis 
faciamus  hic  iria  tabe7macula,tibi  unum^Moysi  unumt 
et  Eli3Sunum(Matth.xxviifi).Qu\d  dicis,8anctePetre? 
Mundus  parturit  ^et  tu  lecretum  petis?  Videsergo 
tot  gentes  in  unum '  convenis8e,et  tu  requiem  quae- 
ris?  Vides  tenebras  mundi,et  tu  lumen  absoondis? 
Nemo  accendit  lucemamy  et  ponii  eam  sub  modio^  sed 
super  condelabrumyUttuceat  omnibus  quiindomosunt 
(Id.  V,  15).  Ista  domus  totus  est  mundus :  lucernffi 
accensio,  Verbi  estincarnatio  :  candelabrum autem, 
crucis  est  lignum  *.  lucerna  in  candelabro  lucens, 
Gbristus  in  cruce  pendens.iV«7m)  accendit  lucemam, 
et  ponit  eam  sub  modio,sed  super  candelabrumf  ut  tu- 
ceat  omnibus  qui  in  domo  «un/. Vidisti  tu,  videamus 
et  nos,  Tencbrffi  sunt,  non  offendamus  in  Paganis, 
non  erremus  in  baereticis  :  luceatnobis  Iucerna,do- 
ceatnosVerbum  incarne.Videamus  quid  dicitEvan- 
gelista,videamu8  si  admissum  est  consilium  Petri: 
Adhuc;ii\(\mUeoloquenie,eccenubes  lucida  obumbravit 
eos.Et  ecce  vox  de  n*ibe  dicens(Id.x\ii,  5).  Omnes  au- 
diamus,  nemo  auresclaudat.  Audiant  Pagani irriso- 
res,  audiant  Judsi  persccutores,  audiant  Manicbsi 

I)banta8matum  somniatores,audianth(ereticierronei 
itigatores ;  audiant,  et  maxime  audiant  etiam  Ca- 
thoIici,fidele8  Dei  cultores.Isti  audiantut  instruan- 
tur,  illi  ut  corrigantur :  aut  isti  audiant  ne  sedu- 
cantur,  illi  ut  puniantur.  Quid  dicit  vox  de  nube  ? 
Hic  est  Fitius  meus  dilectus  in  quo  mihi  bene  compla- 
cui  (Ibid^  et  III,  17).  Ubi  estis  qui  adversamini  Filio 
Dei  ?  Pater  dicit.  Hic  est  Filius  meus :  et  tu  dicis, 
Non  babet  Filium  Deus.  Tu  pagane,  quid  stas  foris 
et  murmuras?  Intra  huc  in  scholam  Dei,aperi  aures 
cordis  tui,audi  vocem  Domini,  et  disce  Filium  Dei, 
Quid  ageti8,Judffii,  qui  occidistifl  Filium  Dei?  Quo 
fugietis,ubi  vos  abscondetii  ?  Qui  montes,  (juffi  pe- 
trae  super  voh  casurs  sunt  ?  Et  si  incavernxspetra- 
rum  vos  absconderitis,  inde  extraham  vos^dicit  DomU 
nus  (Jerem.  xlix,  16).  Sed  et  vosvenite,intrate,con- 
silium  meum  audite.desporare  nolite :  quoniam  sunt 
relifuix  homini  pacifico  (Psal,  xxxvi,  37).  Sffivistis, 
occidistis,  sanguinem  Cbristi  fudistis,in  periculo  es- 
tis.Filio  Dei  increduIifuistis.Quid  ergo  lacero  nunc 
habeti8,nisi  ut  credontesbaptizemini,etbibati8  san- 
euinem  quem  fudistis  ?  Non  est  quod  borreatis  : 
fusus  est  sanguis  mcdici,  et  factus  est  medicamen- 
tum  pbrenetici.  Quid  dubitatis  ?  Guslate,  etvidete, 
quontam  suavisest  Dominus  (Psal.  xxxiii,0).  Quid,  tu 
manichffie,  quamdiu  pbantasmata  somniabis  ?Evi- 
gila,et  vide  ;  nubila  tonant'.  Quid  tonant  ?  Hic  est 
Filius  meus  dilecius  (Mafth.  iii,  17;  xvii,  5).  Vide  in 
terra  bominem  verum,  audi  dc  ccbIo  Dcum  verum  : 
vide  in  terra  bominis  filium,  audi  de  ccelo  Dei  csse 
Filium.Utrumque  verumessecognosce^id  est^Deum 
et  bominem,  Filium  Dei  et  filium  bominis  unum 
eumdemque  esse  Deum  et  bominem.  Agnosce  bo- 
minem,et  placabis  Deum.Gave  neofifendas  in  petra, 
et  mortis  patiaris  ruinam  :  quia  ({uod  tu  somnias, 
vanitas  est ;  quod  Deus  tonat,  ventas  est.Audit,  tu 
Sabelliane,  audi  de  coBloPatrem,  vide  in  lcrra  Pi- 
iium,et  noli  dicerc,  Idem  est  Pater  q[ui  Filius.  Au- 
di,  et  tu  Ariane,  et  in  Patre  et  in  Filio  noli  errare, 
sed  sequere  unitatem.etvidedivinitatcm*.  Domine, 
audiamus  quid  dicis  de  Filio  tuo  :  Hic  est,  inquit, 
Filiusmeus.  Vide  in  terra  bominis  tilinm,auai  de 
ocbIo  Dei  esse  Filium,  Meus  dilectus  in  quo  miht 
bene  complacui.  Et  Quid  ?  Ipsum  andite.Deo  gratias. 
Intonuit  prfficeptum  Dei,  et  remotum  est  consi- 
lium  Petri.  Gratias  tibi,  Deus  Virtus  ;  gratiastibi, 

1  Quatuor  Mes.,  perit. 
>  Quidam  Mss.,  in  matum. 
s  Plures  MsB.,  nubtcula  tonat. 

♦  Quidam  Mm.,  seffqv/ere  H  vidr  divinit  'tem  S.qucre^ 
Domine,  etc. 


1115 


APPENDIX. 


1116 


Deus  Pater,  qni  et  Filium  tuum  ostendisti,  et  mihi 
doctorem  ^  dedisti  '.  Recedat  Sabellianus,  recedat 
Arianus,  rccedant  cxterae  pestes,  recedat  omnis 
iniqua  doctrina.Doceat  Deus^non  Arius  :  doceat  Dei 
Fiiius,non  Filii  adversarius.Dic.Dominemcus  Jesu, 
doce,discani  quod  doceam.SabolIianus  dicit,  Ipseest 
Pater  qui  Filius.Arianus  dicit,AIius  estPater,  alius 
Filius;Paterma.jor,Filiusminor.Adver8atur,clamat, 
liligat,pugnat,turbascongregat,contraChristum  di- 
micat.lUe  sanguinom  fuait,ut  redimal ;  iste  pecuni- 
am  8pargit,ut  perimat.Speluncam  fabricat  (a),  illic 
catholicum  prcB(orat,chri8tianum  vocat  paganum^^), 
baptizato  ingerit  Baptismum,contra  id  quod  scrip- 
tum  est,  Qui  semcl  lotus  est,  non  indigel  denuo  lavari 
{Joan.  xni^  10).Clamat  homo,Christianu8 :  quid  me 
dicie  essc  quod  non  sum  ?  Clamat,  Fidelis  sum  :  et 
ille  dicit,Accipe  ame  pecuniam.Clamat.Redemptus 
8um  :  et  ille  dicit,Accipe  ame  aurum.Quiddas,aut 

3uid  aufers?  Das  pecuniam,  ut  auferas  gratiam  : 
as  pecuniam,  ut  auferas  vilam  ;  das  pretium,  ut 
auferas  quod  emptus  sum.  Quid  emis  ab  empto? 
Pretium  m6um,nonaurum,8ed  sanguisChristi  est: 
non  ma  seducis,  non  me  decipis;  quantumcumque 
mihi  conferas,  non  mihi  tollis  prelium  mcum.  Pe- 
cunia  tua  tecum  sit  in  perditionem  (Act,  viii,  20) : 
nam  pretium  meum  non  habetprelium.Clamal  ho- 
mo  :  Fidelis  sum^ettuexsufflas.CIamat,  Innomine 
Patriset  Filii  etSpiritus  sancti  baptizatus  sum,  et 
exsufflas.Quid  ergo  Christiano  resorvas,  in  quoPa- 
trem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum  exsufflas  ?An 
forte  novam  ndem,novum  baptisma,novum deum  de 
transmarinis  partibus  advexisti?  Dic,  meusdoctor 
sancte  PauIe,aoce,divini  juris  perlte^sponsi  amice  : 
homoistemodo  venit,mundumsubvertit,etndeiuni- 
tatem  scindit.  Trinitatem  dIvidit,non  aibi  consenti- 
entem  rebaptizare  contendit ;  quid  facio?In  ipso 
Jesu  pcr  Evangelium  tu  me  genuisti  (I  Cor.  iv,  15). 

*  Plures  Msa.,  ducem. 

*  Pleriqne  editi  feruut:  GratiastibijDeus  ; gratias tibif 
vera  et  una  Trinitas,una  et  trina  Veritas^  trina  et  una  u- 
nitas.Gratins  /i6t,  Deus  Pater^  qui  et  Fiiium^  etc  Locum 
honc  rcstiluiDius  ex  HiDciDaro,Remensi  Arcbiepihcopo, 
qui  cum  pervetustidsimos  codices  consuluissel,  ait  m* 
terpolationem  istam  dooo  bobcuIo  irrepisse.  Tunc  eam 
BOh  exhibebaDt  falsatus  codex  Carolo  Calvo  oblatus  et 
noviter  scripti  quaterniones  quiex  eodemccBDOso  fon- 
te  maDavcrant  Vid.  Hincmar.  de  non  Trina  Deit.,  et  P. 
GermoDii  DiscepiatioDes  Diplom.,  De  Arte  discern.  di- 
plomata,  cap.  3  et  seqq.     Nf 

(a)  Speluuca  hffic  intelligeDda  Arianorum  Ecclesia,  ut 
in  sequeDti  sermone,  cap.  22. 

(6)  Quia  baptizandus  interroffatus  ao  esset  christi- 
anus.respoDdebat  se  dod  esse.  Hinc  Augustiuus  coutra 
DoDatiRtas  enarr.  in  Psal.  xxxix,  n.  1,  et  in  Psal.  ckly, 
n,  16. 


in  Christo  baptizatus  eum.An  forte  est  aliud  bap- 
tisma  aut  alia  fldes  ?  Absit.inquis  :  Una  fides,  unum 
Baptisma,  unus  Deus  et  Pater  omnium  {Ephes,  iv,  5, 
6).  Si  ergo  una  fldes  est,  imo  quia  et  una  est  fides, 
unum    Baptisma,  unus  Deus   et   Pater  omnium  : 

iam  credidi,jam  baptizatus  sum,  jam  Deum  habeo 
^atrem  :  quare  bomicidam  patior  Arianum  ?  Sub- 
veni,Domine  meus  Jesu,et  accingere  gladum  tuum 
oirca  femur,potentissime  {Psal  xuv,  4).0maium  po- 
tentiBsime,egredere,occide  eosin  8e,utvivant  in  te, 
desinant  persequi  me.Sabellianite  subtrahunt,Ari- 
ani  te  minuunt :  tu  quid  dicis  de  te?  Pater  dixit 
ut  te  audiamus :  cum  te  audimus,ip8um  audimus: 
uno  ictu  utrosque  percute  adversarios.Pereant,  in- 
quit,vaniIoqui,et  mentis  8eductore8,Arianus  et  Sa- 
belliamus :  nam  Egoei  Paler  unum  sumus  {Joan  x, 
30).  Non  dixit,  Ego  et  Pater  unum  sunt ;  sed,  Ego 
el  Pater  unum  sumus. Quod  dico,uniim,  audiat  Aria- 
nus  :  quod  dico,  jttmuj,audiat  Sabellianus.  Non  di- 
vidat  ArianuSjttnum  :  non  deleatSabeHianus,«ttmfir. 
aed  ambo  veniant,et  sint  etiam  ipsi  in  nobis  unum, 
aicuti  ego  et  Pater  unum  sumu8(/(t.  xvii,  ll).Ergo 
si  Pater  et  Filius  unum  sunt,  imo  quia  indubitan- 
ter  unum  sunt,  non  duo  dii,  sed  unus  Deus  :  non 
mimicum  ^  aliquid  propbeta  scripsit,  scJ  verum 
dixit,Domino  dicente,i4n/^  me  non  esl  tormatus Deus, 
et  post  me  non  erit  (Isai.  xliii,  10).  Docuit  veritaa 
veritatem,  et  gladio  bis  acuto  omnem  peremit  er- 
rorem.  Si  adhuc  hsretici  reluctantur,  audiant  Ca- 
tholici  deflnitivam8ententiam,quam  aequantur. 

CAPUT  Vill.  —  10.  Conclusio.  Audistia  Patrem 
quid  dixerit  de  Filio,  audistis  Filium  quid  de  Patre 
dixerit  vel  de  se.St  quis  vobis  evangeiizaoeril  prseter 
id  (juod  accepistis,anathema  sit  (Galat  i,  8).  Diximus 
de  Fatre  et  Filio  quod  potuimus,etquantum  potui- 
mus,  si  tamen  aliquid  digne  potuimus.  De  Spiritu 
sancto  tacuimuSfSed  non  eum  aeparavimus  :  quid- 
quid  enim  de  Patre  et  Filio  diximus,  etiam  de 
Spiritu  sancto  diximus.  Est  enim  in  illis  et  cum 
illis  ffiqualis  et  unus,  non  minor,  aut  tertius  deus. 
Quid  aliud  dioam  fatigatis  fatigatus  ?  Qui  Spiritum 
sanctum  a  Patreet  Filioaeternitateet  subatantia  vel 
couimunioneseparat,  et  quinegatSpiritumsanctum 
non  esse  Patriset  Filii.pienusestspiritu  immundo, 
vacuusSpiritu  sancto.Ideo  enim  Deus  dicitur  cha- 
ritas  {IJoan.  iv,8),  quia  non  partibus  dividit  unita- 
tem,  sed  ine^abiliter  ooagulat  Trinitatem.  Ipsa  est 
enim  Trinitas  unus  Deus,  turris  fortitudinis  a  facie 
inimici  {Psal.  lx,4),  qui  in  se  credentes  custodit  in 
saecula  sseculorum.  Amen. 

*  Editi,  tni^tttim.  Melius  Mss.,  mtmtcttm.  Vide  ■nprt^ 
col  1113,  lin.  52. 


ADMONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  SERMONEM. 
Iste  quoque  sermo  sub  Arianorum  dominatu  babitus  est,eo  tempore  quo  hcreticis  illis  disputantibus. 
et  Catholicos,alios  poliicitatione  ac  prsemio,alios  vi  potentiaque  deducere  a  Ode  nitentibus  obsistere  nal- 
lue  hudchdii.Magnus  tibi  videriSyB.it  concionator,cap  Jyquia  disputas  nullo  tecum  altercante^nullo  judice  prm' 
sidente.Et  dum  suffragatur  iempus  errori  iuo,exisiimas  te  aliquid  esse^cum  nihil  sis:  ei  seductusmulios  sedu- 
eere  concupisciSyaliquos  pecuniayaliquos  poieniia.ld  confer  cum  superiore  sermone,  cap.  7,  quo  etiam  loco, 
nempe  supra,coI.iil5,Iin.ll,Arianorum  Ecclesiam  sepeluncam  dictam, ut  hic  cap.  22,  observabis.  Deim- 
plenda  profossione  renuntiationis  baptizati  admonentur  capn.  3  et  4,  non  secus  atque  in  subdititiiB  ser- 
monibus  de  Symbolo  ad  Cateshumenos  in  tomo6.AIia  loca  illis,vel  superiori  sermoni  similia  prffiterimus. 
Multa  porro  sunt  delibata  ex  Augustino:  iilud  cap.  10,  Numquid  si  magicis  artibus  fecit  ut  coteretur  mor- 
tumSfmagus  erai  antequam  natus^esi  libri  1  deConsensu  EvangeIi8tarum,oap.  11.  Item  illud  cap.  13,  Quii 
estjn  medio  duum  animalium  cognosccris^nisi  aui  in  medio  duorum  Tesiamentorum^aut  in  medio  duorum  /a- 
^onttm,att^  in  medio  Moysi  ei  Etix  cum  eo  in  monte  sermocinan^um  ?  ducinm  est  ex  libri  18  de  Civitate  Dti 
capite32.  Inde  etiam,  cap.  23,  translati  huc  Sibyllini  versus.Cum  Gregorioin  EvangeI,homiI.33,  id  asu^ 
pat  concionator  in  sermonis  exordio,  Cum  potius  expediat  flere  magis  quam  aliquid  dicere.  Itemque  alia 
qmedam  cap.  17  habet  cum  ejusdem  homil.  lOinEvang.  convenientia.  In  cap.  15  dicit  Virgilium  poetam 
versu  illo, 

Jam  nova  progenies  ccelo  demittitur  alto, 

testimonium  Christo  perhibuisse  :  quod  Augustinus  inepistoia  104ad  Neotarium,  n.  H.  longe  veriusap- 

Sellat  rarm^  adulatonum.dicium  viro  nobili,  scilicetPoIIioni.Dictionisbarbariem  monstralBemapdueVin- 
^  ingus  in  Critico  Augu8tianiano8,et  nonnulla  velut  inepta  reprehendit.sed  qus  editionumerant  vitia,oor- 
feta  hlo  ex  Hemigiano  annorum  octingentorum  codioe,in  quo  insoribitur  Sermo  sancii  Augustmi  ds  iSym- 
(^/  ex  VaticaDiB  tribuB,ez  uno  BeUovaceuBi  abbaiW»  &.  Q\AixU\i\)«x.  Gorbeien8i,eto. 


CONTRA 

JUDJEOS,   PAGAN05   ET   ARIANOS 

SERMO  DE  SYMBOLO. 


CAPUT  ?Rmm. —  Chnstianxvigilix.lnier  pres- 
suras  atque  angustias  praesentis  temporis  et  nostr® 
oHicia  servitutis  cogimur,  dilectissimi  non  tacere, 
cum  potius  expediat  flere  magis  ^uam  aliquid  dicere: 
verumtamen  ne  quid  minus  lucri  arc8B  dominic®  ac- 
cedens,  dicatur  nobis,  Serce  nequam  etpigeTf  tu  ero' 
gares  pecuniam  meam,  at  ego  veniens  eum  usuris  exi- 
gtrem  eam  (Matth.  xxv,  26,  27] :  peto  Gharitatem 
vestram^ut  auaeipse  pater  familias  per  nos  vobis  mi- 
nistraverit»  libenter  accipere  digoemini :  Apostoli 
veTbeL&uni,Noxpr3ecessit,  dies  autem  appropinquavit ; 
deponentes  ergo  operatenebrarum  induitevos  arma  tu- 
m(Aom.xn),12).Expulsaitaquenocti8cali^ine,eCru- 
eatisque  tenebris  peccatorum,  radius  veri  luminis 
fulgeat  in  cordibus  nostris.  Exigit  enim  a  nobis  ratio 
hujus  tantiB  congregationis^etnoctis  transacts  vobis 
reddere  rationem,  et  istius  diei  de  tanto  sacramento 
percepto  veram  sempiternamque  demonstrare  salu- 
tem.  bi  enimopera  transactae  noctis  consideremusS 
et  quid  egerimus,  Domino  donante,  explicare  value- 
rimus ;  inveniemus  nos  in  nocte,  non  opera  noctis, 
sed  diei  peregisse.  Neque  enim  delectatione  somni 
sopitossensus  nostros  agnovimus,nec  phantasmati- 
busanimasnostrasiilusas,necipsacorporastramen- 
torum  calore  depressa  in  alio  sopore  requies  incli- 
navit :  sed  vi|;ilando,  orando,  psallendo»  contra 
ad  versarium  diabolum  dimicando^et  magnam  lucem 
infusam  cordibu8nostri8sensimus,et  in  nucteopera 
diei  peragimus.  Quid  enim  e^imus  in  hacnocte?Dia- 
bolum  fugavimu8,Christummtroduximus.Quid  egi» 
mus  in  hacnocte  PCaptivatoremcaptivavimus.  Quid 
egim  us  in  hac  nocte?Tenebra8  d  iabolicas  de  cordibus 
nostris  exclusivi  mus,lumen  verum  hauriendum  esse 
demonstravimus.  Quid  actum  est  in  hac  nocte?  Ye- 
niens  vera  fortitudino  alligavit  fortem ,  et  vasa  domus 
ejus  diripuit  (iVa(//i.  xii).  Quid  actum  est  in  hao  no- 
cte?Ex8tirpatae8t  superbia.introductaest  humilitas. 
Quid  actum  estin  hac  nocte?  Princeps  oninium  vi- 
tiorumexpulsusest,  fonsomniumbonorum  suscep- 
tus  est.Videtis,dilectissimi«quse  bonahabeatisprs- 
parata,  et  ex  quo  onere,  vel  ex  quibus  sarcinis  pec- 
catorum  relevamini  ab  isto  qui  vos  vocat  ut  susci- 
piatis  jugum  ejus  lene  et  sarcinam  ejus  levem  [Id, 
xiy  29) :  Devonentes  ilaque  opera  tenebrarum,  induite 
vos  arma  lucis.  Quid  sit  hoc,  ex  verbis  Symboli 
quod  modo  accepistis,  vobis  expositum  esse  co- 

gaosoite.  Quid  est,  Deponite  operatenebrarum ;  nisi, 
enuntiate  diabolo^  pompis.  et  an^elis  ejus?  Et 
auid  est,  Induite  vos  arma  tucis ;  nisi,  Credite  in 
eum  Patrem  omnipotentem  ? 
CA^PUT  U, -^  Diabotus  qui  stt.  Prius  tamen,  dile- 
otissimi,  discutiamus^qui  sit,  vel  quid  sitdiabolu8,et 
ouae  aint  pomps  ejus,  quibus  renuntiantes,  opera 
oeponimus  tenebrarum :  tuncdemumdeDeo  Patre 
omnipotente,  qui  est  vera  lux,  quantum  ipse  dona- 
verit,  Gharitati  vestraB  dicemus.  Quid  est  diabolus  ? 
Anj^elus  per  superbiam  separatus  a  Deo^qui  non  ste- 
titin  veritate,  auctor  mendacil,  eta  semetipso  de- 
ceptus,  qui  alterum  decipere  concupivit.  Iste  adver- 
Barius  effectus  humani  generis,  inventor  mortis, 
BuperbiflB  institutor,  radix  malitis,  Bcelerum  caput, 
princepsomniumvitiorum.persuasoretiamturpium 
voluptatumt.  Hicdum  illum  primum,  Adam  Bcilicet, 

<  Sic  Mi8.||Lt  Lov.,  de  optre  irantaetm  noetis  eonside» 
remus. 
s  Sic  MsB.  At  edlti,  eoqitationwn» 


patrem  omnium  nostrum  intueretur,videretque  ho 
minem  ex  limo  terrae  adimaginem  Dei  factum,pudi- 
citiaornatum,  temperantia  compositum,  charitate 
circumdatum,imroortalitatevestitum,aemulu8atque 
invidus  haec  hominem  terrenum  accepisse,quod  ipse 
dumessetangeluspersunerbiamcognoscituramisis- 
88,  invidit  statim  insatiaoilis  homicida,  eosque  nos- 
tros  primos  parentes  illis  donis  ac  tantis  bonis  exs- 
poliavit,  insuper  et  peremit.  Namque,  dilectissimi, 
cum  tanta  bona  bomini  dieibolus  abstulisset,  pudi- 
citiam,  continentiam,  cbaritatem,  immortalitatem, 
eumque  nudatum  ac  turpem  reddidisset,  obsitum 
Buis  pannis  deridens  eum,8U0  domino  obstrinxit,at- 
que  ex  ilio  vinculo  omnem  prolem  ejus  sibimet  obii- 
gavit.  Turpes  enim  pannos  suscepit  Adam,  quando 
a  diabolo  exspoliatus  pudicitia,  accinctus  est  impu- 
dicitia ;  amissa  temperantia,  intemperans  elfectus 
est ;  perdita  charitate,  malus  inventus  est;  exspo- 
liatus  immortalitate.morti  propinatus  est.Heu!  ^uid 
perdidit,  et  quid  accepit!  Ad  hos  etiam  turpissi- 
mos  pannos  ^  suos  posteros  obligavit. 

ZPi^y^llU.  —  RenuntiaresatanXj  quid,  Renuntia- 
mus  huic  damnosaehflereditatirpupilli  elfectisumuB. 
Antequam  exactor  veniat,  tam  pessimae  haereditati, 
jn  quasunt  panni  diaboli,pompae  scilicetet  angelis 
ejus  si  quis  renuntiare  neglexerit;cum  judexvenerit, 
■icutEvangelium  loquitur,tradetur  debilor  exactori, 
exactor  autem  debitorem  in  carcerem  trudet.  Amen 
dico  tibi^  ait  Cominus,  non  exies  inde^  donec  reddas 
novissimutn  quadrantem  {Matth.  v,  26).  Omne  itaque 
genus  humanum  tanouam  pauperem  et  pupillum 
commendat  Scripluraaivina^dicens  Deo,rt6t  aerelic- 
tusestpauper^pupilto  tueris  od^utor.Ejusqueadversa- 
rium  aiabolum  demonstrans,secutu8 adjunxit,  Con- 
tere  brachium  peccatoris  et  matigni  (Psal.  ix,  14,  15, 
sec.  Hebrxos).  Adsit  ilaque  aliquishomo  pius.et  ali- 
quammisericordiam  huicpupiiloetpaupcri  exhibeat 
Ferocemenim  atquecallidum  adversarium  patitur,et 
hic  pupillus  in  causa  sua  deflcit ;  quoniam  eum  suub 
adversarius  pravis  actibus  obligavit.  Adhibeamus 
huic  pupillo  idoneos  derensore8,et  Apostolorumtan- 
quam  jurisperitorum  ccelestium  ei  patrocinium  su- 
brogemus^.Quid  estagendum  apud  tales  pro  tali  ? 
Apud  vos  itaque,  Petre,  Paule,  Joannes  caeterique 
sancti  consiliarii  veri  judici8,amici  summae  potesta- 
tis,  causam  exponimus,  (^uamoptime  nostis,  hujus 
pauperisetpupilli,  genens  scilicet  humani,  qui  ex 
paterno  chirographo  debitor  inventus  reus,  atque 
constrictus  ab  ad versario  detinetur :  non  est  aliud , 
quemadmadmodum  huic  subveniatur,  nisi  ex  vestro 
consilio.  Quid  itaque  in  hoc  negotio  vestrae serenitati 
videatur  pro  hujus  mi8erilibertate,etcommunitrac- 
tatu  unitam  pro  eo  dignamini'proferre  senteotiam. 
Et  vos  enim  astrinxerat  haec  obligatio,  nisi  vobis  gra- 
tia  subveniret.  Liberati^liberate:  consilium  quod  a 
vero  {udice  accepistis,  promite;  uthoc  sequatur  qui 
captivuB  detinetur,  atque  ex  mala  servitute  per  ves- 
tram  defensionem  ad  veram '  perveniat  libertatem. 


1  Editi  aliai :  Ad  hoe  enim  per  iurpitsimos  pannos. 

*  Mbi.,  et  apottolorum  chorum,  ianquam  jUfisperitO' 
rum  ecclesiam,  ei  adjutorium  eorum  et  patrocinium  su- 
brogemus. 

*  Alias  editi,  utinam  pro  eo  dignemini. 
^  Sic  Msb*  At  editi,  tibertaie. 

»  Mm.,  ad  vestram. 


1119 


APPBNDIX. 


1120 


Et  h/Dc  est  vox  omnium :  Quod  fecimuB  faciat.  Quid, 
ohspcro,  facturus  est  ?  Rcnuntiet  diabolo,pompis  et 
angeiis  cjiii» ;  h.Tc  cst  illa  df»mnosuh«»reililas,  cui  re- 
nuntiarecoi;j|jel]imiir.  Videtis,  dilectissiiiii,4uulem 
sentftntiam  protulerunt  noslri  defonHores. 

CaPUT  iV.  —  ftclapsusa  Baptismo.WirWoi  ita- 
que  unusqnieque.  nc  n<m  cx  tolo  ronuntians  post 
professioncm,  npud  eimi  diaholus  suot'  pannos  re- 
cognoscut:  et  incipiat  reus  semper  detincri,  quem 
Christus  voluit  sua  gratia  lilierare.  Nec  sibi    blan- 
diantur,  qui  post  gratiam  acceptam  corrigi  nolunt, 
atquc  rursus  ad  illas  suas  pristinas  redeunt  volu- 
ptates.  Exspectntur  enim  dies  judicii,  aderit  ille 
«quissimus  judpx,qui  nullius  potentispcrsonam  ac- 
cipirt,cujus  palatium  auroargontovenemo  corrum- 
pet.  Astabunt  omnes  animae,  ut  referat  unaqua?nuo 
secundumcaquajpercorpusgessil,  sivebonum,  sive 
inalum(liror.  y,  lO^.Prajstocnimeritctadversarius 
diabolus ;  recitahuntur  vorba  professionis  nostric.Et 
81  talis inventus  fuprit  quisque  ut  debitor  ex  hac  vita 
mi{jret;  exsultabit  ilic  adversarius  in  conspectu  se- 
venssimi  *judii'is,9uperiorcni  sees8eclaman8,agen8 
talemcausamapud  talcm  iudicem;  iEquissime,  in- 
quit,  judcx  juslp,  judica :  Juslitia  etjudicium  prfppa- 
ratio  sedis  iux  [Psal.  lxxxviii,  15).  Judica  meum  esse, 
qui  tuu8  esse  noluit :  meus  cst,  mecum  damnandus 
est.Postrenuntiationemutquidinvasitpannosmeos? 
Quid  apud  eum  impudicitia  facicbat,cui  ipse  renun- 
tiayerat?Quid  intemperantia,quidavaritia,quid  ira, 
quid  8uperbia,quid  caetera  mea  ?  Postremo,iBquis8i- 
me:  fugientem  a  me,confugientem  ad  te.posteacum 
ineiBquibusrenuntiaveratapprehendi,inva8oremde- 
tinui:  in  ipsa  quodam  modo  mea  possessionea  me 
apprehcnsusest.  Quid  enim  incirco  faciebat,  atque 
ibi  furias,  lites',  insanas  voces,  inanesque  victorias, 
tum  jamase  aliena8sibimetdividebat?Quidin  thea- 
trofaciebatrenuntiatorturpiumvoIuptatum?Quidin 
arophitheatrocrudeIitate8sui8oculisintuendo?The- 
saurizavitsibiiramin  dieirae^ftowi.  ii,5).Ha;comnia 
mea  post  renuntiationem  invasit,  meus  esse  voluit,  et 
mea  concupivit.  Judica,  judica  ajquissime^quoniam 
quem  tu  dignatus  es  tanto  pretio  liberare,  ipse  mihi 
86  postmodum  yoluit  obligare.  Poterit,  dilectissimi, 
osaperireis  aui  postprofessionemsuamtalisinveni- 
tur,  ut  jufltediabolo  addicatur?  Videte  quid  agatis, 
filii  mei,  fratres  mei;  videte  quid  agatis,  quomodo 
hanc  professionem  vestram  custodiatis.  Contesta- 
mur  V08  per  ipsum  judicem  omnesque   potestates 
ccelestcs  quae  et  nos   audiunt  admonentes,  et  vos 
excipiuntprofitentes,  ne  invaruum  gratiam  Dci  ac- 
cipiatis  (II  Cor.  vi,  1),  sed  corde  integro,  tota  virtu- 
te,  perfecta  fide  renuntiantes  atquc  spernentes  tam 
damnosam  diabolicara  hflercditatem,  ne  pupilli  vel 
pauperes  remaneatis. 

CaPUT  V.  -  TriailisunUas.  Credite  in  Deum  Pa- 
tremomnipotcntem.Mutante8Patrem,mutateh(ere- 
ditatem.  Quis  est  iste  Pater  omnipotens?  Patrera 
quidcm  Deum,  qui  credimus,  nostrumatquo  totius 
mundi  cognoscimnscssepergratiam^sed  etproprium 
ejus  Filium  quajrimus  pcr  substantiam:  quoniam  et 
antequam  abillo  mundusformarelur,  Patcrerat.  Si 
Patererat,cujusPatererat?Erateiutique  Filius  ex 
jpsocum  ipso,  hocquodipse,  sednonipse;quoniam 
illePatcr,  hic  Filius;  quoniam  omnipotentes  Pater 
omnipotentemFiliumgenuitdese,itaa?qualem8ibi, 
ut  totus  manerct  in  se,  et  esset  Pater  Filii,  et  Filius 
Patris,  Deug  ex  Deo,  dies  ex  die,  lumen  ex  lumine : 
nec  tamen  duo  dii,  aut  duo  dies,  autduo  luininaria; 
8ed  unus  Dpus,  unus  dies,  unum  lumen.  Non  capis 
yidendo,  intp.lligecrcdendo:  munda  oculos  cordis  ; 
imopotiusipsaluxquam  desideras  vidpre,  mundet 
cor  tuum,  ut  sit  a  peccat jrum  tenebris  mundatum  : 
heati  enim  mundo  corde,  quia  ipsi  Deum  videbunt 
{MuVh.  v,8).  Ecceextendeaciemoculicordis  et  vide, 
et  aurem  cordisaccommodaet  audi.  Pater  enim  et 
1  Alias  editi,  «erentMtmt. 
<  Corbeieniis  Ma.,  atque  ibi  fltriosai  lites. 


Filius  duo  Bonant,  aed  cum  ipse  Filius  dicit,  Ego  in 
Patre^  et  Paterin  me  est  (Joan.  ziv,  10).  Verbum  eDim 
Patris  est  Filius  ;  Pater  autcm  nunquam  fuit  sine 
Verbo,  quoniam  In  principio  erat  Verbum,  et  Yerbum 
erat  apud  Deum,  et  Deus  trat  Verbum;  hoc  erat  in 
principio  apud  Deum  {Id.  i,  1):  hoc  Verbum  Filius 
cum  est  in  Patre,  et  Pater  in  Filio  suo  Verbo  suo  : 
non  CT^ij  duo  dii,  scd  unus  est  Deus.  Dies  ex  die, 
duos  vidcntur  signilicare  dics  :8ed  cum  ipse  Filiusin 
Evangplio  dicit  Judo^is,  Abrahampater vester  cupivit 
videre  diem  meum,  et  vidii,  el  liBiatus  est  {Id.  viii,  26) ; 
Abraham  autem  tres  videns  viros  sub  quercu  Mam- 
bre,  non  tres  appellavit  domino8,8ed  unum  in  omni- 
busappellavit  Dominum^tanauamtrea  diem  unum. 
Unde  ipse  Doirinus  in  Evangulio,unum  volens  intel- 
ligi  dicm^  Patrem  et  Filium,  Philip()0  requirentiPa- 
trcm  tancjuam  alterum  dicm,  quoniam  jam  Filium 
videbat  diem,  ostendens  quo  oculo  quafrere  deberet 
vidcre  Dei  unitatem,  quia  oculum  carnis  fixerat  in 
humanitatem :  Philippe^  inquit,  qui  me  vidit,  vidii  et 
Patrem;  ego  enim  ct  Paler  non  duo  diesS  sed 
unus.  Si  potes  capcre,  cape  scmpiternum  dieni. 

CAPUT  Vi.  —  Trinitas  incomvrehensibilis,  Lumen 

de luminc  duo  sonare  videntur  luminaria :  scd  absit 

a  nobis,  ne  nos  error  Maoichosoru m  comprehendat, 

qui  istum  solem  xstimant  esse  Cbristum  :  sed  nos 

solem  justitiae  credimus  Verbum  Patris^inseparabi- 

lem,  ffiqualem,  cum  Patremanentem,etomniacum 

illo  disponentem:  Patrem  nor  Filium  omnia  facien- 

tem,  fabricam  mundi  per  Verbum  suumconstruen- 

tem,  Filium  ad  nos  venientem,  nec  Patrem  descren- 

tem,  semper  cum  illo,nu8quam8ineillo;  illuminan- 

tem,  et  de  se  et  de  illo  splendentem,  radiantem, 

coruscantem  ;  non  duo  luminaria,  sed  unumlumea. 

Ego  enim,  ait,  et  Paier  unum  sumia  {Id,  x,  30).  De 

ipso  Verbo  unigenitoait  propheta  David :  Semel  locu- 

tu*  est  Deus,  duo  hxc  audivi  [Psal,  lxi,  12).  Quomodo 

semel  locutusest  Deus,  et  secundo  sonuit ;  nisiquia 

Verbum  intransgrcssibile  procedensdecordePatris, 

susccpitcarnem,  ut  esset  homo,  ex  utero  matris? 

Venit  et  mansit :  ad  nos  vcnit,  et  a  Patre  non  recei- 

sit.  Ecce  per  hoc  quod  semel  locutus  est  Dcus,  sur- 

rexit  omnis  fabrica  nostra  :  per  hoc  quod  secundo 

sonuit,factu8e8t  pax  nostra.utsolveretinimicitiasin 

carne  [£^/ie5.  II,  14).  Hoc  Verbum,  hoc  lumen  non 

respiciens  Aiianus,  audet  diccre  Filium  minorem, 

qucm  nos  confitemur  xqualem :  insana  contumacia 

vult  de  Verbo  in  corde  PatriB  manente  disputare, 

cumscmetipsum  non  valeat  intelligere.Insane  haere- 

tice,  prius  rcdi  ad  te,  coneidera  te  totum,  si  potes 

comprchcnderete:  et  tunc  disputade  illo  qui  fecit 

et  me  et  te.  Vide  quam  non  altum  sapiebat,  sed  in 

BimplicitatecordisDeumnossequflerebatillehumilis 

qui  in  uno  lanide  superbam  frontem  dejecit  Golis 

(1  (IU'Q,  XVII,  49).  Vide  quam  non  altum    sapiebat: 

consideravit  enim  quid  m  seipso  agcretur ;  conside- 

ravit  animam8uam,in8pexit  suam  fabricam,diBcu8- 

sit  ae  intuB  quid  esset,  et  ex  qua  parte  molem  tam 

Eulchram  gubernaret,atqu6invasculoluteoqu8e  ha- 
itaret  domina  anima,  pleno  tantis  thesauris  sapien- 
lia),scientis,  prudenti»:ubi  illic  essent  tanta,  tam 
pretiosa,  tam  grandia :  quse  locaanimaobtineret,  in 
quanullusestlocus:  atqueex  uno  iente  quomodo 
proccderent  singul»  virtutes  sine  diminutione  et 
exeuntisetprofundentis.VidithsCfConsideravithsc, 
voluit  necvaluitcomprehendere,exclamavit*Deo  di- 
cens :  Miri/icata  est  scientia  tua  ex  me;  invaiuit  et  ntm 
potero  ad  iilam  (Psal.  cxxxviii,  6).  Hoc  fuit  dicere, 
Quandotepossum  comprehenderetam  magnum,qui 
mcipsum  nonvalcoexplicareextremumetparvum? 
Videte  etalinm  humilemrequirentemmodulumsua 
infirmitatis,  et  non  excedentem,  sed  ad  humilia  in- 
clinantem :  Arenam,inquii,  maris,  eipluvi»  guttas,el 

1  Alias  hic  et  ter  in  lequenUbai  lineii  pro,  <ftffm,  ha- 
betur,  Deum, 
s  Aiiai,  dii. 
s  Sic  Mm.  At  editl,  ampr%hendere  $e,  et  exdamavU. 


1121 


SBRMO  CONTRA  JUD^OS,  PAGANOS  ET  ARIANOS. 


1122 


dies  saecuH  quisdinumeravUy  AUitudinem  mliy  et  lati- 
tudinem  tcrr.v.,  et  profundun:  abyssi  quis  meiuus  est  f 
Sapientiam  Dei  prxeedentem  omnia  quis  investigavii 
(Eccli,  1, 2, 3)?  Ecce  prophota  dicit,  imo  ipse  Dominus 
qui  loquebaturper  prophetam,  quod  sapientiam  Dei 
nuUus  inveBtigavit.  Onristus  estenim  Dei  virtuset 
Dei  sapientia  (I  Cor.i,24].NuIlus  secundum  divinita- 
tem  potuit  investigare  Dei  sapientiam  :  quiasecun- 
dum  id  quod  Filius  natus  cst  de  Patre  sine  matre, 
nativilatem  ejus  quis  ennarrabit  (Isai.  lii,  8)? 

CAPUT  Vfl.  —  Conlra  Arianos.DiG  mihi,  najretice, 
qui  audes  dicere  auod  minor  sit  Dei  Sapientia  :  dic 
mihi,  altitudo  ca?li  quanta  sit,  latitudo  terrs,  pro- 
fundum  abyssi?  Numera  si  potcs  pluviae  guttas,  are- 
nam  maris,  et  dies  ssculi :  tuorum  etiam  numcrum 
capillorum,quoniam  om;i«5  capillicavitis  vestrinume- 
ratisunl  {Matth.x^dO),  demonstra  mihi,  atque  expJica 
parvaista  inferiora,  et  tunc  tibi  credam  posse  te  in- 
vestigare  superiora.  Sed  non  potes,  non  vales.  Spi- 
ritus  Dei  te  convincit,  qui  vos  haereticos  ante  praevi- 
dit.  Qui  enim  ista  quae  superius  diximus,  conscrip- 
Beruntatcjuesenserunt,  spiritu  agebanturveritatis, 
non  errons.  Tu  autem,  hffiretice,  cum  haec  non  vales 
explicare,  audes  deipsa  quae  investigari  non  potest, 
DeiSupientia  disputare  :  ct  magnus  tibi  videris,quia 
disputas  nullo  altercante  tecnm,  nuUo  judice  praesi- 
dente.  Et  dum  sufTragatur  tempus  errori  tuo,  existi- 
roas  te  aliquid  esse,  cum  nihil  sis:et  seductus  mul* 
tosseducereconcupiscis^aliquos  pecunia,aliquos  po- 
tentia  :  talcs  tibi  congregas,  quos  plurimos  tecum 
perdas.  Non  est  hic  tibi  labor  utilis  ad  salutem,  sed 
potiusad  perniciem.  Talia  enim  docendo,  imo  non 
doc^ndo,  sed  potius  blasphemando^  non  cuilibet  po- 
tenti,  sed  ipsi  Deo  Patri  in  ojus  Filio  facere  demons- 
trarisinjurias.  Migor  est  Pater,  roinor  est  Filius  : 
melior  est  Pater,  inferior  Filius,  Has  contumelias 
nec  homo  quilibet  sapiens  libenteraccipiat,  qui  fl- 
lium  meliorem  se  ipso,  autparem  habere  contendit. 
llnde  est  etiam  illud  dictum  propheticum  :  Uetatus 
est  pater  in  filio  snpiente,  in  vita  sua  vidit,  et  in  obitu 
ejus  non  eU  contristatus.  Mortuus  enim  est  pater^  et 
tanquam  non  est  mortuus :  similem  enim  reliquitpost 
xe(Eccli.xxXfb,\).  Ecce  propheta  dicitsapientem  fl- 
lium  hominis  esse  similem  patri;  et  tu  hseretice.  au 
desdicere  ipsam  Sapiontiam,id  est  Dei  Filium  Patri 
esse  dissimilero?  Propheta  dicit  mortuum  hominem 

gatrem  in  eo  quod  fllium  similem  reliquit,  vivere  in 
lio  ;  et  tu  audes  ipsaro  sempiternam  Vitam,  quod 
est  Dei  Filius,  separare  ab  illo  qui  nunquam  mori- 
tur  Patre  ? 

CAPUT  VIII.  —  ^auatitas  personarum.  Et  quid, 
inquis,  facturus  sum?  Ipsedixit,  Pater  majormeesl 
(/oa».xiv,28).  Quia  non  intclligis,  ideo  tibi  male  so- 
nat  quod  bene  dixit.Nam  ipse  dixit;  imo  et  conflrma- 
vit.Prorsus  ipsedixit,Pa^^  majormeest :  ipse  Filius 
dixit  Sed  viae  qiiando  hoc  dixit :  in  susceptione  hu- 
manae  natursB  positus  hoc  dixit.  Tuncdixit.Pa/er  ma- 
jor  me  ^s^quando  dixit,  Tristis  est  anima  mea  usque  ad 
mortem  (Matth.  xxvi,  38),  Tnnc  dixit,  Pater  major  me 
et^,  quando  flevit,  quando  lassatusest,quando  esu- 
rivit,  quando  sitivit.Tunc  dixit,  Pater  major  me  est, 
quando  eumdicit  Scriptura  minoratum  paulo  mi- 
mus  ab  Angelis  (P^a/.  viii,  6).  Numquid  enim  ctiam 
hicinsana  superbia  ita  irreverens  progreditur  ves- 
tra,  ut  Verbum  Dei  manens  apud  Patrem,  audeat  in 
ipsa  illa  divinitate  dicere  Angelis  esse  minorem  ?  8i 
non  audes,  hseretice,  hoc  dicere,  serva  hos  gradus, 
et  periet  error  tuus  :  Filiusapud  Patrem,  etcum  Pa- 
tre  aequalis,  quoniam  sempiternus  cum  sempiterno, 
semper  manens  cum  semper  manente:  aequaiis  mis- 
8U8  et  veniens :  in  susceptiono  hominis  minor\  noD 
8o!um  Patre,  verum  etiam  Angelis :  squalis  in  form  i 
Dci,  minorin  forma  servi :  aequaliscum  Patre  cre- 
ans  Angelos  ;  minor  Patre  homines  faciens  ango- 
lo8 :  asqualis  cuni  Patre  novum  construens  mi.n- 

i  Mmm.,  et  veniem  m  susceptianem^ 


dum*;  ininor  Patro  perditum  repar.ns  mundum  : 
aequalis  cum  Pulro  vitam  largiens  ajti»rnam;  minop 
Patre  mortem  susr.ipiens  nostram. 

CAPUTIV.— an.vrinc/ii;//a5.  Huncitaque  Filium 
credimus  Dei  in  snsceptione  hominis  minorem,  in 
divinitate  Patri  aequalem,  factum,  sicut  Apostolus 
dixit,ex semine  David  secundum  carnem/ /?om. i,3). 
Ex  seniine  enim  David  virgo  Muria,  qua  de  Spiritu 
sanctoconcipiente,  etin  cujus  utero  Verhum  carne 
suscepta,  nobis^^actus  est  modiator  homo  totus  et 
Deus  (I  rim.ii,5),  Verbum,  et  anima,  et  caro  unus 
Christus.  Hoc  quippe  nobis  etiam  ordo  hujus  sacra- 
mentideclarat,quod  posteaquam  credimus  in  Deum 
Patrem  omnipotentcm,  creaimusetin  Filium  ejus 
Jesum  Christum  *,  de Spiritu  sancto  natum ex virgine 
Maria.Kt  hajc  nativitas  perturbatomnem  cogitatio- 
nem  humanam ;  quoniam  virtus  cat  cam  opcrata  di- 
vina.Nam  quando  admittit ratio  nostrar» generationis 
utvirgoconcipiens^  virgo  post  partum  permanens,' 
Filius  videatur,  et  mtegritas  inviolata  8ervetur?Hoc 
non  potest  implerc  quilibct  homo  natus  :  iile  autem 
potuit,  quia  non  eratsolus  homo,  sed  Deuset  homo/  ' 
qui  proptera  voluit  nasci  homo,  quia  perierat  omnis 
homo.  Primum  itaque  miraculum  maguum  hujuB 
Mediatoris  ac  singulare  fuit,  quod  sic  natns  est;  ut 
ille  qai  veniebat  multos  docere  facere  miraoula, 
quae  ipse  per  se  et  per  illos  facicbat,  habere  tamen 
aliquid  proprium  qui  nihil  usurpaverat  alieneum. 
Solus  enim  de  virgine  natus  est,   quia  solus  Bioe 
amplexu  maris  ct  feminaede  Spiritu  sancto  concep- 
tus  est :  solus  sine  corruptione  implevit  uterum  ma- 
tris,  quia  solus  pro  nobis  super  ccelos  ascendit,  ut 
sederetaddexteram  Patns.  Acceperuntab  illodisci- 
puli  ut  facerent  multa  et  magna  miracula,  et  fece- 
runt:  nec  tamen  quispiam  praedicaturaut  creditur 
de  yirgine  de  natus,  aut  de  Spiritu  sancto  conceptus, 
nisi  ille  unus  qui  creator  temporum  ioventus  in  tem- 
pore  est  etiam  ipse  creatus,  suscipiens  quam  inte- 
gram  formaverat  humanam  naturam,  ut  per  ipsam 
quodam  modo  redemptor^  nostram  repararet  rui- 
nam.  Et  hic  Dei  Filius,  et  hominis  filius;  Dei  Filius 
jn  corde  Patris,  hominis  filiusin  utero  matris :  idem 
ipseunusChristus,  quiprocessitex  utcro  virginali 
tanquam  sponsus  de  thalamo  suo  (P«a/.xviii,6).  In 
quo  utero  Hpirituales  nuptiajsuntcelebrata?,  Deus- 
que  conjunctus  est  carni,et  caro  cohajsit  Deo,  ut  es- 
set  unus  Christus  Deus  et  homo. 

CAPUT  X.  —  Crudelitas  Uerodis.  Hinc  ergo  proce- 
dens  velut  sponsus  de  thalamo  suo,  ad  cujus  nup- 
tias  commota  universa  exsultare  visa  estcreatura. 
Namque  anpelorum  chorus  ex  his  nuptiis  pacem  de- 
signat  hominibus  bonae  voluntatis  quia  qui  erat  Dei 
Filius,  factus  est  et  hominis  Filius ;  suscipiens 
quod  non  erat,  non  amittens  quod  erat.  His  nuptiis 
ccbIi  novam  steIIam,novuro  atque  splendidum  lu- 
men  illo  ipso  sponso  in  se  operante  producunt,  ut 
lumen  verum  sedentibus  in  umbra  mortis  nuntia- 
renl  natum,et  veiuti  linguu  sua  laudarent  huno 
sponsum  procedentem,  quem  sciebant  ad  hoc  sus- 
cepisse  hominem  mortHlem,utIaceretimmortalem. 
Ad  bunc  sponsum  Magi  ab  extremo  terraj  veniunt, 
commoniti  reqiiirunt,  vocati  munera  offerunt,  in- 
fantem  natum  necdum  quidem  videntes,  sed  stella 
indiceregem  adorare*  cupiontes.  Exhisnuptiis  re- 
gis  natiturbatusHerodes.perturbati  et  Judaei  regem 
totius  crealuras  non  intelligontes;  quaerit  Herodes 
quemaudit  regem  natum  infantem  perderene  illo 
crescente  posset  regnum  aroittere;  Judsei  nolentes 
habere  Dei  Filium  regem,ubi  Christus  naoereturHe- 
rodi  produnt,  atque  de  unius  infantis  nece  utrorura- 
que  voluntas  astringitur.  Postquam  Ilcrodes  Judffiis 
narrantibus  didicit,  ubiChristus  occidcndus  poss^t 
inveniri,  vocansadse  Magos,  tempusabeis  inquisi- 

1  Quidam  Mm.,  minor  Patre  novvm  construens  miM* 
dhm. 
SEiliti  a.Idiiiithic,  ronccpium,  quod  ahest  a  Mb8« 
*  Mss.  omittunt,  redemptoTt 
^  MsB.,  videre. 


\m 


APPENDIX. 


1124 


vit  8telliB,mi89i9que  in  Bethlehem  ait :  ite,  diiigenter 


conscieniia.  Te  ipsumdecipie  talia  cogitando,erras, 
fallis  et  falleris.Fruatrain  malo  vigilat  falsitas* :  non 
ate,  sicutdecet,  inquiritur  veritas.  Ecce  audiunt  te 
Magi  aliudquidem  toris  dicentem,sednesciunttein- 
tus  aliud  co^itantem,  et  pergunt  ita  ut  ad  te  ampiius 
non  revertantur.  Illeenimeos  admonebat,  qui  msi- 
pientiam  tuam  deridens,  boc  Magos  facere  prnscepit 
quod  rex  jusserat  verus,  non  quod  subdole  persua- 
scrat  falsus.  Pef  aliam^  inquit  Gvangelista,  viam  re- 
gressisunt  in  regionemsuam  (Ibid.^  12).  Vcrum  cum 
a  Magis  te  delusum  sensisses,  Hcrodes,  voluisti  om- 
nes  infantes  terr»  illius  perdero,  ut  unum  quem 
querebas  posses  occidere.  Sed  ille  sponsus  noster, 
qui  processit  de  thalamo  suo,  ut  ex  orc  infantium 
et  lactentium  perllceretlaudem,  sivitimplere  volun- 
tatem  tuam,  ut  jctas  quae  lingua  propria  Christum 
non  poterat  contiteri,  testimonio  morlis  suae  confl- 
teretur,  ei  crudelitas  immanis^demonstrareturtua, 
et  ad  nupiiaa  coelestis  sponsi  infantium  congrega- 
retur  turba.  Dic,Herodcs,  si  ieChristus  ideoofTen- 
dit,  quia  cjus  Magis  annuntiuntibus audisii  regnum; 
quid  te  ofTenderunt  hi  quilecum  adversus  Ghristum 
sentiebant  principes  Judaeorum,  quorum  filios  in- 

fterficiens  ipsos  magisatrocissima  pccna  in  suis  fl- 
iis  afflix  sti?  NamChristum  minime  invenire  po- 
tuisti.  Sed  quid  tecum  diutiua  agam?  Ipsos,  ipios 
conveniam  Judxos,  qui  dum  inlantem  Christum 
noluerunt  agnoscere,filios  suos  cum  illo'  compulsi 
sunt  amittere  :  quos  quidcm  occidit  mortique  pro- 
pinavit  Herodes  vester amicus ;  sed  his  mortalitatem 
SQternamque  vitam  donavitChristus.quem  vestrum 
etiam  nunc  dicitisinimicum. 

CAPUT  XI.  —  Contra  Judxos,  ex  Isaia  et  Jeremia. 
Vos,  inquam,  convenio,  o  Judaei,  qui  usque  in  ho- 
diernum  diem  negatis  Filium  Dei.Nonne  vox  vestra 
illa  est,  quando  eum  videbatis  miracula  facientem, 
atque  tentanles  dicebatis,  Quousque  animas  nostras 
suspendis?Silues  Christus,  dicnobis  palam. iWe  autem 
ad  considerationem  miraculorum  vos  mittebat  di- 
cens,  Opera  qux  cgo  facio,  ipsa  tesftmonium  de  me 
perhibent  [Joan.Xj  24,  25) :  ut  Christo  testimonium 
dicerent,  non  verba,  sedfacta.  Vosautem  non  agno- 
Bcentes  Saivatorem,  qui  operabatursalutem  in  me- 
dio  lerras  vestrae  (Psal.  lxxiii,  12),  adjicienies  in 
malo  aisti,  Tu  dc  te  i\.so  testimonium  diris,  testimo^ 
nium  tuum  non  est  verum.  Sed  ad  hoc  ille  quid  vo- 
bis  responderit,  advcrtere  noluistis.  Nonne  seriptum 
est,  inquit,  in  Legevestra,  quod  duorum  hominum  ve- 
rum  sit  testimonium  (Joan.  viii,.  3,  17)  ?  Pr«varica- 
tores  Legis.  intendile  Legem  Testimonium  qufleri- 
tis  de  cTiristo  :  In  Lege  vestra  scriptumest,  quod 
duorum  hominum  tesiimonium  verum  sit  [DeuL 
xvri,  5;  XIX,  15);  procedant  de  Lcge  vestra,  nonlan- 
tum  duo,  sed  eliamplures  tesics  Christi,et  convin- 
cant  auditores  Legis,  nec  factores.  Dic,  Isaia,  testi- 
monium  Chrislo.  Ecce,  inquit,  virgo  in  utero  conci- 
piet  et  pariet  filium,  et  vocabitis  noncm  ejus  Emma- 
nuel,  quod  esl  interpretatum.Nobiscum  Deus{Isai.  vii, 
14).  Accedat  et  alius  tesiis  :  dio  et  tu,  Jeremia,  tes- 
timonium  Christo.  Hic  cst,  innuit,  Deus  noster^  et 
non  xstimabitur  alius  atsque  illo,  qui  invenit  om- 
nem  vinm  scicntix,  et  dedit  eam  Jacoh  puero  suo  et 
Israel  dilecto  suo.  Post  hxc  in  terris  visus  est,  et  cum 
hominibus  conversatus  esi  {Baruch.  iii,  36-38).  Ecce 
duo  testcs  idonei  ex  Lege  veslra,  ex  quorum  tesimo- 
nio  non  sunt  compuncla  corda  vestra. 

GAPUT  \\\.  —  E.V  Daniele.  Sed  alii  atque  alii  ex 
Lepe  Christi  lcstesintroducantur,  utfrontesdnrissi- 
mfleinimicornmconterantur.VeniatetilleDanielsan- 
clua,  juvonis  quidem  jviate,  senior  vero  scientia  ac 
mansuetudine,  convincat  omnes  falsos  testes :  sicot 

*  CorheienBis  Ms.,  vigilftXf  falsitas. 
<  Qiiidam  Mss.,  testimonium  mwtis  sum  (tbI  morie  sua) 
prjfSeretf  et  inereduHtas  immanis,  etc. 
fMditifprom 


convicitseniores  impudicos  (Dan.xiii,47),ita  suo  tes- 
timonio  Christi  conterai  inimioos.Dic,sancteDaniel, 
dicde  Christo  quod  no8ii.Cumt?0fiert(,inquit,5anc^ 
sanctorum^  cessabit  uuctio  (/(i.ix,24).  Quare  illo  prs- 
sente  cui  msultantes  diccbatis.  Tudete  ipsotestimO' 
mium  dicis^  testimonium  tuum  non  est  verum  (Joan. 
viii,  13),  cessavit  unctio  vestra,  nisi  quia  ipse  cst 
qui  venerat  Sanctus  sanctorum?  Si,  ut  vos  dicitis, 
Dondum  venit,  sed  exspectatur  ut  veniat  Sanctua 
sanctorum,  demonstrate  unctionem  :  si  autem,quod 
verum  est,cessavit  unctio  vestrn,  agnoscite  venisse 
Sanctum  sanctorum.  Ipse  est  enim  et  iapis  ille  ab- 
scissus  demoniesine  manibusconcidentium,  id  est, 
Christus  natus  de  virgine  sine  manibus  complectea- 
tium :  qui  tantum  crevit,  ut  mons  magnus  lieret,  et 
impleretuniversam  faciom  terrffi  [Dan,  ii,  34,35).  De 
quo  monte  dicit  propheta,  Veniteascendamusinmon' 
tem  Domini  {Isai.  ii,  3).  Et  de  quo  David  dicit,  Mons 
Dei.motis  uber :  utquid  suspicamini  montesincaseatos^ 
montem  in  quo  plaruit.Deo  habitare  in  ipso{Psat.LJi\ii, 
16,17)?Cum  cnim  ipsc  DominusChristus  discipulos 
suos  inicrrogaret,  ((uem  eum  dicerentessehomines 
Filium  hominis;  respond^^.runt :  Alii  Eliam,  aliijere" 
miam^  atii  Joannem  Baptistam,  aut  unum  ex  Propheti» 
(illa//A.xvi,14).Bt  ille:  Utquid  suspic4iminimontesi*ica' 
setaoSj  montem  in  quo  placuit  ueo  kabitare  in  ipso  f 
Huncagnovit  Peirus  d\cen3,TuesChristusFilitJLS  Dei 
vivi  {Ibid.,n).  A$;novit  montem,  etascendit  in  mon- 
tem:  testimoniumdixit  Veritati,etdilectusesta  Ve- 
ritate.  Suprapetram  fundatus  esiPetrus,utmortem 
susciperet  illum  amando,  quem  ter   negaverat  ti- 
mendo. 

CAPUT  XIIl.  —  Testimonia  cxtera  ex  Lege  etPro- 
phetis.  Dic  et  tuMoyses  legislator,  dux  populi  Israel, 
tesiimonium  Christo.  Prophetamvobis  excitabit  Deus 
de  fatribus  vestris.  Ominis  anima  qux  non  audierit 
prophetam  illum,  exterminabiturdepopulo  suo{Deut. 
xviii,  15, 19).  Prophetam  autem  dicium  Christum, 
ipsum  audi  in  Evangelio  Christum:iVonf.s^,  inquit, 
propheta  sine  honore^  nisi  m  patria  sua  {Matth.xiu^ 
57).  Accedat  etiam  David  sanctus,  testis-fidelis,  ex 
cujus  semine  processit  ille  cui  Lex  et  Prophetaa  te- 
stimonium  dicunt  :  dicat  et  ipsedeChristo.  Adora' 
bunt,  inquit,  eum  omnes  reges  terrx;  omnes  gentes 
servient  illi  {Psal.Lxx,  li).Cui  servient?  Dic  cuiser- 
vient?  Vis  audire  cui?  Dixit  Dominus  Domino  meo, 
Sedc  ad  dexfram  meam  donec  ponam  inimicos  tuos 
scabellum  pedum  tuorum  {Psal.  cix,  1).  Eiexpressius 
aique  nominaiim  :  Quare^  inquit,  tumultuatx  stmt 
gentes,  etpopuli  meditati sunt  inania?  Astiterunt  re- 
ges  terrcB,  et  principes  cmvenerunt  in  t/nt/nt,  adver» 
sus  Dominum  et  adversus  Christum  ejus  {Psal.  ii,  1). 
Accedat  et  alius  tesiis,  dic  et  tu  Habacuc  propheta 
tesiimonium  Christo.  Domine^  inquit,  audivi  audi- 
tum  tuum,  et  timui;  consideravi  opera  tua,  Deus  et 
expavi  {Ilabacu^:.  iii.2).  Quae  operaDei  iste  miratus 
expavit?  Numquid  fabricam  mundi  iste   miratus 
expavit  ?  Absit  :  sed   audi  ad  quid  expavit.  In  me- 
diOt  inquit,  duum  animalium  cognosceris.  Opera  tua 
Deus.  Verbum  caro  factum  est  (Joan.  i,  14).  /n  me- 
dio  duum   animalium  cognosceris.  Quis,  quousqae 
descendisti  ?  Expsvescere  me  fecisti  :  quia  Verbum 
per  quod  facta  sunt   omnia,  in  prssepio  jacuisti. 
Agnovit  bos  possessorem  suum^  et  asinus  prsesepe  do- 
mini  sui  (Isoi.  i,  3).  In  medio  duum  animalium  co- 
gnosceris.  Quid  est,  In  medio  duum  animalium  co» 
gnosceris;msi  aut  inmedioduorum  Testamentorum, 
autin  medio  duorum  latrorum,  autin  medio  Moysi 
et  Eliffi  cumeoinmonie  sermocinaniium?i4m6ti/av{/, 
inquit,  f^erbum.et  exivit  in  campos  {Habacuc.  iii,  3). 
VeTbum  caro  factum  est,  et  habitavit  in  nobis^  Hoc  et 
Jeremiasait :  Post  haec  in  terris  visus  est,  et  cum  ho^ 
minihus conversatusest{Baruch.  iii,  38).Eccequomodo 
convcniuntsibitestesveritati8:eccequomodoconvin- 
cunt  filios  falsiiatis.  Sufficiunt  vobis  ista,  o  Judai, 
an  adhucadvestramconfusionemexLpgeetez  gente 
vestra  alios  introducemus  testes,  ut  illi  te8timonium 
perhibeant,  cui  perdita  mente  insultantesdtcebatiav 
Tudetf  ipso  testimonium  perhibes  testimonium  tuwm 


ii25 


SERMO  CONTRA  JDDi£OS,  PAQANOS  ET  ARIANOS. 


ii26 


noH  est  vsrum  ?  Quo  J  si  velim  cx  Lcgc  ct  ex  Prophe- 
tis  omnia  quaa  de  Christodicta  sunt  colligere,  faoi- 
lius  me  tempus  quam  copia  deserit. 

CAPUT  XIV.  —  Simeants  et  Zacharix  testimonium. 
Verumtamensenemillumexgentevestranatum,8ed 
in  errore  vestro  non  reiictum,Simeonem  sanctum  in 
medium  introducam  :  qui  meruit  decrepitus  teneri 
in  hac  luce  quousque  videret  veram  lucem.  Quem 
quidem  jam  stas  compellebat  ire  :  sed  expectabat 
suscipere,  quem  sciebat  venire.  Cum  iste  senex  ad- 
monitus  esset  asancto  Spiritu^quod  non  ante  more- 
retur  quam  videret  Christum  Dei,  natumque  cognos- 
cenSy  perrexit  ad  templum.  Ubi  vero  eum  porta- 
ri  matrismanibus  vidit,et  divinam  infantiam  pia  se- 
nectus  agoovit,  tulit  infantem  in  manibus  suis.  Ille 
quidemGoristum  infantem  ferebat,8ed  scnemChris- 
tus  regebat.Regebat  qui  portabatur,ne  ille  ante  pro- 
missum  a  corpore  solveretur.  Quid  tamen  dlxerit, 
quem  confessus  fuerit,advertiteinimici,nonChristi, 
Bed  vestri.Benedicens  Deum  exclamavit  senex  ilie,et 
dixit :  Nunc  dimitlis^Domine,  servum  tuum  secundum 
verbum  tuum  in  pace ;  quia  viderunt  ocuti  mei  salutare 
tuum  (Luc.  II,  26-32).  llli  etiara  parcntes  Joanni9,Za- 
charias  et  Elisabetn,  juvenessteriles.insenectzLie- 
cundiydicant  etiam  ipsi  testimonium  Ghristo.Dicant 
de  Christo  (}uid  sentiant,  et  testem  idoneum  Christo 
nutriant.  Aiunt  enim  suo  parvulo  nato,  7ti  fmer,  prO' 
pheta  Atissimi  vocaberis:pr3eibis  enim  antefaciem  Do- 
mini  parare  vias  ejus  (Id.  i,  ITUpsique  matri  et  virgi- 
ni  Etisabeth  ait :  Unde  mihi  hoc,  ut  veniat  mater  DO' 
mini  mei  ad  mef  Ecce  enim  ut  facta  est  vox  satutationis 
tux  in  auribus  meis^exsuttavit  in  gaudio  infans  in  ute- 
ro  meo  (Ibid,,  43,  44).  Intelligens  enim  Joannes  ma- 
trem  Domini  sui  venisse  ad  suam  matrem,  inter  ip- 
sas  angustias  uteri  adhuc  positus,  motu  salutavit, 
quem  voce  non  poterat.  Quid  postea  ipse  Joannes 
prflBCursor  et  amicu8,humilis  et  fidelissimus  servua, 
testis  idoneus  effectus,  tanto  majorin  natismulie- 
rum,quanto  existimabaturessequod  non  erat?Chri- 
stum  enim  eum  esse  Judeei  credebant:  sed  ilie  non  se 
esse  clamabat,dicens :  Quemmesuspicaminiesse,non 
sum  ego;  sedecce  venitpostme,  de  cujus  pedibus  non 
sum  ego  dignus  solvere  corrigiam  catceamenti  ejus 
(l^arc.  1,  7;Li/c.  iii,  16  ;  ^ct.  xni,25).0  fidelis  testis. 
et  amice  veri  sponsi,  quantum  te  humiliavisses  si  ad 
corrigiam  calceamenti  ojus  solvendam  dignum  te  es- 
sedixisses?  Sed  dum  ad  hoc  non  te  dignum  dici8,Ju- 
daeis  talsis  testibus  contradicis.Ethsc  atedicta  sunt 
antequamChristum  videres^cjuicumadteipse  venit 
excelsns  humilis  implcndaQ  dispensationis  suse  gra- 
tia  ut  a  te  baptizaretur  qui  nullum  habebat  omnino 
peccatum,quid  responderis^quem  cognoverij»,  quale 
testimonium  protuleris,  audiant  inimici  qui  audire 
nolunt :  Ecce,  inquit,  Agnus  Deiy  ecce  qui  tottit  vec- 
catum  mundi  (Joan.  i,  29  30).  Et  adjecit  :  Tu  aa  me 
venis  baptizari :  ego  a  te  debeo  baptizari  (Matth.  iii, 
14).  Agnovit  servus  Dominum  :  agnovit  peccati 
originalis  vinculis  obligatus  ab  omni  ncxu  pec- 
cati  liberum   :   agnovit  prccco  judicem,    agnovit 
creatura  Creatorem,  agnovit  paranymphus  spon- 
sum.  Nam  et  hacc  vox  Joannis  est  :  Qui  habet  spon- 
sam,  sponsu9  est.  Amicus  autem  sponsi  stat  et  audit 
euni,  et  gaudio  gaudet  propter  vocem  sponsi  (Joan. 
lu,  29). 

GAPUT  XV. —  Ex  libris  Ethnicorum  Sufficiunt  vo- 
bis  i8ta,o  Judsi  sufnciunt  vobis  tanti  testes,  testi- 
monia  ex  Legc  vestra,  ex  gente  vestra  ?  An  adhuc 
impudenti  animo  *  audebitis  dicere,  quod  alterius 
gentisvel  nationis  hominesChristodeberenttestlmo- 
nium  perhibere?Sed  si  bocdicitis^respondet  quidem 
iHe  vobis,  Non  sum  missus,  nisi  ad  ores  quae  pericrunt 
d^mus  Israet  (Matth,  xv,  24).  Sed  sicut  vos  in  Acti- 
bus  Apostolorum  increpat  Paulus,  Fobis  primum 
oportuerat  aununiiari  verbum  Dei.sed  quia  repulistis 
iUud,  nec  vos  di^nos  vitse  xtemse  judicastis,  ecce,  in- 
quii,  convertimur  ad  Gentes  (Act.  xiii,  46) :  demon- 

t  Mti.  impudmtia  nimia. 


stremus  etlam  nos  ex  Gentibus  testimonium  Chris- 
to  fuisse  prolatum  :  quoniam  veritas  non  tacuit  cla- 
mando  etiam  per  linguas  inimicorum  suorum.Nonne 
quando  poeta  ille  facundissimus  inter  sua  carmina, 

Jam  nova  progenies  cselo  demittitur  alto, 

(Virgil.  Ectog.  4,  vera.  1.) 

dicebat,Christo  testimonium  perhibebat?  In  dubium 
hoc  veniat,  nisi  alios  ex  Gentibus  idoneos  testes  plu- 
raque  dicentes  in  medium  introducam.  Illum  regem 
quivestram  superbiamcaptivando  perdomuit,Nabu- 
chodonosor,  regem  scilicet.  Babylonis  non  proster- 
mittam,  Dic,  Nabuchonosor,  quid  in  fornace,  auo 
tres  viros  justos  iniuste  immiseras,  vidisti ;  aic, 
quid  tibi  fuerit  revelatum.  Nonne,  inquit,  tres  viros 
misimus  in  fomacem  tigatos  ?  Et  aiunt  ei  :  Vere  rex, 
licce,  inquii,  ego  video  quatuor  viros  sotutos  deambu- 
lantes  in  medio  ignis,  ct  corruptio  nulla  est  in  eis,  et 
aspectus  quarti  simitis  esi  Fitio  Dei  (Dan,  iii,  91).  0 
alienigena,  unde  tibi  hoc?  Quis  tibi  annunliavitFi- 
lium  Dei  ?  qua^  lex,  quis  propheta?  Nondum  qui- 
dem  mundo  nascitur,  et  similitudo  nascentis  a  te 
cognoBcitur.  Unde  tibi  hoc?  Quis  tibi  istud  annun- 
tiavit,  nisi  quia  sic  te  divinus  ignis  iotus  illumi- 
navit,  ut  cum  illic  apud  te  captivi  tenerentur  ini- 
mici  Judasi,  sic  diceres  testimonium  Filio  Dei  ? 

CAPUT  XVI.  —  Ex  Sibyttinia  vaticiniis.  Vatici' 
nium  Sibyltx.Sed  quia  in  ore  duorum  vel  trium  tea- 
tiumstatomneverbumySicutipseDominusconfutaoa 
vestram  contumaciam,  In  teye,  inquii^  vestra  scrip' 
tum  est,  quod  duorum  hominum  iestimonium  verum 
sit  (Deut.  XVII ;  (Joan.  viii,  17) ;  etiam  ex  Gentibus 
tertius  testis  introducatur,  ut  testimonlum  verita- 
iis  omni  ex  parte  roboretur.  Quid  sibylla  vatici- 
nando  etiam  de  Christo  claniaverit,  in  medium 
proferemuB,  ut  ex  uno  lapide  utrorumque  frontes 
percutiantur,  judojorum  scilicet  atque  Paganorum, 
atque  suo  gladio,  sicut  Golias  (I  Reg.  xvii,  50], 
Christi  omnes  perculiantur  inimici :  auditequid  di- 
zerit  (a). 

i-«  Judicii  signuin,  tellus  Badore  madescet. 
tz:  E  coelo  Rex  adveniet  per  eae^la  uturuB. 
ti  Seilicet  in  carue  praeseua  ut  judicet  orbem. 
9  Unde  Deuni  cerueut,  iucreJulus  atijiie  fideJis 
^  Celsum  cum  sauctis,  Gevi  jam  termiuo,    in  ipso. 
M  Sic  auimse  cumcarne  aderuut,qua8judicatip4e. 
M  Cum  jacet  incuUus  densis  in  vepribus  orbis. 
'o  Rejicient  simulacra  viri,  cunctam  quoque  gazam. 
H  Exuret  terras  ignie,  pontumque,  polumque 
^  iDquirens  letri  portas  effringet  Averni 
i^  Sauctorum  eed  ciiim  cunctffi  lux  libera  carni 
H  Tradetur,  sontes  aeteruaque  flamma  cremabit. 
o  OrcultOB  actus  retegens,  tnnc  quisque  loquetur 
M  Secreta,'atque  Deus  reserabit  pectora  lucis. 
®  TuDc  erit  et  luctuB,  slridebunl  dentibus  omues. 
^  Kripitur  eolis  jubar,  et  chorus  iotarit  astris. 
o  Volvetur  coslum,  luoaris  splendor  obibit. 
"^  Dojiciet  colles,  vailes  extoUct  ub  imu. 
<-(  Non  erit  in  rebus  hominum  sublime  vel  altum. 
^  Jam  oequautur  campis  moutes  et  casruia  ponii. 
o  Omnia  cessabunt,  teilus  contracta  peribit. 
i^  Sic  pariter  fontes  torrentur,  fluminaque  igui. 
H  Sed  tuba  lunc  souitum  tristem  demittet  aii  alto 
fO  Orbe  gemeos  acinus  miserum  variosque  labores, 
H  l'artareumc[ue  cbaos  monstrabit  terra  dehiscenB. 
S  Et  coram  bic  Domino  reges  sistentur  ad  unum. 
*«  Recidet«e  cobHs  ignisque  et  sulphuris  amniB. 

Hasc  deChristi  nativitate,passioneetresurreotione 
atque  secundo  ejus  adventu  ita  dicta  sunt,  ut  si  quia 
ingrsco  capita  horum  versuum  discernerevoluerit, 
inveniat  'Ir,(jov>;  Xpi(r:o^  8*oO  rlo^  SwTT,p  :  id  est, 
Jcsus  Christus  Dei  Filius  Salvator.  Quod  et  in  lati- 
num  translatis  eisdem  versibus  apparet,  prxter 
quam  quod  graecarum  Jitterarum  proprietas  non 
adeo  potuit  obsprvari. 

Alios  versus  SibyllinosChristi  passionem  aperticui 

i  Editi,  Uios  TheotX.  Emendanlur  ex  Mss, 
(a)  Vid.  Ub.  18  de  Civit.  Dei,  cap.  23. 


SERHO  OORTR*  JUniEOS,  PA0AH09  ET  AKIAROB. 


IIW 


dumonstroDloa,  inteulieainie  ■uditu  (a). 

In  maDibiiB  iuiquag  itinileUuin  po»tc<a  veniat. 

Usbunt  aiil«m  Dl'i)  alBpai  iiiBuibui  iuceitj». 

Et  impurntn  ore  eTpuent  vtnenatoi  Bputua. 

Dnbit  vero  iLrl  Terhern  «impliciter  laQCtDm  donDm. 

Kl  colaphai  accipipnti  lncebil,  ne  quii  a(tnoacBl 

Uuod  Taritum,  tbI  uuiIb  veuit,  ut  inreris  loquatDr. 

Et  (.orODii  iiiiuea  i-uruuHbitur. 

Ail  ciliuia  auleiu  fel,  cl  aiJ  sitiiu  acetuin  dederuut. 

lotaunpilalitatiB  buuc  mouitrabuut  meuiuui. 

1[iia  eoim  intipieui  tuum  Daum  dod  iDLelleuali, 

DnilEDtem  mortAlium  mentibui  ',  led  «piDii 

Corouaiti,  et  hurridiim  Tel  mJBcuiBtl. 

Templi  vero  velum  icinJelur,  et  die 

Heilio  noi  erit  teuabro*a  mmii  tnbui  horis. 

Et  uiorte   Diorietur,  tribuBque  diebui  iumno  lui- 


CAPOT  XVII.  ~  Teslimonia  ex  calo.  ex  mnri,  ex 
Urra,ex  infemis.Credo  jom  voa.o  ininiici  Judiei  taa- 
tia  tPstibuB  tla  obrulos  conrutBtoHijue,  ut  nihtl  ultr& 
qu.-Efere  debeatia  ;  qui  ipsi  veritali  nimia  insipientia 
vel  potiu9  amentia.cuni  omnianosselis  quKt  deChri- 
sto  eesent  dicla  atque  coDecripta,inverecunda  Fronte 
i\ctbtlia,TudeUipMlmimoniumilicii,le'limonium 
luum  tion  w(  rerum  [Joan.  viii.  \'A).  Veromtamcii  ut 
diviDs  mojeataliH  verilas  lucescal.supra  tot  toalium 
praclaras  vooes,  suo  CreatDri  univerea  creatura  te- 
■timonium  se  dixisse  procIamet.Nonne  ccelum  tes- 
timonium  dixit,  quando  novum  eidus  in  nova  bo- 
ininis  progenie,  velut  linguaet  digito,  quo  potuit, 
natum  L>euin  hominem  gentibus  demonetravit  ? 
Nonne  mare  teB(imoTiiumdisit,()uando  oblitusquo- 
dam  modo  naturai  sun  liquidus  bumor,  solidilate 
suscepte,  sui  Domini  porlavit  impressa  vestigia  : 
ut  implerelur  illiid  qund  dictum  eBt,Jn  mari  est  via 
tua  et  iemiue  tu3S  in  aquU  muUix  [Psal.  ucxvi,  20)  1 
Quod  elemcntum  servum  Chrtsti  siipra  se  ambulii- 
re  cupientem,  ut  demonalraret  quanluui  intereaeet 
inter  creaturam  et  Creatorem,  lubili  uoda  Pelrum 
absorhuiaset,  iilsi  Uominus  rerum,  merceutt  Petro 
manum  porrexisset  (Matlh.  xiv,  ^n.  Nonne  terra 
testimonium  dixit,  quando  ejus  conspfraa  saliva, 
Bx  ea  csci  nati  oculos  inungens  lumen  non  vi- 
deuti  restituit*  {Joan.  ix,  7j :  et  fnbrica  quod  minua 
babuit,  ex  limo  lerre  artilex  repnravit,  qui  totum 
hominem  de  terra  ante  rormavit  {Cen.  ii,  H)  1  Nonae 
inlerna  (^briBtii  testiinonium  perhibuerunt,  quando 
jure  suo  perdito,  Lazarum  quem  diasoivendum  ac- 
ccporant,  intcgrum  per  quatriduum  reservarunt^ut 
incotumem  redderpnt,  cum  vocem  Ilomini  sui  Ju- 
bcntis  nudirent  {Joan.  xi,  if)?  Quid  in  ipsa  ejua 
passioDe,nanne  contra  vestram  impudentiam  Tero- 
cemque  amentism  ipsain  quodam  modo  publicam 
lucem  testem  cibibo?  Sicut  putabutis,  bomo  tau- 
tum  a  vobis  interQciehatur  ChriBtuH  :  quod  et  b1 
tantum  eaeet.vobis  parcere  debuialiB.  ut  manus  ve- 
stras  alienasrfddcretisa  sanguino  innocenlis.  Qum 
oeecitas  infusa  est  cordibus  vestris,  ut  nec  illa  vos 
tanta  deterrcret  medio  die  soliB  obncuritaB,  et  inter 
^iis  radios  claros  amputata  lux?  Nox  reconditain 
diem  '  :  imo  nox  usurpavit  diem,  neo  cursum  sui 
ordinia  naluraservRvit;sed  obtenebraturco;1um,lu- 
get  terra,velunD  tt>mpli  con3cindilur,petrp  acindun- 
tur,  inlerna  reseranlur  {Malth.  xxvii,  45,  51,  52), 
omnis  ppne  creatura  expavcBcit  mnrtem  Christi.Neo 
tamon  iu  tiia  tantia  aperti  sunt  oculi  cordis  vestri.O 
Judvi  diemones  qui  veatracordapoBseilerunt.dixe- 
TunU  !>cimui  qui  sis ;  gutd  i^enisli  ante tempus  perdert 
nos  (Marc.  I,  24)  ?  et  vos,  Tu  ds  ipto  testimo- 
t  Mu.,  lenlibui. 

*  Mli.,  nA  infrrii. 

■  Hm.,  /¥fmiu  rtsurreclionli  principio   rtvoeatut   oi- 

*  UDidam  Hm.,  exhibuit. 

*  Hm.,  Sox  ttiBondit  tn  diem. 

la)  Ut  iu  tapeiiorlbDs.ita  «t  Id  biiTenibat  ■aqnimur 
weimt  codleet,  a  quibui  longe  recedebant  editi. 


nium  dieit,  teslimenium  luum  non  etl  oerum  IJoan. 
nii,   13)1 

CAPUT  XVIII.  —  Ex  eveitlu.  Sed  non  iDtelligea- 
tes  actionea  vestrHs.eKietis  caueae  nostraa.  Deniqne 
nostrat  Baluti  milituvit  veHtra  aialitia :  ille  enim  qui 
adbocveneratutpronubistnurpretur.insanasvoccs, 
Crucilige,  crwifiye  {Lue.  xMti,  21),  clamantium  ut 
homu  DOn  expavit,  quia  ut  Deus  eas  ante  prxvidit. 
QuanLum  luborastis,  ut  diBcipulum  Judam  pecunia 
corrumpereliB  {MaUh.  xivi,  15j,et  a  malu  vendjtore 
inali  emptores  Cbristura  non  possidendum  compa- 
raretis.nundinasmalasagenteaanimnveslrK^quan- 
do  fandebatis  pretium  saTutiB  nostrte  ?  Quantum  la- 
borastlB,  ut  judicem  a  vestro  scelere  manus  lavan- 
tcm,  calumniis,  Cesaris  nomine  opposilo,  opprime* 
retis,  ut  id  impleret  quod  (ieri  volebatii  (Id.  xivii, 
24)?  Qtkantum  laboraBlia.utUhristus  occideretur.et 
latrodimitteretur[/6id.,  20-2ti]?  Quantum  laboraB- 
tis,  utChriatue  contumelias  pateretur,  spiniB  coro- 
narelur{Warc.xv,  17),  in  lif^no  suspenderetur.lancea 
perfoderutur  {/(JUH.  XIX,  34)?  Quantuin  clamastis, 
quautum  sudastiB,  quantura  laborastis  ?  Sed  oranis 
iste  labor  veHter,  fruclus  est  noster.  Denique  a  vobis 
ChrietuB  occidjtur,  nobis  resurgit  :  a  vobis  in  ligno 
suspenditur,  claVEsqueconHxusin  cruce  detinetur, 
et  a  ducibus  nostris  discipuiiB  suis  in  medio  eorum 
clausis  jauuia  invenilur  (W.  ix,  19).  Pecunia  milileB 
corrumpendo  Christi  resurrectionem  opprimere  vo- 
luistiBdlnHft.  xKviii,  12, 13).  et  ecceejus  resurrectio 
toto  mundojam  celebralur,  et  quod  dediatiB.  iotum 
perdidistia.  Implere  non  potuistia  quod  voluislis  : 
audilejamquiid  audire  non  vultis.  Uie  tertio  a  nior- 
loiB  resurgenB.aBBumptuB  in  cuilum,  sedet  ad  dcxte- 
ram  Patris ;jHarc.  ivi,  iu  ;  tuc.  x.iiv,  ,">!):  disper^it 
voa  per  univeraas  terras,  ut  ul>ique  prophetias  de 
ejus  nativitate,  passione^resurrGclione,  accensinne, 
quaecumque  dicla  sunt,  vdb  perferatis,  atque  lucer- 
nam  Legie  taiiquam  lignea  candelabra  senEU  ca- 
rentia,  gentibuB  ministrelis.  Quod  propterca  fac- 
tum  eaee  cognoscite,  ne  ^enles  hec  omnia  qua 
agunlur,  dum  pricdicantur,  a  nobiB  dicerent  fuiBBe 
conlicta.  Uanc  etiam  ipsam  vestram  dispereionem 
fuisse  prsdictam,  David  propbeta  declarat  dicens  : 
Ke  occiiteris  eos,  ne  quando  obliviscantur  legis  (wf, 
sed  duperge  eos  in  virtute  tua  {Psal.  lviii,  12).  Dis- 
pereio  er^to  hffic  veslra  testimonium  perbibet  Chri- 
sto,  cui  dixistia.  Tu  de  le  ipso  tesiimonium  dieis.tes- 
timonium  tuum  non  esl  verum{Jonn.  viii,  13)  :  utei 
vestro  testimonio  inimicorum,  alii  inimici  confun- 
duntur,  qui  Christum  magicis  arlibuB  feciase  di- 
cuot  quiecumque  fecit  miracula.  Nam  et  hoc  quod 
mortuuB  colitur,magic£B  potentiie  deputandum  e»- 
se  contendunt.  ProferlB  codicea  propheticne,  o  Ju- 
da;i  Christi  inimiei,  ut  ex  ipais  alii  Pagani  convin- 
cantur  inimici.  Prophetas  fonge  antequam  naace- 
retur  anle  se  prsmisit,  qui  omnia  qux  euperiui 
diximus,  prajdiierunl.  Hinc  jam  .judicate  qui  recta 
sapitis  :  numquid  si  magicis  artibus  focit  ut  cole- 
retur  et  mortuue,  magnuB  erat  anteqiiam  nalus  'T 
Conlundiniini,  corrigimini  qui  talia  de  Chnslo  vel 
Bentitia,  vcl  creditis,  vel  dicitis.  Confundimini  et 
voB,  Judei.qui  lucernam  Legis  in  manibue  haben- 
tes,  aliis  luman  priebetis  et  vos  in  eam  iatender« 
non  curatiB,  sed  etapeclatis  quidem  et  vos  ut  veniat 
qui  veuturus  est.  Et  veniet ;  sed  noa  siitut  vultia 
veniot  eicclsuB  ille  qui  a  vobisinterfectus  est.nul- 
liua  criminia  reus  ;  manifestuB  veniet  Deus,  et  vi- 
debitis  judicanlem,  guem  contnmpsistis,  miracuta 
facientem.  Qualis  ent  tunc  veetra  conBcientia.cum 
yobisille  nullamjam  eihibebit  patioatiam.quiavo» 
invenit  in  aoima  murtuos^qui  veuturuB  eat  iudica- 
re  vivoB  et  mortuos  7 

CAPUTXIX.— Conlra.1n'ano5.Crediinu8iDSpiritum 
Banctum,quomnoacredirausDeum,aqualemlPalriet 
Filio,maaenteminPalreBtniiD,inBepanbUemaPatre 
>  Sie  Hf8.  juita  Anoastinum,  libro  I  de  CoDtenia 
EvoDKeliitarum,  cap.  U.  At  fldiU,  magoi  mittrot  aalc- 
qwm  nalut. 


<129 


APPENDIX. 


1130 


otFilio,regnantemcumPatrcetFilio.Triniiasuna,et 
tertia  in  unilate  persona  Spiritu8  8anclus,aui  opcra- 
turomniainomnibus.Huncet  ArianiblaBpnemanles 
Patre  Filioque  volunt  esse  minorem.Neceorum  cr- 
rorem  iile  evangelicus  revocat  timor  dicen8,5t^uw 
dixeril  verhuni  in  Filium  hominis.remitteiur  illi  :  si 
quis  autem  dixerit  verbum  in  Spiritum  sanctum,  non 
remittetur  ilti,  nec  hic^  nec  in  juturo  safculo  (Matth. 
XII,  42J.  Quid  est.  Ariane?  sentisne  quo  progressa 
fuerit  immanitas  tuaPDicis  verbumin  Filiumhomi- 
nis,  quia  secundum  divinitatem  Filium  Dei  asseris 
esse  minorem.Dicis  verbum  in  Spiritum8anctum,in 
ipsa  illa  individua  unitateetiam  Filio  esse  minoreni. 
Dicendo  tale  verbum  de  Verbo,tale  verbum  de  Spi- 
ritu  sancto,  non  remittuntur  nec  hic  ncc  in  futuro 
saeculo  pcccata  tua,ct  tu  rebaptizando  polliccris  di- 
mittere  aliena?  Nosdonum  Spiritus sancti  agnosci- 
mus  essc  remissionem  omnium  peccatorum,sufTra- 
gante  nobis  ipsa  Veritate,quaB  post  rcsurrectioncm 
suam  ait  discipuJis  suis, Accipi te  Spiritum  sanctum; 
si  cui  remiseritis  peccata,  remifiuntur  ilti  (Joan.  xx, 
23).Vos  autem  sacrilego  ausu,quibus  jam  Christus 
dono  Spiritus  sancti  per  Ha[)tismumetoriginaliaet 
propria  cuncta  demisit  omninopeccata,in  jam  bap- 
tizatis  exsurflutisChristum,re8puitisSpiritum  san- 
ctum  ;  et  renutum  non  abluere,  sed  sordidare;  non 
liberare,  sed  obligare  ;  non  vivilicare,  sed  mortifi- 
care  contenditis.Nec  mirum  si  bas  ruinas  quotidie 
fabricati8,qui  petram  integram  Christum  in  funda- 
mento  habere  noluistis.A  veptro  errore  separal  Ve- 
ritaa  filios  Buos,quos  sic  fovet  ut  nutriat  ,non  sicut 
tu  blandicndo  decipitut  occidat. 

CAPUT  XX.  —  nesurreciio.  Apud  Catholicam,di- 
lectissimi,  noverilis  tantum  csse  veram  fideni,ger- 
manam  pacem,perpctuam  salutem.Non  enim  in  an- 
gulo  est,sed  ubique  tota  est.Si  quis  abeadiscesserit, 
atque  hsereticorum  se  errori  tradiderit,ut  fugitivus 
servus  judicabitur,non  ut  filius  adoptivus  :  nec  ad 
Titam  a?tcrnam  rcsurget,sed  potius  ad  damnationem. 
Quoniam  bonis  malisque  prumittitur  resurrectio  : 
Omnes  quidem  resurgemus,  ait  Apostolus,  sed  non 
omnes  immutabimur  (I  Cor.  xv,51).Et  quid  prodest, 
fratres  mci,rc8urpere,et  non  immutari  7  Qui  enim  in 
illa  vita  non  fuerit  immutatus,  a  justo  judice  in- 
venitur  esse  damnatus.  Damnatus  auteni  a;ternam 
non  consequitur  vitam,  qui  de  adversario  diabolo 
victricem  noluit*  accipere  palmam.Quid  enini  pro- 
dest,  dilectissimi,  quod  non  illis  vinculis  in  idolo- 
rum  cultu  quempiara  diabolus  tenet,et  visco  hsere- 
ticorum  captum  detentumque  possidet  ?  Qui  vult 
ad  «ternam  vitam  pervenire,contraomnes  diaboli 
laqueos  debet  fortiter  invigilare.  Non  enim  qualis 
est  ista  vita,  ita  invenietur  et  illa. 

CAPUT  XXI.  —  Differeniia  iemporalis  vitmetaeier' 
nci?.Quantum  autem  distat  inter  hanc  et.illam,debet 
noBse  Charitas  vcstra.  Hic  falsitas,  ibi  veritas  :  hic 
perturbatio.illic  fida  possessio  :  hic  pessima  amari- 
tudo,illic  8empiternadulcedo:hic  periculosa  elatio, 
iHic  secura  exsultatio :  hic  timetur  ne  qui  erat  ami- 
cus,  efflciatur  subito  inimicus  ;  illicscmper  manet 
amicus,  quia  nulius  illuc  admittitur  inimicus  ;  hic 
quidquid  est  bonum,timetur  ne  pcreat ;  illic  quid- 
quid  acceperis,ab  illo  servabitur  qui  fecit  ut  nec  tu 
transeas,et  quod  acceperis  nonamittas  :  hicmors, 
ibi  vita  :  hic  luctus,  ibigaudium  :  hicomnia  qu» 
creavit  Deus,  illic  ipse  pro  omnibus  et  in  omnibus 
Deos  :  etqu8edignadicuntur,si  tamenaliquadicun- 
tur.Non  enim  sufficit  humanalingua  lauaare,quod 
sensus  mortalium  non  valet  comprehendere.Venie- 
mus  illuc,fratres  mei ;  etibi  videbimusquod  oculus 
hic  non  vidit,ibi  audiemus  quod  auris  hic  non  au- 
divit,ibi  intelligemus  quod  cor  humanum  compre- 
hendere  hic  non  valuit  (1  Cor,  ii,9),videntes  fruen- 
tesque  ezsultabimus  innenarrabili  gaudio  (I  Petr. 

*  Am.  Er.  et  quidam  Mse.,  non  valuii. 
PATiOL.  XLIlt 


1,8).  £t  qualegaudium  erit,  ubi  nullus  llmor  erit? 
Quale  gaudium  erit,cumte  videris  Focium  esse  An- 
geiorum,  participem  regni  coelorum,  repnare  cum 
Itcge,  nihil  concupiscendo  omnia  possidere,  sine 
avrritia  divitem,  &ine  pecunia  administrantem,sine 
successore  judicantem,  sine  metu  Barbarorum  re- 
gnantem,  sine  morte  in  ajterna  vita  viventem  ? 

CAPUT  XXII.  De  via  ad  patriam.  Sed  ut  ad  ista 
veniamus,  viam  tutissimam  quae  illud  perducit  noa 
dimittamus.  Qua)  est  hsBC  via  ?  Christus  ex  toto  se, 
ex  capite  et  ex  corpore.  Ex  capite,ffiqualis  Filius.in 
manente  manens  :  ex  corpore  minor,viam  istam  ut 
gigas  velociter  transiens  {Psal.  xviii,  6).  Caput  et 
corpus,  Christus  etEcclesia.Necab  illo  separemur. 
ali(^uid  aliud  de  illo,  sicut  haeretici,  credendo;  neo 
ab  ista,  pravis  nostris  moribus  dccIinando.Haecest 
niater  vera,  pia  mater  et  casta,  intrinseous  suiviri 
dignitate  ornata,  non  forinsecus  mendacio  fallente 
turpiter  colorata.Non  vos  ab  istamatre  nomen  con- 
fictum  eeducat  alienum,  non  vos  Ecclesise  species 
aliena  decipiat.  Sponsa  Christi  non  est  quse  virum 
suum  non  cognoscit :  turpis  esl  quae  tanti  viri  spe- 
ciem  suis  sermonibus  fuscare  contendit :  frustra  sibi 
EcclesisQ  nomen  imponit.  Videoequidem  te,  o  spe- 
lunca  subdola  Sdecipien8,quia  decepta  :  videoqui- 
dem  quod  aptes  formam  tuam  specie  aliena.  Quid 
te  componis  ?  quid  tantum  te  exornas  ?  quid  fim- 
hrias  tuas  expandis  ?  quid  te  contra  veram  sponsam 
ffiquare  contendis  ?  Non  te  recipitspon8us,quianon 
es  sponsa.  Sed  pulchram  te  esse  diciSy  et  de  auro 
atque  ornamentia  plurimis  gloriaris.Respondet  tibi 
sponsusyrespondet  tibi  sneciosus  formaprfleflliis  ho- 
minum  [Psal.  xliv,  3,  4)  :  Species  fornicarix  facia 
est  iibi^irreverens  facia  es  in  omnibus. Quod  si  dixeris 
Quare  ?  Respondet,Quiasub8pecie  sponsae  componis 
te,et  mentiris  sponsum  tuum  esse  me.Specie  fdmi' 
carise  facta  est  tibi,irreverens  facta  es  in  omnibus.Ylon 
sicut  Patrem  appellasti  me ;  Eqo  enim  etPaier  unum 
sumus  (Joan.x,  dO).Non  sicut  Patrem  appellasti  me 
et  principem  virgmitatis  tuae  (Jerenn^  iii,3,5).Verba 
suntCbristi  perprophetam.Si  enim  ego  essem  prin- 
ceps  yirginitatis  tuaa,  servarem  integritatem  tuam, 
sicut  integram  servavi  matrem  meam.Quia  ergo  nec 
principem  virginitatis  tuae,  nec  Patris  me  agnoscis 
aequalem,  nec  ego  te  agnosco  virginem.Noli  te  am- 
plius  jactare  esse  quod  non  es:agnosceturpitudinem 
tuam  :  Arius  abstulit  integritatem  tuam.Non  es  igi- 
tur  sponsa,  quia  non  esintegra.Frustraenimillum 
sponsum  vocas,(]ui  non  est  tuus  :  turpem  enimvi- 
duam  non  accipit  Christu8.Redi,redi  repudiata.redi 
conrusa,redi  scrpentinisfraudibus  violata:redi,non 
in  divinitate  coclesti  composita,sed  humanis  assertio- 
nibus  circumventa,redi  ;  fallere  temetipsam  potes, 
fallere  sponsum  non  potes.  Novit  enim  ille  quam 
qufierit,agnoscitillequam  vocat.Semper  vivit  mater : 
noverca,quid  te  supponis  ?  Non  potes  excludere  pul- 
cham  dominam,cum  sis  ipsa  turpis  anciila.  Species 
fomicarise  facta  est  lihi.  Non  enim  servasti  uni  viro 
fldem,quae  catholicam  non  tenes  unitatem.Hle  enim 
sponsus  matrem  quaerit  veram,  quae  pie  suos  fHios 
nutriat  ;  non  turpem,quaB  alienos  fraudulenter  oo- 
cidat.  Vide  quae  est  haec  mater  vera,  quae  adhuc  te 
tolerat  8U0S  filiosprsefocantem^suo  viro  injurias  ir- 
rogantem.Tolerat,quia  patientiamexhibetsui  spon- 
si,  et  expectat  auras  libertatis,  ut  vindicetur  ao  eo 
e]us  humilitas,  quoniam  eam  viri  sui  obtinet  oha* 
ritas.  Ipso  est  enim  qui  vivit  et  regnat  cum  Deo 
Patre  et  cum  Spiritu  sancto  in  saeoula  sfficulorum. 
Amen. 


*  Editio  Am.,  frustra  sibi  EcclesiM  nomen  impoiuii  Jii- 
djBo  spelttnca  subdolosa.  Editio  Er.  fhittra  tunc  Bvclesim 
nomen  imponet^  Judsea  sjjeeie  subdota.  Editio  Lov.,/Hii^ 
tra  iibi  EcclesiM  nomen  imponis,  Judsea  subdola»  Gaatt* 
ganlus  ez  Mss.Porro  spelunca  bic  Arianorum  F 
Tocatur,  ut  etiam  in  luperiore  tractttu,  cap.  7« 


"^. 


1131 


ALTEHCATIO  ECCLESIiG  ET  SYNAGOGiE. 


iias 


DE  ALTERCATIOiNE 

ECCLESUE   ET    STNAGOGJE 

DIALOGUS  (a). 


Duarum  matronarumvobis  censoribusoausam  vi- 
deor  suscepisse  :  utrac[ue  negotia  magnis  lateribus 
panditurus,  ut  quid(iuid  ex  judicio  vestro  veritas 
oxpostnlata  diremerit,  id  una  de  duabus  observet. 
Idcirco  in  boc  ooBtu  vestro  jus  recito,tabula  o2ero. 
Lege  agatur,  quia  de  possessiane  contentio  est :  et 
revolvere  imperiali  sanctione  sententias  non  mora- 
bor,at  quidquid  veritatis  ordoperspexeritjuxtale- 
gem  divinitus  datam  consessus  vestrisententia  pro- 
mulgetur.Una  quibusdam  temporibus  aduiterio  de- 
prehensa  possessionis  nostre  prfficoq^ua  pervasione 
Jura  temeraverat:  alia  merito  castitatis  per  senten- 
tiam  donatoris^possidentem  illam  qus  auribus  ves- 
tris  videtur  exacta,  nonnulia  apud  ssculum  priua 
clandestina  fraude  privaverat:  redhibitione  compel- 
litur  quutidie  reddere  ;  et  adhuc  qunntum  reddide- 
rat  debet.  Totum  enim»quidquid  possessionidefen- 
derat,  abjuramus.  Ergo  si  cause  faciem,  si  tron- 
tem  parabolsa  vultis  audire  :  Gentes  hsreditatem 
nostram,po8sessionem,et  terminos  terr»  nobisau- 
gustali  iure concessam.potens  quondam,dive8  auro 
mulier  Synagoga  pervasit.  Mox8upplicavimus,pre- 
cesretinemusin  manibuSyintroductio  protinus  fundi 
habita  possessioinnostro  jure  oonsistit.Resolvi  no- 
lumus  tamen,  quidquid  ornamentorum  mulier  in- 
quieta  pervasit.Qu»  cum  postularetur  ut  redderet, 
fentius  auam  deberet  exsolvit.  Nunc  ergo  an  hano 
matremramilias  et  viduam,  nostra  materfamilias, 
hoc  est  ad  Synogam, 

EccLESiA  dixit :  Recita  quid  merueri8,et  ego  quid 
meruero,  recitabo. 

Synagoga  respondit :  Propbeta  ad  me  omnes  ve- 
nerunt,  quod  tu  diffiteri  non  poteris. 

EccLBSiAdixit :  Certum  estquod  PropheUB,dumad 
teveniunt,remorandi  protempore  velutadhospitam 
cucurrerunt;  namprobo  eosdem  sponsi  meijuvenes 
metatoreSfScilicctChristi  gcrulos  liltcrarum,manda- 
torum  etiam  portitort)s,invidiscausaatefuisse  in- 
terfectas  numquid  si  ad  te  venissent,a  te  quispiam 
eorum  potuisset  occidi  ?  Sed  q^uia  ad  me  veniebant, 
causa  zeli  homines  meos  recipi  cum  non  sustineres, 
gladio  et  fustibus  affecisti. 

Synagoga  respondit  :  Eliam  si  istud  quod  asrteris 
feci,  recte  et  honeste  peccavi :  quia  ego  regem  nove- 
ram,cujus  lilteras  frequenter  acceperam :  et  tu  silvi- 
cola  qua8rebaris,qu8B  Barbarorum  rilu,rure,collibu8 
intra  invia  vel  secreta  agresti  quondam  tugurio 
commanebas.Nam  quid  te  aliquando  rusticius  luit? 
Tu  cum  gentibus,  cum  quibus  ego  sspe  puguavi, 
pastoraii  more  baianlia,  credo,  peeora  sequebaris : 
ego  sceptro  et  legionibus  fulta,  apud  Jerosolymam 
purpureo  amictu  regnabam  ;  ego  Romanum  possi- 
debam  imperium  ;  ego  re^es,  militcs,  et  alienige- 
narum  gentium  duces  occidi  :  mibi  Pursu  et  Inaus 
aurum,  gemmas,  ebur,  argentum  et  8oricum,totas- 
quB  opes  advexit  :  tu  montana,  rustica,  apta  peco- 
nbus;  tu  pressisin  vallibus  tantum  diversabure  sol- 
licita ;  tu  ex  vasla  rupe  cunJcnsiorS  cui  rimosus 
lapis  timidum  quondam  prsstabat  hospitium.  lao 
de  caseo.vaccinia  cum  glande  mandebas  :  cgo  Pha- 
raonem  in  suis  curribus,  ego  i£gyptios,ego  (^hana- 
nsos,  Jebussos,  et  Gethsos,  et  Pheresffios  reges 
occidi. 

EccLEsiA  dixit :  Recognosco  quffi  loqueris.et  lau- 
doB  tuas  diftiteri  non  possum.  Scio  quia  urbis  tu» 
et  ambitiosa  fora  et  Gapitolia  celsa  vidisti :  armo- 
rum  tuorum  impressio.et  fulgentia  clypeorum  signa 
epicula,  ensesjacula  misBorum  telorum,expre88U8 
*  Eorta.  eondentaque  ;  aut,  eaniemptior, 
(a)  NUUl  tabet  phraieoa  AQgasUniam*  Auctor  Tidetur 


equeatrium  exercituum  gemitus,majgDOBomatu8da- 
oes  et  tyrannoB  stravit.Scio  potentiam  tuam  quam 
Jerosol^ma  illapompatilifastu  ructaabat.Scio  enim 
quia  tibi  quondam  Riomanus  orbis  intremuit,et  terra 
gentinm  palpitavit.Sed  memor  esse  debes  quid  pro- 

Eter  unam  mulierem  Dinam  fecerisin  Sichem  :  im- 
elleshomines,et  innocentiffi  su»  honore  fulgentei, 
latronum  ritu  vastasti  {Gen,  xxxiv,  26). 

SYNAGOOArespondit :  Potestas  re^ni  permissBC  li- 
bertatis  accepit  audaciam.  Nunquid  in  eo  peccassa 
me  credi8,si  subimperio  meo  maccilavi  quos  volui, 
autmcos  forsitan  rcbelles  occidi?  Qui  potestatem 
regnandi  dederat,  faciendi  utique  quidquid  veliem 
indulserat  dignitati.  Aut  dic  mihi :  si  le^em  non 
habet  qui  proprio  regnat  imperio,  et  qui  possidet 
totum,  necesse  est  ut  regni  potentiam  quocumqoe 
volet  extendat. 

EcctEsiAdixi  :  Ineogaudeome8ublimitam,qaod 
celsis  celsior  sum  faota.et  regna  regnantiumdisioci: 
eteccesub  pedibus  meis  purpurata  quondam  regioa 
versaris.  llle  est  enim  rex  regum,  qui  eidem  im- 
perare  coQperit,  qus  se  viderit  aliquando  regnaBse. 
Regnasti,  fateor  :  Romana  tibi  terra  subjacuit,  re- 
ges  et  principes  ceciderunt ;  et  si  quando  conflixe- 
ras,  captivus  hostissuccubuit.Noli  irasci,si  tu  qoc 
fueras  domina,  mihi  facta  videaris  ancilla. 

Synagoga  respondit  :  Quiu  te  tanto  pneconio 
declarasti,  proba  ancillam,  et  dominam  reco- 
gnosco. 

EccLESiA  dixit  :  Habeo  tabulas,  recito  testamen- 
tum,  quod  scriba  quodam  tuus  vates  scripsit,  et 
Aaron  magistratu  prffisente  signavit. 

Synagoga  respondit  :  Scio  Testamentum  sub  re- 
gno  meo  conscriptum,  sed  volodiscere  ubi  me  dic- 
tator  voluminis  servire  mandavit. 

EccLESiA  dixit  :  Lege  quid  Rebeccn  sit  dictum, 
cum  parcrct  :  Dux  gcntes  in  xitcro  tuo  sunt^  ei  duo 
popuii  de  ventre  iuo  dividentur^  et  popultis  populum 
superabit  et  major  serviet  minori  (Id.  xxv,  23).  Gerte 
majorcm  tepaulo  ante  dixisti  regnasse^triumpbas- 
se,  sceptrum  tenuisse,  purpuram  posBedisae;  me 
minusculam  vallibusdelituissejquondam.vel  in  col- 
libus  habitassesaxorum  :  te  auro,ornamento,bysso 
sorico,  gemmis  claruisse  nobilibns  ;  me    minorem 

fiecorum  lacte  vixisse.  Ego  oves  et  pecora,tu  mi- 
itcm  possidebas.  Inde  est  quod  ego  minor  atqoe 
pauperior,tu  majoret  dives  subjugata  mihi.eligas' 
populo  servitura  minori. 

Synagooa  respondit  :  Recognosoo  titulum  Testi- 
menti.video  lilteras  quas  ipsa in  thesauru  meo  et in 
bibliotheca  servavi.  Sed  aicito  mihi»  quomodo  tibi 
scrvio,  quae  adhuo  filios  meos  liberos  esse  recogno- 
sco.  Vacant  ne^otiis.navigandi  potestas  eat  libera, 
compedes  nescmnt,nullus  vineam  laboriosaB  neces- 
sitatis  fossura  discerpit,  nescio  an  tibi  sim  servi- 
tute  subjecta. 

EccLKsiA  dixit :  Testamentum  recoliB,  apicesre- 
cognoscis,  et  adhuc  non  recipis  servitutem  ! 

Synagoga  respondit :  Dic  tu  mihi  quod  asBeris. 
Reoogiiosco  Mo^sen,  audio,  et  refugere  non  pos- 
sum  :  sed  qualiter  tibi  serviem  scire  non  possum. 
EccLEsiA  dixit :  Mutare  te  non  potes ;  semper  negai 
etfallis,scmper  de  falsiiatecontendia  Gerteregnasse 
te  ante  dixisti.cum  populus  Israel  locum  tenuisset 
imperii  '.Si  adhuc  regna8,liberam  teoBse  cogoosco, 
et  necdum  mihi  servitutesubjectam.Alioquin  si  recte 
populo  Israel  christianus  populue  regnatyCouBtat  ta 

1  Forte,  depai. 

*  Aliai,  latum  tenuisiet  imperium* 

iaiieus  aut  jurecoiiialtaB  qaiipiam  ftiiise. 


\ 


1433 


APPBNDIX. 


4134 


ancillam  e88e,honliberani,quHin  videoBcrviiutisub- 
Jectam.Respice  in  legionibus  8igna,nomen  Salvato- 
risintendetChrisiicolas  imperatores  adverte,et  con- 
sidera  te  de  legnu  esse  diecussam  :  et  nobisjuxia 
Testamenii  fidem  quod  eervaa,  confiiere  :  iributum 
mihi  Boivis,  ad  imperium  non  accedis,  habere  non 
potes  praefecturam.  Judieum  esse  Gomilem  non  ii- 
oet ;  senaium  tibiintroire  prohibeiur  ;  prefecturam 
nescie ;  ad  militiam  non  admiiteris;  mcnsas  divi- 
tum  non  aiiingis;  charismaiis  ordinem  perdidisii: 
totum  tibi  non  iicei  ;  cui  etiam  ad  manducandum, 
ut  vel  male  viveres^pauculacondonamus.Ergosi  iis 

Su»  summa,  c|us  prima  euni,  caruisii,  lege  quid 
ebecc»  sii  dicium,cum  geminoparcret:  Du3ehen' 
tes  in  uterotuo  sunt^etduopopuli  devenire  tuodivi- 
deniur^et  populus  populum  superabU,  ei  major  serviet 
minori. 

Synagog4  respondit :  Quid  iamen  feceram,  ut  nie 
diviniias  de  regno  di8cuferet,et  privaret  imperio  ? 

EccLESiA  dixit :  Si  tu  ut  graviter  peccasti,  iam 
gravispoDnasii  serviiutissubmteriiumortis  debiioB, 
nec  ancilla  poies  esse.neclibera.Nam  oumprimum 
Moyses  in  monieSmacharaxaias(a)dccalogodupli- 
ces  iabulas  accepissei.vos  conira  Deum  idola  popo- 
BcisiiSidicentes  ad  Aaron:  Fac  nobis  deos  qui  nos  an- 
teredant(Exod.  xxxii,  1). 

Bynagooa  respondit:  Uic  me  miseram  errasse  co- 
gnosco :  sed  mux  eos  qui  idola  poposcerunt,  usque 
ad  ultimam  moriem  damnaiionis  pervasit  interi- 
tun.Quid  ergo  posteri  fecerunt,  si  mox  illiseniores 
qui  isiud  admiserant,  pconae  suaB  mcrita  suscepe- 
rant? 

Ecclesia  dixit :  Gertum  habeo  quod  legisii :  sed 
aun  iegeris  retinere  non  poteris,  et  ipsumagnosco. 
Sed  recole  8cripium,£r  annuntient  filii  filiorum  suo^ 
rtim,  quoniam  peccata  parenlum  eorum  in  filiiscreve' 
runt.et  non  iaxabo  iliiSj  dicit  Dominus  {Jeretn.  xxxii. 
29). Et  aiibi  Aii,Parentesuvas acerbas  manducaverunty 
et  pliis  dentes  stupuerunt  {Ezech  xviii,2). 

Synaooga  respondii :  In  quo  iibi  plaudi8,8ubcu- 
Ju8  regno  imperium  tenes,  prius  ad  me,  vei  in  po- 
pulo  meo  Christus  advenit. 

EcGLEsiA  dixit:  8ic  erat  dignum,  ut  totum  quid- 
quidfueratasiruendum,divina8apieniiaprffivenirei. 
6i  enim  ad  me  Ghristus  principaliter  advenisset.et 
te  8ub  adventu  ipso  primffinaiivitatis  repudiarevo- 
luis8et,hodie  diceres,  Non  venit  ad  me,nesciviquid 
colerem ;  nam  si  et  in  populo  meo  dignaius  fuisset 
accodere,^uem  Prophel®  Deumdixerant,connterer. 
Ad  te  venii,moriuos  tuos  virtutum  imperio  susciia- 
vit,loquace8prae8tiiiimut08,gressibu8reddiditclau- 
d0B,C£C08  oculavit,paralyticos  absoiuiisariubusex- 
pedivit,lepro80S8anitatire9iituit  :etnon  esse  Deum, 
qucm  Deum  legeras,profana  menie  dixisii.  Idoirco, 
quia  dixisii  SaTvatorem  et  Dominum  prius  ad  teve- 
nisse  reoolo,  et  elogio  tuo  rursus  contendo.  Lege 
quid  tibi  Esdrasex  persona  Salvatoris  scripsit :  Ad 
meos  veni.et  me  mei  non  receperunt.Quii  iibifaciam, 
Jacob  ?  Noiuit  me  audire  Juda,  transfe7'am  me  ad  aite' 
ram  gentem[iW.  Esdr.  i,  24).  Undevides  te  non  de- 
bere  glorian  quod  videris  Ghrisium.  Idajor  enim 
causa  criminis  esi  videre  cuiservia8,ei  coniemnere 
cui  debeas  serviiuiem.Defenderes  forsilan  te,8i  di- 
ceres,  Non  novi  Dominum,  nescivi  Prophetns  fuisse 
mentiios.  Aitamen  ei  Propheto)  dixerunt,  et  ipsum 
Dominum  quem  Prophetffi  cecinerani,cum  suis  mi- 
rabilibus  ngnovisses,  et  miserabili  refutatiunoula 
blasphemasses  :  vides  te  sub  tanti  criminis  reatu 
ezcusare  nun  pi  sse. 

Synaqoga  respondit:  Dixerant  quidem  ProphetaB 
esse  venturum,  sed  uncium  Dei,  sed  puerum  sanc- 
tum  de  virgine.  Unde  an  ipse  Dominus  venire  velit, 
penitus  ignorabam. 

EccLESiA  dixii :  Recte  ergo  Isaias  ait,  Vade  et  dic 
papuio  isti,Aureaudietis,etnoninteliigetis;  et  videntet 
videbitis,  et  non  cognosceiis.  Incrassavit  enim  corpo- 
pdihujuSyet  auribus  graviier  audieruntet  oculosiuat 

(a)  Sx  gr»co,  charettd. 


ciauserunt,ne  forte  videant  oeulls,et  auribus  audiant, 
et  corde  inteliigani,et  revertantur,et  curem  iiios  {Isat, 
VI,  9).  Nam  et  Jeremias  aii,  Me  dereiiquerunt  fon- 
tem  aqtuB  vivae^  efjoderunt  sibi  iacus  detritos^  et  non 

Jwtuerunt  aquam  portare  (Jerem.  ii,  13)  Et  quod  ad- 
ecit  idem  propheialr  Miivus  cognovit  tempuisuum; 
turtur  et  hirundo,grues,passeres  custodierunttempora 
introitus  sui :  popuiusautem  meusmenon  cognovit{ldm 
VIII,  7).  Nam  etinSalomone  credo  quod  legeri8,qui 
ait,  Quxrunt  me  maii,  et  non  inveniunt:  odio  enim 
habueruntsapientiam,sermonemautem  Domini  nonre- 
eeperunt  (Prov.  i,  28,  29).  Vides  ergo  te  Deum  Del 
Filiumblasphemisoculisetprofanopeciorerejecisse. 
Ergo  silegis  Isaiam,legi8Propheia8,DeumGhri8tum 
frequenteraudisii :  sicenim  aii,ut  tibi  et  de  virgine, 
et  de  fiiio,  sicuii  ipsa  dixisti,  respondeam  :  Pariet 
virgo  fUium,et  vocabiiur  nomen  ejus  Emmanuei^quod 
interpretatur.Nobiscum  Deus  (Isai.  vii,  14).  Et  David 
ait,  Propterea  unxit  te,  Deus^  Deus  tuus  (Psal.  xliv, 
8).  Et  in  Genesi  sic  ait :  Bt  fecit  Deus  hominem  ad 
imaginem  suam  {Gen.  i,  27). 

Synaoooa  respondit :  Nolo  te  in  tanto  plausu  effe- 
rant  leciiones ;  sed  ad  illud  convertere,  quod  mihi 
arbiiror  profuiurum.Respice  te  nec  Legem  accepis- 
8e,nec  ciroumcisionem  merui88e,in  quo  signo  Gen- 
tiliias  segregatur.  Inde  est  quod  et  signum  meum 
babeo,  et  legem  quam  Moyses  protulit,  non  amitto. 

EccLESiAdixit:  Legem  te  accepisse  testaris,  sed 
legem  VeierisTesiamenii :  ego  autem  Evangeliorum 
novam  legem  accepi.  Et  ut  scias  veterem  novitate 
compressam,  lege  Isaiam   qui  tibi  ait  :  lila  vetera 
transierunt,  ecce  facta  sunt  nova,nunc  orientur  (Isai, 
XLiii,  49).Nam  quod  dici8*te  in  palutem  popul)  oir- 
cumcisionis  signaculum  accepi88e,hodie  probostul- 
titiam  tuam  fuisse  deceptam.Si  ergo  per  circumci- 
sionem  aeterniias  donabatur,vide8  te  canut  accepisse, 
non  pede8,et  uno  oculovel  unamanu  misBe  trunca- 
tam  ;  mediam  vixi88e,et  mediam  fuisse  emortuam. 
Mam  si  dicis  populum  tuum  in  signo  tuae  passionia 
esse  8advandum,quid  facient  virgines  tuae,  quid  fa* 
cient  viduflB,quid  matres  etiam  8ynagogflB,Bi  circum- 
cisionis  signum  populoadsiernamvitam  profecisse 
teslaris?  Ergo  Judaeas   feminas  habere  non  decet; 
viri  enim  circumciduntur,  mulieres  autem  prepu- 
tium  non  admittunt:er^o  salve  esse  non  possunt, 
81  circumcisione  salvammi.Vides  ergote  viros,  hoc 
est  circumcisos  habere  posse  Judaeos  ;muliere8  au- 
tem,  quffi  circumcidi  non  possuni,  neo  Judaeasnec 
Ghristiana8,8ed  paganasesse  profiteor.Audi,doceo  te 
clarissime  circumcisionis  inaignia.quam  circumoi- 
sionem  siaccipere  poiuisses^nunquam  prodigium  de 
regno  perpeti  cecidisses.ReBpicec^uodJeremiasait: 
Hsec  dtcit  Dominus  viris  Judseis  ^ut  habitatis  in  Jeru- 
saiem.Rcfiovamini  inter  vos  novitate,  et  ne  seminaye" 
ritis  in  spinis  :circumcidite  vos  DeovesfrOtetcircumci" 
dite  praeputium  cordis  vestri  (Jerem.  iv,  3,  4).  Quod 
et  ipse  Movses  ait.quemtusimiliier  Be(^uebari8,licet 
mibi  mandata  portaret :  Erit^  inquit,  m  nouissimis 
diebus,  circumcidet  Deus  cor  tuum,  et  cor  seminis  tui 
ad  Dominum  Dcum  iuum  amandum  (Deut.  xxx,  6).  Et 
apostolus  Paulus  ait.  Circumcisi  estis  circumcisione 
non  manu  facta^  non  in  exspoiiatione  camis,  sed  in 
circumcisione  Christi  (Coioss.  ii,  11).  Quid    ad  haBO 
dicimus,  Synagop:a?  Ecco  non  carnis,   sed  cordia 
circumcisio  mandabatur,8cilicet  ut  vitia  cordis  in- 
oidere8,ut  libidinem  desecares^ut  idololatritB  caput 
auferres,  ut  tunicam  fornicationis  scinderes.  Quia 
ait  proDheiBi.lnlapidemsechata  eset  in  ligno  (Jerem. 
ni,  9).  Vides  ergo  te  non  accepisee  in  si^num  salu- 
tie  circumcisionem,  sed  in  signum  potius  pudoris 
et  turpitudinis.Nam  puias  signum  CBse  quod  veeti- 
tu  tegitur,quo(l  prs  verecundia  non  profertur,quod 
uxori  taniummodo  debitum  esse  cognosciiur  ;quia 
ofllcina  et  mulieres  tuas  depilato  capite  ac  decal- 
vato  in  asinissflBpevididamnatas^UtiqueBiBignum 
BalutiseBi  iilud  quodadulteram  stupravit,quodvir- 
ginem  vitiando  oompreBsit ;  mulier  quao  de  oiroum- 
oiaioni9  aalute  sibi  tiirQUAcl^%V\.^^^aisi£bj»yQ^^^ 


1435 


ALTERCATIO  ECCLESLE  ET  SYNAGOGiE. 


1136 


nec  ille  puDiri,quiaduIteramdcsalutifero  circumcl- 
sionis  signo  comprossam  vcl  inmortem  rejecit.Ne- 
Bcio  an  ilJic  signum  salutis  esse  potuissct,unde  fa- 
cinoris  admissa  damnantur.  Popuius  autem  meus 
signum  salutis  in  frontegestando,totum  hominem, 
viros  ac  muIicreSfde  alto  signacuii,  castade  subli- 
mibus  etpublica  libertate  defendit. 

SYNAG0G4  rcspondit :  Vellemaddiscereubi  signum 
frontis  acceperis,  vel  quis  propheta   signum  istud 

guod  dicis,hoc  est  signum  frontisysignaculosancti- 
cationis  inciderit. 

EccLESiA  dixit :  Habes  Ezechielom  prophetam,qui 
ex  prcesentia  majestatis  exclamat :  Ite  et  cxditet  et 
noUte  parcere  oculis  vestris.Nolitemisereri  senioribus; 
juceneSyVirgines  parvulos  et  tnulieres  interficite  usque 
ad  internecioncm ;  omnem  autem  super  quem  signum 
scriptum  est  in  fronte^  ne  teti^eritis  (Ex^ch,  ix,5,6). 
Idem  quoqueipse  prophctasicait  .-Kae/^  permediam 
Jerusalem^  et  notabis  signum  super  frontem  virorum^ 
qui  ingemiscunt  et  mxrent  ob  iniquitates  quse  fiunt  in 
medio  ipsorum  (Ibid.  4).  Item  in  Apocalypsi  :  Vidi 
Agnum  stantem  in  monte  Sion^et  imm  eo  centumqua- 
draginta  quatuor  m(7/ia,  et  habebant  nomcn  ejus,  et 
nomen  Patris  ejus  scriptum  in  frontibus  suis  {Apoc, 
XIV,  1).  Yidcser^o  signum  mihi  datum,  et  insigne 
crucis,quam,dimissa  te  atque  deroIicta,passio  Bal- 
vatoris  ornavit. 

Synaooga  respondit :  Oosignofrontis  interrogata, 
crucis  signaculum  proposuisti,quasi  vero  antequam 
Salvator  venerit,  vates  antiquissimi  insigniapra;di- 
oaverint.Et  ideo  dicito  mihi,siIegistiquod  Ghristus 
passurus  esset,et  in  cruce  penderet. 

EcGLESiA  dixit :  Audi,Synagoga,et  non  ut  docea- 
ris,sed  ut  puniaris,  adverte  legem,  et  inve.nies  ubi 
Salvator  manibuscxtensiscrucem  figuraliterprophe- 
tavit.  Et  sic  enim  Isaias  ex  pcrsona  Salvatoris  ait : 
Expandi  mayius  meas  tota  die  ad  plebcm  contumacem 
et  contradiceniem  mihi^quseambutavitviasnonbonas^ 
sed  post  peccuta  sua  {Isai.  lxv,  2).  Nam  et  Jcremias 
ait  :  Venit^,  mittamus  lignum  inpanem  cjus  {Jerem, 
XI,  19).  Etin  Deuteronomio,  quia  Pentatcuchoute- 
baris  :  Et  erit,  inquit,  Vita  tua  pendens  ante  oculos 
tuos  die  et  nocte  (D^uf  .xxviii,  66).  Sic  et  Psalmidicus 
refert :  Exclamavi  ad  te,  Domine ;  tota  die  exvandi  ad 
te  manus  meas  {Psal.  lxxxvii,  lOj.  Nam  in  Numeris, 
bocest,in  Lege  tua,quam  tu  prior  acceperas,  quod 
Christus  suspensus  esset  et  in  cruce  pcnderet,  sic 
ait :  Non  quasi  homo  Deux  suspenditur,neque  quasi  /i- 
lius  hominis  minas  patiiur  (A^ttm.iii,19).Lt  alibi  pro- 
pheta  ait :  Dominus  regnavit  a  ligno  {Psal.  xcv,  10). 
Ecce  miracula  passionis,  ecce  speculum  lucis,  ecce 
populi  tui  iniqua  commenta,utDcum  Dei  Filium  in 
crucem  suspendcrent. 

Synagoga  respondit:  Facta  recolo,  et  dicta  simi- 
liter  rocognosco,  sed  quae  tu  es  quce  me  increpare 
videaris  ?  Tu  rustica.tu  aliquando  montana,  tu  Dei 
legibus  aliena,  aua;  gentilico  more  vivebas  :  ego  in 
lege  versabar,  aa  me  Prophcts  venerunt,  mihique 
jussa  et  praecepta  poKabant. 

EccLESiA  dixit :  Audi,  Synagoga,  audi  vidua.audi 
derelicta  :  ego  sum  quod  tu  esuo  non  potuisti,  ego 
8um  regina  qustederegno  deposui,ego  sum  sponsa 
quas  derelictis  idolisjdesilvaetde  monte  descendi; 
ut  ait  Patriarcha  tuus,  Ecce  odor  filii  mei  sicut  odor 
agri  pleni  quem  benedixit  Dominus  {Gen.  xxvii,  27). 
Unde  venis  virgocum  Iacte,cum  floribusintomerata 
Juvencula,  opaco  de  nemorc,  civis  simplex,  Iseta, 
pallio  nivali  composita?  Sponsus  meus  spcciosus 
pr<B  filiis  hominum,rex  regum.qui  caput  meum  mi- 
tra  composuit,ac  meprotinus  purpuravit,venientem 
excepit. 

Synagoga  respondit :  Qualiter  istud  potcris  com- 
probare,  quod  ettu  sponsa  sis,  et  Christus  in  Lege 
videatur  sponsus? 

EccLESiA  dixit :  Si  ad  me  principaliter  Prophets 
oucurrissent,  hodie  diceres  ignorasse  Legem,  non 
22Ai>Di00eProph6ta8,ne8oire  te  quid  e88et  scriptum. 


Detuisigitur  Prophetis  revincendam  te  recognosce. 
Audi  ergo  quid  Prophetae  desponso  etsponaaman- 
daverint.Num  sic  Joel prophetaait :  Canite  tuba in 
SionySanctificate  jejuniumyet  indicUe  orationem  ^aggre- 
gate  populum^sanctificate  Ecclesiamf  excipite  majores 
natu,  collitfite  parvulos  et  lactentes:  proeedat  spomus 
de  cubicnlo  suo^et  sponsa  de  thalamo  suo  [JoeL  ii,i5, 
16).Nam  certum  haoeoquod  tu  illaea  Jeru8alem,do 
qua  ct  sponsus  et  8ponsa,ut  ait  David  :  Et  ipse  tan" 
quam  sponsus  proceaens  de  thalamosuo^  exsultavitul 
gigas  ad  currendam  viam,A  sutnmo  coeio  egressio  ^us; 
et  occursus  ejus  usque  ad  summum  ejus^  nec  est  qui 
se  abscondat  a  calore  ejus  {Psal,  xviii,  6,  7).  Et  in 
Apocalypsi  Joannes  ait:  Veni,  ostendam  tibinovam 
nuptam^  sponsam  Agni.  Et  eduxit  me  in  spiritu  in 
montem  mag?ium^  et  ostendit  mihi  civitatem  sandam 
Jerusalem  descendentem  de  coelo,  habentem  claritatnn 
Dei{Apoc.  xxiy  9-11).  Sic  etiam  ipse  Joannes  ait : 
Hegnabit  Dominus  Deusomnipotens  ;  exsullemus  eiU- 
temur,  dcmus  ei  claritatem  ;  quoniam  venerunt  Aqui 
nuptiie,  ct  uxor  ejus  se  prasparavit  {Apoc.  xix,  6, 7). 
Vidcs  ergo  et  sponsam  et  uxorem  dictam  fuisseper 
Lcgem  :  sponsam,quod  spondeo  fidem  me  redditu- 
ram  Domino  salvatori ;  uxorem,  quod  per  conce- 
ptuni  Baptismi  spiritu  maritante,nliosuteri  meila- 
vacro  turgente  producam.In  quo  puerperio  genera- 
tionis  gratioris,spiritu8  et  anima  nuptiali  societate 
junguntur. 

Synagoga  respondit :  IUud  8cireMesidero,ne  forte 
putes  me  obiitam  fuisse  quod  dixeris,  totum  ut  vi- 
dcar  scrutari,quidestquod  I'rophetam  dixissecon- 
tendis,  quid  est  quod  ait  in  DeuteronomiOf  Eterit 
pendens  Vita  tua  ante  oculos  tuos  die  et  nocte{Deut. 
XXV  in',  66). 

EccLEsiA  dixit :  Non  quod  te  doceam,  eloqui  vel 
cfTari  contcndo  ;  sed  netaciturnitas  dubitationisli- 
neam  ducat :  ac  per  boc  de  tuo  te  Testainento  con- 
vinco.Salvator  enim  die  el  noctepependit  in  cruc-e, 
hoc  est,sexta  feria  per  diem,et  hujus  diei  per  noc- 
tem  usque  ad   sabbatum,  quo  dixisti  juxta  Legem 
hominem  in  li^no  non  licere  pendere,  rlsc  tibi  iD* 
terim,ut  fecisti,dicta  esse  videantur  :  nam  ad  cau- 
sam  veritatis,et  ad  dogmatis  nodum  illud  contem- 
plare  quod  dicimus  :  Et  m7,inquit, Ti/a  iuapeiidens 
ante  oculos  tuos  die  et  nocte,  In  una  enim  die  fuit 
dies  et  nox.  Lucein  diei  subiio  tenebrarum  horrore 
nocturna  caligo  distinxit:  sicut  Salvator  cum  sus- 
penderetur  in  ligno,ab  hora  diei  sexta  usque  ad  bo- 
ram  nonam   tencbra}  factas  sunt  (Matth.  xxvii,  45), 
nox  lumen  abstu]it,et  totam  diemferalisetluctuosa 
caligo  cxcavit.  Videsergo  inunadie  et  diem  fuisse, 
et  noctem.  Merito  propter  hanc  idem  passionem  in 
Deutcronomio  ait  :  Et  erit    Vita  iua  pendens  anie 
oculos  tuos  die  et  nocte. 

Synagoga  respondit :  Ergo  si  in  cruce  suspensus 
est,si  pependit,si  occisus  est,  quomodo  resurrexit? 
Quomodo  tu  illum  asseris  vivere,  resurrexisse,  et 
in  co^lis  in  dextera  Patris  residere  ?  Doce  ergo  me, 
si  mortcm  vicit,  si  resurrexit,  qui  videtur  occi- 
sus  :  ita  tamen  ut  mihi  qu8Q  dicis,  de  Propbetisas- 
signes. 

EccLESiA  dixit :  Audi,miscra;  audi,infelicissimR ; 
audi.muiier  parricida,quaj  adhuc  de  Christi  morte, 
de  resurrectione  subdubitas.  Lege  quid  dixerit  ex 
persona  Salvatoris  David  in  psalmo  quinto  decimo: 
Non  derelinques  animam  meam  in  infemo,  nec  dabis 
Sanctum  tuumvidere  corruptionem. Qma  est  8anctus, 
nisi  Christus  ?  Quis  est  incorruptus.nisiFiliusDei? 
Sicut  ait  in  psalmo  vigesimo  nono, Domineydeduxisti 
abinferis  animam  m^am.  Itenxin  psalmo  tertio,  Ego 
dormivi,  et  somnum  cepi ;  et  exsurrexi,  quoniam  Do- 
minus  suscepit  me.  Et  idem  rursus  David  ex  perso- 
na  Patris  ad  Filium  M^Exsurge,gioria  mea.  exsur- 
ge  i  e.rsurgam  diluculo  {Psal.  Lvi,  9).  Nam,  at7tM;u.'o, 
(]uod  ait,  hoc  est  post  diem  tertiam,  calcata  morte 
inferisque  damnatis.reciduat  vivus  ex  mortuisven- 
turus,  ut  ait  Propheta :  Ad  vesperam  demorabiiur 
fletuSf  et  ad  malutinum  l^titia  (PmI»  zxiZi  6), 


1137 


APPENDIX. 


1138 


8YNAGOGArespondit:AIiud  iiiterro^averam,6taliud 
immisisti :  de  resurrectioue  cognovi,  et  quodinferos 
superavit  addidici.  Sed  quoniam  dixisti  de  tertia  re- 
Burrexisse  Dominum  Salvatorem,  quod  an  fuerit  fa- 
ctum,  ignoro. 

EcGLESiA  dizit :  Scio  quia  memor  es  :  sed  poDni- 
tenliae  causa  non  vis  confiteri  quod  nosti.  Error 
macerat  conscientiam,  et  crimen  memoriam  tollit. 
Audi  ergo  Ghristum  ab  inferis,  ut  nos  vivificaret, 
die  tertia  resurrexisse.  Lege  Osee  prophetam,  qui 
ait,  VivificavU  nos  die  lertia  {Osee.  vi,  3).  Et  in  Deute- 
ronomio  sic  ait :  Dixit  Dominus  ad  Moifsen,  Descen- 
de,  et  sanctifica  popatum  meum,  sancti/ica  illos  hodie 
et  craSf  et  lavent  vestem  suam^  et  sint  parati  in  peren- 
dinum  diem^  id  est,  in  diem  ultracrastinum :  dieenim 
tertia  descendet  Dominus  in  monte  Sina  (Exod,  xix,  10, 
11)'.  Et  in  Evangeiio  sio  ait :  Progenies  nequam  et 
adultera  signum  petit,  et  signum  non  dabitur  ei,  nisi 
signum  Jome  prophetae.  Quomodo  enim  Jonas  fuit  in 
ventre  ceti  tribusaiebusettribus,  noctibus,  itaeritFilius 
hominis  tribus  diebus  et  tribus  noctibus  in  corde  terrx 
(Maith.  XII,  39,  40:  Luc.  xi,  29,  30). 

Synagoqa  respondit :  Recognosco,  verasuntquas 
mihi  teste  prophetia  narrantur.  Nunc  scire  desidero 
ubi  sit,  ubi  laleat  Ghristus,  qui  de  terra  resurrexit : 
volo  enim  videre,  si  posteaperProphetasaliquid  post 

Eassionem  vel  postresurrectionem  habeatpotestatis. 
egi  enim,  ad  salvandum  populum  venlurum  esse 
Eiiam  unctum  Dci. 

EcGLEsiA  dixit :  Ergo,  misera,  quod  negare  non 
potes,  confitere  ;  et  audi  omnia  quae  veritas  celare 
non  potest :  tota  se  usque  ad  coelos  claritatis  liber- 
tas  extendit.  Lege  Danielem  qui  ait :  Yidebam  in  vi- 
sione  noctis,  et  ecce  in  nubibiu  ca^li  quasi  Filius  homi^ 
nis  veniens  venit  usque  ad  Veterem  dierum,  et  stetit 
in  conspectu  ejus,  et  qui  assistebant  obtulerunt  eum, 
Et  data  est  ei  potestas  regia,  et  amnes  reges  terrge  per 
genus,  et  omnis  clanlas  serviens  ei :  et  poiestas  ejus 
mtema,  quae  non  aujeretur ;  et  regnum  fjus  aetemum, 
quod  non  corrumpetur  {Dan.  vii,  13,  14). 

Synaooga  respondit :  Gloriam  habere  unctum  Dei, 
hoc  est  Ghristum,  negare  non  possum :  sed  hocmihi 
dicito,  si  posteaquam  passus  est,  et  resurrexit,  glo- 
riam  istam  adipisci  potuit  et  tenere. 

Ek:cLEsiA  dixit :  Le^e  Isaiam  prophetam,  (^ui  ex 
persona  Salvatoris  ait :  Nunc  exsurgam,  dicit  Do^ 
minus,  nunc  clarificabor,  et  exaUabor,  nunc  videbitis, 
nunc  inteUigetis,  nunc  confundemini,  vana  erit  fortitU" 
do  Spiritus  vestri,  ignis  vos  consumet  {Isai.  xxxiii,  10). 
Bed  et  David  ait :  Dixit  Dominus  Domino  meo,  Sede  a 
dextris  meis,  donec  ponam  inimicos  iuos  scabellum 
pedum  tuorum,  Virgam  virtulis  tux  emittet  Dominus 
ex  Sion,  et  dominaberis  in  medio  inimicorum  tuorum 
(Psal,  cix,  1,  2). 

Sygagoga  respondit':  Ergo  et  Deus  et  Filius 
Dei. 

EccLBSLA  dixit :  Utique,  stulta.  Qui  de  homine  gi- 
gnitur,  homo  est,  ita  et  qui  de  Deo  oritur,  Deus 
profecto  signatur. 

Syvagoga  respondit:  Non  assertionibus  credo, 
sed  Lege  revinci  desidcro.  Non  enim  te,  sed  Pro- 
phetas  audire  contendo. 

EccLESiA  dixit :  Respice  quod  Psalmidicus  ait,  et 
Bcies  Dominum  Deum  esse  Salvatorem.  Exsurgat, 
inquit,  DeuSf  et  dtssipentur  inimici  ejus  et  efjugiant 
qui  odemnt  eum  a  facie  ejus,  Sicutdeficit  fumusdefi' 
ciant,  et  sicut  tabescit  cera  a  facie  ignis^  sic  pereant 
peccatores  a  facie  Dei,  Cantaie  Deo,  psaUite  nomini 
ejuSj  viam  facite  ei  qui  ascendit  super  occasum,  Domi- 
nu%  nomen  est  iUi.  Qui  producit  vinctos  in  fortitudinCy 
qui  habitant  in  monumentis  (Psal,  lxvii,  2,  3,  5,  7). 
Et  rursus  idem  David  :  Exsurge,  Domine,  et  judica 
terram,  quoniam  tu  hwreditabis  in  omnibus  gentibus 
(Psal.  xxxvii,  22).  Et  aiibi :  Deus  deorum  Dominus 
locutus  est  (Psal.  xlix,  1).  Et,  Pariet  virgo  Filium, 
ei  voeabitur  nomen  e^ui  Emmanaelj  quod  est  inter- 
fretatum,  Nobiscum  Deus  (Isai.  vi,  9).  Et.  Propterea 


unxtt  te,  Deus,  Deus  iuus  (Psal,  xliv,  8).  Habes  ergo 
et  Deum,  et  Dominum,  et  Regem. 

Synagoga  respondit:  Et  Deum,et  Dominum  reco- 
gnosco ;  scd  Regem  mihi  probari  desidero. 

SccLEsiA  dixit :  Stultissima  mulierum,  si  Deum 
conriteris,  Begem  fateri  non  debes  ?  Aut  numquid 
Deus  potest  csse,  nisi  regnavcrit?  Omne  regnum 
aub  pedibus  Dei  jacet ;  et  quidquid  regna  tenent, 
majestas  possidet  Dei.  Ergo  Regem  dubitas,  quem 
Deum  profecto  cognoscis  ? 

Synagoga  respondit :  Non  (][uidem  dubito,  sed 
volo  mihi  larael  veritate  si^nari. 

EccLESLA  dixit :  Lege  David,  et  invenies  in  psalmo 
septuagesimo  primo  :  Deus  judicium  tuum  Regi  da^ 
et  justitiam  tuam  filio  liegis,  Et  in  psalmo  septuage- 
simo  secundo  ait :  Deusautem  liex  noster  ante S3ecula, 
operatus  est  salutem  in  medio  ierne,  Et  in  psalrao  se- 
cundo :  Ego  autem  constitutus  sum  Rex  ab  eo  superSion 
montem  sanctum  ejus,  annuntians  imperium  ejus,  Bt 
apud  Malachiam  sic  ait :  Rex  magnus  sum  ego,  dicit 
DominuSy  et  nomen  meum  illustrabo  apudgentes  (Ma- 
lach,  1, 14).  Et  in  psahno  nonagesimo  sexto  :  Domi- 
nus  regnavit ;  exsultet  terra,  Ixtentur  insulx  multx, 
Et  alibi :  Eructmnt  cor  meum  verbum  bonum,  dico 
ego  opera  mea  Regi  (Psal,  xliv,  2). 

Synagoga  respondit :  Prsevenisti  me,  respondere 
nihil  possum  :  non  assertione  verborum,  sed  Lege 
videor  esse  damnata. 

EccLEsiA  dixit :  Interroga  qucccumque  volueris, 
et  ego  te  de  tuo  Testamento  revincam. 

Synagoga  respondit :  Gerte  dicis  te  difflteri  non 
posse,  quod  Ghristus  Deus  sit  Abrahae,  Deus  Isaac, 
et  Deus  Jacob.  Utique  Abraham  Judseus  fuit,  quo- 
modo  ergo  me  dicis  damnandam  ? 

EccLEsiA  dixit :  Bene,  guod  j  am  ccepisti  reciprocare 
sermones,  et  de  obliquitate  verborum  per  uexuras 

ftarabolaru  m  membra  palpare.  Nam  et  Petrus  et  Pau- 
usprsedicatores  mei,  Judaei  fuerunt,  sed  derelictate 
ad  fontem  vitae  aeternamque  gratiam  convenerunt 
Nam  Abraham,  quem  nominasti  cum  paganusesset, 
et  idola  confrin^eret,  sic  ad  divinae  majestalisamici- 
tiasconvoiavit,  indeincolumisjam  Dei  amicus,  adte 
rursus  accessit :  sed  et  postmodum  ate  ad  Gentes,  hoo 
est  ad  nos,  iterum  redire  mandavit.  Sic  enim  in 
Genesi  ait :  Dixit,  inquit,  Dominus  Deus  AbrnhXf 
Exi  de  terra  tua,  et  de  cognatione  tua,  et  de  domo  patris 
tui,  et  vade  in  illam  terram^  guam  iibi  ostendero ;  et 
faciam  te  in  gentem  magnam,  et  benedicam  te,  et  magni- 
ficabonomen  tuum(Gen,  xii,if  2).  Vides  ego  Abrah» 
prseceptum,  ut  exiret  de  terra  tua,  et  de  co^natione 
tua,  et  de  domo  patris  tui ;  et  veniret  ad  terram 
Gentium,  et  princepsfieretsuperGentes,  etmagnum 
nomen  acciperet.  Nam  et  in  figura  Salvatorisbenedi- 
xit  Isaac  Jacob  :  Servient  iibi,  inquit,  Gentes,  et  ado- 
rabunt  te  principes,  et  eris  dominus  fratribus  tuis,  et 
adorabunt  te  filii  matris  iuae  (!d.  xxvii,  29). 

Synagoga  respondit :  Ergo  omnes  ad  te  venerunt, 
et  ego,  quse  tot  el  tantos  filios  habui,  et  filiorum 
multitudine  gloriata  sum,  ut  derelicta  despicior, 
quse  fui  maler  populis :  aut  si  tibi  ut  plurea  fllios 
habeas  in  Lege  mandatum  est,  probare  debes  ez 
Lege. 

EccLESiA  dixit :  Nunc  fiecteris,  nunc  te  antiquus 
rigor  extollit,  mox  et  ad  malitiam  replicaris.  Dioit 
enim  Dominus :  Dilata  locum  tabemacuti  tui,  et  oai- 
Ixorum  tuorum  longas  facmensuras,  etpalos  tuos  con- 
firma  adhuc  in  dextram  tuam,  et  in  sinistram  extende : 
et  icmen  tuum  gentes  possidebit,  et  civitates  desertas 
inhabitabis,  Nolitimere,  quia  devicta  es  ;nequeverearis, 
quia  maledictaes:  quoniam  confusionemxtemamobli" 
visceris  (Isai.  liv,  2-4).  Fui  utique  maledicta,  cum 
idola  sequerer ;  fui  confusa,  cuindivinitatis  mandata 
nescirem ;  fui  sterilis,  quiabaptismum  non  habebam 
quo  imperio  majcstatis  fllios  enu^rirem :  nuno  exal- 
tata  siim  in  filios,  et  per  DominumGhristum  ffiternA  jM 
regna  suscepi.  Merito  et  in  BocviXeiatv,  id  est,  Regna  " 
pum,  ait :  Sterilis  peperit  sefitevx ;  «C  <^ia.^V.>wVc^ft\  ^Vi 


If39 


DE  FIDE  CONTRA  MANICHiEOS. 


1110 


habebat  inhrmata  est  (I  Reg.  ii,  5).  ApoatoluB  ad 
fieptem  Rcclesias  epistolas  miiiit  (Apoe,  ii,  11 1.  Et  Ja- 
coD  accepit  uxoree  duas,  migorem  Liam^oculisiaflr- 
mioribus,  typum  Synagogas  ;  et  minoremspecioeam 
Rache),  typum  Bcclesiffi  :  qus  et  sterilis  diu  mansit, 
et  postea  peperit,  et  benedicta  est  {Gen.  xxix,  23, 
28).  Merito  ait  in  Genesi :  Et  dixii  Dominus  ad  Rebec- 
cam,  Dux  genies  in  uiero  iuo  sunt,  et  duo  popuU  de 
venfre  iuo  divideniur ;  et  populus  populum  superabil,et 
major  serviet  minori  {Id.  xzv,  23}.  Item  apud  Osee 
prophetam  :  Vocabo,  inquli, nonpopulum  meumvopu- 
ium  meum^  ei  non  dileciam,  dilectam  *  {Osee  ii,  24),  etc. 

^  Hic  in  B.  explicit  Altereatio.  Er.  Lugd.  Ven.  et  Lov.ad- 
dunt:  «  Erit  enim,  uuo  loco  dicctur.  Non  popuIuA  lueui : 
illo  loco  dicentur  nlii  Dei  vivi.  Nam  et  in  leaia  legis ; 
Terra  vestra  deserta,  civitates  Testrae  exusUB  ;  regionem 
yeetram  in  conspectu  vedtro  alii  comedent,  et  ecce  de- 
serta  est,  et  subverea  populis  alif  nis.  Derelinquetur  filia 
Sion  sicut  casa  in  viuea,  et  sicut  custodiarium  in  cucu- 
merario,  et  quasi  civitas  qutc  expugnatur.  Nuncergosi 
juxta  legem  derelicta  est  ct  desolata,  et  quid  ego  feci, 
quae  quia  credidi  dotalihus  tabulis,  regnum  maguum  ac- 
cepi :  c|[uod  et  tu  procul  dubio  habere  potuisses,  si  non  te 
criminis  furore  et  profano  parricidio  prfedamnasses : 
nam  memor  es  quid  ex  persona  tua  Esdras  ille  propheta 
tnus  exclamet,  ubi  tiliis  tuis  miserabilem  servilutem  iu- 
dixisti :  Ite,  filii,  qaia  vidua  sum  et  derelicta :  educavi 
Tos  cnm  laetitia,  araisi  vos  cum  luctu  et  tristitia. 

«  Stracoga  respondit :  Ergo  homicidium  feci  ? 

EccLBSiA  dixit ;  video,  si  apud  te,  humani  sanguinis 
persecutrix,  homicidii  crimen  admiseris :  nam  negare 
non  potes,  qui  justos  Dei  Prophetas  occideris. 

u  STifAGOGA  respondit :  Quis  mibi  probat,  quod  macu- 
laTerim  manus  meas  sangnine  Prophetarum  7 


«  EccLKSiA  dixitiGladinstnuBperapicflmmncronisma- 
dido  adhuc  cruore  distillat,  et  revinci  desiderat?  AQ«li 
ergo  quid  Elias  tastaUir :  iGmulando,  inqnit,  flemulatus 
8um  Domino  meo  omnipoteuti  quoniam  dereliquerunt 
te  filii  Israel,  et  altaria  tua  demolierunt,  et  Prophetas 
tuos  interfecerunt  gladio,  et  remansi  ego  solitanus,  et 
quaerunt  animam  meam  ut  auferant  eani.  Vide  etiam 
quid  E«dras  prcedixerit .  Discesserunt  a  te  et  abierunt 
post  ieffem  tuam,  et  Frophetas  tuos  interfecerunt  qui 
obtestabautiir  eos  ut  revertereutur  ad  te.  Sic  etiam  et 
Jereiuias  8(;ripdit :  .Misi  ad  vos  servos  Prophetae :  ante 
lucem  mittebam,et  noa  eiaudiebatis,  neque  intendeba- 
tis  auribus  vestris,  ne  ambularetis  post  deo«  alienos, 
nt  serviretis  eis,  et  praecepta  mea  audire  noluistis. 

«  STi^iAGOGA  respondit :  Nunc  recolo,  nunc  recognosco. 
Sed  quid  di>:eretur  ante,  uescivi  *  quia  Prophetaa  istos 
ueKligenter  audivi. 

EccLKSiA  dixit :  Non  quod  loqueris,  sed  quod  intell^- 
xeris  iu  Lege  etiam  videtur  esse  testamentum,  ut  ait 
Isaias  :  Eruiit  hi  omnes  sermones,  sicut  sermones  Ubri 
qui  signatus  est.  Quem  si  dederis  homini  nescienti  lit- 
teras  ad  leffeudum,  dicet :  Non  possum  legere,  8i?natus 
est  euim.  Sed  in  illa  die  audient  surdi  sermoneui  libri; 
et  qui  in  tenebris,  et  qui  in  nebula  sunt,  oculi  ciecorum 
videbunt.  F.t,  ut  Jeremias  ait,  In  uovissimo  die  cognod- 
cetis  eum  vos ;  sic  et  Daniel  scripsit,  Muni  sermones, 
sigua  tibrum  nsque  ad  tempus  consummationis,  quo 
adducantur  multi  et  impleatur  cognitio,  quouiam  cum 
flt  dispersio,  cognoscent  omnia.  tioec  cognita  sunt  om- 
nia,  et  in  sno  ordine  cuncta  feliciter  cucurrerunt.  Et 
idco  tuo  te  gladio  scito  ease  damnatnm,  tno  te  Testa- 
mento  percussam,  tuorum  Prophetarum,  hoc  eat  omoi- 
um  Judffiorum  eloquiis.  Ad  hoc  protuli  quiB  monstravi, 
Evangelia  et  Apostolos  mihi  meisque  servando.  qnse  si 
legisries  amplius  immugisses.  Gaudete,  populi ;  gaudete, 
christicolsB  :  sterilis  peperit;  et  quse  fihos  habebat,  cum 
filiis  suis  ante  defeciL  »     M. 


ADMONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  LIBRUM. 


Augustino  in  ante  editis  tribuitur,  sed  falso  utl  probant  Bellarminus,  Vindingus,  et  alii.  Non  enim  recen- 
setur  inter  illius  opuscula,  nec  in  Retractationibu9,nec  in  Possidii  Indice.  Stilus  quoque  ab  AoguBtiniano 
diversuB  est,  ac  debilior  disputandi  ratio.  Sed  Augustinum  tamen  imitari  auctor  studuit,  ejusque  non  modo 
sensus,  sed  ipsainterdumverbaexeo  priesertim  libro  qui  de  Natura  Boni  contra  Manichsos  scriptusest, 
expressit.  In  antiquis  codicibus  reperitur  proximo  loco  post  Augustini  Tractatum  de  FideetSymbolo,  inter- 
Jecta  annotatione,  quas  in  Fossatensi  annorum  octingentorumcodicesic  habet:  ETplicit  in  Christo  Jesu  Filio 
Dei  Tractatus  Aurelii  /4ugusiini  episcopi  de  Fide  catkolica.  Incipit  adversus  Manichxos:  ubi  spectata  vocum 
interpunctione  haud  facile  definias  an  ille  de  Fide  catholica  Tractatus  appellatur  qui  explicit,  an  qui  incipit. 
Atque  inde  factum  putamus  ut  liber  subsequens  tribuerctLir  Augustino,  et  de  Fide  insrriberetur.  Venim 
isthaec  inscriptio  praecedenti  libro  bene  conveniebat,  non  subsequenti,  et  eam  ad  praecedentem  pertinere 
indicant  aiii  Mss.  codices  in  quibus  est  accuratior  interpunctio  ;  n^aximevero  vetustissimus  Gorbeiensis, 
cujusauctoritatehunc  librum  Evodii  Uzalensis  episcopi  esseSirmondusinHistoriaPraedestinatiana.cap.l, 
dicit.  Quippe  ab  illa  quae  praecedenti  libro  apponitur  clausula,  Explicil  in  Domino  Christo  Filio  Dei  Traetatus 
Aurelii  Augustini  de  Fide  catholica,  relicto  septem  circiter  versuum  spatio  vacuo,  exbibetur  seorsim  iu 
aiterius  folii  capite  titulus  subsequentis  libri,  huno  in  modum  :  Ineipit  ejusdem  contra  Manichxos.  Utrum 
ejusdem,  utrum  sancti  Euvodii  ignoratur.  Corbeiensi  codici  consentit  Golbertinus,  aliique  nonnulii  manua- 
cripti  eamdem  de  auctore  Augustino  et  Evodio  dubitationem  prseferentes. 


DE  FIDE 

CONTRA   MANICH^OIS, 

LIBER  UNUS,  EVODIO  TRIBUTUS. 


CAPUT  PRiMUM.  —  Unns  Dcus  Patcr  et  Filius,  et 
Spiritus  sanctus,  invisibilis, incomprehensibiiis  ine- 
narrabiIis,inviolabiIis,incoinauinabili8,qui  solus  ha- 
betiiDmoria)iiaiQ[nei lucem  nabitat iaaccesaabilem 


(I  Tim.  VI,  16),  ipse  lumen  verum,  vita  et  veritas, 
bonus,8unjmu8etqu8BCumquede  iilo  humanus  ser- 
mo  poterit  enuntiare ;  quas  tamen  ab  ilio  dantur,  at 
aliquo  modo  dici  poBsiot :  ez  quo  omnia,  per  quom 


1141 


APPENDIX. 


114S 


omDia,  sive  Sedes,  sive  Dominationes,  sive  Princi- 
patus,  sive  Potestates  ;  et  omnia  per  ipsum  et  in 
ipso  creata  sunt  (Coloss.  i,  16),  sicut  in  utroque  Te- 
Btamento  bumilibus  et  pie  qusrentibus  manifesta- 
tur:  ipsi  gloria  et  honor  et  potestas  in  saecuia  secu- 
lorum.  Amen. 

CaPUT  il. —  HuicManichaeusadfersariumessedi- 
citnescioquemgentisprincipem  tenebrarum,  quem 
etiam  asserit  inf^enitum,  nechabere  auctorsm  aquo 
creatussit.Et  utique  si  ingenitus  etnon  creatus  est, 
per  ipsum  est  immortalis  :  e;  si  per  se  immortalis 
est,  non  erit  Deus  qui  habeat  solus  immortaiita- 
tem  ;et  erit  jam  mendax  Apostolus  qui  dicit  deDeo, 
quod  solus  babeat  immortalitatem  (I  Tim.  vi,  16). 
Sed  quia  Apostolus  meodax  non  est,  Deus  solus  ha- 
bet  immortalitatem.  Et  ideo  solus  potestet  animie 
et  quibus  vultcorporibus  prffistare  immortalitatem. 
CAPUT  III.  —  Falsum  estergo,  quod  Maniohsus 
a88erit,ne8cio  quammaii  naturam  cum  principe  suo 
non  habere  auctorem,  sed  esse  ingenilam.  Deinde 
si  ingenitus  Deus,ingenitaetiam  nunc  genstenebra- 
rum,  non  erit  contrarium  ingenitumet  ingenitum, 
videns  et  videns,  regnans  et  regnans,  vivens  et  vi- 
vens,  ffiternum  et  aeternum.  Et  si  contrarium  est 
boDO  malum,  ez  aliquaergo  parte  discordabit  bonum 
a  maio  :  ex  multa  vero  conjunctum  et  concordans 
erit,  et  jam  non  erit  merum  malum,  habendo  tanta 
communiabona  cumDeo.  Si  vero  dicunt,  Ingenitum 
est  in  suo  ;  nihil  dicunt.  Nam  ingenitum  et  in^eni- 
tum,sternum  et  ffiternum,  in  quantum  ingenita  et 
sternasunt,  nunquam  erunt  contraria.  Numenim 
quia  imperatorin  sua  potestate  magnus  est,  etme- 
aiastinuB  in  operatione  sua  contemptibiiis  est,  ideo 
mediastinus  non  erit  homo,  quia  homo  est  impe- 
rator? 

CaPUT  IV.  —  Sed  8i  quisquam  qusrit  quid  sit 
malum,audiat  Apostolum  dicentem  :  Radjxcinnium 
malorum  est  cupidilas  :  quam  quidam  appelentes  a 
fide  aberraverunt,  et  inseruerunt  se  doloribus  multis 
(Ibid.,  40). 

CAPUT  V.  —  Cupiditas  autemin  unoc[uoque  ho- 
mine  est,  non  naturalis,  sed  voluntaria.  ideoque 
dixit,  quam  quidam  a}.>petentes. Quod  enimappotendo 
habetur,  si  non  appeteretur,  non  haberetur.  Namet 
Dominus  ostendens  quod  in  hominis  potestate  sit, 
ait :  Aut  facite  arborem  bonam,et  fructum  ejut  bonum; 
aui  facite  arborem  malam,  et  fructum  ejus  malum 
{Mattk.xii,  33).  In  Actibus  etiam  conscriptia  a  Leu- 
oio  S  quo8  ipsi  accipiunt,  sic  scriptum  est :  Etenim 
speciosa  figmenta  et  ostentatio  simulata  et  coactio  visi- 
iilium^  ne  quidem  ex  propria  natura  procedit,  sed  ex 
$0  homine  qui  per  se  ipsum  deterior  efjeclus  est  per 
uductionem.  Ipse  etiam  Manichsus  non  potuit  nisi 
fateri  animas,  etiam  quas  dicit  ad  Dei  substantiam 
pertinere,propria  voluntate  pecoare.Nam  sic  in  se- 
cundo  Thesauri  iibro  dixit  :  Hi  vero  qui  negligentia 
iua  a  labe  prxdictorum  spirituum  purgari  se  minime 
permiserint^  mandatisqu>e  divinis  tx  integro  parum  ob- 
temperaverint,  legemque  sibi  a  suo  liberatore  datam 
servare  plenius  noluerint^neaueut  decebat  sese  guber- 
naverint,  eto.  Item  in  epistolo  Fundamenti  sio  dicit 
de  illis  animabuSf^tia?  mundi  amore  errare  se  apriore 
lucida  sua  natura  passx  suni^  atque  inimicx  lumini 
sancto  exstiterunt,  aperteque  in  pemiciem  sanctorum 
elementoram  se  armarunt,  et  igneo  spiritui  obsecuix 
sunt^  infesta  etiampersecutionesuasanctamEcclesiam 
atque  electos  in  eadem  constitutos  cceiesiium  praeceptO' 
rumobservatores  afflixerunt^  a  beatitudine  et  gloria 
terrse  sanclse  arcentur.  Et  quia  a  malo  se  superari 
passse  sunt,  in  eadem  mali  slirpe  perseverabunt,  pa- 
eifia  terra  et  regionibus  immortalibus  sibimet  tnter~ 
dtctis.  Quod  ideo  illis  eveniet,  quia  ita  iniquis  operi- 
bus  se  obstrinxeru  nt,ul  a  vita  et  libertate  sanctm  lU" 
cis  alienarentur.  Nor  igitur  poterunt  recipi  in  regna 
illa  pacifica,  sed  configentur  in  prxdicto  horribili 

*  In  exeusis,  a  LecnHo.  In  Vaticano  codice,  a  LoeuUo» 
hk  Corbelensif»  QiBtercianii  et  aliis  quibosdam  Msi.,  a 
XMCio.  Goafer  AeU  enm  Fellee,  Hb.  2,  cap.  6. 


globOf  cui  etiam  necesse  est  custodiamadhiberi,  Unde 
adhserebunt  his  rebus  animas  esedem  quas  dilexerunif 
relictx^  in  eodem  tenebrarum  globo,  suis  meritis  id 
sibi  conquirenies.  Neque  enim  futura  hsec  cognoscere 
studuerunt,  atque  ab  iisdem,  cum  tempus  dabatur, 
se  segregaverunt. 

CAPUT  VI.  —  RogovoB.  ubi  audiuntur  haec  ver- 
ba,  dubitatis  adhuc  Manichffium  adactum  esse  con- 
fiteri,  esse  peccatum  propriffi  voluntatis?  Non  enim 
unum  verbuminde  dixit,  sed  tani  multa,  ut  quem- 
vis'  gravi  somno  mersum  excitaret.  Dixit,  negli" 
gentiasua :  dixit,  minime  permiserint:  Dixit,  parum 
obtempaveritU  :  Dixit,  servare  noluerint.  Item  dixit, 
obsecutx  sunt :  dixit,  se  superari  passx  sunt  :  dixit, 
se  obsirinxerunt :  dixit,  suis  meniis  id  sibi  conqui^ 
rentes  :  dixit,  Neque  enim  fuiura  hxc  cognoscere  stU' 
duerunt,  atque  ab  iisdem,  cum  tempus  dabatur,  se  se- 
gregaverunt :  et  vos  dubitatis  dicere  propria  volun* 
tale  peccari? 

GaPUT  VII.  —  Iterum  ipse  dicit  in  eadem  epis- 
tola,  Lucis  autem  succisivam  partem,  hoc  esi,  animas 
peccatrices  :  et  vos  non  dicitis  peccare  nisi  gentem 
tenebrarum?  Sed  quid  de  isto  loquar,  aui  quamvis 
erraret,  tamen  evidentissima  veritate  ooc  coactus 
estdicere;  cum  ipsum  Dominum  nostrum  JcBum 
Christum  nolitis  mtelligere  dicentem,  ignem  prae- 

fiaratum  esse  peocatoribus,  diabolo  et  angelis  ejus 
Matih.  XXV,  41),  guos  omnes  voluit  intelligi  pecca- 
tores?  Non  eniminjustitia  estapud  Dcum,  ut  dam- 
net  eos  qui  omnino  nihil  peccaverunt. 

CAPUT  VIII.  —  Peccare  enim  quid  aliudest,  nisi 
in  veritatis  prsBceptis  vel  in  ipsa  non  stare  veritate? 
Quod  si  non  voluntate  faciunt  peccatores,  injuste  ju- 
dicantur.  Pertinere  autem  et  angelos  ad  judicium^ 
Apostolus  ostendit  dicens :  Nescitis  quoniam  angelos 
judicabimus  (I  Cor.  vi,  3)?  Non  autem  pcrtinerent 
ad  judicium  quo  Judicantur,  si  non  pertinerent  ad 
peccatum  quo  rei  flunt,  nec  possent  merito  judi- 
oari.  Non  enim  homines  justi  de  Justis  angelis  Ju- 
dicaturi  sunt,  ouibus  similes  erunt,  sed  utique  de 
peccatoribus.  Malefacti  sui  ergo  pcr  cupiditatem 
quisque  auctor  est. 

CAPUT  IX.  —  Estergo  in  potestate  ut  sit  cupidi- 
tas  et  ideoetiam  malum  in  poLestatc  est.In  polcslate 
ergo  est,  quod  in  voluntate  csse  non  debet :  uialuin 
enim  non  potest  esse  natura,  nec  substantia,  ncc  vi- 
ta ;  quia  hsc  bona  sunt,  in  quantum  sunt.  Sed  et  si 
aliquos  naturaliter  dicimus  mulos,  propter  origi- 
neinveteris  peccati  dicirous,  in  quojam  nostramor- 
talitas  nascitur.  Totum  itaque  quod  vocaturmalum 
in  bominibus,  peccatum  est  et  pcsna.  Pecoatum  flt 
ab  animarationali,ouiliberum  voluntatisarbitrium 
est^etpoBna  infligitur  justitia  Dei  quae  nihil  facit 
injuste.  Adversus  hec  solita  cscitate  Manichaei  !a- 
trant ;  et  cum  convincuntur  nataram  non  esse  ma- 
lum,  sed  in  potestate  esse  hominis  facerebene  aut 
malH,  dicunt  non  esse  animae  liberam  voiuntatem, 
et  non  vident  cfficitatem  suam. 

CAPUT  X.  —  Quis  enim  non  clamet  siullum  esse, 
prascepta  dare  ei,  cui  liberum  non  est  quod  praecipi- 
turfacere;  etiniquum  esse,  eum  damnare  cui  non 
fuit  potdstasjussa  complere?  Et  has  injustitiasetini- 
quitates  miseri  non  inteiligunt  Deo  se  ascribere.Sed 
quid  verum  est,  nisi  et  Dominum  dare  praecepta,  et 
animas  liberaB  essevoluntatis,  et  malum  naturam 
Don  esse,  sed  esse  aversionem  a  Dei  prapceptis,et  esse 
justum  judicium  Dei  quo  damnet  peccantes  ? 

CAPUT  XI.  —  Interea  cum  dioat  idem  Manichaeua, 
Deumomnibus  bonis  abundantem,  nulio  inregnisejus 
insignibus  indigente  aut  infirmo  constituto,  ita  eliam 
fundata  ejusdem  spiendissima  ssecuia,  ut  a  nulio  un- 
quam  concuttveimovenpossint :  in  alio  loco  paulo  post 
Bubjungit,et  dicit,  Ludsvero  beatissimx  Paier sctens 
labefn  magnam  ac  vadilatem  quse  ex  tenebris  surgerett 
adversus  sua  sancta  impendere  saecula^nisi  atiquodem'' 
miu7nacpraeciarum,etvirtutepotens  ntifiitffi 
quo  superet  simui  ac  destruat  stirpem  tenebrari 


1143 


DE  FIDE  CONTRA  MANIGIliGOS. 


1144 


exstinda  quies  tucis  incolis  pararelur, 

CAPIJT  XII.  —  Gerte  ergo  a  nullo  inquam  concuti 
vel  niovcri  potuerunt  rcgna  dei  Manicli;i'i.  Si  enim 

f>otuerint,  mentitus  est  dicendo,  non  posseregna  il- 
a  ab  aiiquo  concuti.  Et  si  concussa  sunt  necessitate, 
aut  timore;  non  erit  Deus,  qui  sic  concuti  potuit. 
Nam  videmua  deum  Manichai  secundum  eumdem 
Manichaium  malo  necessitatis  pressum,  cum  iabes 
ac  vastitas  adversus  saecula  ejus  imponderel.aliud- 
que  quod  faceret  non  haberet,  partem  suam  ad  pu- 
gnam  dedissc  ut  vci  hoc  modo  quietem  lucis  inco- 
Rb  compararet.  Ipsa  vcro  pars  ejus,  hoc  est,  de  lu- 
mine  lumen,  de  Lono  bonum,  de  sancto  sanctum, 
de  asterno  ajtornum,  de  Deo  Deus,  de  omnipolente 
omnipotens,  corrupta  sit,  mortilicata  sit,  commi- 
zta  sit  pcr  oinnia  mundi  corpora  a  summo  usque 
ad  imum,  a  cuelo  usque  ad  stercora,  ut  et  mcpetri- 
ces  in  theatris  et  in  iocis  turpioribus  turpiores  ha- 
bercnt  in  se  oppressum  Deum,  qui  liberari  forte 
non  possit.  Dicit  enim  in  fme  ipsius  cpistolae,  unde 
unum  capitulum  jam  posuimus,  ipsam  Dei  partem 
quae  commixta  est,  non  totam  posso  rcvocari  ad 
pristinain  libcrtatem. 

CAPUT  XIII.  —  Ecce  victoria,  ecce  triumphus, 
qualem  fecitManichseideus.  Nampostamissampar- 
tem  Buam  in  luctu  est,  sicut  Manichseus  idem  dicit  : 
velum  contra  se  habet,  quod  dolorem  ejus  temperet, 
necorruptionem  partissuffi  videat.  Ilodiepnim  di- 
vinaquam  commcmorat  substantia,  subjacetgenti 
tenebrarum,  ut  lutum  Ggulo.  IIoc  in  primo  libro 
Tbesauri  eorum  scriptum  est. 

CAPUT  XlV.  —  Qualis  interca  turpitudo,  quam  in 
eodem  Thesauro  inter  caetera  turpia  in  septimo  li- 
bro  scripsit,  sicdicens  :  Tunc  beatus  ille  Pater,  gui 
luddas  naves  habeldiversoria  et  habitacula  secundum 
fnagnituiines  *,  pro  insita  sihi  clemenHa  fert  opem, 
quaexuitur  et  Hberatur  ab  impiis  retinaculis  etangu- 
stiis  aique  angoribus  sux  viialis  substantix.  Itaque  in- 
visibili  suo  nutu  illas  suas  virtutes,  qux  in  rlarissima 
hac  navi  habentur,  transfigurat  easque  mrere  facit  ad- 
versis  potestatibuSf  quas  in  singulis  ccelorum  tractibus 
ordinatx  sunl.  Qux  quoniam  ex  utroque  sexu  mascu- 
lorum  ac  feminarum  consisiunt,  ideo  pr,xdictas  vir- 
tutes  partxm  specie  pueroruminvestium^  parere  jubet 
generi  adverso  feminarum,  partim  virginum  lurida- 
rum  forma  generi  contrario  niasculorum  :  sciens  eas 
omnes  hosliles  poiestates,  propter  ingenitam  sibi  teta- 
iem  et  spurcissimam  concupisceniiam  facillime  capi^ 
atque  iisdem  speciebus  pulcherrimis  oun*  apparent 
mancipari ,  hocgue  modo  dissolvi .  ^ciatis  autem 
hunc  eumdem  nostrum  beatum  Patrem  hoc  idem  esse, 
quod  eliam  sux  virtuics,  quas  ob  necessariam  causam 
transformat  in  puerorum  et  virginum  intemeratam 
similitudinem.  Lltitur  autem  his  tanquam  propriisar- 
miSf  atque  pcr  eas  suam  complet  voluntatem, 

CAPuT  XV.  —  Uarum  vero  virtutum  divinarum, 
qux  ad  instar  conjugii  contra  infema  genera  statuun' 
far,  quxque  alacritaie  ac  facilitate  id  quod  cogitave- 
rint,  momenlo  eodem  efficiunt,  pienx  sunt  lucidw  na- 
vss.  Itaque  cum  ratio  poposcerit  ut  masculis  appareant 
eaidem  sanct<e  virtutes,  iilico  etiamsuam  effigiem  vir- 
ginum  puicherrimarum  habitu  demomtrant.  Rnrsus 
cum  ad  feminas  ventum  fuerit,  posiponentes  speciem 
virginum,  puerorum  investium  speciem  ostendunt, 
Hoc  autem  visu  decoro  iltarum  ariior  et  concupiscen- 
tia  crescit,  atque  hoc  modo  vincuium  vcssimarum 
cogitaiionum  earum  soloitur,  vivaque  anima  qux  co^ 
rumdem  menbris  tenebatur  hac  occasione  iaxata  eva- 
dit,  et  suo  purissimo  aeri  miscetur ;  ubi  penitus 
ablutx  aninue  ascendunt  ad  lucidas  naves,  qux  sibi 
ad  vectationem^  atque  adsuxpatrix  iranslretaiionem 
sunt  praeparatx. 


V! 


>  LandanensiB  EcclesieB  codex,  secum  magnitudinis.Coi' 
beienBis,  cum  editione  Am.,  secum  magnitudine»,  In  libro 
llfl  Nataru  Boni,  cap.  44,  leffitur,  seu  magnitudines. 

>  CorbeienfliBMs.  a  secundamanu,  puerorum  in  veititu. 
^ia  tractata  deNaturaBoui,  cap.  44,  B.  et  Lot..  ferunt, 
f^nem  (meDdose);  et  iuc,  evectionem.  AuclOT\Ule¥.t. 
gd,  Ven,  ubiqae,  vectationem^  scripBlmuB.     H, 


CAPUT  XVI.  —  Id  vero  quod  adhuc  adversi  generis 
maculas  portat,  per  xsius  atque  calores  ptirticulatim 
descendit.atque  arboribus  cxterisque  piantationibusac 
satis  omnibus  miscetur,  et  coiorihus  diversis  inficitur. 
Et  quo  pacto  ista  magna  et  ciarissima  navi  figune  pue» 
rorum  etvirginum  parentcontrariispotestattbusqu3Bin 
coeiis  degunt,  qu^rque  igneam  habant  naturam;  aique 
ex  ts/o  aspectu  decoro,  vitx  purs  qux  in  tarumdem 
membris  habeiur,  iaxata  deducilur  p^rcaiores  in  ter- 
ram:eodem  modo  etiam  ilia  aliissima  virtus  qux  in 
fiavi  vitalium  aquarum  habitat,  in  similitudine  pue^ 
rorum  ac  virginum  sanctarum  per  suos  angeios  appa- 
ret  his  potesiaiibus,  quarum  natura  Irigida  est  atque 
humida,  quxyue  in  cckis  ordinaLv  sunt.  Et  quideni  his 
quaefeminxsunt,  inipsis  torma  pucrorum  apparel: 
mascniis  vero,  virgiuum.nac  vero  mutationeet  diver- 
sitaie personarum  divinarum  ac  puicherrimarum,  hu- 
midxlrigidxqtie  siirpis  principes  masculi  seti  feminx 
soivuntur,  atque  id  id  quod  in  ipsts  esl  vitjle,  /ugit : 
quodvero  resederit,  laxatumdeduciiur  ad  tcrram  per 
Irigora,  et  cnnciis  terrx  gencribus  admiscetur, 

CAPUT  XVII.  — Quis  non  rideat,  vel  potiusdoleat 
etdetestetur  istum  hominem,  tam  horrendaet  exse- 
crabilia  dedivina8ul)8tantia  dicentcm  ^  Ergo  sub- 
Btantio)  lucis  stcrnx.  parti  Dei,  in  oaptivitate,  in  ca- 
lamitatibus,in  ffirumis,  in  pressuris,  in  sordibuBat- 
que  immunditia,  secundum  vestrum  errorem,  ve- 
stram  constilutioneui,  non  poterat  aliter  (fuotidie 
Bubveniri,  nisi  beatus  Pater,  qui  naves  lucidas  ha- 
bet  diversoria,  quem  tertium  legatum  appellatis, 
et  virtus  altissima  virtutos  suas  in  diversi  sexus 
naturam  commutet  :  quas  quidem  intemeratas  di- 
cilis,  sed  tamen  ut  merctricum  morc  pulchritudine 
8ua  principum  tenebrarum  lelaiem  gI  spurcisst- 
mam  concupisccntiam  confuss  invicem  accendant^ 
Non  cnim  invenistis  verum,  quo  tantam  pulchritu- 
dincm  aliquando  honestius  diceretis.  Et  qua  causa 
hac  faciunt?  Ut  eis  in  iibidinem  concitatis,  occasio- 
nem  liberationis  repcriat  substantia  divina.  Quid 
aliud  sonat,  nisi  ut  etiam  per  genitalia  deemonum 
viasevadendi  inveniatdivinamajestas^Deus  magoe, 
Bubveni  animis  istaturpia  credentibus,  ista  nefanda 
sectandibus.  Quis  hscc  non  exhorreat,  rogo  vos  ? 
Quis  tam  cccus  c?t  ut  ista  credat?  rogo  vos? 

CAPUT  XVIH.  —  Sed  ccrte  respondeatur  mihi  ab 
iis  qui  ipsum  Manichaeum  sequuntur:  Si  Deiisincor- 
ruptibiliscst,  vel  omnisnaturasummi  boni  inviola- 
bihs,  immaculabilis,  inadibilis,  incoinquinabilis, 
incomprchensibilis,  quid  poterat  facere  mali  natu- 
tura  huic  tantro  natura!,  si  nolletcum  illapugnare, 
ne  ad  tantum  dodecus  dcduceretur?  Hoo  dixi,  Quid 
factura  erat  Dco  gens  tenebrarum,  si  nollet  cum 
illa  pugnarc?  Si  mihi  dicitur,  Nihil  quffiro  cur  ho- 
dieejus  pars,  boc  est,  Dei,  in  calamitatibus,  in 
pressnris,  in  captivitate,  in  subjectione  sit  consti- 
tuta,ut  tam  turpiter  etiam  liberetur,  et  necsic  li- 
brari  tota  possit;  vel  ipse  Pater,  ut  luctum  habeat 
memoratffi  partis  suffi  causa  qucm  luclnm  Mani- 
chffius  in  suis  libris  apertissime  pra>dicat? 

CAPUT  XIX.  —  Ait  quidam,  iSihil  ei  fieri poterat, 
sed  utoslenderet  prxscientiam  se  habere  cogitationum 
principum  tcnebrarum,  et  ut  monstraret  nihit  sc  ti- 
mere  propterea  pugnavit.  Cui  ego  dixi,  Qui  potuit 
cogitationcs  principum  tenebrarum  videre,  ac  ne- 
mincm  timore,  quarc  non  vidit  luctum  sibi  immi- 
nentcm  de  partis  suffi  infelioitate,  quam  hodiepati- 
tur?Quam  partem  suamnunquamrecipietintegram, 
quia  remanet  inde  ali^uid,  sicut  ipse  dicii  quod 
purgari  non  poterit,  et  m  globo  tenebrarum  in  aeter- 
num  damnabitur.  Magna  praecicntia,  vcl  potius  in- 
scicntia,  et  misera  infirmitas,  hoo  est  totum  quod 
neminem  timebat.  Certe  si  se  tueri  aliquo  modo 
non  poterat,  rogaret  ut  sibi  parceretur  ne  ad  tan- 
tum  dedecusintegritasilla  et  decus  omniam  orna- 
mentorum  pcrduceretur. 

<  Sic  VaticanuB  Mb.  CiBtercienBlB  vero  et  CorbeleiiBiB, 
confudit,  iamcem  acoeiutou.  £r.  tt  LoT.»  cenfusm  ei  Ai- 
«it«  ac$endAat% 


1145 


APPENDIX. 


1146 


CAPUT  XX.  —  Itcm  dictum  est  a  quodam,  Nihil 
ei  poieral  fdcere  gcns  Unehrarum^^ed  ipse  noluit  pali 
rem  malam  circa  fines  suos,  et  misit  qui  eam  debella- 
ret.  Cui  ego  dixi,  Si  ita  est  ut  dicis,  ipss  potiusin- 
venitur  malus,  qui  rem  vicinam  nihil  ei  nocenlem 
delere  voluit.  Et  sicut  malus  in  illam,  sic  crudelis 
ia  suam,  aut  ignarus  futurscalamitatisejus.  Cum 
enim  putat  rem  bonam  so  posse  perficere,  ut  in 
regno  mali,  quod  ei  non  nocebat,  re^ionem  suam 
extenderel,  prius  non  praevidit  infelicitatem,  que 
memoratam  partem  ejus  quotidie  premat :  deinde 
quod  eam  totam  nunquam  in  pristinam  libertatem 
recipere  poterit. 

CAPUT  XXI.  —  Sed  cum  huic  objectioni  respon 
deri  minime  possit,  solitam  imperitiam  opponunt: 
Quid  facturi  erant  Judaei  Christo,  si  nollet  ab  eis 
pati  ?  0  utinam  videre  po88ent,quod  facile  viderent, 
nisi  per  nebulas  contentionis  excecarentur,quid  sit 
imminentis  mali  premi  necessitate,  quam  Deum 
suum  passum  asseverant;  et  quid  sit  misericordi® 
benignissimum  offlcium,  quam  sapientia  et  virtus 
Dei  Dominus  Jesus  Cbristus  voluntate  et  inefTabili 
potestate,  per  hominem  quem  suscepit  ex  virgine, 
generi  humano  exhibere  dignatus  est,  ut  homini- 
ous  per  hominem  patientiaB  demonstraret  exem- 
plum!Oportebatenim,ethocjustum  erat,ut  homines 
per  patientiamhumilitatisvincerintdifficultatemin- 
ilrmitatis  carnis  suae  quiain  eam  per  elationem  su- 
perbis  ceciderant,  sicutinAdam  primohomineno- 
atra  Scriptura  indicat.  Numquidet  vos  potestis  di- 
cere,  quia  erant  aliqui  bomines  ^uos  Deus  volebat 
docere  patientiam,propterea  voluit  a  gente  tenebra- 
rumtantamalapati,quemadmodum  DominusaJu- 
dsis?  Aut  numquid  potestis  dicere,  quia  suscepit 
aliquam  naturam  passibilem  Deus,  in  qua  pateretur 
a  gente  tenebrarum  quidquid  ei  facere  potuit,  utta- 
men  ipse  in  suasubstantianullaex  parte  mutaretur; 
sicutVerbum  Dei,qui  est  Fiiius  Dei,  etiam  ipse  si- 
cut  Pater  incommutabilis,  suscepit  hominem  mor- 
talem,  ut  integra  et  inviolata  deitate,in  carne  mor- 
tali  doceret  mortales  per  patientiam  mortem  vin- 
cere,  et  ipsius  infirmfie  carnis  futuram  in  meliua 
commutationem  resurrectione  monstraret? 

CAPUT  XXII.  —  Cuni  ergo  esse  per  se  ipsumin- 
visibilis,  visibilis  in  homine  apparuil,  quem  de  fe- 
mina  suscipere  dignalusest.utinEvangelio  legimus 
(Luc.  ii).  Dicit  et  Apostolus,  Factum  de  muliere 
{Galat.  IV,  4).  Et  isti  dicunt,  Quare  non  ait  ex  vir- 
gine?  non  intcUigentes  quod  consuete  dictum  sit  se- 
cundum  proprietatemlinguflBScripturarum.sicut  de 
Eva  dictum  est,  Formavit  eam  in  mulierem  (G^.ii, 
22),antequam  vel  ostenderetur  viro.  Quamvis  Maria 
non  incongrue  propter  partum  dicitur  mulienvirgo 
vero,  auod  virilem  nescieritconventionem,  neque 
pariendo  virginitas  ejus  corrupta  sit.  Quod  autem 
Angelus  et  Elisabeth  dixerunt  Mariffl,  Benedicta  (u 
inter  mulieres  (Luc.  i,  42) :  nulla  qu%stio  est,  quia 
revera  benedicta  est  virgo  inter  mulierea.  Sea  ne 
dicatis,Sicut  Angeli  apparuerunt,8ic  haberetcorpus, 
ne  de  femina  nasceretur.Quod  si  vobis  dicatur,  Ubi 
legistis  Ghristum  in  carne  venisse?  Nonne  dicturi 
estis,  In  Evangelio?  Respondetur  ergo  vobis,  ibi 
scriptum  e8t,Cnristum  natum  de  yirgine.Sed  solita 
foeditate  dicetis  Scripturam  ipsam  falsam  esse.  Nec 
videtis  aliquem  similem  vobis  caecum  bocposse  fa- 
cere,  ut  ea  qu»  vox  dixeritis  vera,  ille  falsa  esse 
dicat ;  et  quas  dicitis  falsa,  ille  vera  esse  dicat :  ac 
sic  aperiatis  januas  omni  hominum  errori  vel  sce- 
leri,  ut  unusquisque  prout  voluerit  vel  dclectatus 
fuerit  ipsas  divinas  Scripturas  accipiat,  respuat  ve- 
ro  quse  non  intelligens  et  offensus  putaverit  mala, 
et  non  jam  non  inveniatur  hac  regula  erroris  ves- 
tri,  unde  tales  corrigantur. 

CAPUT  XXIII.—  Accipite  integre  canonioas  Scri- 
ptura8,8i  integri  esse  desideratis.Si  enim  intellige- 
retis  vel  crederetia  certe  aood  Apostolus  dixit,  per 
feminam  genus  nostrum  luisse  deceptum  ;  «t  enim 


Timeo  ne  sicut  serpensEvamseduxilastutiasuaf  sic  et 
vestrx  menles  corrumpanlur  (II  Cor.  xr,  3) :  possetis 
intelligereperfeminamnostrumgonusoportuissoli- 
berari ;  ut  quoniam  per  feminam  rnors  tactaest,  per 
feminam  vita  recuperaretur  ;  atqiie  ita  dcmonstra- 
retur  non  ipsam  creaturam  feuiincam  csaecuipan- 
dam,cujus  est  Deus  conditor ;  sed  voUintatera.qua 
Eva  peccavit.Sed  timentmajestaliaillam  incoinqui- 
nabilem  et  inelTabilem  potentiam  in  virginis  utcro 
credere  fuisse,ne  sanguine  ejus  pollueretur:  cum  et 
in  Apostoliset  multia  dignisfeminis  et  habitaverit, 
et  nunchabitet,  (juiutic^uecorpora  habent,  et  san- 
guinem  babent.Si  enimmMariacoinquinari  potuit, 
et  in  omnibus  potuit:  si  autem  non  potuit  in  illis, 
atique  nec  in  Maria  potuil,in  cuius  visceribus  sus- 
ceptionem  corporis  opcrata  est  Dei  Sapientia. 

CAPUT  XXlV.  —  Certe  ipsum  Manichajum  de 
patre  atc^ue  de  matre  natum  fuisse  non  negabunt, 
cujus  animam  secuadum  suumerrorem  Deum  esse 
omnipotentem  similiter  non  negabunt:qui  se  mira 
Buperbia  assumptum  a  gcnio  suo,  hoc  est,aSpiritu 
aancto  esse  gloriatur.  Et  ulique  si  genius estSpintus 
8ancti,et  ipse  sanctus  Spiritus  est.et  ipse  Deusom- 
nipotens,utSpiritus  sanclus  :qui  tamcn  Munichscus 
oarnem  habuit,  in  qua  si  coinquinatus  es(  Spiritus 
sanctus  aut  ejus  anima  genia  Spiritus  sancti,coin- 
quinabilem  Deum  colunt.  Si  vero  nusquam  Deus 
coinquinatur  ;  cum  etiam  lux  corporum  coclestium 
usque  ad  terras  perveniat,etnon  coinquinetur,cum 
manifestum  sit  solem istum^cui  genu  flectunt,in  om- 
nibus  stercoribus  et  putoribusradiossuosexpandere 
eteis  nusquam  coinquinari :  desinant  blasphemare, 
et  ro^ent  Deum  ut  ab  errore  Iiberentur,lncoinqui- 
nabilis  enim  substantia  nonideo  non  coinquinatur, 
quia  nihil  attingit ;  sed  quia  permanet  in  sua  mundi- 
tia.qualecumque  sit  qurdquid  attigerit.Sicut  corpus 
invulnerabile  aut  impenetrabile  numquid  illud  di- 
cimus  quod  non  percutitur  ferro,  sed  potius  quod 
etiam  cum  percutitur  non  penetratur?  Et  ideo 
magis  probatur  Filius  Dei  non  posse  de  sanguine 
feminae  coinquinari,  quia  per  feminam  natus  est, 
quam  si  non  per  feminam  nasceretur  et  mcmbra 
illa  devitasset :  videretur  enim  judicasse,  posse  se 
inde  pollui,  et  minus  a  nobis  ndentcr  incoinqui- 
nabilis  diceretur.  Consecravit  autem  virginitatcm, 
quia  de  virgine  nasci  voluit :  et  sola  illi  mator  in 
terris  eligenda  erat  ad  suscipiendum  homincm,qui 
Jam  patrem  habebut  in  ccelis. 

CAPUT  XXV.  —  Sed  dicunt,  Quare  ergo  nogavit 
matrem  suam,quando  ei  dixit,Quzr/  mihi  et  iibiesl^ 
mulier  (Joan.  ii,  4) ;  ct  quando,  cum  ci  nuntiaturn 
esset,  quod  eum  vellet  videre,  respondit,  Qu/p.  eH 
mater  mea^  aut  qui  sunt  fratres  nwi  {Mnttk.xu,  48) ; 
ac  eos  potius  in  hunc  affectum  computavit,qui  face- 
rent  voluntatom  Patrisejus?  Quiaexemplosuojam 
docebat  negandos  esse  terrenos  parentes  propter 
Deum.Opera  enim  divlna  facienti  terrcnus  atfectus 
obstrepere  non  debebat.Nam  si  propterea  non  habe- 
bat  matrem,  quia  negavit  matrem  ;  nec  Pctrus  et 
csteri  apostoli  habebant  patres,  quia  monuil  eos, 
dicens  :  Et  patrem  ne  vocaveritis  vobis  super  terram  ; 
unu^  est  enim  Pater  uester  qui  in  coelis  est  [11.  xxiii, 
9).  Quod  ergo  eos  monuit  oe  patre  terreno,  hoc  de 
matre  prior  fecit.Uoc  ergo  dicimu9,Sapientiam  Dei 
Buscipiendo  bominem  non  esse  coinquinatam  ;  sed 
misericorditerobbominum  salutem  hominem  susce- 
pisse,ut  fieretjsicut  Apostolus  dicit,  Meiialor  Dei  et 
nominum  homo  Christus  Jesus  (I  7im.  n,3).Non  cnim 
dubitanti  discipulo  suo  mentiripotuit,quidicit.£^^o 
sumverilas  [Joan,  xiv,  6).  quando  cicatrices^vulne- 
rum  suorum,  ut  etiam  manu  tan^eret.pra^buit  {Id. 
XX,  27).  Quomodo  enim  huic  in  ahquo  sccurifldem 
baberemus,  si  discipulo  suo  sic  menlitus  esset? 
Absit  talis  blasphemia:  neo  eo8  ipsos  in  sempiter- 
num  reos  tencat,  qui  hoc  audent  asserere  aaij 
dere;  sed  evigilent  aliquando,  et  intellig*"'' 
nefaria  porversitate  ista  credantur. 


1147 


DE  FIDB  GONTRA  MANIGHiGOS. 


114B 


GAPUT  XXVI.  —  NoB  autem  Dominum  verum 
hominem  suscepisse  credimus,et  in  ipso  visitiliter 
invisibilem  hominibus  apparuisse,in  ipsointer  ho- 
mines  conversatum  fuisse,in  ipsoab  hominibus  hu- 
mana  pertulisse,  in  ipso  homines  docuisse  aquibus 
esset  recedendum,quidess(*tperferendum,quoesset 
tendendum.Tolum  autem  hoc  nulla  fecit  necessita- 
te.  Unde  ipse  dicit :  Propter  hoc  me  Paler  diligit^ 
quia  ego  pono  animam  meam,  ut  iterum  sumam  iU- 
lam,  Nemo  tollii  eam  a  me  sed  ego  pono  eam  a  me 
ipio :  polestatem  habeo  ponendi  eam,  et  potestatem 
habeo  iterum  sumendi  enm  {Joan,  x.  17,  18).  Non  er- 
go  mali  necessitate  amisit  eam.  Voluit  enim,ut  il- 
la  qu«B  in  passione  ejus  facta  sunt,  omnia  flerent 
ad  humanum  naturam  docendam,  non  ad  suam 
taendam.  Sicut  enim  nos  qui  ex  anima  et  corpore 
oonstamus,  cum  simus  invisibiles  secundum  ani- 
mam,visibile8  autem  secundum  corpus,omnia  qu« 
visibiliter  sive  honoris  et  beneflciorum  accipimus, 
eive  contumeliffi  vel  injuri»  patimur,  ad  animam 
que  invisibilis  est,  tanquam  ad  principem  necesse 
est  ut  referamus,  quia  ipsa  corpori  principatur  ; 
nam  et  cum  simus  secundum  animam  immorlaies, 
oum  mortui  corpori  fuerimus,  nos  mortuidicimur  : 
ita  et  Dominus  seoundum  carnem  et  formam  servi 
quam  suscipere,dignatu8  est^etcontumeliaspassus» 
et  vincula,et  flagella,et  mortuus  esse  manifestatur ; 
ut  omnia  veridice  Veritas,  et  nihil  falso  fccisse  cre- 
datur :  quia  potestate  ao  voluntate  Verbum  caro 
factum  est^et  natus,et  passus,etmortuus,  et  resur- 
rexit,nulla  sua  necessitate,  sed  voluntate  et  potes- 
tate  :  oujus  nuila  pars  aliquando  depradata,  nuUa 
nunc  usque  captiva  est,non  solum  divinae,  sed  nec 
ipsiuB  mortalis  quam  8uscepit:sed  noc  unquam  ca- 

Si  poterit,ni8i  ab  eis  qui  ei  per  fldem  voluerintmun- 
ocordecoigungi.NonficutdeusManicbaeiquineces- 
aitatis  malo  pres8us,bodiehic  ex  parte,quod  negare 
non  possuntjn  miseriis  et  calamitatibusvolutatur. 
CAPUT  XXVII.  —  Intelligite  sane,  si  potestis, 
etiam  inter  ipsos  homines  quantum  distet  inter  ne- 
cessitatem  et  voluntatem.  Si  quis^verbi  gratia,me- 
rito  peccatisuiincarceremjubente  justitiamittatur, 
alius  adsit  vir  sanctus,  qui  eumdem  carcerem  in- 
ffrediatur  propter  illius  consolationem  aut  libera- 
tionem ;  numquid  ambo  in  carcere  ex  una  causa 
constituli  sunt?  Ille  missus  est,  ille  ingressus  ;  il- 
le  panam  patitur,  ille  misericordiam  facit.  Ille  in- 
sressus  est  cum  voluit,  egressus  est  auando  voluit 
ille  nisi  interveniente  indulgentia  nullo  jure  pote- 
rit  liberari.Et  hoc  homines  facere  possunt,  et  praes- 
tant  libere  beneflcium,  cum  aliquando  sibi  nihil 
cupiant  praestari.  Gogitate  ergo  jam  si  Deus  potest 

Eati  aliquam  necessitatem,  cum  possint  homines 
ene  facere  voIuntate,nulla  mercede  conducii,nulla 
necessitate  compulsi.NulIam  ergo  necessitatem  pa- 
titur  Deus,  neque  necessitate  facit  qum  facit,  sed 
Bumma  et  ineuabili  voluntate  ac  potestate. 

GAPUT  XXVIII.  —  Et  tamen  vox  maxime  secun- 
dumerroremvestrumnon  dobuistis  opponere  istam 
contradictionem,  qua  diciti8,Quid  facturi  erant  Ju- 
dffii  Ghristo,  si  nollet  ab  eis  pati?  quia  secundum 
ejusdcm  Manichffii  blaspbemias,  Ghristus  carnem 
non  habuit,nec  aliquidaJudffiispassusest.Sicenim 
in  epistola  Fundamenti  dicit :  Inimicus  quippe,  qui 
eunuiem  Salvatorem  jusiorum  patrem  crucifixisse  se 
speravit,  ipse  est  crucifixus,  quo  tempore  aliud  actum 
est,  atque  aliud  ostensum.  Princeps  itaque  tenebra- 
rum  afflxus  est  cruci,  idemque  spineam   coronam 

Eortavit  cum  suis  sociis,  et  vestem  coccineam  ha- 
uit ;  acetum  etiam  et  fel  bibit,  quod  quidem  Do- 
minum  potasse  arbitrati  sunt :  atque  omnia  quffi 
hic  sustinere  visusest,t€nebrarumducibusirrogata 
Bunt,  qui  clavis  etiam  et  lancea  vulnerati  sunt. 

CAPuT  XXlX. —  Utquid  erf?o  opponitis,  dicentes» 

Quid  facturi  erant  Judei  Christo,  si  nolletab  eis  pa- 

ti?cum  de  passione  ipsius  ita  8entiatis,utnon  ipsum 

Ihum  pasaum  aiiquid  in  corpore  8ao,8ed  priaoipem 


tenebrarum  illa  omnia  paBSum  putetia?  Gontra  fl- 
dem  autem  nostram  quomodo  iata  opponitia? 

CaPUTXXX.  —  Nos  enim  credimus,  ut  in  Evan- 
gelio  scriptum  est,  quia  Ghristns  voluit  pati,  et 
quando  voluit  passus  est.Non  enim  quando  volue- 
runt  Judffii,  passionem  ipsam  fecerunt.  Volebant 
quidem  tenere  et  occidere.et  seoundum  voluntatem 
suam  jam  perfecerantsoelus,  quod  conabantur,  et 
Jam  rei  erant  immanissimi  peccati,  qui  voiebant, 
etiamsi  nihil  fecissent:  tamen  ille  qui  potestatem 
habuit  ponendi  animam  suam  (Joan.  x,l7),  quando 
voluit  eos  facere  permisit ;  qui  legtonibus  Angelo- 
rum  potuit  Jubere  ut  Judffii  jperirent,  vel  uno  verbo 
8U0  omnes  interimere  {Matth,  xxvi,  53). 

GAPUT  XXXI.  —  Uominua  ergo  Ghristus  secun- 
dum  hominem  quem  suscepit,  passui  est :  et  nul- 
lum  membrum  ejus  hodie  tenetur  a  Judsis  vel  mor- 
talis  corporis  quod  8usceperat,8icut  Bupra  diximus. 
Nam  deus  vester,o  Manicoffii,labe  ac  vaatitate  im- 
pendente  pressus  est;  non  liberavoluntateprocet- 
sit  ad  pugnamj  sed  necessitate  compuleus  est ;  nec 
prffistare  aliquid  voluit,8ed  resistere  conabatur. Qui 
etiam  in  sua  8ub8tantia,non  io  euscepto  mortaii  cor- 

Sore,devoratu8  atquecommixtusest:  qui  exparte  ho- 
ie  tenetur,ex  parte  in  globo  sempertenebitur.Et  ta- 
men  quis  ferat  tam  incredibiles  blasphemiaSy  quai 
isti  de  ipsapassione  Domini  proferre  non  dubitant  ? 
CAPUT  XXXII.  —  Omnes  Apo8toli,omne8  lingus 
rationales  Uominum  Christum  passumesseclamaut 
omnissanafldesGhristum  pronobis  pasaum  conflte- 
tur:  et  ManichaeusiniquusdaBmonesillaapassiones 
asserit  pertulisse.  Non  enim  proptera  dicit  eos  pas- 
808,  quia  de  ipsis  Dominus  triumphavit,  et  de  ipsii 
nos  perpatientiam  triumphare  docuit:  aed  quia  Do- 
minumChristum  neganthabuissecamem  mortalem. 
Quilius  dicima8,Si  non  habebat  carnem  mortalem, 
quid  eratouod  tenuerunt  Judffii?  qui  erat  quod  in 
oruce  penaebatquid  conflxum  erat  clavisin  ligno? 
quid  est  percussum  lancea,  unde  sanguis  et  aqua 
profluit  ?  Si  enim  visa  aunt  tantum  fleriet  facta  non 
8unt,  phantasmata  erant ;  quod  nefas  est  credere. 
GAPUT  XXXIII.  —  Si  autem  vere  factasunt,  non 
tamen  in  carne  mortali,8ed  in  ipsa  divina  substanlia 
facta  esse  dicitis,  mutabilem  esse  dicitis  divinam 
8ubstantiam,et  viBibilem  carneis  oculi8,et  palpabi- 
lem  carneis  manibus,  et  vulnerabilem  ferro :  quc 
rursus  ncfas  est  credere.  Et  ideo  dum  timet  dicere 
Manicbffius,(}uia  ista  facta  non  8unt;et  iterum  timet 
dicere,quia  m  divina  subatantia  facta  aunt ;  et  non 
vult  conflteri,  quia  nec  intelligere  potuit.quomodo 
Filius  Dei  per  quem  facta  sunt  omnia,  aine  aliqoa 
mutationeveIcoinquinationedivine8ub8tantie8u«, 
hominem  cum  carne  susceperit:  coacius  est  dicere, 
quianon  Christus.Bedprincepstenebrarumcum  suii 
aociis  illa  omnia  passuBest.  Miseri !  non  timetis  ne 
dicatur  vobis  in  Judicio,Egoeo8  liberavi,pro  quibus 
passus  8um  ;  ite,  ille  vos  liberetyCui  meaa  ascribitiB 
passioneM? 

GAPUT  XXXIV.—  Dicitis  magno  errore,8ed  tamea 
diciti8,Ghristum({uotidie  na8ci,quotidie  pati,  quoti- 
die  mori.  Numquid  forte  in  iis  qui  credunt,  et  pro 
nomine  ipsius  tribulationes  mortemque  patiuntur  ? 
Non,inquiunt,sed  in  cucurbitis.et  in  poms.etin  por- 
tulaca,etincffiteri8huju8modirebu8.MagnaridicuIa, 
magna  cfficitei8:superiuo  passionibuB  demonam,hic 
passionibus  olerum  hcmines  liberantur  a  peccatis. 
CAPUT  XXXV.  —  Item  cum  ei8  dicimus,  Quid 
facturaerat  Deo  genstenebraram.ai  nolletoum  illa 
pu^nare?  Oicunt,  Nihil  fleri  potuit  Deo  incorrupti- 
bili.Non  enim  si  quis  verbi  gratia,8pheram  vitream 
Bolidam  unguibus  lacerare  voluerit,  aliquid  ei  ua- 
quam  faci^^t  sffivitia  un^ium  suorum.Sed  ai  vel  talem 
BubstantiamdivinamistiesBeflngerint,  utomiseevi- 
tia gentis  tenobrarum  talis  ad  illam  esset,  qualea sunt 
uneues  lacerantis  ad  spberam  vitream,nondeu8Ma- 
nicnffii  hodie  luctum  pateretur  de  partia  aue  abadB- 
aione  vel  amiaaione :  quam  partem  dioant,  oam  ia 


1149 


APPENDIX. 


1150 


fructibus  vel  in  berbis  fuerit,  id  est,  in  melone,  vel 
beta,veltalibus  rebu8,el  principium  suum  et  medie- 
tatem  et  finem  nosse;  cum  aulem  adcamemvene- 
rit,  omnem  intelligentiam  amittere:  ut  propterea 
magister  bominibus  missussit,  quia  stultain  illis 
facta  est  pars  Dei ;  et  propterea  non  sit  missus 
melonibus,  quia  sapientein  habent  animam. 

CAPUTXXXVl.  —  Quisistacredat  vel  ab  homi- 
nibusaliquando,  vel  inter  homines  possedici?  Sed 
tamenquomodo  nibil  mali  patitursubstantiadei  ve- 
tri,  cum  et  in  pomis  ligutur,et  in  carne  excscatur, 
vel  cum  volens  redire  dejicitur  ad  terras  a  gentete- 
nebrarum  ?  Sed  si  nihil  ei  mali  contigit  vel  contingit, 
falsa  omnia  sunt  quae  Manichsus  dixit  in  Bpistola 
Fundamenti,quaecaputestomniumvanarumfabula- 
rum;  vel  in  Thesauro,  qui  thesaurus  est  omnium 
turpitudinum  et  blasphemfarum,vel  in  csteris  om- 
nibuslibris,  in  quibus  tantaloquacitate  nihil  aliud 
quam  infelicitatem  substantiae  Dei,  quam  commix- 
tam  dicit  principibus  tenebrarum,  ct  in  divini^  vir- 
tutibus  tristitiam,propter  illam  magnam  sollicitudi- 
nem  utliberetur,  aftirmat,  Nam  revera  nihil  mali, 
aut  poluit,  aut  potcrit  pati  substantia  Dei ;  nec  ali- 
quem  habetinimicum,qui  ejus  partem  in^enitam 
corrumpat:  sed  homines  sunt  Deo  vel  potius  sibi 
inimici,  non  obtemperando  prseceptis  Dei,  etcupi- 
ditatibus  se  potius  corrumpcndo,  non  Deum. 

CAPUT XXXVII.  —  Duorum  vero  Testamentorum 
concordiamsimplicioculo  intenderesi  velletis,o  Ma- 
nichaei,  facillime  videretis.  Rabideenim  feriminiin 
id  quod  scriptum  est,  Spiriltis  Dei  ferebatur  super 
aquam  (Gen.  i,  2) ;  et,  Vidit  Deus  quia  bonum  est 
(Ibid.,  13) ;  et,  Adam  ubi  es  (Id.  iii,  9) ?  et,  Deuszelans 
[Exod.  XX,  5) ;  et,  ignis  edax  (Deut.  iv,  24) ;  et,  gla^ 
dius  meus  (Id.  xxxii,  42),  et  csBtera  talia:  non  consi- 
derantes,  quia  si  alius  itacfiecus  sit,  ut  reprehendere 
velit  illud  Dominiquod  in  Evangelio  dictum  esiyNon 
jurabis  per  coslum^quoniam  sed  es  est  Dei ;  neque  per 
terram,  quoniam  scabellum  est  pedum  ejus  (MaUh.  v, 
35) ;  ethoc  dicat  quod  vos  mira  dementia  dicereso- 
letis,  Ubi  eratDeus  antequam  essetcoclum  et  terra? 
Aut  quod  scriptum  est,  EC  miratus  est  Jesus  (Luc. 
VII,  9) ;  cum  mirari  nemo  soleat,  nisi  de  re  qun  illi 
erat  inco^nita :  videreautem  quia  bonum  est,nonsit 
ignorantis^  sed  quiaplacuit  ei  quod  fecit.  Autillud 
quod  scriptum  est  dicente  Domino.  Quis  me  tetigit 
(Id.  vui,  45)?  etde  Lazaro,  Ubi  posuistis  eum  {Joan. 
XI,  34)  ?  et,  Ego  teni  non  vacem  mitiere  super  terram^ 
sedgladium  (Matth.  x,  34) ;  et,  Ignem  veni  mittere  in 
mundum  (Luc.  xii,  49) ;  et,  Veni  ut  gui  non  vident  vt- 
deantf  etquivident  cxHfiant  (Joan.  ix,  39) ;  et,  Ven* 
dite  res  vestraSy  et  emite  vobis  gladios  (Luc.  xxii,  36) ; 
et  Apostolus,  Zelo  Dei  vos  zelo  (II  Cor.  xi,  2) ;  et,  Re- 
velahitur  ira  Dei  de  ccelo  super  omnem  impietatem 
(Aofn.i,18);et  csetera  innumerabilia  ab  ipso  Domino, 
vel  ab  Apostolis  dicta  vel  facta,  quae  insanissime  po- 
terunt  homines  accusare  non  intelligentes.  Nam  et 
avari  vel  fla^itiosi  possunt  aliter  accipere  quod  Domi- 
nus  ait,  ut  si  quis  dimiserit  qu®  habet,  septuplum, 
autetiamcentuplum  in  hoc  8«culo  accipiat  f JVof /A. 
XIX,  29) ;  aut  si  aliquis  uxorem,  ancillam,  vel  etiam 
meretrices  dimittere  propter  Dominum  velit,  spe  il- 
lius  multiplioationis  raciat,  non  amore  justitis.Pos- 
8unt  etiam  horrere,  male  intelligentes  quod  ait,  Si 
quis  non  manducaveritcamemmeam.etbiberitsangut' 
nem  meum,non  habebit  in  se  vUam  (Joan,  vi,54).Nam 
quod  ait,  Qui  dixerit  fratri  suo,  Fatue,  reus  erit  ge- 
hennx  i^nis  (Matth.  v,  22) :  si  dicant  stulti,  Ecce 
pro  convicio  gehennam  minatur,quem  dicitis  mise- 
ricordem  ignoscere  peccata :  nonne  ienorant  ubi  ca- 
put  habeant,  et  tamen  aliquid  sibi  videntur  dioere  ? 
Aut  (juomodo  tam  multas  animas  necandas  daemoni- 
buain  porcistradidit  (Luc,  vii,  32),  cumtales  ani- 
mas  dicatis  esse  porcorum  quales  sunthominum? 
Autquomodo  arborem,  in  qua  fructus,  quia  non 
erat  tempus,  non  invenit,  verbo  aridam  fecit  (Mare. 
XI9 13),  quamanimaminteiligentemdicitiBhabere? 


CAPUT  XXXVlII.  —  Ecce  quanta  iniqnisBimi  et 
cflecihominesdediviniseloquiispossuntaicere,sicut 
V06  in  ea  quse  mysticelacta  sunt  vel  dicta  in  veteri- 
bus  Libris  ignorantes  ferimini,  uttemere  accusetis 
quod  non  intelligitis.Haec  autcmcumdeNovoTesta- 
mento  vobis  objecta  tuerint,  dicitisdivina  et  spiri- 
tualiasignificare:  VeterisautemTestamentisanctas 
litteras  hgurate  posso  accipi  ne{^atis,cumet  ipse  Do- 
minus  figurate  mde  qusedam  dixerit,  et  apostoluB 
Paulus  omnia  ilii  populo  in  figuracontigisse  scribat 
(I  Cor.  X,  11).  Nam  et  ipse  rc^ulam  monstrans. 
multa  inde  eiposuit.  Sed  forte  dicitis  solitavanitate 
et  obtuso  corde  contra  Deum  vel  Apostoli  auctorita- 
teni  loquentes.VeterisTestamenti  dictaexponi  pror- 
susnon  posse,bolumautem  Novumintalibusexponi 
posse.  Bt  non  considcratis  non  vos  habere  (juid  dicere, 
si  ab  aliis  impiis  vobis  dicatur.  Vetus  potius  exponit 
posse,Novum  non  possc.Mensautem  sanautrumque 
Testamentum  considerans,qufficumquein  unoinve- 
nerit  expositionem  admittere,  sine  dubio  in  altero 
declarabit.  Multumapparetimperitia  vestra,vel  po- 
tius  malitia.  Attendite  in  Actibus  Leucii,  quos  sub 
nomine  Apostolorum  scribit,qualia  sint  quae  accipi- 
tis  de  Maximiila  uxore  Egetis:  quae  cum  nollet  ma- 
rito  debitum  reddcre,  cum  Apo.^tolus  dixerit  Uxori 
vir  debitum  reddal,  similiter  et  uxor  viro  (Id.  vii,  3) ; 
illa  supposuerit  marito  suoancillamsuamEucliam 
nomine,  exornans  eam,sicutibi  scriptum  est.adver- 
sariis  lenociniis  et  fucationibu8,et  eam  nocteprose 
vicariam  supponens,  ut  ille  neBciens,  cum  ea  tan- 
quam  cum  uxore  concumberet.  Ibi  etiam  scriptum 
est,  quod  cum  eadem  Maximillaet  IphidamiaBimui 
issent  ad  audiendum  apostolum  Andream,  pueruius 
quidam  speciosus,  quem  vultLeucius  velDeum.vel 
certe  angelum  intolIi^i,commendaverit  eas  Andreo 
apostolo  :  et  perrexerit  ad  prstorium  Egetis,et  in- 

frcBsus  cubiculum  eorum,  flnxerit  vocem  mulie- 
rem,  quasi  Maximillse  murmurantis  de  dolorlbus 
sexus  feminei  et  iphidamifie  respondentis.  Quae  col- 
loquia  cum  audissel  Egetes,  credens  eas  ibi  esse, 
discesserit.  Quid  ad  hoc  dicitis,  rogo  vos  ?  Quare 
nod  timuit  Maximilla  per  turpissimum  lenocinium 
ancillffi  suffi  ligare  animas  in  carne  ?  Cum  autem 
illum  puerulum  tam  turpiter  credatis  esse  menti- 
tum,  quis  vobis  credat  loquentibus,  quando  si 
mentiamini,  Dominum  vos  dicitis  imitari? 

GAPUT  XXXIX.  —  Sed  vos  temeritate  pleniadhuo 
irruite  in  veteres  Libros,  ut  quce  nescitis,  potius  ac- 
cusare  quam  discere  laboretis.  Considerate  quae  ibi 
miracula  sint.Si  miraculis  NoviTestamenti  delecta- 
mini,  ibi  mortui  primo  suscitati,  ibi  leprosi  primo 
mundati,et  aliamulta  au®  diligentes  et  pie  c^uaeren- 
tibus  ad  aediflcandam  ndem  innotescunt.  Si  autem 
bonis  praeoeptis  delectamini,  ibi  primitus  scripta 
Bunt  illa  duo  praecepta;  qusB  subimiier  Dominus  lau- 
dat  dediligendoDeoet  pTOximo  (Matth.  xxii,37,30) ; 
ibi  dimitteodadomus,  parentes,  fllii,  etcstera  pro- 
pter  Dominum  (Id.  xix,  29) :  ibi  non  reddendum 
malumpro  malo  (Rom,  xii,  17),  ibi  orandum  pro 
inimicis  (Matth.  v,  44),  ibi  inimico  ignoscendum,  ibi 
tradenda  maxilla  ad  accipiendam  alapam(Ltu;.vi,27; 
Matlh.  v,  39) :  et  quascumque  in  Novo  Testamento 
prscepta  sunt,  non  solum  ibi  mandata,  sed  etiam  a 
Banctis  viris  omni  vigilantia  completa.  Numquid  et 
hocpoterit  dicere  malitia  vestra,qu8Bcumquebona  et 
magnifica  ibi  scripta  sunt,  falsa  esse  et  apposita,  illa 
vero  qusB  non  intelligentes  putatis  mala,  ea  tantum- 
modo  veraesse  ?  Debetis  enim  advertere,  aliquoB  si- 
militerimpiositadeNovoTestamento  facere  posBe, 
utqusBcumqueibi  suntqusnonintelligentes  putave- 
rint  mala,eareprehendant,etdicantipsaibi  esBe  Bola 
vera;  illa  autem  omnia  quao  ibi  aperte  magniflcata 
Bunt,  dicant  esse  falsa,  atque  ab  amatoribuB  Domini 
apposita,  ne  omnia  viderentur  fu^enda:  ut  ot voftft,^ 
iJlitali  caecitale  percu8si,Jam  JQdicatietdaoiiM|||||||||| 
giamini.  Tandem  vigilate,  et  a  blaapbemiieoi 
aoite,  atq|UL6  om!oiumw^^\jtt^\ikW&d^\^A« 


Ii51 


DB  FIDB  CONTRA  MANlCHiEOS. 


1152 


pturarum,  si  Christianiessecogitatis,  auctoritatem 
recipite;  et  qua»  non  intclligitis,  accusare  nolite, 
sed  potiiis  fiorum  intellecluni  desiderato. 

CAPUT  XL.  —  Nam  quale  est  ctiam  iilud,  quod  ro- 
surrectionera  carnid  negatisVPaulusapostotus  cla- 
raat,  Seminatur  in  corrupUone,  resurget  in  incorrup' 
iione ;  seininatur  in  coniumeliay  surget  in  gloria ;  se- 
minatur  in  infirmHate.surget  in  virlutexseminaturcor- 
pus  animate,surget  corpus  spirituale  (I  Cor.  xv/i2-  i4). 
Et  vos  contra  rcclaraatis,  carnem  hominis  non  posse 
resurgere,eteamtencbrarum  principem  habereauc- 
torem ;  cum  eamdem  Apohtolus  membra  Ghristi  et 
templumSpiritussancti  essedicat.  JSesdlis,  inquit, 
quiacorporavestramembra  sunt  Chrisfi  (Id.  vi,  15)? 
Quod  non  utique  sccundum  infirmitatem  praescntis 
corruptioni3,<iu&e  dcpoccati  originalis  poBnadescen- 
dit,sed  secundum  adoptionem  luturaeresurrectionis 
dicit :  sicut  alibi  ait,  Et  ipsi  in  nobis  ingemiscimus, 
adoptionem  exspectantes.resurrectionem  corporis  nostri 
(fiotn.  viii,  23).  Alibi  etiameamdemcarnem  Ecclesiae 
comparavitjCumdeconjugioloqueretur,  dicens:  ^e- 
mo  enim  uwjuam  carnem  suam  odio  habet:sed  nutrit 
etfovet  eam,  sicut  Christus  Ecclesiam  (tphes,  v,  29). 
QuoJ  ergo  alio  loco  dicit,  Caro  coucupiscit  adversus 
spiritumspiritm  auttm  adversus  carnem  (Galat  v,  17); 
non  carncmdamnat,uteam  lanquam  inimicamexis- 
timemus;  sed  admonctpotius,  ut  subjugcmus  nobis 
eam  ad  bona  opera  concipienda,et  parienda,  ut  velut 
conjuxspiritui  serviat:  quod  dicit  non  posse  fleri, 
nisi  gratiaDei  per  Jesum  Ohristum  Dominum  nos- 
trum.  Non  enim  naturacarnis,  sed  poQnaejus  nobis 
reluctatur ;  quia  poocato  meruimus  esse  mortales. 
Nam  iterum  dicit,  Corpus  vestrum  tempium  est  in  vo- 
bis  Spiritus  sancti  (l  Cor.  vi,  19).  Ettamen  cum  ipsa 
caro  propter  prajscntem  inlirmitatem  fenum  appel- 
\etnr  (Isai.  xl,  6);creditis  Joanncm  de  feno  aurum 
fecisse,  et  non  creditia  Deum  omnipotentem  de  cor- 
poreanimali  spirituale  corpus  facere  posse?  Nam 
propteripsamcommutationemcarnis,quiefuturaest 
quoniam  dt*  ista  carne  Cceleste  corpus  Dens  facturus 
est  quando  erimus  aequales  Angeiis  Dei  (Matth.xxu, 
30),  propterea  verissimedicit  idem  apostolus,  Caro 
et  sanguis  regnum  Dei  non  possidebun  t  (l  Cor.  xv,  50). 

CAPUT  XLI.  —  Sed  non  mirum  quod  ita  caeci 
estis,  ut  non  posse  ab  omnipotcnte  Deo  ista  fleri  pu- 
tetis :  cum  etiam  dicatis  mundum,  vel  omnia  quae 
facta  sunt,  non  potuisse  aliter  facere  Deum.nisi  ma- 
gna  et  miserabili  necessitatc,  et  nisi  esset  materia 
quae  ilium  ad  uperationem  mundi  adjuvaret,  utinde 
posset  partcm  suam  liberare.  Eligite  ergo  nunc  quid 
sequi  velitis:Deum  minus  potentem  et  intirmum,  qui 
necessitate  partis  suae  in  miseria  constitutse^a  mate- 
ria  quam  ipse  non  fccerat,  ut  mundum  faceret  adju- 
tus  est;  an  Deum  omnipotentcm  qui  nulia  neces- 
sitate,  sed  propria  voluntate  et  summa  potestate, 
dixit  et  facta  sunt  mandavit  et  creata  sunt  (Psal. 
XXXII,  9  ;  Gen.  i,  3  ;  qui  vocat  ea  qu3S  non  sunt,  tan- 
quam  ea  qux  surit  (Rom.  iv,  17). 

CAPUT  XLU.  —  Vos  ergo  homines,  qui  ita  im- 
pietate  Manichaeiestis  decepti,  fugite,festinatd  dum 
licet,  ne  damnationem  aeternam  ab  illojustojudice 
mereamini.  Pceniteat  vos  peccatorum  vestrorum,  si 
cnpitis  liberari  ;el  nolite  audire  Manichaeosdicentes. 
Non  peccamus  nos,  hocest,  animae  lucis,  sed  peccat 
genstenebrarum.  Sienim  itacst,quareno8  terrcnt, 
ut  eis  credamu8?Non  enim  possunt  dicere,  quia  in- 
fldelitas  non  est  peccatum;  cum  scriptum  sit, 
Qui  non  credit.jam  judicatu^  est  (Joan.  iii,  18). 

CAPUT  XLIIL  —  Si  ergoinfidclitas  peccatum  est, 
et  non  peccat  nisi  gens  tenebrarum,  restat  ut  ab 
omni  peccato  pars  lucis  iraraunis  inveniatur.  Oranes 
ergoad  regnum  redeunt,  quiaipsi  non  peccant:  et 
nihil  timcndum  est  alicui  anim»,  quia  nihil  peccat: 
etfalsasunt  quae  Manichoeusdicit,  succisivam  lucis 
partem,  hoc  est,  animas  poccatrices  damnari  ad  cu- 
stodiam  globi,  utaliquasecuritasdivinis  regnis  in 
perioulo  coDStitutis  taadem  aliquando  comparetur. 


Necesse  est  ergo  ut  aut  pars  lucis  peccel,  aut  pars 
tenebrarum.  Sed  si  pars  lucis  peccat,  Deuspeccat, 
quod  nefas  cst  diccre  :  si  autem  pars  tenebrarum 
peccat,  ipsa  vocatur  ad  regnum  per  eum  qui  dixit, 
Non  veni  vocare  justos,  sed  peccatores  ;  quia,  non  est 
opus  sanis  medicuSy  sed  fnate  habentibus  (Matth.  ix, 
13).  Illa  autcm  divinitas  de  divinitate,  et  luxde  lu- 
mine,  tenebrarum  generi  degenerans  in  fleternum 
sociatur. 

CAPUT  XLIV.  0  detestandum  mentis  errorem 
talia  credentium!  Vellcm  tamen  ut  attenderetis,  et 
viderevelletis,  eum  quem  naturaliter  summum  ma- 
lum  esse  dicitis,  non  possefieri  ut  malus  sit.  Quo- 
niam  si  auidquid  facit,sicfacit  ut  a  natura  sua  rece- 
dcre  et  aliter  facere  non  pos8it.prorsusnihil  peccat : 
si  autem  nihil  peccat,nihil  mali  facit:  etideosi  nibil 
mali  facit,  nonestuti(^uemalus.Restatitaaue  utpars 
Dei,  quse Deus  intelligitur,quam animam aicitis,8ola 
sit  rea  omnium  peccatorum,  et  omnia  illa  qus  accu- 
sanda  insanissime  putatis,  in  deum  vestrum  refun* 
datis.  Sed  quid  veritus  clamat  ?  Corpus  cum  exani- 
me  est  peccare  non  posse,  sed  peripi^um  posse  pec- 
cari :  animam  vero,  irratioualem  quidem  peccare 
non  posse  ;  quia  nec  pra^cepta  rationis  potest  acci- 
pere,  neque  ad  bcatiludinem  pervenire,  sed  in  suo 
gradu  scrvare  ordinem  naturae  quem  acceperit : 
rationalem  autem,  quiapolestrectefactorum  ratio- 
nabilia  praecepta  percipere,  et  recte  factis  ad  aeter- 
nam  beatitudinem  pervenire ;  si  hoc  peccaado  no- 
luerit«juste  ad  inferiora  damnari;  quia  inter  ip- 
eam  et  Deum  non  separat  nisi  voluntas  prava. 

CAPUT  XLV.  —  Legite,  Manichsei,  et  omni  vigi- 
lantia  ista  discutite,  et  magis  magisque  legite  atque 
discutitite  ;  sed  animo  cequo.nonanimoinimico.Le- 
^iteilludattendentes,quiaeritvobi3infuturojudicio 
ista  Scriptura  testis,si  agnoscentesvera  esse  quae  di- 
ctasunt,  ad  sinum  matris  Rcclesiae  catholics,  guae 
sola  veritatem  docet,  omni  cursu  non  festinaveritis. 

CAPUT  XLVI.  —  Judicate  tandem  aut  eligite,  Ma- 
nichaei,  quem  8equivultis,Patremingenitum,Pilium 
unigenitum,Spiritura  sanctum  in  Patris  et  Filii  uni- 
tatecommunem.unum  Deum  omnipotentem,  incor- 
ruptibilem,  inadibilem,  incommutabilem,  verum, 
bonum,sanctura,  cleraentem,justum,  qui  non  habet 
partes,  quia  unus  est ;  neque  ejus  particula  separari 
ab  eo  potcst,quia  inseparabilisest;nequealiquideju9 
immutari  polest,quia  totus  incommutabilis  est ;  ne- 
que  vel  leviter  quodlibet  ejcs  substantias  corrumpi 
potest,  quia  totus  incorruptibilis  est;  qui  voluit,  et 
facta  sunt  omniaquaecumque  sunt,  quscumquevi- 
vunt,quaecumqueintelligunt;ipse  enim  summasub- 
Btantia,  summa  vita,  summa  veritas  est:  qui  prece- 
pit,  et  ordinata  suntomniasuislocisettemporibus 
oona;  qui  rationalum  creaturam  omni  cseter»  crea- 
tura  proeficere  dignatus  est;  qui  ei  per  superbiama 
Buis  legibus  voluntate  lapsae  et  visibilia  sec^uenti, 
misericorditer  per  suos  ministros  ao  per  se  ipsum 
signis  quibusdam  visibiliter  et  exemplis  et  precep- 
tis  demonstratis  quibus  consurgere  valeret,  atque 
ad  fleternam  vitam  renovaretur,Ioqui  dignatus  esl : 
quem  prxdicat  catholica  fides. 

CAPUTXLVI.  —  AniUumDeumqui  falsodicitur 
incorruplus,quiapostcainvenitur  malo  necessitatis 
oppressus  ;  timidum,  quia  imminente  labe  ac  vasti- 
tate  compulsus  ad  bellum  est ;  igaorantiae  plenum^si 
suse  parti  quid  contingere  posset.videre  non  potuit; 
crudelem.si  prasvidens  miseriam  futuram  partissuae, 
etqui  cum  ea  securus  posset  quiescere,  tamen  eam 
misit  ad  miserabilem  pugnam;  malum,8icum  sibi 
fieri  a  mali  natura  nihil  po8set,tamenconatu8e8team 
ipsedelere  ;  tcmerarium,qui  aueus  estcon^redicum 
ea,  a  qua  ejus  pars  et  captiva  teneretur,et  m  eempi- 
ternu ra  raacularetur  ;  commutabilem.  quia  jam  ex 
parte  rantalus  est :  corruptibilem,  qui  Jam  ex  parta 
meretricantem,  ex  parte  mentientem,  ex  parte  bla- 
sphemantem,  scelera  omnia  ex  parte  facient6m,qaia 
bis  omnibus  ex  parte  commixtuseBt^lugentenitVelo 


1153 


APPENDIX. 


ii54 


luctuoso  teclum ;  subjacentem  dffimoniis  utlutumfi- 

§ulo,et  usquead  turpem  personam  necessitate  per- 
uctum,  ut  in  pueros  et  virgines  transiiguratus  dae- 
monum  libidinem  accenderet,  quem  prtcdicat  Mani- 
ohaeus.  Aut  certe,  si  potest,  neget  conscientia  vestra, 
teste  vobis  vero  Deo  asterno,  qui  omnes  judicaturus 
est,  unuTO  istorum  vobis  ipsis  negate. 

CaPUTXLVIII.  —  Si  autem  vera  suntquae  dici- 
mus,  tandem  respicite,  tandem  videte.  in  qua  estis 
morte  constituti.  Humiles  estote,  sioptatisliberari, 
et  nolitesuperbe etimpie  dicerei  vos  ipsos esse  Deum 
omnipotentem.  Hoo  enimdicitis,cumanimas  vestras 
partes  ejus  esse  asseveratis  :  non  enim  Deus  in  narte 
major,in  parte  minor  est.  Sed  potius  dicite  vobis,Deu8 
incommutabilisest,  nos  commutabiies  sumus :  Deus 
incorruptibilis  est,  noscu^iditatibusnostris  corrum- 
pimur:Deusincoinquinabilisest,no3peccatisno8tris 
coinquinamur :  Deus  ipsa  sapientia  est.nos  stulti  ad 
sapientiam  pervenire  conamur :  Deus  ipsa  seterna  et 
beata  vita  est,  nos  peecatis  nostris  miseri  sumus,  et 
optamusOeribeati;  non  ergo  sumus  pars  subKtantiaB 
ejus.  Si  enim  partes  e.jus  estis, et  haec  tanta  patimini, 
restat  ut  et  ipse  jam  ex  parte  haec  omnia  patiatur,et 
amplius  pati  potuerit,  quod  ejus  contingit  parti,  uisi 
per  vestram  miseriam  sibi  provideret.  Videle  vos 
ergo  quidestis:  si  partes  ejus,  Deus  estis;  si  gencti 
ab  illoestis,similiter  Deusestis:  quid  tanta  peccato- 
rum  corruptione  turpamini?  Si  autem  facti  ab  illo 
estis,  hoc  conHtemini,  et  non  jam  eritis  Manichasi. 
CAPUTXLIX.—  Manichaeus  enim  duas  dicitesse 
naturas,  unam  bonam et alteram  maiam :  bonam  quaa 
fecit  mundum,  malam  de  qua  factus  est  mundus.  8i 
autem  vos  Deus  fecit,  non  invenit  Manichaeus  unde 
vos  Deus  fecerit.  Si  enim  de  se  ipso  vos  fecit,  hoc 
estis  quodipse.Nonergodebuistis  tantapeccatorum 
corruptione  turpari,  sicut  jamdictum  est.  Si  autem 
de  alieno  vosfecit,  non  ai  illum  pertinetis  ;  quia  sic 
vos  fecit  quomodo  mundum.  Si  autem  nec  de  sc  ipso, 
nec  de  alieno  vos  fecit,  sed  tantum  omnipotentia  sua 
voluit,  et  facti  estis;  hocdiciteManichaeo,  et  renun- 
tiateejuserrori.Sicdecet  enimOmnipotentem  facere 
quffi  voluerit,  sicut  Catholicadixit,  ipse  dixit,  et  jacta 
tunt :  ipse  mandavit  et  creata  sunt  {Psat,  xxxu,  9).  Di- 
cite  vobis.  Non  sumus  partesejus,  sed  sumus  opera 
ejus.  Dicile  vobis.  Si  Deus  necessitate  passus  est,  et 


evadere  aliter  non  potuit,  nisi  partis  suu)  pateretur 
detrimentum;quisaliquandopoteritdetalibusneces- 
sitatibus  iiberari  f  Aut  quis  erit  aui  protegatur  a  Deo 
non  valente  se  ipsum  protegere?  Aut  quando  me  de 
hac  necessitate  captivitatis  poterit  liberare,  qui  me 
in  integris  regnis  custodire  non  potuit?  Non  enim 
peccantemme  inde  dimisit,  sed  ad  peccataipsa'  me 
misit.  Autquando  mihiinalienis  miserabihtercon- 
stitutoprodessepoterit,  qui  ut  sibi  prodesset,  mead 
tantam  perniciem  dedit,  ne  pugnaret.  Si  incorrupti- 
bilisestipse  Deus,  quid  ei  fucturaeratillamali  na- 
tura,  si  nollet  cum  illa  pugnare,  ne  nunc  ego  sic  cru- 
ciarer?AutquaBistainjustitia,utad  globum  damner 
cum  ille  ut  modoaliquantulum  securus  sit,  ego  haec 
tanta  sustineam  ?Gerte  quoniam  et  ego  sum  quod 
ipsequoniam  pars  ejus  sum.nulioinrcgnis  ejusin- 
signibus  indigente  aut  infirmo  constituto,  vicibus 
istam miscriam  patiamur,ut  et  ego  uliquantulum  re- 
quiescam,el  regna illa  sine  periculo  possintesse  pa- 
rata.  Quanquam  timendum  sit  ne  istanaluramali  nec 
in  globoipsoinclusucuslodiri  possit.  Si  enim  incor- 
rupta  regna  corrupit,  eX  inviolatamDeisubstantiam 
violavil: quomodo pars  ilialucis, hoc  est, animspeo- 
catrices,  quae  vitiatae  globo  costodiendo  infiguntur 
infirmae  ac  debiles,  quomodo  non  absorbcntur  ab  ea, 
utiterumregnailladivinanullojamvalenteobsistere 
tota  conturbet?  Quis  enim  jam  audeatprocederead 
bellum,  quando  cum  illa  parte  qua9  processerat  tam 
inique  actum  est,  ut  pro  ejus  requie  sui  cives'  ad 
sempiternam  globi  custodiam  damnarentur?  Aut  si 
non  potestperrumpereglobum,  ut  ad  lucidumillud 
tectorium  aamnatarum  animarum  perveniat,  quid 
opuseam  estcontegi  divinorum  damnatione  membro^ 
rum?Si  autem  potest  pcrrumpero  globum,  quis  ei 
resistet  saucius,  qui  integros  sauciavit !  Absit  tam 
gravis  et  tam  abominandablasphemia.  Nolite  istam 
miquitutem  ad  aures  vestras  admittere:   nolite  tali 
neKotio  mortifero  vosimplicare.  FugiteManichaeum, 
et  ad  veritatis  catholicae  ubera  toto  desiderio  con- 
volate. 

1  Cisterciensis  Ms.,  ipse, 

»  Idem  codex,  ut  ejus  rtf^uie  succine^  ad  tempitemam^ 
etc.  Alii  Ms8.,  ut  ejut  requie  nulli  sui  cives. 


ADMONITIO  IN  COMMONITORIUM  SUBSEQUENS. 


Sub  Augustini  nomine  vulgatum  est  in  Appendice  ad  decimam  tomum  operum  S.  Augustini  editionia 
perfectae  anno  1586.  Circa  idem  tempus  fuit  etiam  procurante  Baronio  in  lomi  quinti  Annalium  Eccle- 
siasticorum  Appendice  publicatum  ex  vetere  codice  Gervasiani  collegii  .Parisiensis.  Nunc  demum  prodit 
recognitum  diligentius  ad  exemplarquod  in  bibliotheca  reginae  Christinae  aservatur,  nccnon  ad  Prosperi 
cujuBdam  ex  Manichaeis  conversi  Anathematismos,  quos  edidit  Sirmondus  in  tomo  primo  Conciliorum 
Galliae. 


COMMONITORIUM 


VUL60 


SANCTI  AUGUSTINI  EPISCOPI  ECCLESI/E  CATHOLICiE 

QUOMODO   SIT  AGF.KDUM  CUM  MANICH-filS   QUI  CONVERTURTUR. 


Cum  Manichaei,  qui  convertuntur,  et  quos  poenitet 
huju8nefandissimierrori8,anathemaverinteamdem 
haereBimsecundum  formaminfrascriptam.  libellum- 
que  dederitunuBquisque  eorum  coniessionis  et  poe- 
nitentia  saa  atque  anathematiseorum,  petensin  Ec- 


clesia  vel  catechumeni,  vel  poenitentis  locum;8i  li- 
bellusejusepiscopoplacuerit,eumque8Uceperit,det 

ei  epistolam  cum  dic  et  consule,  ut  neque  de  ^W^ 
rioretemporealiquammolestiam,velpubliciBle^ 

vel  disciplina  ecciesiastica  patiatur.  Et  poBt  ^ 


1155 


ADIIONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  LIBRUM. 


1156 


diem,  el  aliqiiibus  indiciis  manichflBUB  apparuerit. 
sentiat  justitiae  severitatem,  quaBtaiibusaahibenda 
est  :  id  est,  ut  ab  ejus  consortio,  vel  amicitia,  vel- 
quacumque  societale  Gbristiani  se  abstinant,  secun- 
Qum  apostolicam  disciplinam  *  (Tit»  iii,  10.)  Com- 
mendentur  autein.  qui  epistolas  ab  episcopo  accepe- 
rinty  religiosiscatcolicisvicinis,  velcohabitatoribus 
suis,  sive  clericis,  sive  iaicis,  per  quorum  erea  se  cu- 
ram  frequentent  ad  audientiam  sermonis  Dei ',  et 
qunrum  testimonio  possint  innotescere:  nec  facile 
admittantur  ad  Baptismum,  sicaUchumeni  sunt,  nec 
ad  reconciliationcm,  si  pasnitentis  locum  acceperunt, 
nisi  periculo  mortis  urgente,  vel  si  eos  aliquanto 
tempore  probatos  esse  cognoveritepiscopus,  pereo- 
rum  testimonium,  quibus  fuerint  commendali. 

Forina  ergo  secnndum  quaoi  (lebeu!  hnnc  baere«im,  qoi 
corriguutur.  autitheinaie,  iBta  ef>t : 

I.  —  Qui  credit  duas  esse  naturas,  diversis  prin- 
cipiisexistcnles,  unam  bonam  quod est  Dous.alteram 
malam  quam  non  creavit  Deus,  habentcm  prineipes 
8U08  et  mala  sua  qufln  non  creavit  Deus,  anathema 
sit. 

II.  —  Qui  credit  duas  naturas  bellum  inter  se 
gessisse,  et  partem  natursB  Dei  in  eodem  bcllo  prin- 
cipibus  tenebrarum  et  omnibusgentibus  ad  malam 
naturam  pertinentibus  fuisse  permixtam,  et  ab  eis 
teneri  colligatam',oppressam,inquinHtam,  quod  et 
oredi  facit  naturam  Dei  esse  mutabilem  et  coinqui- 
nabilem,  anathema  sit. 

III.  —  Qui  credit  partem  Dci  ligatam  et  inqui- 
natam  tencri  in  dsmonibus,  et  in  omnibus  anima- 
libus,  fruticumque^  generibus,  et  per  escas  Mani- 
chfleorum  Electorum  solvi  atque  purgari,ut  credatur 
par8Deipoilutateneriincucumeribu8,etmelonibus, 
et  radiculis,  et porris,  et quibusque  vilissimis  herbu- 
lis,  et  eisubveniri  cum  ab  Electis  Manichaeorum  ista 
comeduntur,  anathema  sit, 

IV.  —  Qiii  credit  hominem  primum,  qui  est 
appellatus  Adam,  non  a  Deo  factum,  sed  a  prin- 
cipibuB  tenebrarum  genitum,  ut  pars  Dei,  quae  in 
eorum  membriscaplivatenebatur,copiosiusetabun- 
dantiusinterra  teneretur,etistomodocreatum,cum 
masculi  et  feniinffi  principestenebrarum  concubuis- 
sent,  et  fetus  suos  majori  principi  tenebrarum  de- 
dissentjetille omnes  comedispet,  et  cum  sua  conjujje 
concubui8set,atqueita  exilla  Adam  generassot,  li- 
gansin  illo  mapnam  partom  Dei,  quae  ligata  fuerat 
m  omnibus  fetibus  principum  tenebrarum,  quos  ei 
manducandos  dedorunt,  anathemH  sit. 

V.  —  Qui  credit  principes  tenebrarum-  ligatos 
esse  in  C(bIo  habentes  in  se  colligatam  in  angu- 
stiis  atque  angoribus  vitalem  substantinm,  hoc  est 
partem  Dei,  eteomodo  liberaride  membris,  eorum, 
cum  beatu8Pater,qui  lucidusnavcshabetdiversoria 
et  babitacula,  id  est  solem  et  lunam,  virtules  suas 
transfiguratin  feminaspulchrasquasopponitconcu- 
piscendas  masculis  principibu8tenbrarum,etinma- 

<  Aliaft,  auctoritatem. 

•  Alias,  erga  te  securam  frequenter  audientvzm  termo- 
nii  Dei. 

*  Alias  legitur,  et  ab  eit  tenebrit  coliigatam, 
^  Aiias,  fi^ctuumqne. 


sculoB  pulcbosquosopponit  concupiscendoBfeminis 
principibustenebrarum,  ut  per  ipsam  ooncupiscen- 
tiam  solvatur  ex  eis  vitalissubstantiayidest  parsDei, 
et  ex  eorum  membris  liberata  purgetur,  aoatbema 
sit. 

VI.  —  Qui  creditpartem  Dei,  quedecommixtione 
gentis  tenebrarum  non  potuerit  iiberari  atc^ue  pur- 
gari,  damnari  etin  aeternum  aflfigi  horribili  frlobo, 
ubi  includitur  genptenebrarum,  anathema  sit. 

VII.  —  Qui  credit  legem,  qus  data  est  per  Moy- 
sen,  non  esse  a  bono  ^  et  vero  Deo  datam,  nec 
Spiritu  Dei  bonietverilocutos  Prophetasqui  fuerunt 
in  populo  Israel,  et  in  canone  Scriptuarum  divina- 
rum  habentur  apudcatholicamEcclesiam  anathema 
sit. 

VIII.  —  Qui  credit  non  habuiBse  veram  camem 
FiliumDei  DominumJesumChristum,  nequenatum 
esse  de  virgine  Maria,  neque  veram  mortem  fuisse 
perpessum,  et  a  mortuis  resurrexisse  ^,  sed  tan* 
tummodo  spiritum  fuisse  sine  carne,  sic  aulem 
apparere  voluisse,  ut  caro  putaretur,  quenon  erat, 
atque  hoc  modo  cnntradicit  Evangelio,  ubi  legitur 
Domino  ipso  dicente,  Videte  manus  meas  et  pedet 
meos ;  palpateet  videte,  quia  spiritusossa  et  camem  non 
hahet^  sicutme  videtis  habere[Luc.  xxiv,  39 j :  qui  ergo 
sic  confitetur  Chnstum  Deum,atvenimetintegrum 
eliam  hominem  neget,  anathema  sit. 

IX.  —  Qui  credit  Manem  sive  Manichxum,  qui 
Bupra  scripta  omnia,  quae  anathemate  et  damna- 
tione  sunt  digna,  prfledicavitetdocuit,Spiriium8an- 
ctum  habuisse  paracletum, cum  ea omnia  docere  non 
potuerit  Spiritus  veritatis,  sed  spiritus  falsitatis, 
anathema  sit. 

X.  —  Et  praecipue  ipse  Manes  sive  Manicheus, 
qui  omnes  suprascriptas  impietates'  et  alias  sacri- 
iegas  damnabilesqne  fabulas  docuit  et  conscripsit, 
et  credendas  miserispersuasit.intendens  apiritibus 
seductoribus  et  doctrinis  dsmoniorum  mendacilo- 
quorum,  anathema  sit, 

Item  forma  apitflolfle  quam  dat  episcopus  converais, 

ista  est : 

Quoniam  te  Manich^orum  Atutitoremposnitet  fuisse, 
sicut  ipse  confessus  es,  anathema  dicens  blasphemiis  et 
impiissimsp  atque  immundissimx hxresi  eorum^  ex qua 
te  )wnnis;>i  fidcs  catholica  salvumfacit ;  habebis  hanc 
epi$tolam  adversus  eos^  quitibi  temporis  praeteriti  erro- 
rem.quantum  ad  istam  nefariam  pertinet  sedam,  ohji" 
ciendum  putaverint^  qusescriptu  estdie  iltoetconsuleillo. 

Electisvero  eorum,  qui  se  converti  dicunt  ad  ca- 
tholicam  fldem.etiamsietipsisecundumsuperiorem 
formam  eamdem  hosresim  anathemaverint.  non  facile 
dandae  sunt  litterce:  sed  cum  Dei  servis  epse  debe- 
bunt,  sive  clericis,  sive  laicis  in  monasterio  vel  xe- 
nodochio,  donec  appareant  penitiis  ipsa  supersti- 
tione  caruisse  ;  et  tunc  vel  baptizentur,  si  non  fue- 
rint  baptizati,  vel  reconcilientur,  si  poenitenti»  lo- 
cum  acceperint :  nec  acceptis  cito  litteris,  loca  in 
quibus  fuerant  commendati,  deserant. 

'  Alias,  ab  uno. 

>  Alas,  revixitse. 

*  Aliaa,  qui  omnet  spiritut  impietatis. 


ADMONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  LIBRUM. 


Pronuntiavit  olim  Erasmus,  non  esseprobalilehuncdialogumesseAugustini^cujuBnonm  eminit  inlibris 
Hetractationum.  A'am  Ar.tis  ecclesiasticis,  inquit,  solet  addi  locus.interdumetiamquidfeeerUquiproponit^au- 
/ttti  respondet.  Ad  hxc,  non  solentAriani  tam  facileconcedereindisputando.quamhic  facit  Felicianus,  Prseterta 
densiorest  /lugustinusin  citandis  Scripturis,  quamhic estNoiSiiposiremo  Erasmus  phraseosdissonantiam,et 
concluditeruditum  aliquem  exercendi  ingenii  gratia  Gunxisse  dialogum  ;quod  factum  et  ab  Hierony mo  vide- 
-.  mns.  Dissimulataverohac  Erasmi  censura,  Lovanienses  librum  hunc  excudicuraruntintergenuinaoperaet 
t.  eoxn  nomiae  Augustini,  qui  vl'!^licctipsiu3eeseagno8citDeda  vulgatue  in  Paulum  ad  I  Gor.  l,etLanfrmn- 


115T 


APPENDIX. 


1158 


CU8  in  opere  contra  Berengarium  :  quibuB  adjungi  potest  Alcuinus,  lib.  1  contra  Elipantum,  et  Petrus 
Lombardus  in  3  Sent.  dist.  21,  cap.  Sicut:  et  dist.  22,  cap.  Et  utigue.  Sed  quod  ad  Bedam,  certe  fied» 
oollectio  in  Paulum,  quam  in  bibliothecaGermanensi  habemusnondum  vulgatam,  caret  prorsuseo  loco  libri 
hujusquiincollectionevulgatayCuJuBauctoremesseFlorumscpenotavimuSyCitaturtanquamAugustini.Nihil 
autem  mirum  quod  Augustiniereditus  estlibery  ejusreveranomine  in  Netuatissimis  codicibus  pr«Bnotatu8,et 
forte  ipsi  avero  illius  auctore  certis  de  causissuppositas.  Id  scilicet  a  Vigilio  Tapsensi  factitatum  observavi- 
mu8  admonitionein  Altercationem  oum  Pascentio.inAppendice  tomisecundi.  Hunceumdem  Vigilium  subse- 
quentis  oum  Feliciano  Altercationis  auctorem  detezit  demonstravitque  Petrus  Franciscus  Ghiftletius.non  so- 
lum  obsiroilitudinemsiiiieum  indubitatis  Vigilii  contraEutychem  libris,  sedetiam  quia  in  Divionensis 
Abbati«Bcodiceantiquo(quem  quidem  ante  annos  circiter  octingentos  scriptum  putamus)  Vigilii  nomenpr»- 
fert.  Vigilius  ipse  in  prcfatione  librorum  contra  Varimadum,digestosa  sein  unum  corpusdeUnitate  Trini- 
tatis  libellos  memorat,  ubi  adversarii  propositionibu8,non  testimoniorum  auctoritate,  sed  rustico,  ut  ait, 
Bermone,ide8t,  quasi  Bacrarum  litterarum  rudis  respondebat.  Cfleterum  Oplati  noroen,  cui  directus  liber 
notatur  in  editis,  abest  a  Divionensi  codice  et  ab  aliis  melioris  not«B.  In  quibusdam  tamen  Mss.  el  titulus 
habet.  De  Unitaie  trinitaiis  ad  Optatum ;  et  prcfatio  Extorsisti  mihi,  dilectissime  fili  Optate. 


CONTRA    FELICIANUM 

ARIANUM 


DE  UNITATE  TRINITATIS 

LIBER  UNUS,  VIQILIO  UESTITUTUS. 


CAPUT  PRIMUM.—  Extorsisti  mihi,  dilectissime 
rili,utde  unitateTrinitatis,qu«Bperfectu8  Deussem- 
per  ac  summus  est,  onicii  non  immenor  sacerdota- 
lis,  aliquid  scriberem:  idque  a  me,cum  proprisBin- 
flrmitatis  conscius  8«Bpiu8  exca8arem,multis  modis 
exegisti  ;  asderens  communis  fldei  rationem,et  re- 
ligiosos  accipere,et  sacerdotes  debere  fldelibus  non 
negare ;  neaut  illi  dum  non  accipiunt^incipiant  ab 
inudelibus  faciie  decipi,  aut  ab  hiscumdosiderata 
non  tribuunt,  crelestis  tnesaurus  Ghristi  membris 
non  expendi.sed  in  tcrra  quodam  modo  sterilis  pe- 
ritiffi  videatur  abscondi.  itaque  victum  me  fatcor 
probabilibus  causis,  ne  inermes  tradere  videar  ob- 
sistentibus  malis,  dum  adversus  infldeles  non  ins- 
truuntur  munidiine  veritatis.  Verum  quia  in  hu- 
jusmodi  quaestionibuBqufiedamobscuritas  continua 
frequenter  incurritur,  idcirco  id  njihi  vieum  est, 
ut  eum  sermonem  qui  inter  me  et  Felicianum  nu- 
per  est  babitus,  praenotatis  propter  personarum 
discretionem  principalibus  nominum  litteris,  pr»- 
scntis  libelli  brevitate  complecterer. 

CAPUT  II.  —  Nam  cum  ante  hos  dies  pariter  se- 
deremus,  tum  ille :  Inter  alia,inquit,au8B  me  in  ve- 
stris  disputationibus  frequenter  oirenaunt,nihiI  de- 
terius  puto,  quam  quod  sic  praBcepta  fldei  rudibus 
traditis,  ut  non  de  intelligendarum  rerum  ratione, 
sed  potius  de  quadam  testimoniornm  ostentatione 
colloqucntibus  prsscribatis.Quod  ut  non  dicam  va- 
frum,interim  quam  rusticum  sit  nullus  ignorat.Pri- 
mum  quod  si  is  qui  edocetur  libris  Jam  credidit,ob- 
temperat  iste.non  repngnat :  alioquin  non  ma^is  ti- 
bi  quam  iisdem  testimoniis  qusB  pro  afflrmato  m^e- 
runtur.necesse  est  contradicat.  E!t  ideo  melior  mihi 
addocendum  videtur  hcc  via,qua  primum  fldeiratio 
8inete8timoniisredditur:postrationeconvicto,iteriI- 
ladSoripturis  respondentibus  expolitur.  Et  non  imme- 
rito:si  enim  testimoniabaeceoprobantur,quodratio- 
ne  non  careant,pote8t  per  se  illa  sufflcere,  qu»etiam 
hco  non  nisi  per  se  ipsam  videtur  astruere.Sin  con- 
fra,  quis  potest  irrationalibus  testimoniis,  licet  illa 
divina  flngantur,rationabili8  fldei  collasubmittere? 
Et  illam  quidem  disputandi  viam,fateor,in  aliisto- 
leraremyquoB  imperitiaB  neoe8BitaB,quia  persoBtare 


non  queunt,  cogit  ad  aliena  confugere :  in  te  vero 
idcirco  nullo  modo  prorsus  ista  nerpetior,  (|uiaelo- 
auentiam  pariter  cum  scientia  udei  tibi  video  non 
aeesse. 

Tum  ego  :  Non  usque  adeo,  inquam:  me  duci  pu- 
tes  laudibuB  meis,  ut  injuriam  faciam  priecedenti- 
bus  sanctis.  Nec  praesumam  unquam  in  sapientia 
verbi,ne  evaouetur  crux  Ghristi  (l  Cor,  i,  17  Videa" 
tur  Beda  vutgatus  in  eumdem  tocum.) :  aed  Scriptu- 
rarum  auctoritate  contentus,  simplicitAti  obedire 
potius  studeo  quam  tumori.  Sed  meliu8,inquis,ra- 
tione  quis  quam  testimoniis  edocetur.  Quid  ergo? 
quam  rationem  afferre  potes.sipartumprsBdicaBvir- 
ginis,8i  redditos  oculos  non  ncKas  C8BCis»si  sepultoi 
redisse  ostendis  a  mortuis  ?Si  ergo  horum  et  incom* 
prehensibilis  ratio,et  veritas  prompta  eat;  faoiliuB 
fn  negotiis  fldei  testimoniis  creditur,quam  ratio  ve- 
stigatur.Verum  qnianon  nimisinconsequenterduo 
ista  discernis,  cuin  ratione  prsBmissa  etiam  testi- 
monia  non  omitlis  :  idcirco  in  bao  disputatione  id 
me  fateor  secuturum,  quod  ipse  probaveris. 

GAPUT  III.  —  Fbligianus  ;  Ergo,inquit,quoniam 
otiosi  sumus,adbomo8iivestri  quaestionem,  de  quo 
non  inter  nos  tantum,  sed  etiam  inter  majores  no- 
stros  plerumque  tractatum  est,  veniamus.  Et  ne 
longius  evagetur  oratio,  ipse  jam,  ut  soles,  perso- 
nam  proponentis  assume,  et  a  nobis  rationem  no* 
strse  fldei,  quflerentibus  vicisBim  reddituruB,  in« 
quire. 

Tum  er^o  :  Dic  mibi,  inquam,  verumne  sit  quod 
te  audio  dicere,  Patri  homousion  non  esse  penituB 
Filium  ? 

Feligianus  :  Verum  est,  nec  persuaderi  mihi  po- 
test  id  ingenitum  esse  quod  genitum,  ne  eumdlem 
Patrem  videar  prsedicare  prsBdicare  quem  Filium. 

AuousTiNUs  :  Non  ita  est :  nam  ne  mihi  quidem 
istud  in  animo  esl,  eumdem  ingenitum  esse  quem 
genitum ;  sed  id  potius  ingenitum  esse  quod  geni- 
tum. 

Fel.  Et  quomodo  non  eumdem  ingenitum  dicifl 
esse  quem  genitum,  si  utrumque  unum  putas  ea- 
se.  non  alterum  ? 


(J59 


APPENDIX. 


1160 


AuG.  Animadverto  vtm  te  penitusnon  attendisse 
verboruni:  num  dum  ulrumquc  unum  dico,substan- 
iiam  veri  Patris  ac  veri  Filii  ex  toto  non  separo : 
et  duiii  non  eumdcm  Patremquem  Filium  praidico, 
utriusque  [lersonam  scrvalauniuscujusqucproprie- 
tate  discerno.Itaque  sisubstantiam  quaeris,  ipsaTri- 
nilas  unus  est  Deus  ;  si  pcrsonam,  alter  est  Filius. 

Fel.  Kt  quomodo  et  idem  esse  dicis  et  alterum 
Filium. 

AuG.  Idem,  inquam,  communione  substantise ; 
alterum  proprictate  persona). 

Fel.  Nescio  quo  pacto  una  credituressesubstan- 
tia,  cum  non  una  nicaturessc  persona. 

AuG.  Non  est,  inquam,  una  per8ona,quiaunage- 
nuisse,  et  altcra  dicitur  gcnita:  et  cst  tamen  nati 
et  gignentis  non  diven^a  substantia,  quia  non  dis- 
similis  pcneranti  docctur  cxorta. 

Fel.  Vclim  quapso  exemplo  mibi  faciliore  dicta 
dilucides. 

AuG.  In  rcbus  quidcm  incomprehensibilibus 
exempla  non  suppctunt  disputanti  :  tamen  inquan- 
tum  liori  poti*st,etiam  in  hacparlc  non  deero.  Ecce 
igitur  hou)o  pater  habet  hominem  filium  :  est  qui- 
dem  communc  utriusquc  quod  homo  cst.  uni  ta- 
mcn  quod  lilius,  alteri  proprium  videtur  rssequod 
pater  est ;  nam  in  utroque  sic  pcrsona  discernitur, 
ut  communis  humanitas  non  negetur,  dum  unus 
gignit,  alius  gi^'nitur ;  aeque  autem  homo  ct  qui 
genuit  dicitur,  et  ille  qui  pignitur. 

CAPUT  IV.  —  Fel.  lllud  certe  dicas  velim,  geni- 
tus  ab  ingenito  utrum  initio  separctur,  an  non  ? 

Auo.  Ne  id  quidem  spiritualis  inteliigentiffi  veri- 
tate  recipitur,  ut  Pater  a  Fiiio  interventu,non  dico 
temporis,  quod  diebus  constat  ac  noctibus,  sed  cu- 
juslibet  a?vi  vel  ajtatis*  siatio  separetur. 

Frl.  Hoc  si  ita  est,  duo  tateris  ingenita.  Et  quo- 
modo  allcra  Patris,  altcra  Filii  putatur  esse  perso- 
na,  cum  per  signincutionem  communis  ingenili 
utraque  vidcalur  esse  confusa? 

AuG.  In  hoo  quidem  a  majoribusvestrisnon  me- 
diocris  calumniae  sophisma  contcxitur ;  tamen  per 
auxilium  ipsius  Trinilatis  catholica  necesse  est  sim- 
plicitate  solvatur.Patrcm  namqueingenitum,FiIium 
genitum  diro,  nec  idco  tamen  genitum  ingenito  ce- 
aeternum  esse  non  pra;dico,eo  tantum  docensinge- 
nitum  Potrcm,  quia  non  proccssit  (x  aItero;eo  ge- 
nitum  Filium,  quia  non  exstitit  ex  se  ipso.  Non  est 
commune  utrique  nasci,non  cst  communc,non  gi- 
gni :  et  commune  tamen  est alterum  ab  altero  inter- 
ventu  mcdii  tcmporis  non  divelli.Itaque  sj  proprium 
Patris  quacris,surficit  quia  solus  non  habet  patrem; 
si  Filii,  satisestquod  non  habet  prolem  :  unam  au- 
tem  et  coffiternam  Patris  et  Filii  dicimus  dcitatem. 

Fel.  Quantum  ad  me  attinot.non  video  quid  ista 
nunc  colligas.  Nam  quamvis  Aristotelica  mecum 
eubtiiitatc  contendas,  fieri  tamen  non  potest,  ut 
eum  qui  genitus  est,  ab  co  qui  genuit  nulla  sevi  in- 
lercedentis  antiquitate  discernas. 

AuG.Scio  equidcm,  utille  ait.quam  in  difncili  lo- 
00  versetur  oratio  :  tamen  verendum  nobis  nihil  est, 
qui  peradjutorium  PanctiSpiritus,testimoniumdici- 
mus  Ueo.Quid  er^o  dicoruus  ?  Estne  aliquid  in  Pa- 
tre  quod  negetur  mgcnitum,  an  non?  Si  est.nonin 
toto,sed  in  partc  potiusdicaturingenitus  ;  alioquin 
non  extempore  ca3pitpsse  Filius.Nam  si  paternitas 
non  CQDpitPatris,initium  inveniri  non  potcst  prolis. 
Si  initium  dicitur  proIis,non  aeterna  paternitas  do- 
ccbitur  Patris.  Et  quomodo  stabit,  quia  totum  in 
Patrc  doretis  ingenitum,  quiipsius  paternitatie  no- 
men  habere  pututis  initium,  cum  coepisse  ex  tem- 
pore  dicitis  Mlium,  quo  nondum  exstante  Patrem 
dici  non  potcst  vocitatum  ? 

Fel.  Non  sum  tam  stultus,  ut  tempus  prseferam 
Filio ;  scd  initium  dari  ccrtum  est  genito. 


f  Ita  omncs  M.^s.  At  Er.  ct  LoTt.  vd  aternitaiU, 


Aua.  Quid  ergo  ?  inter  Patrem  et  Filium  dicis 
dium  nihil  fuisse  ? 

Fel.  Ita  prorsus. 

AuG.  Quomodo  igitur  necas  Patri  Pilium  coaeter- 
num,  qui  inter  Patrem  et  fllium  fateris  esse  nihil 
medium,  ne  idipsum  non  mediam  tam  constet  es- 
se  quam  tertium  ? 

CAPUT  V.  —  Fel.  Quoniam  me  disputandi  arle 
concludis,  id  quod  a  msyoribus  nostris  dictum  est, 
breviter  explicabo.  Aiunt  enim,  quoties  de  initio 
Filii  et  Patris  aetcrnitate  tractatur :  Erat  quando 
non  erat,  et  aotequam  nasceretur  non  erat. 

AuG.Quantum  adverto,manente  malae  credulitatis 
errore  sola  verba  mutata  sunt.Dixisti  namque,Erat 
q[uando  non  erat,  Eratistud,  ad  aevum  pertinere  vul- 
tis,an  ad  Filium  ?  Si  ad  aevum,  id  cst,  velut  quod- 
dam  ante  Filii  nativitatem  aeternitatis  spatium ; 
ecce  ad  supcriorem  blasphemiam  neoessitate  delabe- 
ris,  cum  inter  Patrem  et  Filium,  tertium  quoddam 
tcmpus  iminittis,dicisque,auia  eratanteFilium  Pa- 
terct  tempus,post  ha?c  duo  Filius,  post  tria  ista  Spi- 
ritus.Quod  si  admittimus,utsine  temporegjgni  non 
potuerit  Filius,  vide  quam  late  pateant  ista  quae 
dicimus.  Nam  si  non  sme  tempore  est  Filius,  certe 
nec  nisi  in  loco  dicendus  est  genitus.  Hoc  admisso, 
anteFiliumetSpiritum  sanctumcoaevusquodammo- 
do  Patri  dicatur  el  locus.Quod  si  ita  e8t,quod  sine 
loco  ettemporenasci  non  potuerit  Filius,  in  quo  lo- 
co,  aut  in  quo  tempore  factum  locum  dicis  et  tem- 
pus?  Si  in  nuIIo,ecce  sine  teropore  et  loco  fieri  po- 
tuit  tcmpus  et  locus.  Si  in  aliquo,  idipsum  videtur 
tempusetlocus,in  cujusoriginesimiliteret  locus  re- 
quiritur  et  tcmpus.  Quod  si  usque  adco  sine  tempore 
et  loco  fieri  aliquid  potuit,  utnec  in  loco  locum,nec 
in  tempore  factum  doccas  tempus;nescio  qua  teme- 
ritate  contendas,  quud  nasci  sine  his^  non  potuerit 
Filius,qui  quantum  ad  sanam  fidem.etlocum  doce- 
tur  fecisse  et  tcmpus.Sed  de  hoc  satis  ;  nunc  quod  a 
majoribus  vestris  dictura  priedicas,repetamus.Erat, 
inquis,quando  non  erat.SiEratistud.ad  tempus  re- 
feras,  ecce  ante  Filium  tempus:  si  ad  Filium,nun- 
quam  non  erat  Filius  ;  erat  enim  jam  quando  noa 
erat  Filius,  a  quo  factum  dicitur  tempus*.  Sed, 
Antequam  nasceretur,  inquiB,non  fuit.Quis,quaeso, 
non  iuit  antequam  nasceretur?Si  Fiiius,  ecce  ipso 
intellcctu  ante  Filiumfuissediciturtempus.Siautem 
antequam  nascereturNilius.nonerat  lempu8,8equi- 
tur  ut  dicatur  Patri  Filius  coaeternus,inter  quem  et 
Patrem  nullum  fuissediciturtempus;  maximecum 
inter  caetera  Evangelistis  attestantibus,  etiam  tem- 
pus  fecisse  dicatur  Filius.Sed  forte  de  Patre  dictum 
aliquis  putet,  Erat  quando  non  erat  Filius.  Cui  sen- 
tentia;  secuta  non  concinunt,quibu8  dicitur,Et  ante- 
quam  nasceretur  non  erat :  nam  per  se  Pater  sem- 
per  existens  etiam  a  vobis  dici  non  potest  Datus.qai 
non  ab  initio  docetur  exortus ;  et  in  Patrem  caae- 
re  non  potest.  Erat  quando  non  erat  genitus. 

Fel.  Quoniam  me  verbis  ut  mea  fert  opinio,  in- 
opinata  subtilitate  certantibus  non  mediocriter  de- 
fatigas,  idcirco  quaeso,  ut  si  fieri  potest,  exemplo 
cujuslibet  rei,  possibile  id  esse  quod  docere  cona- 
ris,  ostendas.Nequeenim  alitcr  credere  possum,li- 
cet  vi  orationis'  oppressus,  coaeternum  esse  geni- 
tum  Patri,  nisi  aut  utrumque  genitum,aut  utrum- 
que  patrem  dixeris  sibi. 

AuG.  Quoniam  me  ad  incomparabilium  reram 
exempla  compellis^idcirco  quffi  sit  ignis  potentia  vi- 
dearous,ex  quo  seroper  spIendor,pemper  est  vapor. 
Utrumque  de  eo  nascitur,nec  ideo  tamen  ignis  sine 
horuro  quolibet  aliquatenusinvenitur.Haectria  non 
se  invicem  gignunt,  quia  non  de  splendore  ienis  et 
vapor,  aut  de  vapore  ignis  et  splendor,  se.d  ae  igne 

1  Er.  et  MsB.  omittunt,  sine  his. 
*  Sic  Me>8.  At  Lov.,  erttt  enim  jam  FiHui  ^wtndo  non 
erat  tempus, 
<  Er.  et  Lov.^  vi  rationis. 


1161 


DB  UNITATB  TRINITATIS. 


116S 


Bplendor  et  vapor  semper  est  genitus.  Quse  oum  ita 
sintyVidesne  etiam  in  creaturis  posse  aliquid  nasoi 
nec  ostendi  tamen  tempus,quo  id  de  quo  natumest 
sine  genito  potuerit  inveniri  ?  Si  ergo  visibilibus 
exemplisista  perspicimus^cur  nonde  Patre,FiIio  et 
Spiritu  sancto,quantum  ad  communem  duntaxat  al- 

aue  indilTerentem  aBternitatem,Bimilia  prsdicemus? 
eque  enim  ideo  necesse  est  Patrem  et  Filium  et 
Spiritum  sanctum  aeque  dicamus  ingenitum,  quia 
nuilum  ab  altero  aevo  interveniente  dicimus  separa* 
tum  :  cum  etiam  ez  aliis  rebus  qusdam  genita,neo 
ideo  tamen  aut  a)que  gignentia,  aut  sine  invioem 
docentur  cxstantia.  Sed  quid  prodest  horum  multa 
colligere,  cum  paucorum  testimoniis  etiam  caetera 
liceat  seBtimare  ? 

CAPUT  VI.  — Fel.  Quoniam  sententiam  meam, 
praicedentium  patrum  auctoritate  fuudutam,  nova 
disputandi  arte  conturbas  ;  idcirco  velim  mihi  dicas 
de  natura  Filii  Dei,  id  est,desubslantia  ipsa  quid 
sentias.Si  enim,ut  dicere  vos  soletis,homousion  est 
Patri,  ipse  quodam  modo  pater  est  sibi,  alioquin 
consubstantialis  esse  non  potest  genitori.Nam  qui- 
dam  nostrumhomoueii  opmionem  ridere  sic  sole- 
bat,  dicens.Si  non  extrinsecus,  sed  ex  eodem  ipso 
prolatus  est  Filius,  in  duosquodam  modo  divisus 
est  unus,quandoquidem  non  aliud  gignens  dicitur 
esse  quam  gcnitus. 

AuG.  Dum  nos  Aristotelica  dicis  arte  contendere, 
ipse  ad  dialecticorum  viderislaqueos  confugisse.Sed 
nos  fidei  veritate  confisos  nequaquam  possunt  ista 
terrere.Quid  igitur?  dicis  ex  substanlia,  credo,  Pa- 
trisnasci  Filium  nequivissc,  ne  ingenitum  Patrera 
Filii  videamur  generatione  dividere*.Quod  si  ita  est, 
male  crediturFilius,  qui  non  ex  Patre,id  est,non  ex 
eodem  ipsogonitus,  sed  extrinsecusfactus  interalia 
proedicatur.  Quod  utsit  intellcctu  facilius,  id  ipsum 
pro  posse  cxplicabo.(a)  Filiorum  namque  adoptivi 
aiii,naturalesalii  sunt.Iiquigeniti^abinitioiilii  sem- 
per  ac  proprii ;  illi  primo  aiieni,  post  filii,  cum  per 
adoptionem  in  familiam  videntur  ascisci.Quibus  er- 
go  comparandus  est  FiliusDei?Siadoptivis,erit  apud 
Patrem  similis  nobis  ;  si  propriis,ex  substantia  sub- 
Btitisse  dicendus  est  genitoris.  Sed  in  duo,  inquis 
substantia  paterna  dividitur,  si  ex  solo  Patre  sub- 
stantialiter  Filius  generatur.Hoc  quaHi  stultum  sit, 
etiam  visibiliaipsanos  docent.  Quis  enim  unquam 
vel  carnalium  patrum  gignendo  divisus  est  ?Quod  si 
nec  in  conditionem  corporis  cadit  ipsa  divisio,nemo 
enim  sic  genuitfilium  utse  perderet  medium,  et 
salva  integritate  Patris  non  potuisse  nasci  dicitis  Fi- 
lium  ?Sed  quid  plura?  Nativitatcm  Filii  Dci  ortum- 
querimantibus,  haec,ni  fallor,  occurrunt  ;  id  est,ut 
aut  e\  Patre  sit,  autex  nihilo,  autexaltero,  autex 
se  ipso.Horum,  quaeso,  consequentiam  videamus. 
Si  ex  se  ipso ;  non  recte  filius  aicitur,qui  non  natua 
sed  ingenitus  praedicaturisi  ex  nihilo ;  creatura  cum 
costeris,  non  creaturo;  auctor  ostenditur  :  si  ex  al- 
tero  :  non  ejus  cui  credimus.sed  nescio  rujus  inco- 
gniti  patris  lilius  pro^dicatur  Quod  si  praeter  quatuor 
haec  non  inveniri  potest  quintum,nec  de  his  propter 
evidentem  blasphemiam  tria  prasdicari  penitus  pos- 
sunt ;  restat  utsubstantialiLer  de  Patre  sit  genitus: 
quia,ut  diximus^nec  inveniri  ouintus,  nec  praeter 
primum  de  his  doceri  potest  aliquis  modus ;  utpote 
cum  neccrcatura,  nec  alterius  patris  filius,  ncc  ut 
Pater  dicatur  ingenitus. 

Fel.  Quasi  vero  e^o  aut  praeter  haec  c[uintum,aut 
de  his  tribus  aliquid  prsdicarim :  qui  sic  non  ex 
substantia  Patris  exstitisse  Filium  dico,  ut  tamen 
exejus  voluntate  non  negem  [^enitum. 

AuG.  In  unum  de  supradictis  consequentia  ipsa 
deiruderis.Cum  enimde  Filii  substantia  requirimus, 

<  Er.  Lugd.Ven.8ic  legunt  hunc  \oc\im.Quid ergo  dicis^ 
Ex  tubstantia  credo.  Pntris  nasci  Filium  nequivisse,ne  in- 
genitum  Pairemfilii  videamur  generatione  dividert,    M. 

(a)  AlcuinuB,  lib.  1  contra  Elipantum. 

Patrol.  XUI. 


quem  tu  ex  Patre  substantialitergenitum  nonfateris, 
sine  dubio  inter  alia  ex  nihilo  factum  esse  conten- 
dis :  quandoquidem  nec  corruptibilescreaturas  dici- 
mus  substitisse^nisi  ut  has  Deum  et  voluisseperincf- 
fabilem  dispensationem,  et  potuisse  per  singularem 
potentiamdicamusefncere;aumetvoIuntatemfui8S6 
novimus  qua  placuil  Deo,  et  potestatem  qua  posse 
subjacet  Dommo. 

Fel.  Ergo  ad  exstantiam  Filii  potestas  paterna 
non  sufficit? 

AuQ.Quasi  e^o  de  potestate  Patris^et  non  deipBa 
paternitatis  veritate  contendam.An  ei  se  dici  maiuit 
Patrem,  quem  non  sibi,  sed  creaturis  voluit  esBe 
con8imilem?Et  ideo  fatendum  tibi  est,  ex  substantia 
Patris  exstitisse  Filium,  si  et  natus  et  Deus  eat; 
aut  Fiiium  pariter  et  Oeum  negare,  si  non  ex  pa- 
terna  sub8tantia,8ed  ex  nulla,operante  tantum,8icut 
etiam  in  aliis  creaturis,  Patris  voluntate  et  potesta- 
te  creatus  est. 

CAPUT  VII.  —  Fel.  Quoniam  me  ad  ejusmodi 
confessionem  necessitate  compelli8,id  quod  a  majo- 
ribus  nostris  dici  a8solet,non  tacebo.  Aiunt  enim^ 
creaturam  esse  Filium,sed  perfectam,et  quaddomi- 
nari  possit  omnibus  creaturis. 

AuG.Gaudeo  quidem  ^uod  irreligiosae  praedicatio- 
nis  intimum  virus^manifestaconfessioneprodideris: 
nihiltamen  quod  credulitate  dignum  videatur,oppo- 
nis.Creaturanamqueest,exeo  quod  adhuc  non  est, 
aut  aliquando  non  fuit,rei  cujuBlibet  corruptibiliB, 

?[uantum  in  ae  est,peromnipotentisDei  voluntatem 
acta  substantia.Haec  defmitio  utrum  in  Dei  cadat  Fl- 
lium  videamus.  Nam  Filius  in  eo  quod  est,  indiCTe- 
rentis  naturae  veritate  prolatus  est ;  qui  ex  eo  qui 
est,  id  est  ex  gignente,  non  dissimilisnatusest.  St 
ideo  inter  Filium  et  creaturam  primum,  ni  fallor, 
ista  discretio  est:quia  illi  ex  Patre  substantialiter 
gignitur  ;creatura  non  ex  substantia  facientis.sedex 
soTa  voluntate  ac  potestateperficitur.Istacorruptibi- 
lis  per  naturam,nisi  fueritservata  per  ^ratiam  ;  ille 
incorruptibilis,  qui  nascendo  incorruptibilem  ex  in- 
oorruptibili  Patre  videturhabere  substantiam.PiliuB 
per  omnia  Bimilis  Patri ;  dissimilis  creaturafactori. 
Ille  non  ex  quod  non  est,  in  id  quod  est ;  et  pro- 
pterea  nunquam  in  id  quod  nonest,ex  eoquod  est: 
ilia  ex  eo  quod  non  est,  inid  quodest;  et  propter- 
ea  quantum  ad  se  attlnet.exeo  quod  est^inid  quod 
non  est,  sui  ortus  conditione  revertitur. 

Fel.  Non  video  quid  aroanohujus  obscuritatis  in« 
volveris  :  et  ideo  recte  faices,  si  id  quod  a  te,  ut 
mea  fert  opinio,  incomprehensibiliter  dictum  est, 
intelligibilius  explicaveris. 

AuG.  Dixi,  inquam,  de  Filio,oum  eum  acreatura 
definitione  discernerem,  quoniam  is  non  ex  eo  quod 
non  est,in  id  quod  est  :quod  tale  est  ac  si  dicerem, 
non  ex  nihilo  factua  est.  Et  propterea  nunquam  in 
id  quod  non  est,ex  eo  quod  est  ;  id  est  nunquam  in 
nihilum,ex  eo  ipso  quod  e8t,naturae  suae  nroprieta- 
te  solvendus  est.Creatura  vero,  ex  eo  quoa  non  eat, 
in  id  quod  est :  quo  ostenditur,  quia  ex  nihilo  pro- 
lata  est.  Et  propterea  quantum  ad  ee  attinet,  ex  eo 
quod  est,in  id  ^uod  non  est :  id  est^in  nibilum^nisi 
perpetua '  gratia  fecerit,  naturae  suae  q[ualitate  ver-* 
tenda  est.  Ergo  nunquam  non  erit  FiliU8,qui  subs- 
tantialiter  docetur  esse  perpetuus:  et  hoc  utpote 
proprio,  a  conditione  omnium  creaturarum,  qaa 
per  ipsum  faotae  8unt,non  injurianoscitur  separan- 
dus. 

CAPUT  VIII.  —  Fbl.  Licet  intelligentiam  meam 
nova  rerum  subtilitate  perstringas ;  nescio  tamen 
quo  pacto  dicas,  auod  coaeternus  Patri  sit  FiiiuB  : 
cum  et  communi  toquendi  modo  et  naturae  lege  prior 
gignens  videatur  esse  quam  genitus. 
AuG.  Si  naturae  auctorem  oreaturarum  legibus 


<  Mss.,  quod  prsdicationis  initio  intimum  virus, 
*  Forte,  perpetuam. 


^ 


ii63 


APPENDIX. 


liM 


flB8timamu9,dum  anteriorcm  esse  Patrem  Filio  pra;- 
dicamus  :cur  non  eadem  natura;  lege,fortiorem  Pa- 
treFilium  per  accessum  temporisdicimu9;dum  nec 
huic  dcsunt  cremcnta  nascenti,  et  imbecillitatisin- 
juriam  scnectus  ingcrit  Patri  ?Quod  si  hocratio  ipsa 
non  rucipit,omittamus  in  Deo  corporalisintelligen- 
tii^elegem,  ue  Otjeribus  suis  similem  dicamus  esse 
factorem  :  maxime  cum  ex  co  quod  apud  nos  evidens 
est,etiam  id  (^uodin  occultoest  possimus  ostendere. 
Sicut  enim  sme  exemplo  mater  gcnuit  auctorem 
8uum;sic  ineirabiliter  Pater  genuisse  crcdendus  est 
coffiternum.Dc  matre  natusest  qui  ante  jam  fuit  :de 
Patre  qui  aliquando  non  dofuit.  Uoc  fiaes  credat, 
intelli^entia  non  requirat :  ne  aut   non    inventum 

fmtet  incredibile,  aut  repertum  non  credat  singu- 
are.Ecce  cnim  de  matre  natus  est  Christus,neciaeo 
est  pcr  contactum  viri  matris  pudor  imminutus. 
Virgo  peperit,  quia  virgo  concepit  :  et  non  servato 
rerum  ordine,  ex  integro  matris  corpore  integrum 
corpus  Ghrislus  assumpsil.Si  crgo  novo  more,nullo 
exemplo,secundumcarnemnatusdoceturexcorpore 
quid  mirum  si  non  eecundum  consuetudinem  huma- 
nipartus  processitex  Patre?NonminuitHubstantiam 
matris,ex  sola  genitus  Filius  ;et  sine  damno  corpo- 
ris  parientis  natum  filii  novimus  corpus:  ot  minuisse 
incorporalem  P&trem  substantiam  creditur^cum  ex 
eodem  ipso  substantialiter  atqueincorporalitcrpro- 
latuSfdicitur  genitus  ?  Ergo  si  naturam  rerum  intel- 
ligentia  duce  perpcndimus  ;  dcmus  initium,  sinoa 
negamus  occasum.Alioquin  ideo  Filium  non  habere 
dicamus  initium,quia  non  per  gratiam.sed  per  na- 
turam  fatemur  esseperpetuum.Ad  8ummam,major 
et  minor  tribus  moais  dici  potest ;  id  est,  state, 
forma,potentia:aetate,  senior  puero  ;  forma,longior 
parvo  ;  potentia,fortior  imbecillo.  Videamus  utrum 
aliquid  horum  accidatFilio  :  nam  nec  o^tate  minor 
est,  quem  de  principio  Patre  conslat  exstitisse  prin- 
cipium  ;  nec  iorma,  qucm  non  aliud  fas  est  prap.di- 
care  quam  Deum  ;  nec  patentia,  a  quo  totum  no- 
vimus  csse  perfectum. 

CAPUT  1\.  —  Fel.  Scire  cupio  quopacto  et  ad 
Filium  transiit  dignitas  Patris,  et  ad  Patrem  non 
recurrit  humilitas  prolis. 

AuG.  Nonsccundumnaturam  isti  nunc  dici,quoti- 
dianarumrerum  excmpla  nosdocent.  Ecceenimpu- 
temusaliqucm  regem  ac  regis  fllium  depositis  regisB 
majestatis  insignihus,  buLjecti  UiiliLid  iiidunicuta 
8uscipcre,et  propter  certam  patris  dispensationem 
ac  sociorum  salutem,robcIlium  contumeliassustine- 
re:numquidquiaad  buncparticipium  regia;  potesta- 
tis,certumestnativitatedccurrere,idcircoadcumqui 
{;enuit,injuriam  filii  non   compatiendi  aifcctu,  scd 
ipsapassionis  proprietate  certum  est  pervenirePNon 
ita  est,  quia  non  ex  tllio  patrem,  sod  ex  patre  filium 
certum  cst  natum  esse.Et  propterea  totum  inter  cos 
similedicimus  quod  pcrtlnetud  communionom  na- 
turae:illud  proprium  quod  per  accidensuninoscilur 
evenisse  personae.Habet  ergo  nascendo  totum  Filius 
cum  Patre  quod  Pater  est :  sed  non  cum  Fillo  Pater 
quidquid  specialitcr  ipsc  perpcssus  est.Non  utriquo 
commune  e8t,quod  ex  hoiuine  natus  est  homo,  sed 
accidens  spociale,  quod  plcrumque  sine  pnpjudicio 
coramunisnaturaeneuterhabere  docctur  in  alloro. 
Una  est  patris  8ubtantia,una  persona.Ila^c  cuui  go- 
nuit,ex  hac  sinedubio  non  diversa  nosciturexstilis- 
8e,sedaliera;quu}nonaliuddoceturessequam  prima, 
dum  etcommunisdocotur  etprdpria  :rornniur:ii5,in- 
quam,unitate  substantit'e;i)ropria,ditic-ietiuiie  pcrso- 
nae.Cum  er^co  in  se  exstel  illa  quae  nata  cst.non  quid- 
quid  huic  acciderit  ad  gignentem  nccessario  transit, 
sicut  ad  nascentcm  quidquid  proprium  ac  substan- 
tialegigncntis  constat  esse,  pervcnit.Non  cnim  sicut 
Filio  ipsa  gcneratione  collata  cst  divinitas  Patris.sic 
ad  Patrcm  refcrtur  cura,8Bgritudo,paupcrla9,mur8, 
humilitas  prolis.Quod  ideo  non  tlt,  quia  quamvis  de 
una  est,id  est,Patri8  substantia  fuerit  similis  geni- 
ta:  tamen  quiajaminse  ipsa  ex8tat,qufiecumquehuic 


extrin3ecusingeruntur,noncoratnaniadicnntare8se 
sed  propria.Si  ergo  humani  generis  ista  coDditio  est, 
ut  Don  usque  adeo  filii  ab  eo  qui  genuit  in  aliud  un- 
quam  mutatasubstantiae9t,utnoneadem  possitease 
sed  altera;  dum  extrin8ecu8,filio  accidentibus  mul- 
ti8,manet  nihilominus  natura  communis  :  quid  dos 
de  Deoatque  ejusFilio  dignum  est  credere  ?  quid 
decet  priTdicare  ?  quorum  quamvis  secundum  indi- 
visffi  majcstatis  simplicem  gloriam  non  sit  natura 
dissimiliSfSpecialitertamen  aFilio  corpus  assump- 
tum  est ;  ut  humiliaretur  in  infirmitate  carnis  nos- 
tr£,quipatinihilpoteratincommunisdivinitate8ub- 
stantiffi.Non  assumit  homo  hominis  fllius  alteram 
naturam,etcumin  eadem  qus  cum  patrecommunis 
est  patiatur,ad  patrem  tamen  non  transmittit  inju- 
riam:  et  humiliatus  in  Kiiio  Deus  Pater  passibiliter 
creditur,cum  non  in  eadem  ipsa  quse  utrique  com- 
munis  e8t,sed  in  Dostra  potiu3,quam  solusipse  sus- 
cepit,Judffiorum  creditur  pertulisse  perfidiam  ?  Ad 
8ummam,quid,prccor,e8t  quod  pendebat  in  cruceY 
Quid  edt  quod  lancea  dicitur  vulnerasse  ?  Garo  pas- 
8ibili8,an  substantia  deitatis  ?  Si  majestatem  profa- 
nus  incorporeiprsedicator  assumpseris,  corruptibi- 
bilem  Deum  videris  credere :  si  passibilem  carnem, 
non  est  conimunis  ista  cum  Patre,ut  per  hanc  eum 
possit  crnx  illa  contingere. 

CAPUTX.— Fel.  Dum  torrentis  modo  omDia 
qua^  8  nobis  suntdicta  prfiecipitas,  duos  admodum 
chris!os,non  unum  preaicas.Et  non  immerito;nam 
siin  eonihilpcnitusdivinitaspertulitfSecundum  ho- 
mineniGhristusaliuBfuitialioquinperafTectumcom- 
munis  deitatia,  etiam  ad  Patrem  passio  ipsa  per* 
vonit. 

AuG.  Non  ita  est ;  e^o  enim  Salvatorem  nostrum 
non  confundo,non  divido:non  confundo,  ne  autin- 
corporeumet  imaginariam  carnem,aut  carnalem  et 
mortalem  praedicem  deitatem  :  non  separo,  ne  Dei 
Patris  unam  secundum  carnem,etalteram  secundum 
majestatcm  introducere  videar  prolem  :  quia  idem 
Dei   Filius  et  sine  initio  processit  ex  Patre,  et  se- 
cundumtempusnasciestdignatusexvirgine.Impas- 
sibilis  in  suo,pas9U8  in  noslro,dumincomprehen8i- 
bilom  majestatem  velutquodam  indumento  carnis 
vestire  est  dignatus  ex  utero  ^.Una  Mcdiatoris  per- 
sona,  non  una  substantia:  una,  inquam,  persona, 
ne  sit  non  unus  Christus  ;  non  una  substantia,  ne 
Medialuris  dispensatione  submota,  aut  Dei  tantum 
dicatur,aut  hominisfilius.Noncrgo  in  Ghristo  susce- 
ptam  carnem  perpetuitate  divinaegenerationis   ex- 
tendo  ;nec  immensam  deitatem  corporei  ortus  eta- 
to  concludo  :  quia  idemin  divinitate  auctor  est  re- 
rum,qui  in  carnc  rodemptor  est  hominum  :    iJem 
impus^iibilis  in  se,  qui  passus  in  corpore  ;  dum  sie 
utriusque  naturae  proprietatem  vereex  utraque  gi- 
gnenti  similis  natus  expressit,ut  et  veram    carnem 
suscepisse  eum  constet  ex  matre,  et  indifiTerentem 
deitatem  haberc  constet  ex  Patre.  Quibus  in  uuam 
personam  incomprehensibili  Mediatoris   dispensa- 
tione  conjunctis,  servavit  singulis  propria,8ed  cod- 
junxit  propriis  aliena  :  servavit  propria,  dura  noD 
amisit  immensitatem  deitatis,etinfirmitatem  non  re- 
spuit  carnis  :conjunxit  propriisaliena,dum  idem  at- 
que  insepara))ilisChristus,  et  proprio  carnisoccidi- 
tur,  et  proprio  deitatis  apud  inferos  non  tcnetur: 
proprio  carnis  gustavit  vita  mortem,proprio  deita- 
tis  perpctuam  reddidit  carncm.Non  ergo  recte  dici- 
tur,in  Filio  Patcr  est  pa8Sus:quoniam  m  carne  <]u.^ 
ei  non  est  cum  Patre  communis,passus  est  Filius. 
Itaque  gloriticata  est  caro  majestate,dum  msjestaa 
humiliata  docetur  in  carne.Sed  utrumque,  non  de 
duobus  christis,  sicut  putas,  sed  de  uno  atque  eo- 
dem  ipso,  c|uem  post  partumvirginisDeum  et  ho- 
minom  novimus,  nos  cerlum  est  priedicare. 

GAPUT  XI.  —  Fel.  Si  ergo  ex  virgine  natus  est 
Christus,  quomodo  Deo  Patri  dicitur  costernus? 

A  Chifiletius,  dignattu  est  Ex  utroqua  toia,  ete. 


1165 


DE  UNITATE  TRINITATIS. 


Ii66 


AuG.  De  hoc  quidem  nobis  etiam  adversus  alios 
diversa  conientio  est ;  et  ideo  ne  difYlcilior  sit  ex- 
planatio  veritatis  causam  primum  proponemus  er- 
roris.  Nam  ab  unomalae  credulitatisorsiprincipio, 
in  duo  quodam  modo  intelligentiae  dissimilis  deli- 
ramenta  flnduntur^Est  namqueutrisque  commune, 
unam  Ghristi  nativitatom,non  duas  prsdicare.  8ed 
alii  illam  principalem^quaanteomnia  ex  Deo  natus 
est  Deus  ;  alii  hanc  tantum,  qua  ex  virgine  proces- 
eit  hic  Dominus,  proprii  dogmatis  definitione  reci- 
piunt  ;  qui  por  consequentiam  male  jacti  seminis, 
in  similis  blasphemi»  barathrum  ceciderunt.  Ecce 
enim  qui  ex  vireine  non  credunt  natum,  omnem 
Evangeliorum  fidem,  omnem  Baptismatis  utiiita- 
tem,omnem  Apostolorum  predicationem,et  ad  sum- 
mam  omnem  Novi  Testamenti  auctoritatem,  velut 
quadam  Judaices  incredulitatis  caBcitatesubvertunt. 
Bt  ideo  ne  ipsam  majestatem  quidem  Dei  Filii  co- 
gnovisse  putandi  sunt ;  quia  sacramentum  Media- 
toris,  quo  eum  innotescere  Pater  gentibus  voluit, 
adjecerunt.  Atvero  hi  qui  non  ex  Patre  ante  omne 
initium,  sed  ex  tempore  virginis  partu  natum  esse 
contendunt,  non  eum  Greatorem  omnium,  non  Do- 
minum  omnipotentia  Patri  ac  majestate  consimi- 
lem  didicernnt.  Quomodo  enim  iecisse  putabitur 
cnncta,ante  cujus  ortum  fuisse  certum  est  univer- 
ea?  Aut  quomodo  ejus  divinitas  est  proHtenda  ' 
quo  nccdum  nato  facta  sunt  singula?  Vel  quomodo 
ejus  divinitas  creditur  esse  perpetua,cum  non  sem- 

Rer  ut  Patris,  sed  ex  tempore  prsedicatur  effecta  ? 
egant  igitur  etiam  hi  quodam  modo  Mediatoris 
consequentium  rerum  necessitatemysterium  ;quia 
non  Deum  et  hominem,  non  ex  jeternitate  et  tem- 
pore,  non  ex  virtute  et  ex  infirmitate,  non  ex  Patre 
ante  omnia  Patri  similem  Filium  et  ex  matre  inter 
omnia  verum,non  '  imaginarium,hominis  f)lium,in 
manifeBto,non  per  verisimilitudinem,  natum  pra- 
dicant  Christum.Quo  f)t,ut  neincarnequidem  nos- 
se  putandi  sint  Deum,  quem  ante  assumptionem 
carnis  de  Patre  non  putant  genitum.  Vides  igitur 
quo  pacto  inter  hos,  licet  discrepantibus  mediis, 
idem  tamen  initium,  idem  exitus  docetur  erroris. 
Nos  contra  sic  nativitatem  utramque  defendimus, 
utneutram  alteriusafnrmationetollamus :  namneo 
temporalem  primas  illius  perpetuitate  damnamus, 
nec  8Bternam  hujus  temporalis  brevitate  concludi- 
mus  ;  scientes  veri  Dei  inseparabilem  prolem  et 
hujus  vere  prolis  postea  verissimam  carnem  ;  non 
tunc  fatentes  Ghristi  divinitatem  ccepisse  cum  vir- 

fo  concepit;  nec  tunc  ccepisse  carnem,cum  ineffa- 
ili  (juodam  partu  monas  illa,sine  intercapedine 
medii  tempons,in  nullo  differentem  monadem^nisi 
quod  monas  docetur  esse,genuit.  Non  inQrmitatem 
voluntariam  Ghristi  omnipotens  ejus  majestas  ex- 
horruit,  non  omnipotentiam  inflrmitas  corporalis 
exstinxit.  Scio  ad  inferos  divinitatem  Filii  Dei  des- 
cendisse  proprietate  carnis,  scio  ad  ccelum  ascen- 
disse  carnem  merito  deitatis.NonestDei  proprium, 
quod  famem  sensit :  sed  Dei  proprium  est,  quod 
paucis  panibus  tot  millia  hommum  satiavit  ^.  Non 
est  proprium  carnis,  quod  super  frementes  undas 
siccis  pedibus  ambulavit :  sed  carnis  estproprium, 
quod  sputa,  palmas,flagella  sustinuit.  Unus  tamen 
atq^ue  iderc  Gnristus  est,  qui  et  injuriastoties  per- 
tul]t,et  actus  in  profundo  non  mersit.  Ex  hoc  pacto 
in  Mediatore  Dei  et  hominum,  injuria  assumpti 
corporis  affectam  fatemur  "  deitatem^sicutmcgesta- 
te  aeitatis  gloriflcatamnovimuscarnem.ErgoGhri- 

1  Sie  aliquot  Mss.At  editi,  funduntur, 

*  Qaidam  Mss.,  probanda, 

*  Hic  Am.  Er.  et  Lov.  omittunt,  non.  Restituit  CbifQe- 
tios,  sed  relictis  postea  Mbs.  ita  cum  Am.  Er.  et  Lov. 
babet :  non  ex  mtemitate^  sed  ex  tempar'! ;  non  ^x  mr- 
tuie,  »ed  €X  infirmitate ;  non  ex  Paire  ante  omnia  PatH 
rimiiem  hilium,  sed  ex  matre  inter  omnia  ;  non  verum, 
9td  imaoinarium. 

^  In  Mss.,  Maginavit, 

'  Sic  Mss.  At  Am.  Er.  et  LoT.,  non  fateor. 


stus  mortuus  est,  qui  et  resurrexit :  neo  ideo  tamen 
utrumque  ex  uno.sedexaingulissingula^in  utroque 
tamen  perfectusipsecomplevit.dum  unum  atquein- 
separabilis  tam  diversacomplevit  :uno  mortemg^- 
8tavit,altero  morluos  suscitavit:  sicque  se  Deum  et 
hominem  utriusaue  verus  Mediator,  nec  geminata 
persona,  nec  substantia  confusa  monstravit.  In- 
gressus  est  virginis  uterum  Dei  Filius,  ut  iterum 
nascerelur  ante  jam  genitus  :  suscepit  totum  ho- 
minom,  qui  jam  habebat  a  Patre  plenissimam  dei- 
tatem.  Non  dissimilis  genitori,  cum  nasceretar  ex 
etemo  perpetuus  :  non  dissimilis  homini,  cum  ex 
matre  nascitur  moriturus.  Idem  tamen  et  ffiternas 
in  suo,  ct  moriturus  in  nostro ;  dum  utrumque 
continet  ex  se  ip8o,et  neutrum  perdit  ex  altero.Sio- 
que  ex  Deo  et  homine  non  imperfectus,  sed  in  di- 
versa  proprietate  plenissimus  *  natus  est  GhristuB, 
sicut  ex  anima  et  corpore  unusquisque  hominum 
docetur  esse  perfectus.  Non  alius  homo  corpus, 
alius  animus  :  quamvis  aliud  animus,aliud  corpuB, 
unus  tamen  atque  idem  homo  et  corpus  dooetur  et 
animus.Rursum  non  unumatqueidipsum  corpuset 
animu8,quia  ex  utroq^ue  homo  factus  est  unus.Non 
enimhaecautsubstantiamconfunduntinunitateper- 
sonse,  aut  personam  geminant  diversitate  substan- 
tiae,quandoquidem  unus  exhishomonosciturexsti- 
tisse.Non  perdunt  propria  :  sedquia  inunumatque 
in&eparabile  convenerunt,ex  propriis  videntur  facta 
communia.AfOcitur  in  corporemens  doloribuacor- 
poris,  fatigatur  corpus  cogitationibus  mentia:  et 
unum  tamen  horum  propriumestcorporis,alterum 
mentis  ;  quod  dum  uni  homini  acciderit,et  corporis 
commune  videtur.et  mentis.  Sic  post  partum  vir^- 
nis,non  alius  Dei,et  alius  hominis,  sedidem  Ghna- 
tu8  Dei  et  hominis  fllius  fuit.Et  sicut  in  uno  homi- 
ne  aliud  animu8,aliud  corpus  :  sic  in  MediatoreDei 
et  hominum,  aliud  Dei  Filius,  aliud  hominis  fuit ; 
unustamen  exutroqueChristus  Dominus  fiiit.Aliudy 
inquam,  pro  discretione  substantia  :  non  alius  '» 
pro  unitate  personfle. 

GAPUT  XII.  —  Fel.  In  superioribus  quidem  me 
ad  credendam  Christi  ex  matre  nativitatem  salva 
perpetuitate  compuleras :  sed  cfuiacontra  rationem 
vi  orationis  extorta  non  in  nebis  possunt  esse  con- 
tinua ;  idcirco  cum  ad  propositionem  meam  boIH- 
citaintentione  respicio,  necdum  mihi  videorin  his 
qu«  a  te  dicta  sunt  invenisse  quod  quero.  Nescio 
enim  quomodo  natum  doceatis  ex  tempore,  quem 
coffiternum  Patri  dicitis  jam  fuisse.  Nasci  enim  est 
velutquidam  motus  rei  non  exstantis  antequam 
nascatur,  id  a^ens  beneflcio  nativitatis  ut  eit.  Qao 
colligitur,  Ghristum  qui  erat,  aasci  non  potuisse; 
si  nasci  potuit,non  fuisse. 

Auo.  Ad  inquisitionem  nos  incomprehensibilium 
rerum  nova  interrogandi  curiositate  compellis :  et 
ideo  non  nisi  quibusdam  exemplorum  lineamentis 
poterit  explicari  quod  ouaeris.  Patere  igitur  me  pro 
afflrmatoafferre  rem  aiterius  quffistionis:  quicum 
eam  non  pro  flde  sui,  sed  pro  alterius  ostensione 
nunc  profero,non  in  ea  meconjicias  explicare  quod 
credo  ;  sed  ita  me  credere  ad  prssens  puta,  ut  in- 
telligere  facilius  possis  ista  quffi  dixero.  Fin^amaa 
ergo,sicut  plerique  volunt,  esse  in  mundo  animam 
generalem,  quffi  sio  ineffabili  motu  scmina  cuncta 
viviiicet^ut  non  sit  concreta  cum  genitis,  sed  vitam 
prffistet  ipsa  gignendis.  Nempe  cum  hffic  in  uterom 
passibilem,  materiam  ad  usu8  suos  *  formatura 
pervenerit,  unum  secum  facit  esse  personam  ejus 
rei,  quam  non  eamdem  constat  haoere  substan- 
tiam  :etflt  operante  anima  et  patiente  materia. 
ex  duabus  substantiis  unus  homo  ;  cum  aliaa 
anima  doceatur ,  aliud  caro  :  sicque  animam 
nasci  fatemur  ex  utero,  quam  ad  uterum  venien- 

<  Aliquot  }A%^.tnon  imperfectii,  ted  in  diversa  propHe^ 
tate  vlenisaimia. 
s  Am.  Er.  et  Lot.,  non  aliud,  Male. 
s  Aliquot  Mm.,  ad  partus  suos. 


ii67 


APPENDIX. 


1168 


tem  vitam  dlcimus   contulisBe  conc^ipto.  Naaci^in- 

quam^cx  matre  dicitur,quia  ex  hacsibi  corpus  apla- 

vityin  quo  nasci  posset :  non  quiaHntc(iUKin  nasce- 

retur,quantum  ad  sc  attinct,  ipsa  pcnitus  non  fuis- 

set.  Ethic  si  verborum   vim,  quotidiani   scrmonis 

comtemplator  attendas,  conlraria  pruponlmus,  op- 

pugnantia  ^  pra^dicamus  :  et  in    his  tamen  vcrum 

constat  esse  quod   dicimus.  Ex  matris  utcro  cum 

corporc  scimus  animam  nasci :  sed  etiam   matre 

priorcm  videmus  animam  prsedicari.  \n  filio  mater 

animam  gignil :  sed  tamen  etiam  in  ipsamatre  non 

nisi  animuB  vivit,  sine  quo  ne  ipsa  quidcui  [^otcst 

esse  quae  genuit.  Itanue  si  origmcm  animantis  po- 

tcntiae  requiramus,prior  est  uiatro,et  cx  hac  rursus 

natavidctur  csse  cum  sobolc  :  prior,  inquam,  ani- 

ma,pcr  quani  mater  cst  animutu :  prior  mater,  per 

quam  in  filio  nata  vidctur  etanima  :  sed  non  mater 

in  carnem  animam  vcrtit,  ncc   carncm  in  animam 

commutavit ;  scdanimatam  carnemde  utero  tnatris, 

idem  carnis  et  animzeettotius  honiinis  Creatorex- 

hibuit:  qui    per  dispensationcm   analogioe  diversa 

jungentis  in  uno  atquc  eodem  homine^etutrumque 

msolubili  unitate  conjunxit,  et  nnutrum  cx  aitcrius 

participntione  confudit.Sic  cr^o^imo  niuUo  incom- 

prehensibilius  atque   dublimius  natus  est  suscep- 

tione  perfecti  hominis   de  matre  FiliusDci,  qui  est 

per  omnipotentiamsingularemgenitisomnibus,non 

fkcultas  tantum,sed  ct  causa  nascendi :  sccundum 

hominem,  inquam,  de  virgine  natus  cst  Deus  ;  eo 

pacto  (^uo  cum  corpore   nusci  docetur  et  animus  : 

non  quiautriusque  est  una  substaiitia,8ed  quia  ex 

utroque  fit  una  persona  :  non  alius  homo  corpu8,et 

aliuB  animus  jscdunushomo  corpus  etanimus.Sic 

post  partumvirginis,non  alius  Dci  filiusct  uliusho- 

minis ;  S'd idem ChristusDei ct hominis lilius.Et sic- 

utin  uno  hominc  uliudcorpus,aiiud  animus:  sic  in 

uno  Mediatore  aliud  Dei,  aliud  hominis  filius  :  sed 

idem  tamen  et  non  alius  Dei  quam  hominisillius, 

quamvis  propteraliud  Dei,et  propteraliud  hominis 

filius.  Non  ab  initio  carnis  cocpisse  dicimus  Kifium 

Dei,no  temporalem  o.rcdat  aliquis  dcilalcm:  nonab 

eterno  Filii  Doi  novimus  carncm,  nc  non  vcritatem 

humanicorporis.scdquamdamcuinsuscepissepute- 

mus  imaginem.  Nequc  enim  consumit  majestatem 

Filii  Dei,  veritas  carnis  ;  aut  veritatem  carnis,  im- 

mensitas  dcilatis  ;  duiuunuiurddidLvIiiulibuasjit», 

aliud   docctur  inflrmitatibus  nostris.  Unus  autem 

atquc  inseparabilis   Chribtus  ct  humiliatur  in  as- 

8umpti8,et  gloritlcatur  in  propriis  ;  cum  etaffici  non 

dedi^natur  injuriis,et  a^qualitatcm  custodit  genito- 

ria.  Genuit  ergo  Muria  ct   non  penuit  Filinm  Dei  : 

genuit,quando  ex  ipsa  secundiim  ournom  natus  ost 

Christus  ;  non    gonuit  quundo  de  Patre   sine  inilio 

exstitit  Filius  :  genui^  (|uando  cx  huc  Verbum  caro 

processit,  ut  huuitarct   in  nobis  [Joaii.  i,  14) ;  non 

genuit  quando  in  principio  erat  Deus  Verbum,quod 

origineni  praeatitit  universis.  Nolite  crgo  purtu  vir- 

ginis  determinare   originem  Dei  Verbi :  nolitc  de 

virgine  genitum  corpus  coo^ternum  diccre  deitati ; 

quia  Mediator  Dei  ethoininum  homoChristus  Jcsus 

(I  Tim.  II,  5)  prima   nutivitate  coioternus  cst  Patri, 

secunda  particcps   temporis  nustri  ;  in  illa  uucLor 

temporis,in  ista  particcps  est  a^tatis. 

CAPUTXIII.  —  Fel.  Quoniam  do  mystcrio  Me- 
diatoris  perspicua  ralione,  et  nd  credenduiu  cuivis 
flufficicntcr  tractasti ;  id^^irrn  qua.'8o  ut  mihi  luid 
etiam  de  animu  Cbri^ti  renLieaduui  bit,  juuua.-i  ox- 
plicari.Ita  cnim  a  m&uorihus  nostris  scinpcrcsttra- 
ditum,  quod  Christi  corpus  ad  vicem  animse  com- 
raunis.  ipsius  Filii  Dci  habitus  aniinarit ;  nor  ac- 
cessione  vitulis  spiritus  indigens  ruerit^cui  inhabi- 
tans  fons  vit-B  potuit  conferrc  quod  vixit. 

AuG.  Posscmus  quideni  idquod  in  hac  quoibtione 
catholicai  auctoritatis  dcfinitione  pra?cribilur,  divi- 
norum  voluminum  testimoniis  edocerc  :  sed  quid 
nunc  non  librorum  indicio  ^,sed  sola  ratioiie  placuit 

'  Aw,  Er,  el  Mss.,  oppugnanda, 
^  Quidam  I^bs,,  Judicio. 


cunctu  di6cutcrc,idcirco  in  aliud  tempua  Scriptura- 
rum  monumenta  reservanteSySicut  auperius  tactum 
est,  sic  etiam  de  animae  inquisitione  tractabimus. 
Quod  ut  iieri  facilius  possit,  quas  Salvatori  noBtro 
8U8ci{:>iendihominiscausafuerit,unatantumAposto- 
li  lectione  subjecta  brevitcr  inquiramus  :  quainvftn- 
ta,  sine  aliqua  difilcultate  etiam  ad  h(PC,quaehuju8 
pra^cedentis  sunt  consequcntia,tran6ibimus. Ab  ini- 
tio  igitur  ox  corporeet  animaDcus  homincm  fecit: 
(]ui  le^is  prscepta  transgreBsus.posluaurpationem 
intcrdictae  arboris,sententiam  quodam  modo  poens 
capiialis  cxcupit.Hic  ad  eum  statum  a  quo  lapsus 
est,  non  nisi  auctoris  sui  gratia  reformatua.  postli- 
minii  quodam  modo  jure  potuitremcare  :  sicutqui 
scdcexcolso  in  proiceps  voluntate  dcmi8erit,in  sua 
quideia  hubuit  potcstate  quod    fecit,    sed  jam  suo 
arbitrio  ccrtum  est  nonsubjacere  (luodcadit  ^Sur- 
gititaquo  bcncflcio  aIieno,qui  cecidit  vitioproprio. 
Nec  ideo  non  suo  dicendus  csl  cecidisse,quia  aliono 
noscitur  surgcre  ;  nec  propterea  suo8urrexisse,quia 
non  alicno  certum  est  cecidisse.  Scd  de  hoc  alias, 
nunc  ad  propositum  redeamus.Dicitergo  venerabi- 
lis  Puulus,  quoniuin  idcirco  secundum  carnem  na- 
tus  cst  Christus,ut  aicui  per  unum  hominem  pecca- 
tum  ifi  hiwc  mundum  inlravit,et  per  peccatummon, 
el  ila  in  omnes  homin^s  pertransiil.in  quo  amnes  pec- 
caverunt,  Et  paulo  post.^e;^  non  sicut  delictum^ila  et 
gratia.Si  enim  unius  delicto  mutti  mortui  sunt^multo 
magis  gratia  Dei  et  dcnum  in  gratia  unius  hominis 
Jesu  Clinstiin  plures  ahumlavil.Et  non  sicut  pcr  unum 
pcccatiim ^iia  et  donfitio.Num  judit ium  ex  uno  incon- 
demnationem,gratia  autemex  multis  delictis  in  justi^ 
ficationem.  Si  cnim  unius  deliclo  mors  reynavit  per 
unnmjnuUo  magis  abundantiam  gratiai  et  donumjuS" 
titim  iiciipienfes  in  vita  regnabimus  per  unum  Jesum 
Christiim.Ijitur  sicut  per  unius  detic^tum  in  omnesho- 
mines  in  condemnationem  ;  sic  et  per  unius  justitiam 
in  omiies  homines  in  justificationem  viix.  Sicut  enim 
per  in o bedieniia m  u n ius  hom in is  pecca l o res  ron  </ ituti 
suntniultijta  et  per  unius  abaudiiion^m  justi  cons- 
titunnlur   mulii   .llom.    v,    13,  15-10),  Venit  ergo 
Chrislus  salvuiu  facerc  quod  perieral   Luc.  xi\,IO|. 
Prius  er^ovide.tmus,quidiIlua  est.quod  protoplasti 
transjrrcf^sione  perierit,  etex  hoc  facile  scire  poteri- 
mus,  quid  Doininus  venicndo  salvare  potuerit.  Re- 
quireiiduuii^iLuruobmesL,quisnam  legeia  Crcatoria 
acceporit :  ille  enim  sine  dubio  peccavit,  qui  pra;- 
cepta  contempsit;  illcprfficeptacontempsitquiquod 
prohibebaturadmisit  uicit  autem  Scriptura  :  Prx- 
ccpit  Dominus  Adte^dicens^Ab  omni  ligno  quod  est  in 
paradisomuwlucabitis.dc  ligno  autemscienti:v.  boniet 
ma!i,noa  manducabitisde  eo  :  qua  die  autem  manduca- 
veriiis.morte  moriemini  (Gen.n,  16).Qusramusergo 
nunc,utrum  hanc  legcm  totus  homo  acccperit?Si 
enim,  utin  libro  Oencseos  continetur,  ex  corpore 
ct  aiiimajam  perfectus   accepit,  totus  transgredi- 
endo  peccavit :  et  si  totus  trans^rediendo  peccavit, 
totus  peccati  sui  vitio   tunc  periit.   Si  autem  totos 
periit,  totus  beneficio  Salvatoris  indiguit :  et  si  to- 
tus  bi^neficio  Salvatoris   indiguit,  totum  Christus 
venieiido  salvavit:  et   si  totum  veniendo  salvavit, 
non  corpus  ab^quc  animu  ;  sed  corpus  et  animam, 
quibus  constHt  totus  homo,  et  quibus  peccasse  an- 
tea  vidotur  assumpsit.  Nam  si  toto  hominc  peccan- 
tc,soIam  ejus  carncm  Christus  assumpsit^  anima 
pa^niB  prims  illius  transgressionis  sine  aliqua  sje 
etium  nunc  nddicta  permansit.  Quod  si  itaest,  n  a- 
cio  quid  nobis  Modiatoris  persona  contulerit,  qua 
melius  nosLrum  ex  toto  non  redimens,  brutam  per 
se  carnem,ct  (|ua^sine  anima  ne  beneficium  quidem 
eju8  posaet  sontire,  suscepit.  Vellem  tamen  ab  hu- 
jrjsmodi  prncdicatoribua  qua;rere,cur  acceptacarne 
animum  (iispensatioMediatoris  omiserit :  nisiforte 
autinnoxiam  sciens  medicins  indigentem  essenoa 
credidorit.autase  alienam  putans^redemptioDisbe- 
nelicionondonaverit,  autcx  toto  insanabilem  judi* 
cans,curare  nequiveril,aut  utvilemetquQ  nullis  U0i« 


tm 


DE  UNITATB  TIIINITATIS. 


H70 


apta  videretur  abjecerit.Horum  duo  in  ipsum  totius 
horainisCreatorem  blasphemi  spiritus  incredulitate 
desipiunt.  Nam  primo  impotentem,  secundo  non 
omnium  Deum  crediderunt.Quomodo  enim  docelur 
OmnlpotenSySi  curare  non  potuit  desperatam?  Aut 
quomodo  omnium  Deus,  si  non  ipse  fecit  animam 
nostram  ?Duobus  vero  aliis,uno  animae  causu  nesci- 
tur,  aitero  meritum  non  metitur  ^  Aut  intelligere 
causam  putanduse-^tanimJBvquieam  ad  accipiendam 
legem,  habitu  insitc-e  rationis  instructam  a  peccato 
voluntarit-B  transgre^^sionis  nititurseparare?Autquo- 
modo  ejusgonerositatemnovit,  quiignobilitatis  vitio 
dicit  esse  despectam.nraelata  carne,quamnon  statu 
Dei  sicut  animam,  sed  e  limo  terrfle  constat  esse  pla- 
smatam  ?Si  autem  nihil  horum  de  anima  recte  sen- 
titur,  credamus  quia  suscepit  Hedcmptor  noster  ho- 
minem  totum,  ne  interciderequodam  modo  animfls 
nostrae  videamurbeneficium  sempiternum.Proh  do- 
lor!carnem,inquit,solam  Christiis  assumpsit,  ani- 
mam  non  qusesivit.Hic  si  originem  utriusquegnarus 
rerum  contemplator  attendas,pretiosior  cst  animae 
substantia  isi  transgressionisculpam,propter  intel- 
ligentiam,  pejor  est  causa.  Ego  autem  Christum  et 

Eerfectum  sapientia  scio,et  piissimuni  esse  non  du- 
ito,quorum  primo  meliorem  et  prudenliae  napacem 
Don  desppxit,8Pcundo  eam  quae  magis  fuerat  vulne- 
rata  suscepit.Neque  enim  autsapienti^^e  convenit,de 
duobus  iBquQ  suisinsipientissimam  plus  amare;aut 
perfectffi  pictati,  magis  indi^entcm  non  juvisse. 

CAPUT  XIV. —  Fel.  Omnia  quidem  qu»  a  te  non 
rationabiliter  tantum,sed  otiam  veraciterdictasunt, 
et  intellexisse  me  in  prfiecedentibus  fateor,etprobasse 
non  nego:  Cbristi  autem  divinitas  quo  pacto  mortem 
sensisse  dicatur,  ignoro.  De  quo  utrum  tu  obscure 
aliquid  dixeris,  an  ego  sufficienterdicta  ingenii  tar- 
ditateassequi  non  potuerim,nescio.Neque  enim  cre- 
derc  ausim,quod  fous  iilevitse.aquohabentuniversa 
quod  vivunty  per  triduum  quo  in  sepulcro  corpus 
Jacuit,usque  eo  a  naturffl  suae  proprietate  dcoiderit, 
utsi  dici  fas  est,sepultis  sensibus  omnem  substantis 
vitalis  motum  amitteret  *,  et  propler  redcmplionem 
humani  ^eneris  hon  Patrem  tantum,  scd  et  omnia 
spiritualis  glori<e  ornamenta  desereret. 

AuG.  (a)  Absit,  absit  a  fidelibus  ista  suspicio,  ut 
sic  Christussenseritmortem  nostram.ut  quantum  in 
se  est.vita  perderet  vitam.Nam  si  hocita  esset,  quo- 
modo  illo  triduo  poluisse  dicimus  aliquid  vivere,  si 
vitffl  fontem  credimus  aruisse?Sensit  igitnr  mortem 
divinitas  Christi,  participatione  humani  aflcctus 
quemspontesua  susceperat,  non  naturse  suae  poten- 
tiamperdidit,perquamcuncfa  vivificat.  Sicin  sepul- 
crocarnemsuamcommoriendonondoscruit,  sicutin 
utero  virginisconna8Ccndoformavit:etsicinutroque 
etnasci  et  mori,  non  ooactus  abaltoro,  sed  sponte 
Dominus  voIuit,utboceum  constet  pertulisso  quod 
fecit:ncc  ideo  non  patientem,nuia  ipso  facicbat ;  nec 
ideo  nonfacicntem  quianon  alius  tolerabat.  Nam  si 
dominico;  incarnationismysteriumsalva  individus 
Trinitatis  cooperatione  consideres,  idem  sibi  in  hac 
humilitate  auctoret  opusest:idem  auctor,qui  pponte 
nascitur,sponte  patitur ;  idcm  opus.quia  utrumque 
licet  non  aliocogente,  solus  tamen  ipse  perpctitur. 
Fecit  carnem  in  utero  matris  ;  habes  auctorern  ope- 
ris :  ipse  in  hac  nasci  dignatus  esc  ;h>ibcs  opusau- 
ctoris  :  una  tamen  persona  est,  salva  utriusque  pro- 
prietate  substanti.fi,  et  auctoris  et  operis.  Sic  ergo 
mortuus est  non  discedente  vita,sicut  passus  cst  non 
pereunte  potentia.  Ncmo  aufert  animatn  ejus  ab  eo  ; 
quiei potestatem  habct  ponendi^ct  potestatem  assumendi 
fam;nabes  etiam  hic  nnctorem  operis :  ponitanimam 
pro amicts  $uis.{Joan.Xy\S,  17),  habes  opus  auctoris. 
Quod  ut  generali  definitione  coucludam:quotios  in 

*  ChifQetins  el  quidam  Mbs.,  non  videtur. 

'  Ita  ChifHetiaB  et  Mss.  AtLov.,  modum  amiittrei.  km, 
et  Er.,  naUiram  amiiteret. 

(a)  3  S«nt.  diit  21,  cap.  Sicui;  et  dist.  2S,  c&p.  Et 
uitqu4. 


carne  Christus  aliquid  patitur,  opus  auctoris  est^sed 
quiaidipsum  sua  potestate,  non  aliocogente  perpe- 
titur,  ipse  auctor  est  operis.Non  ergo  ad  Mariam  lo- 
cali  motu  divinitas  venit,sed  ineifabili  potentiae  suae 
manifeslationcetuterummatrisgignendusimplevit: 
et  quodtotumestsubstantiaisuseplcnitudinenonpri- 
vavit.  Non  dimisit  patrem  cum  vcnit  ad  virginem, 
ubique  totus,ubique  perfectu8,(iuia  nec  divisionem 
incorporci  siinplicitas  recipit.etpartisnomen  pleni- 
tudo  non  novit.  Erat  ergo  uno  atque  eodem  tempore 
ipsc  totus  etiam  in  inferno.totusin  ccolorillic  paticns 
injuriam  carnis,hic  non  relinquensgloriam  deitatis. 
Erat  apud  inferos  resurrectio  mortuorum,erat  super 
ccdIos  vita  viventium.  Vere  mortuus,  vcre  vivus  :  in 
quo  et  mortem  susccptio  niortalitatis  excepit.et  vi- 
tam  divinitas  servata  non  pordidit.  Quotiescumque 
ergo  hsc  quae  a  Christo  humiliter  sunt  toIerata,con- 
sideras.ipsum  auctorem  voluntariae  passionisagno- 
scas.lta  (iet,ut  dum  humilitas  patienti,facienti  virtua 
ascribitur;idem  Christus  uno  atque  eodem  tempore 
cumpatitur  inflrmus,cum  facit  omnipotens  docea- 
tur.SedneadhucinmortcFiliiDeialiquam  insensibi- 
litatem  nos  credatis  accipere,  importunumnonest 
au8edcmortesensasintinvestigare:inquasinedubio 
aestituitcorpus,vita  nostranon  pcriit*  ;  dumdisce- 
dens  aninMMMsn  virn  suam  pcrdit,  sed  quod  vivifica- 
verat  hoc  dimittit,et  quantum  in  se  cst.alteriusmor- 
tem  facit,  ipsa  non  recipit.  Facit,  inquam,  non  vivi- 
ficandoquoddeserit,nonamittendoquodvivit.Itaque 
hominismorsnihil  aliudauam  carnisoccasusest :  a 
qua  oum  vis  potentiffi  viviflcantia  abscesserit,  in  ter- 
ram  de  qua  sumi^ta  est,  amissis  quos  non  per  se 
ipsam  habuit  sensibus  redit.Atqui  contraria.inquis, 
vitre  mors  est.  Fateor :  sed  non  e.^  eo  genere  con- 
trariorum.quse  existsntis  substantiae  oppositione  se 
perimunt;  sed  ex  eorum  potius  quae  dum  cuilibetao- 
cidunt.  simul  quidem  esse  non  possunt,  sed  unius 
tantum  substantiae  habitu  ac  privationegignuntur. 
Sieut,  verbi  gratia,  noctem  doccmus  ac  diem :  nam 
et  h(BCcjusdcmgeneris  (locenturessecontraria,cum 
non  utriusque.sed  unius  tantum  vidcatur  esse  sub- 
stantia.  Gcce  enim  diem  dicimus  esse,  cum  sol  est 
super  terram:soIem  aulcm  constat  essesub  jtantiam. 
Hic  cum.peracto  diurni  temporis  cursu.ab  humani 
visus  contemplationediscesserit.nortemdiscedendo 
mox  facit.Facit,  inquam,  subtrohendo  copiam  lumi- 
nis,  non  in  se  recipiendo  substantiam  noctis.  ftaque 
unalucis  substantiaetnoctem  facorevideturetdiem, 
sed  non  uno  modo.  Namdiem  cum  venit,  noctem  ef- 
ficitcum  recedit.  Undeet  Manichfeorum  non  irrell- 
giosamtantum,verumetiam  stultamdivisionem,qua 
bona  a  malis.  aeque  exstantihus  nituntur  separare 
8ubstantiis,p1erumqueconfundimus:ostendente8ei8 
luminaremajus,quofierinovimusdiem;  et  cogentes 
ut  et  ipsi  similiter  nos  docerent,  quod  esset,  si  dictu 
fasest,  tcnebrale  majus',  quo  substantialiter  fieri 
crederemus  otnoctem.Sed  de  his  alias,qui  perstul- 
titiam  blasphemi  dogmatis,aut  pro  exstantibus  non 
exstantia,  aut  pro  principalibus  consecuta,  aut  pro 
contrariis  videntur  affirmarecommunia.Quffi  siquis 
fidei  oculis  non  privatus  cxcusserit,  omnes  eorum 
machinas  facili  ratione  confundit.  Ergo,  ut  dicere 
coBperamus,anima  non  alitcr  quam  sol  vitam  tribuit 
carni  cum  venerit,mortem  effii;it  cum  recedit.Quam 
nequisputet  corporis  mortecon8umi,audiatquidde 
hoc  Dominus  in  Evangeliis  generali  auctoriiatedefi- 
niat :  Nolite,  inquit.  timere  cns  qui  corpus  ocridunt, 
animam  autem  non  fwsstint  occidcre ;  sed  timete  eum 
potius  qui  animam  tt corpus potest  occid^re  in  gehenna 
ignis  {Matth.  x,  28).  Ergo  superstite  anima  corpus 
constat  occidi,  et  proplerea  consequcns  necessario 
non  est.animas  corporum  internecione  consumij  hoo 
si  ita  est,  etiam  post  mortem  corporis  nihilominuB 

<  Ita  Chlffletius  et  Mss.  At   Am.  Er.  et  Lot.,  destiiU' 
ium  corpus  viia  animam  nosiram  non  perimii. 
*  Er.,  ienebrare  mafut.     VL« 


im 


APPEIfDIX. 


un 


mentibus  vivitur.Quod  si  de  unoquoque  nostrum  re- 
cte  sentitur,quomodo  fonsvitje  propter  participatio- 
nemhumanemortisvivificandipolentiamperdidisse 
jactatur?  Sed  potest,  inauis,  anima  et  corpus  occidi 
ingehennai^niB.Quod  aaversum  nos  primumidcirco 
non  facit,quiamorsi8tanon  conditionisvideturesse, 
sed  criminis.  Nam  remota  culpa  jubemur  homines 
Don  timere,qui  cum  possint  corpus.animam  tamen 
negantur  occidere.Deninc,quoniam  hoc  Deo  tantum 
essediciturpossibile,  dequo  Filium  suum  unigeni- 
tumet  communione  naturae  et  (equalitate  potentie 
nonhoccredimus  meruisse.  Suscepit  ergo  Salvator 
conditionem  mortis  nostr»,  sed  non  ita  ut  deteriorem 
faceret,  cum  prseter  consuetudinem  dominari  eam 
permittebat  anima :  sed  potius  ut  nibil  hanc  obesse 
animflo  pariter  justorum  omnium  probasset  et  vit». 

GAPuT  XV.  —  Sed  fingamus,  licet  Evangeliis  re- 
clamantibus,  animas  interire :  nonne  in  Salvatore 
nostro,  licet  in  his  mortem  non  repellente,  tertium 
tamen  atque  speciaie  majestas  est,  quam  non  potuit 
mors  humana  contingere?Ad  summam  videamu8,in 
cruce  positus  quid  promisit?  Hodiey  inquit,  mecum 
erisinparadisolLuc,xiiui^A3).Hodie,  inquit,  non  post 
triduum^cum  carnem  meam  de  sepulcri  requie  susci- 
tavero;  non  oum  in  me  primitiasfutura  resurrectio- 
nia  ostendero.Gigusputamushaecvoxest  majestatis? 
mentis  an  corporis?Corpu8  autem  in  sepulcro^  fuisse 
DuUus  ignorat:  restat  ut  divinitati  vel  menii  vox 
ista  conveniat.  Sed  dicit  aliquis :  Divinitatis  hanc, 
non  animsChristi  credimusvocem.Etquid  in  eo  cui 
promittebaturaccipimus?Ho(ii>,  inquit  latroni,  m«- 
eum  eris  in  paradiso  ;cujus  corpus  usque  ad  futuram 
resurreotionem  mors  communisinclusit.  Animaigi- 
tureBtfCuiDominushocpromisitetprsestitit.Siigitur 
mortuo  corpore  ad  paradisum  anima  mox  vocatur. 
quemquamnis  adbuc  tam  impium  credimus,  qui  di- 
cere  audeat,quoniam  anima  Salvatoris  nostri  triduo 
Ulo  oorporeffi  mortis  apud  inferoscustodiae  mancipe- 
tur?Et  quis,  inquis,  est  alius  qui  instante  passione 
sicut  Chri8tu8ingemuit,dicens.7Vtx(t5  est  anima  mea 
usqueadmortem  [Maith,  xxvi,  38)?  Tristis  usque  ad 
mortem,propter  afTectum  susceptae  carnis;  non  post 
mortem,cum  beatitudinem  spondetsocietasdeitatis. 
Noninitiummcerorismorsista^sed  flnisest:  nec  in- 
dpiunt  post  hanc  justorum  flagella,  sed  desinunt ; 
cumet  impedimenta  matericfluctuantisexponunt', 
et  auctorem  suum  plenioris  intelligenti»  contem- 
plationejam  capiunt. 

GAPUT  XVI.  —  Ergo,  inguis,  mortem  Dei  Filius 
et  in  anima  non  pertulit,et  in  msgestate  non  aensit? 

*  GhifQetius  et  Mu.,  in  spelMO, 

*  Sola  editlo  Lot.,  deponunt. 


Quid  ergo  dicebas  esse  quod  pertulit  ?Sen8it  proraas 
etpertulit;sed  participatione  morbi  alieni,non  pro- 
prietate  vulnerissui.Sensitsiout  omnea  sentiunt,qai 
moriente  carne  mentibus  vivunt :  non  sicut  impii, 

3ui  in  utraque,8icut  idem  ait,gebennffi  ignibusocci- 
untur.Quidam  sane  communem  morteiii  etiam  hoo 
pactodenniunt,dicente8,nihil  aliud  l^anc  esse,quam 
cum  diversarum  rerum  consensu  vitam  facientium, 
velutper  discidiumquoddam  ab  invicem  fuerit  facta 
dissensio.Hfficsi  hominis  mors  estquffi  non  consumit 
juncta,8eddividit,dum  origini  su®  utrumqueresti- 
tuit;G[uid  de  Salvatoris  anima  nuno  dicemu8,quffi  ut 
non  dicam  propter  inhabitantem  divinitdtem,etpro- 
pter  justitiam  singularem.certenropter  communem 
moriendi  sortem  corpus  illo  triduo  sic  potuit  dese- 
rere,  ut  ipsa  non  posset  penitus  interire? 

CAPUTXVII.  —  Non  ergo,  inquis^  apud  inferos 
Christi  anima,  non  divinitas  fuit.  Fuit^inquam:  ne- 
que  aliter  eum  video  potuisse  resuscitare  carnem 
Buam,  si  apud  inferos  prffidicem  velut  absentis  Dei 
non  fuisse  potentiam.  Nec  tamen  ideo  localem  no8 
Dei  credat  aliquis  prffisentiam  prffidicare,de  quo  ista 
propter  manifestationem  certi  operis  dicimua,  quia 
alicubi  fuit  qui  ubiquenon  defuit.Jacebat  quantum 
ad  carnem  mortuusin  8epulcro,mortuosresu8citans 
in  inferno.  vitam  tribuens  universis  in  ccelo :  non 
mundum  dimittensadccelos  ascendit,nec  coelum  de- 
serens  ad  terram  venit,8edunoatque  eodemtempore 
totum  totus  implevit,  qui  alicuoi  manifestatione 
operum  plus  parens,agnitionem  prssentiffi  su»  in- 
dignis  negavit,  non  immensffi  deitatis  absentiam 
procuravit. 

CAPUT  XVin.— Vis  nosse  de  hac  Mediatoris  morte 
quid  sentiam?  Omnium  quffi  a  me  in  superioribus 
incidentium  quffistionum  necessitate  dispersa  sunt, 
prorsus  ista  sententia  est^qua  credo  mortuum  esse 
Filium  Dei,non  secundum  poenam  injustitis  quam 
ex  toto  non  habuit,  sed  secundum  legem  naturs 
quam  prohumani  generisredemptionesuscepit^illa 
morte  do  qua  dicitur,  Quisest  homc  qui  vivei^  et  nan 
videbit  mortem  (Psal,  lxxxviii.  49)  ?  non  illa  de  qua 
Isaias  dicit,  Mortui  autem  vitam  non  videbunt  {hai. 
Lxvi).[lla  quffi  secundumnaturam  generalisestcun- 
ctis,non  illa  quae  specialis  est  mans.Putemuser^o 
in  hoo  esse  quodam  modo  vim  ac  potentiam  seminis, 
qua  et  anima  animas  reparet ;  et  carne  omnium  no- 
strum  carnem  judicio  imminente  resuBcitet :  dum 
per  operationem  propriffideitatis  cuncta  viviflcans, 
ex  uno  suscepti  hommis  grano,innumerabilemPa- 
tri  redditurus  est  messem.  Tunc  separaturus  est  a 
zizanie  segetem  (MaUh.j,iii,  30),  cum  justis  coepe- 
rit  reddere  mercedem. 


QUiESTIONES 

DE  TRIlllTATE  ET  DE  OEMEI^^I, 

EX  ALGUINO  DESGHIPTiG  (a). 


QuiESTio  PRiMA.  Qnomodo  Deus  vere  sit  unitaa  et 
vere  trinitas.  Responsio  :  Unitaa  in  subBtantia,  tri- 
nitas  in  personis. 

lI.lNTERBOGATio.Quid  sitproprium  uniuscujusque 
personffiin  sancta  Trinitate.RESP.Proprium  estPa- 
tris  quod  boIus  est  Pater,  et  quod  ab  alio  non  est 
nisi  a  se.  Proprium  est  Filii,  quod  a  Patre  genitus 
est  solus  a  solo,  coffiternus  et  consubstantialis  ^e- 
nitori.  Proprium  est  Spiritus  sancti,  quod  nec  m- 

ffBnitu8  neo  genitus  est,  sed  a  Patre  et  Filio  sequa- 
ter  procedens. 
III.Int.  Quare  Spiritus  sanctus  non  debet  ingeni- 

(aj  Aleuinide  Trioitate  QuffistionesSSad  Fredegisam. 


tuB  vel  p:onitu8  dici?  Rbsp.  Quia  si  ingenitus  dicere- 
tur  BicuL  Pater,  duo  patres  ;  si  genitu8,duo  filii  «8- 
timari  posaent  in  sancta  Trinitate. 

IV.  Int.  Utrum  boIus  Pater,  aut  solus  PiliuB,  aiit 
Spiritus  sanctus  per  se  pleniis  Deus  et  perfectus  di- 
ci  debeal?  Rbsp  Utique  Pater  per  se  est  plenus 
Deus,  simililer  et  Filius  plenus  Deus,  et  Spiritns 
sanctus  plenus  Deus  creditur. 

V.  iNT.Si  unaqusque  personaper  seplenusDeaB 
dici  potest,  q^uare  non  tres  deoB  dicimus  Patrem  et 
Filium  et  Spiritum  sanctum  ?  Rbsp.  Quia  una  Bub* 
Btantia  est  Pater  et  FiliuB  et  Spiritus  8anotaB,6t  non 


1173 


QUifiSTlONES  DB  THINlTATi!^  ET  DE  GENESI. 


4174 


tres  substantiee.  Proinde  uniias  substantiffi  tres  deos 
prohibet  dicere  vel  credere. 

YI.  Int.  Deum  ires  personas  dicimus,  Patrem  et 
Filium  et  Sf^iritum  sanctum,  auare  non  tresdeos, 
nec  tres  omnipotentes,  nec  tres  bonos,  nec  tres  ma- 
gnos  dicere  fas  est?  Resp.  Quia  Deus,  et  omnipo- 
tens,  et  magnus,  et  bonus,et  ffiternus,  substantialia 
nomina  sunt,  et  ad  se  dicunlur ;  ideo  non  licet  ea 
pluraii  numcro  dicere,sedsingulari:etomnenomen 
quod  substantiam  Dei  vel  essentiam  significat,  sem- 
per  singulari  numero  proferendum  est.  Pater  autem, 
et  Filius,  et  Spiritus  sanctus,  relativa  sunt  nomina ; 
et  ideo  tres  personse  recte  dicuntur. 

VII.  Int.  Quomodo  relativa?  Resp.  Secundum  dia- 
lecticam,  relativa  nomina  sunt,  qua;  ad  aliud  aliquid 
referuntur  ;  sicut  dominus  ad  servum,  et  servus  ad 
dominum  ;  pater  ad  filium,  (ilius  ad  patrem.  Prorsus 
cum  dico  patrem,  filium  significo,  quia  non  est  pa- 
ter,  nisi  filius  sit  cui  sit  pater :  item  non  est  filius, 
nisi  pater  sit  cui  sit  filius. 

VIII.  Int.  Utrum  Spiritus  sanctus  relative  vel 
Bubstantialiter  dicatur  ?  Resp.  Utique  relativc,  quia 
spiritus  alicujus  spiritus  est :  sed  non  sicut  in  Pa- 
tre  et  Filio  relationis  regula  tenetur  in  eo. 

IX.  Int.  Quare  equalem  non  habet  relationis  regu- 
lamSpiritusBanctus,sicutPateretFilius?RK8p.Quia 
circumferri  potest  Patris  et  Filii  nomen  ad  invicem, 
ut  si  dicamus  Pater  Filii  Patcr,  et  Filius  Palris  Fi- 
lius  :  non  ita  duplicem  relationis  circumversio  in 
Domine  sancti  Spiritus  inveniri  potest. 

X.  Int.  Qua  necessitate  accidit,  ut  ita  non  circum- 
ferri  possit  Spiritus  sancti  relatio  ?  Resp.  Quia  recte 
dicere  possumus  Spiritum  sanctum  Patris  et  Filii 
Spiritum :  sed  converso  ordine  non  possumus  di- 
cere,  Patrem  Spiritus  sancti,  sicutdicimusPatrem 
Filii,  ne  duo  Qlii  in  sancta  Trinitate  apstimontur. 
Item  non  possumus  dicere,  Filium  Spiritussancti, 
sicut  dicimus  Filium  Patris,  ne  duo  patres  in  sancta 
Trinitate  intelligantur.  Dicimus  itaque  Spiritum 
sanctum  Patris  et  Filii,  sinereciprocationeconver- 
sionis  nominum  reiativorum. 

XI.  Int.  UtruminseparabiliasintoperasanctaeTri- 
nitatis?RESP.UtiquequidquidoperaturTrinitas8an- 
cta,  inseparabiliter  haec  eadem  operatur  ;  quia  una 
est  Trinitatis  operutio,  sicut  una  est  substantia,  es- 
Bentia  et  voluntas. 

XII.  Int.  Utrum  sanctaTrinitasin  personis  sepa- 
rabilis  sive  inscparabilis  dicendaest,  dum  alius  est 
Pater,aliu8Filiu8,aIiusSpiritussanctus?RESP.  Vere 
alius  est  Patcr  quam  Filius  in  persona,  sicut  Filius 
alius  est  in  persona  quam  Pater,  et  Spiritus  sanctus 
alius  est  in  persona  quam  Pater  et  Filius  :  non  ta- 
menaliud  ille  vel  ille  in  natura,  vel  in  deitate,  aut 
in  essentia.  Nec  enim  Patrem  potes  dicere,  nisi  Fi- 
lium  intelligas ;  necSpiritum  sanctum,  nisi  intelligas 
cujus  Spiritus  sit.  Qaocirca  omni  modo  insepara- 
bilis  est  sancta  Trinitas,  sicut  in  operibus,  sic  etiam 
in  personis  dicenda. 

XIII.  Int.  Si  ad  soiam  Patris  personam  pertineat 
quod  dicitur,  Qui  facit  mirahilia  magna  solus  {PsaL 
Lxxi,  18)  ?  et  Apostoius,  Qui  solus  habel  immortali' 
tatem  (1  Tim.  vi,  16)?  Resp.  Nullatenus  ad  solam 
Patris  personam  pertinet,  dum  dicitur  solus  Deus,  si- 
ve  in  Novo,  sive  in  Veteri  Testamento,  et  quod  Dcus 
Bolus  sive  hocsive  illud  habeat  vel  faciat :  sed  ad 
totam  Trinitatem  sanctam,  quaj  est  unus  Deus  om- 
nipotons,  omnia  faciens  qute  in  cobIo  el  in  terra. 

XIV.  Int.  Quomodo  beatus  Joannes  evangelista 
dicit,  Deum  nemo  vidit  unquam  [Joan.  i,  18)?rtip8e 
Dominus  in  alio  loco,  Beati  mundo  corcfe,  quoniam 
ipsi  Deum  videbunt  {Matth,  v,  8)  ?  et  Apostolus  invi- 
Bibilem  Deum  dicit  (I  Ttm.  i,  17  ?  Rksp.  Videri  enim 
potest  Deus,  id  est/intelligi  secundum  suas  donum 
gratias,  siveabAngeliSfSiveabauimabussanctorum: 

Elenam  vero  divinitatis  naturam  nec  angelus  quili- 
et,  nec  sanotorum  aliquis  perfecte  intelligere  po- 
terit  ideo  inoomprehensibiliB  dicitur  Deus. 


XV.  Int.  Quod  sanctis  summum  promittitur  prae- 
mium  aeterna  Dci  visio,  an  sequaliter  videbunt  vel 
intelligent?  Resp.  Nullatenus  ficqualiter  omnes  vel 
Angeli  vel  anim»  sanctorum  Deum  vel  nunc  vidont, 
vel  post  resurrectionem  videbunt :  sed  secundum 
donatoris  dispensationem  et  meritorum  qualitatem. 
Unusquisque  tamen  sufticientem  in  ejns  visione  suIb 
meritis  habcbitbeatitudinem,necplusquaeretquam 
babebit,  nec  se  minus  habere  quam  volet  dofebit. 

XVI.  Int.  An  aliquid  distet  in  Deo,  esse,  vivere, 
intelligere,  posse?  Resp.  Nullatenus  aliud  estinDeo 
esse,  aliud  vivere,  vel  aliud  intclli^ere,  vel  aliud 
posse  :  quia  Deus  eo  ipso  quo  est,  vivit ;  et  eo  quo 
vivit,  intelligit ;  et  eo  quo  intelligit,  potest  et  eo  quo 
potest,  est :  quia  simplex  deitatis  natura  unum  haoet 
esse,  vivere,  intelligere.  et  omnia  potest.  Sed  non 
est  ita  in  nobis.  dum  aliud  est  in  naturanostravi- 
vere,  aliud  intelligere,  aliud  posse.  In  Deo  vero  hseo 
omnia  unum  atque  idem  sunt. 

XVII.  Int.  Utrum  de  Filio  sicut  dicitur  lumen  de 
luminc,  Deus  de  Deo,  potcst  dici  omnipotens  de 
omnipotente,  bonus  de  bono,  magnus  de  magno,  et 
cfletera  talia  ?  Resp.  Regulariter  utique  tenere  debe- 
mus,  quod  omnia  naturae  nomina  sequaliter  de  Filio 
dici  possunt  sicut  dc  Patre :  id  est,  sicut  dicitur  Deus 
de  Dco,  lumen  dc  lumine  ;  ita  dicendum  estomni- 
potens  de  omnipotente ;  bonus  de  bono,  magnus 
de  magno ;  sed  non  ita  in  relativis. 

XVIil.  Int.  Sed  quomodo  in  relativis  nominibus 
dicendum  est?  Resp.  Non  possumus  diccre  Yerbum 
de  Verbo,  quia  relativum  nomen  est  Verbum,  quod 
solus  est  Filius;  sicut  dicimus  Deum  de  Deo,  quod 
non  est  solus  Filius:  neclmaginem  delmagine,quia 
solus  est  Filius  Imago  (II  Cor.  iv,  4  ;  Coloss,  i,  15) ; 
sicut  dicimus  lumen  de  lumine,  quod  non  est  solus 
Filius  quia  substantiale  nomen  est  lumen. 

XIX.  INT.  Numquid  aliud  lumen  est  Pater,  et  aliud 
FiIiu8?Rpsp.  Nequaquam  aliud,sedunumlumcne8t 
Pater  et  Filius,  sicut  uua  substantia.  Ideo  rccte  dici- 
tur  lumcn  de  lumine,  sicut  Deus  de  Deo.  Sicut  enim 
unus  est  Deus  Pater  et  Filius,  ita  unum  lumen. 

XX.  Int.  Legimus,  Apostolo  dicente,  Christum 
Dei  esse  virtutem  et  Dei  sapicntiam  (I  Cor.  i,  24) ; 
numquid  Pater  non  habet  in  sc  sapientiam,  vel  vir- 
tutem,  nisi  in  Filio,  quem  Apostolus  sapientiam  Dei 
et  virtutem  nominavit?  Resp.  Plurimi  ita  arianam 
destruunt  impietatem,  dicentes  impium  esse  credere 
unquam  Deum  Patrem  esse  sino  sua  sapiontia,  aut 
sine  sua  virtute.  Sed  melius  est  intelligcrp  Patrera 
e8sesapientiamet\irtutem;imoetSpiritumsanctum 
sapientiam  et  virtutem  :  non  tamen  tres  virtutesneo 
tres  sapientias;  quia  sapientia  substantiale  nomen 
est,  sicut  virtus.  Nec  ahud  est  in  Deo  esse,  aliud 
sapere,  aliud  posse :  sed  unum  est  Deo  esse,  sa- 
pere,  posse. 

X.XI.  Int.  Utrum  ad  solam  sancti  Spirilus  perao- 
nam  pertineat  charitas,  dum  apostolus  dicit,  Deu9 
charitas  eal  (I  Joan.  iv,  16),  qui  dilectio  Patris  et 
Filii  esse  legitur?  Resp.  NuIIatenus  ita  Spiritus  Ban- 
ctus  charitasintelligilur,  quasi  non  sit  Pater  et  Filius 
charitas.  Sicut  Spiritus  sanctus  est  rharitas,  ita  et 
Pater  cst  charitas,  et  Filius  est  charitas  :  non  tamen 
tres  charitates,  sed  una  charitas.  Sed  quia  Splritus 
sanctus  donum  Dei  proprie  dicitur  (Act.  ii,  38  et 
VIII,  20),  et  nullum  Dei  donum  charitate  majuBest, 
imo  sine  eo  nullum  donum  ad  perpetuam  hominem 
deducere  potcrit  beatitudinem.  proinde  Spiritus 
sanclus  proprie  dicitur  charitas  (hofn.  v,  5). 

XXII.  Int.  Numquid  impii  dona  Dei  habent?RESP. 
Habent  utique  percum,  qui  illuininatomnemhomi* 
nem  venientem  in  hunc  mundum  (Joan.  i,  9).  In  eo 
enim  sumus,  movemur,  et  vivimns  (Act,  xvn,  28). 
Bonasuntenim  dona  Dei  eis  qui  bene  utuntur  illiB. 
Ideo  charitas  singulare  est  in  panotis  donnm,  in 
qua  filii  Dei  discernuntur  a  filiis  impietatia. 

XXIII.  I\T.  Quare  si  Deus  totus  ubique  est,  in 
cobIo  dicitur  magis  habitare  quam  in  terra?  Rsa^. 


1175 


APPBNDIX. 


1116 


Quia  major  est  cognitio  in  sanctis  Angelis  anixnabus- 
que  sanctorum  divinitatis,  cum  sint  apud  Deum  in 
coelis,  quam  in  terris  *  sicut  enim  in  hoc  mortali  cor- 
porequidammagisinteiliguntdivinamsubstantiamy 
quidamroinus;itaetincoDlomagisdiciturDeuse8se 
quam  in  terra,  quia  plenius  ejusdem  substantia  in- 
telligitur  ab  inbabitatoribus  coeii  quam  terrs  incolis. 

XXIV.  Int.  Si  una  substantia  est  Pater  et  Filius 
et  Spiritus  sanctus,  quare  solus  Filius  incarnatus 
dicitur?  Resp.  Quia  alia  est  persona  Filii  alia  Patris, 
alia  Spiritus  sancti.  Et  sola  quidem  persona  Filii  in- 
camata  est,  operante  tamen  eamdem  incarnationem 
tota  sanctaTrinitate,  cujus  opera  suntinseparabilia. 

XXV.  Int.  Dcum  in  Symbolo  catbolico  cantari 
BoletDei  Filium  de  Spiritu  sancto  et  Maria  virgine 
incarnatum;quarenondiciturFiiiusSpiritus8ancti, 
siout  dicitur  beat»  Virginis?  Resp.  Non  utiq^ue  sic  de 
illo  sicut  de  illa natus  est  Filius  Dei-  De illa  siquidem, 
id  est,  sancta  Virgine  natus  est  Filius  Dei  sicut  de 
matre :  non  de  illo,  id  est,  Spiriiu  sancto,  sicut  de 
patre,  ne  duo  patres  dicerentur  in  sancta  Trinitate. 

XXVI.  Int.  Si  una  natura  est  Patris  et  Filii,  et 
Filius  incarnatus  plenus  est  Deus  et  perfectus,  quo- 
modo  non  Pater  incarnatus  est  ?  Resp.  Filius  plenus 
est  Deus  et  perfectus,  qui  solus  incarnatus  est,  et 
homo  factus  est.  Nam  igniR  una  substantia  est^  sed 
aliud  in  igne  facit  calor,  aliud  lux.  Lux  iilummat, 
calor  calefacit :  una  tamen  ignis  natura  utrumque 
facit  et  calorem  et  lucem. 

XXVII.  Int.  Utrum  divinitas  cum  carne  concepta 
et  nata  et  passa  est,  et  csstera  que  humanitatis  pro- 
pria  esse  noscuntur?  Resp.  Utique  divinitas  suae  car- 
nis  oonceptione  concepta  est,  et  nativitate  nata,  sen- 
aitqueparticipationehumani  affectue  mortem,quam 
sponte  susceperat,  non  natur»  sue  potontiam  per- 
dens,  per  quam  cunota  vivificat.  Et  ipse  auctor  qui 
■ponte  natus  est,  sponte  passus  est.  Et  idem  opus, 


quia  utruroque  nnus,  licit  non  alio  cogente,8olu8ta- 
menip8eperpetitur,sa1vadivinitatisimpos8ibilitate. 

XXVIII.  Int.  Ex  quanatura  dicit,  Poieslatem  habeo 
panendi  animam  meam,  {Joan,  z,  18)?Resp.  Omni- 
um  quffi  in  Cbristo  sunt  operum  auctoritas  ex  di- 
vinitate  est :  tamen  carni  convenit  dicere.  Potesta- 
tem  haheo  ponendi  animam  meam,  non  aivinitati. 
Divinitns  enim  non  dimisit  animam  postquam  as- 
sumpsit  eain  in  utero  virginiB,  caro  dimisit  dum 
eniisit  spiritum  in  cruce  Cbristus. 

XXIX.  (a)  Int.  Quomodo  convenit  quod  in  Genesi 
legitur,  Heqnievit  Deus  die  septimo  ab  omnibiu  operi- 
bus  suis  (Gcn.  ii,  2) ;  et  in  Evangelio,  Pater  meus 
usqucfnodo  operatur,  et  ego  operor  (Joan,  v,  17)  ?  Resp. 
Requievit  a  novarum  conditione  crcaturum,  non  a 
conditarum  gubernatione.  Etideo  Deus  tunc  creatcr 
in  sex  diorum  creatione  putandus  est,  nunc  vero  gu- 
bernator  in  totius  mundi  naturis. 

XXX.  Int.  Quot  creaturas  rationales  condidit 
Deus  ?  Resp.  Duas,  angeiicam  ct  humanam ;  etcoeium 
Angelis,  et  terram  hominibus  habitationem. 

XXXI.  Int.  Quare  angolicum  peccatum  silentio 
in  Genesi  absconditum  est,  et  hominis  patefactum 
est?  Resp.  Quiu  angelicum  vulnus  Dcns  non  prx- 
de8tinavitcurare,hominisverosanarepnede8tinavit. 

XXXII.lNT.Gur  summiangeli  peccatum  insanabi- 
le  fuit,  et  hominis  sanabile  ?  Resp.  Quia  angelus  sui 
sceieris  inventor  fuit,  homo  vero  alterius  fraude  se- 
ductus.  Item  quanto  sublimior  angelus  in  gioria,  tan- 
to  major  in  ruina.  Homo  vero  quanto  fragilior  in 
natura,  tanto  facilior  ad  veniam. 

XXXIII.  Int.  Cur  homo  sus  potestatis  creatus 
auctor  ost?  Resp.  Ut  ipse  sibi  auctor  esset  ad  vitam, 
sivead  mortem.  Si  vero  necessitati  esset  subjectus, 
tunc  neo  boni  operis  haberetgloriam,  nec  mali  pce- 
nam,  sed  esset  quasi  unus  ex  pecoribus. 

(a)  Reliqaee  sunt  ejusdem  Alcuini  in  Genesim. 


DE  INCARNATIONE  VERBI 

AD    JANUARIUM 

LIBHI  DUO, 
COLLECTI  EX  OHIGENIS  OPERE  nEPI  APXfi.N',  JUXTA  VEHSIONEM  RUFFINI. 


LIBER  PRIMUS. 


GAPUT  PRIMUM.  —  Retolligit  ea  quae  de  Deo  ab 
Apostolissuntprapdicatay(a^Siiec\e3  vero^  eorum  qus 
perpraBdicstionemapostolicammanifcstetraduntur, 
isUe  sunt.  Primo  quod  unus  cst  Deus  qui  omnia crea- 
vit  atque  composuil,  quique  cum  nihil  essent,  esse 
fecit  universa.  Deus  a  prima  cieatura  et  conditione 
mundi  oranium  justorum,  Dens  Adam,  Abel,  Seth, 
Enos,  Enoch,  Noo,  Sem,  Abraham,  Isaac,  Jacob, 
duodecim  Patriarcharum.  MoysietProphetarum.  Et 
quodhio'Deusin  novissimis  diebus,  sicut  por  Pro- 

ghetas  BU08  ante  promiserat,  misit Dominum  Jesum 
hristum,  primo  quidem  vocaturum  Israel,  secundo 
vero  etiam  gentes  post  perfidiam  populi  Israel.  Hic 
Deu8  justus  et  bonus.  Pater  Domini  nostri  Jesu 
Ghristi,  Legem  et  Prophetas  ot  Evangclia  ipse  dcdit, 
qui  et  Apostolorum  Deus  est,  et  Vetwns  ao  Novi 
Testamenti.  Tum  deinde  quia  Jesus  Ghristus  qui 
venit  ante  omnem  creaturam,  natus  ex  Patre  cst : 
cfui  cum  in  omni  conditione  Patri  ministrasset  (per 
ipsumneLmqutomniafactasunl[Joan.iy3]),m\'\ss\m\s 

*  Hic  addimus.  vero,  ex  Mds.  Vaticado  et  Victorino : 
qaod  etiam  apud  Origenem  logitur. 
t  Victorinus  Ms.,  hoc. 
(a)  £z  ProodBiio  libri  1  peri  Arehdn, 


temporitms  se  ipsum  exinaniens  homo  factus  est,  in- 
carnatus  est  cum  Deus  esset,  et  homo  factus  mansit 
quod  crat  Deus.  Corpus  assumpsit  nostro  corpori 
simile,  eo  solo  difTerens,  quod  natum  ex  virginc  ct 
Spiritu  sancto  est.  Et  quoniam  hic  Deus  Jesus  Chris- 
tus  natus  et  passus  est  in  veritate,  non  per  phanta- 
siam,  communcm  hanc  mortem  vere  mortuus  est*. 
Verc  euiin  ct  a  mortuis  resurrexit,  et  post  resurrec- 
tionem  conversatus  cum  discipulis  suis  assumptus 
est.  Tum  demum  natura,  lionore  ao  dignitate  Patri 
ac  Filio  sociatum  tradidit  Spiritum  sanctum.  Sane 
quod  i  '  i  Spiritus  sanotus  unumquemque  aancto- 
rum  vci  Prophetarum  vel  Apostolorum  inspirave- 
rit,  et  non  alius  spiritus  in  veteribus,  alius  veroin 
his  qui  in  adventu  Chrisli  inspirati  sunt,  fuerit, 
manift   iissime  in  Ecclesia  pra^dicatur. 

CaPUT  II.  —  Animas  liberum  arbilrium  et  origo. 
Post  h(rc  animaquod  jam  substantiamvitamqueha- 
bens  propriam,  cum  ex  hoc  discesserit  mundo,  pro 
suis  mcntis  dispensabitur,  sive  vit®  aBtem»  ac  beati- 

1  Mb.  VictorinuB,  passus  in  veritate^  et  non  per  phanta- 
$ia?n  communicavit  hanc  morttm  vete  mortuui.  Veretmm* 
>  Mm.  omitlont,  Patri  ae  FiHo, 


1177 


DB  INGARNATIONB  YBRBI  LIBBR  PRIMUS. 


1178 


tudinis  bffireditate  potitura,si  hoc  ei  bua  gesta  pras- 
siiterint :  sivcxterno supplicio  muncipanda,Hi  in  hoc 
eamdem  scelerum  cul[).i  detorscrit  Sod  etcrit  tem- 
pusresurrectionismortuorum,  cum  corpushoc  quod 
nunrin  corniplioneseminaiur^mrgct  in  incorruptione; 
elquod setninatur  in ignominia,surtf€t ingloria (I  Cor. 
XV,  42,  43).  Estet  illud  deHnitum  in  ecrlesiastic'! 
praidicaiione,oinncmanimanie9sor(itionalem,liberi 
arbitrii  ct  voluntalis  :  cpsc  quoquoei  ccrtamen  ad- 
versus  diabolum  ct  an«;elosejus  contrariasque  vir- 
tutes,  e\  eo  quod  peccalis  eam  illi  onerare  conten- 
dant,nos  vero  si  rccte  consultequc  vivamus,ab  hu- 
juscemodi  labe  nos  exucre  conomur.  Unde  ct  con- 
sequens  cstintelligcre,non  nos  necr^ssitatecsse  sub- 
jectos,  ut  omnino,  etiamsi  nolimus  *,vol  hona  vel 
mala  agere  cogamur.Si  enim  nnstri  arbitrii  sumus 
impugnare  nos  furtaspe  po$*sunt  aliqua)  virtutcs  ad 
peccatum,  et  aliic  juvare  ad  salutcm  :  non  tamen 
necessitato  cogimur,vel  rectcagcre  vel  male  ;  quod 
lleri  arbitrantur  hi  qui  stollarum  cursum  ctmolus, 
causamdicunthumanon()romessegestorum,nonso- 
)um  eorum  quae  cxtra  arbitrii  accidunt  libertatem, 
sed  eorum  qus  in  nostra  posita  sunt  potestate.  l)e 
anima  vero  uirum  exseiiiinis  tradureducatur,ita  ut 
ralio  ipsis.vel  subi^tanlia  inscrta  ipsis  corporalibus 
Bcminibus  habeatur  :  anveroalind  habeat  initium: 
et  hoc  ipsum  initium  si  estgcnitum,aut  non  geni- 
tum  :  vcl  certesi  oxtrinsccuscorporiiriditur,necne, 
non  satis  manifcsta  prtnsdicatione  distinguitur. 

CAPUT  IIl. —  De  diaboli  5^i/u.Dc  diabolo  quoque 
et  angclisc\jus  contrariiFquevirtutibusccclosiastica 
pra)dicatio  docuit,  quoniam  sintquidem  haec  :  quas 
autem  sint,  aut  quomodosint,  non  satis  clare  cx- 
posuit.  Apud  plurimos  tumcn  ista  habotur  opinio, 
quod  angelus  fuerit  isto  diabolus,et  apostata  effec- 
tus  quam  plurinios  angeiorum  sccuni  declinare 
persuaserit,  qui  ot  nunc  usque  angcli  ipsius  nuQ- 
cupantur. 

CAPUT  IV.  —  Mundi  prificipium  et  finis,  Est  et 
prsterea  illud  in  ccclesiastica  pr<Tdicatione,  quod 
mundus  iste  iactus  sit,  et  a  ccrto  temporecffiperit, 
et  sit  pro  ipsa  sui  corruptione  solvendus.Quid  tamen 
antehunc  mundum  fuerit,autquid  postmodum  erit, 
non  jam  pro  manifcsto  muitis  innotuit.  Non  enim 
evidens  de  his  in  ecclesiastica  praidicatione  sermo 
profertur. 

CAPUT  V.  —  Scripturx  sensus  arcanus,  Tum  de- 
mum  quod  pcr  Spiritum  Dei  Scripturac  conscripta 
8int,et  sensum  habeant,noneum8olum  qui  in  ma- 
nifesto  est,  sed  et  alium  quemdam  latentem  quam 
plurimos.  FormsB  enim  sunt  hsQ  quas  describuntur 
8acramentorum  quorumdam,  et  aivinarum  rerum 
imagines  ;  de  quo  totius  EcclcsinQ  unasententiaest 
essequidemomncm  Legem  spiritualem  ;nontamen 
ea  quffi  spirat  Lex  essc  hominibus  nota.nisi  iis  so- 
lum  quibusgratia  Spiritus  sancti  in  verbo  sapientiaa 
ac  tjcienti.o  condonatur  (a). 

CAPU T  VL  —  Boni  anyeli.  Est  etiam  illud  in  ec- 
clesiastica  prsdicatione,essc  angelos  Doi  quosdam 
et  virtutes  bonas^quffl  ei  ministranl  ad  salutcm  ho- 
minum  consummandam  :  sed  quando  isti  crcali 
aint,  vel  quales  aut  quomodo  sint,non  satis  in  ma- 
nifesto  distinguitur. 

CAPUT  VIL  —  Quomoth  indaganda  veritas, Oporiei 
igitur  velut  elementis  ac  fundamentishujusmodi  uti 
secundum  mandatum,  quod  dicit,  llluminate  vobis 
lumen  scientix:  omnisqui  cupit  scriem  quemdam,et 
corpus  ex  horum  omnium  ratione  perncere,ut  ma- 
nifestis  et  necessariis  assertionibusdcsingulisqui. 
busque  quid  sit  invcro  rimctur,otunum,utdiximu8, 
oorpus  cfficiat,  oxcmplis  et  afTirmationibus,  vel  iis 
quas  in  sanctis  Scripturis  invonerit,velqua8  oonse- 
quenter  ipsius  indaginc  ac  recti  tonore  reperorit. 
CAPUT  VIIL  —  Fiiius  absque  initio  natus,(b)  No8 
semperDeum  Patrem  novimus  unigeniti  Filii  8ui,ez 

*  Victorimus  Mss.,  volumus, 

ia)  Bic  noxmalla  Origenii  prfiBtermiMa. 
6)  Deinoepa  ez  capito  2  lUbri  i  peri  Arch^, 


ipso  quidem  nati,et  quod  est  ab  ipso  trahenti8,8ine 
ulio  tamen  initio  :  non  solum  coquod  aliquibus  tem- 
porum  spaliisdistingui  non  potost,sod  ne  illoquidem, 
quod  sola  apud  seinntipsam  mens  intucri  solet,  et 
nudo.ut  ita  dixerim.inlollectu  atque  animo  conspi- 
cari.Extra  omne  crgoquod  vul  dici  vcl  intelligi  potcst 
initiuin,go.neratuin  osse  Sapicntiam  credendum  est. 
In  hac  ipsa  orgo  Sapicntire  subsistcnlia,quia  omnis 
virtus  ac  doronnulio  futurac  incrat  croatur»,  vel 
eorum  qum  principaliter  oxistunt,  vcl  eorum  qu« 
accidunt  consequcnter  virtute  pr<c3ciontiiC  prflefor- 
mata  alijue  disposiia:  pro  iis  ipsisqu.TJ  in  ipsa  sa- 
pientia  vclut  descriptu  ao  priefigurata  fuerant  crca- 
turis,  se  ipsa  per  Salomonem  dixit  creatam  csse 
Sapiontia  iniiium  viarum  Dci  (Prov.wiUj  22),  conli- 
nensBcilicct  in  semclipsa  universie  creaturae  vel  ini- 
tia,  vel  rationcfl,  vel  spccifs.Quali  autom  modoin- 
telloximus  Sapiontiam  initium  viarum  Dei  esse,  et 
quomodo  crcuta  cssodicitur,spC(MOS  scilicctinso  et 
rationes  totius  praiformans  et  continens  creaturaB, 
hoc  modo  etiam  Verbiim  t*ei  eam  esse  intelligen- 
duni  est :  per  hoc  quod  ipsacctcris  omnibusjd  est, 
universaj  croaturro,  mystoriorum  et  arcanorum  ra- 
tionem,qua  utitiue  intia  Doi Supiondiam  continetur 
aperiat  :  ot  pcr  hnc  Verbum  dicitur,  quod  ait  tan- 
quam  arcanorum  mentis  interprcs.  Jounnea  inini- 
tio  Evan^olii  sui  propria  dotinitionc  Deum  csse  de- 
finjena  Verbum.  dicit :  Et  Deus  erat  Verbum,  el  koc 
erai  in  initio  apud  Deum  (Joan.  i,  l),Qui  autem  dat 
initium  Verbo  Dci  vol  Sapicniiffi  DLM,intuorene  ma- 
gis  in  ipsum  ingenitum  Patrcm  impietatem  suam 
jaclct,  cum  eum  ncgot  somporPatrom  fuisse,etge- 
nuisse  Verbum.ct  habuisso  Sapientiam  in  omnibus 
anterioribus  vel  temporibua  vel  8«culi8,vel  si  qaid 
illud  est  quod  nominari  potcst. 

CaPUT  I.\.—  liationes exemplaresin  Fcrio, H ic  er- 
go  Filius,  etiam  omnium  qu.e  sunt,  veritas  est,  et 
vita,  et  via,  {Id.  xiv,  0).  Et  recte.Nam  quomodo  vi- 
verent  quae  facta  sunt,  nisi  ex  vita?  \el  quomodo 
veritate  conslarcnt  ea  quas  8uht,ni8i  cx  veritate  des- 
cenderent  ?  Vel  quomodo  rationales  esse  possent 
substantin},  nisi  verbum  vcl  ratio  pr»ccderct  ?  Vcl 
quomodo  possent  esse  sapicntea,  nisi  csset  sapien- 
tia?  Via  factum  est  Verbum  Dei  et  Sapientia,  quse 
via  idcirco  dicitur,  quod  ad  Patrcm  ducit  eos  qui 
incedunt  per  eam.  Qu.ecumque  ergo  dixorimus  de 
Sapientia  Dei,  hico  etiam  convenienteraptabuntur, 
et  intelligentur  pro  eo  quod  Filius  Dei  viia  est,  et 
pro  eo  quo<i  vcri)um  est,et  pro  eo  quod  veritas  est, 
et  pro  eo  quod  via  est,  et  pro  eo  quod  resurrcctio 
est  :  quiahffi  omnes  appellationes  cxoperibus  ejus 
ac  virtutibus  noininataj  sunt ;  ct  in  nulla  harum  vel 
levi  opinionc  inlclligi  corporale  aliquid  potest,  vel 
quod  magitudinem  riesignare  videatur,vcl  habitura, 
vel  colorem. 

CAPUT  X.  —  Incoiiitabilis  Verhi  nativifas.  Vorura 
quoniam  ii  quiapud  nos  filii  hominuiii  vidcntur  vel 
cffiterorum  »inimalium,semini  corum  aquibus  semi- 
nati  sunl,  respondont,  vcl  ctiam  oarum  in  quurum 
utcro  formantur  ac  nutriuntur,habentea  cxhisquid- 
quid  illud  cst  quod  in  Iiicem  hanc  assumuni  ao  defo- 
runt  processuri  :  infandum  cst  ot  illicitum,  Deum 
Patrem  in  generatione  unigeniti  Filii  sui,  atquo  in 
substantia  ejus  exaiquare  alicui  vel  bominum  vol 
aliorum  animantium  generanti.Soii  necos-ie  estcx- 
ceptum  aliquidesse,  ct  Deo  dignum,  cujus  nulla 
prorsus  comparutio,  non  in  rchus  solum,sed  ne  in 
oogitatione  quidem  vel  spnsu  invonlrt  poiest,  ut 
humana  cogitatio  possit  appnihondoro,quijmodo  in- 
gcnitus  Deus  Pater  elficitur  unigoniti  Filii.  Est  ita 
namqucpternaacsenipiterna  genuratit),.><irrji  splen- 
dor  goneratur  ex  hico.  Non  enim  per  adoptionem 
spiritus,  Filius  lit  cxtrinsccus  :  scd  natura  Filius 
est.  Videamns  tamen  quomodo  hffic  qua;  tiiciiiiUB 
etiam  divincB  Scriptune  auctoritato  munialur.  Ait 
apostolus  Paulus,  unigenitum  Filium  imaginem 
0886  invisibilis  Dei,  et  primogenitum  eum  e&«A  v^- 
tiuB  creatura  ^jDloloM.  \,  Vb^.^A^^^x^^^^t^  vse^- 


im 


APPENDIX. 


1180 


bene  de  eo  dioit,  quod  sit  splendor  glorise^  et  figura 
expressa  suhstantim  £yus(//tfftr.i,3).fQvenimu8  etiam 
nihilominus  in  Sapientia,  qnse  dicitur  Salomonis, 
descriplionemquamdam  de  Dei  Sapientia,hoc  modo 
8cri ptam  :  ra/>or  ^,?/   enim^  inquit,    uirtuiis   Dei  et 
A7r6p5oia,id  est,  etnanaiio  gloriie  Omnirolentis  puris- 
sima.  Idco  erpfo  nihil  commaculatum  in  eam  inci- 
dere  potest.  Splendor  est  enim  lucis  setffrnx,  et  spe- 
ciUum  immamlatum  inoperaiionis  Dei,  et  imago  bo- 
nitatis  ejus  {Sap.  vii,  25,26).Sapientiam  vero  Dei  di- 
oimus,8icut  supprius  diximus.subsistentiamhaben- 
tem  non  alibi  nisi  in  eo  qui  est  initium  omnium,ex 
quo  nata  est.  Quae  Sapientia,  quia  ipse  est  c^ui  est 
Bolus  natura  Filius,  idcirco  et  Unigenitus  dicitur. 
CAPUT  W.^Verbum  imago  /'a/rw. Videamus  sane 
quid  intelligi  debeat  etiam  de  hoc,  quod  imago  in- 
visibiliB  Dei  dicitur,ut  per  hoc  advertamus  quomodo 
Deus  recte  Pater  dicitur  Filii  sui.  Et  consideremus 
primo  ex  iis  quae  consuetudine  hominum  imagines 
appellari   solent.Imago  interdum  dicitur  ea  quee  in 
materia  aliqua,  id  est,  ligni  vel  lapidis  depingi  vel 
Bculpi  solet.  fnterdum  imago  dicitur  ejus  qui  genuit 
isqui  natusest,cum  illo  slmilitudinem  ^  lineamenta 
ejus  qui  genuit  in  eo  qui  natus  est  mentiuntur.Puto 
ergo  posse  priori  quidem  exemplo  aptari  eum  qui 
ad  imaginem  et  similitudinem  Dei  primus  tactus 
est  hominum,  de  quo  diligentius,  Deo  favente^cum 
locum  ipsum  in  Gcnesi  exponere  coeperimus,  vide- 
bimus.Secundae  vero  comparationi  imago  Filii  Dei. 
de  quo  nunc  sermo  est  comparari  potest,etiam  se- 
cundum  hoc  quod  invisibilis   Dei  invisibilis   imago 
est.  Sicut  secundum  historiam  dicimus  imaginem 
AdaB  esse  tilium  ejus  Seth.  Ita  enim  scriptum  est, 
Et  genuit  Adam  Seth  secundum  tmaginem  suam.et  se^ 
cumium  speciem  suam  [Gen,  v,  3).  Qu^^b  imago  etiam 
natursB  ac  substanti»  Patrisac  Filii  continet  unita- 
tem.  Si  enim  omnia  quje  fecit  Pater,  haec  et  Filius 
Bimiiiter  facit(Joan.v,19):in  eo  quod  itafecit  omnia 
Filius  sicut  Pater,  imago  Patris  deformatur  in  Fi- 
lio,  qui  utique  natus  ex  eoest  vnlut  quo^dam  volun- 
tas  '  ex  mente  procedens  et  ideoego  arbitror,quod 
suftlcere  debeat  voluntas  Patris  ad  subsistendum 
hoc  quod  vult  Pater.  Volens  enim  non  alia  via  uti- 
tur,  nisi  qu?B  couBilio  voluntatis  profertur.Ita  ergo 
et  Filii  ah  eo  subsistentia  generatiir,  guod  necesse 
est  in  primis  suscipi  ab  his  qui  nihil  mgenitum,id 
est,  innatum  praetcr  solum  Deum  fatentur  Patrem. 
Observandum  namque  est,ne  quis  incurrat  in  illas 
fabulas  eorum  qui  proiationes  quasdam  sibi  ipsis 
depingunt,  ut  divinam  naturam  in  partes  vocent, 
et  Deuni  Patrem,quantum  in  se  est,dividant  :  cum 
hoc  de  incorporea  natura  vel  leviter  supicari  non 
Bolum  extremsB  impietati?  sit,  vcrum  etiam  uUimae 
insipientiffi,  noc  omnino  vcl  intelligentiam  conse- 
quens,  ut  incorporene  naturae  substanlialis  divisio 
possit  inteiligi.  Magis  ergo  sicut  voluntas  procedit 
ex  mente,  et  neque  partem  mentis  aliquam  secat, 
neque  ab  ea  scparatur  aut  dividitur,  tali  quidem 
specie  putandus  est  Pater  Filium  gcnuisse,  imagi- 
nem  scilicet  suam  :  ut  sicut  ipseinvisihilis  est  per 
naturam,  ita  imaginem  quoque  invii^ibilem  genue- 
rit.Verbum  enim  est  Filius,et  ideo  nihil  in  eo  sen- 
sibile  intelligendum  est.Sapientia  est,et  in  sapien- 
tia  nihil  corporeum  suspicandum    est.  Lwnen  est 
verum,  quod  iltuminat  omnem  hominem  venientem  in 
hune  mundum  (Id,  i,  9)  :  sed  nihil  habet  commine 
ad  solis  hujus  lumen.(a)  Imago  ergo  est  invisibilis 
Dei  PatrisSalvator  noster  :  quantum  ad  insum  qui- 
dem  Patrom  veritas,  quantum  autem  an  nos  qui- 
bus  revelat  Patrem,  imago  est  pcr  quam  cofjnosoi- 
mus  Patrem.  quem  nemo  nlius  novii  nisi  Fiiius,  et 
cui  voiuerii  Filins  revelare  {Maiih.  xi,  27).  Revelat 
autem  per  hoc  quod  ipse  intelligitur.  A  quo  enim 
ipse  fuerif  intcllectus,  consequenter  intelligitur  et 

^  Mm.,  nulia  simUitudinum,  Origenes.  tn  nuUo, 
*  Mbs,  addnntj  ejus, 

(a)  Hsc  yerba  Bliter  translata  a  Hieronymi  epistola 
M  Md  AvJtum,  cap.  1 ;  ei  August.  de  Hnra.  U. 


Pater,  secundum  hoc  quod  ipse  dixit,  Qui  vidit  me, 
vidit  et  Pairem  (Joan.  xiv,  9). 

GAPUT  XII.  —  Chrisius  figura  subsiuntix  patemm, 
Sed  quoniamsermonemPauli  inseruimus  deCbristo 
dicentis.in  eo  quod  ait,«|uia  spiendor  est  gloriae  Dei 
et  figura  expressasubstantias ejus  (Hebr.i^S) ;  quid  de 
hoc  sentiendum  sit,  videamus.  Deu^  tux  M/,secun- 
dum  Joanncm  (I  Joan.  i,5).SpIendor  ergo  lucisest 
unigcnitus  FiIius,exipsoinseperabiIiter,velut  splen- 
dorexluce  procedens,et  illuminans  universam  crea- 
turam.Secundumhocnamquesuperiusexposuimus, 
quomodo  via  sit,et  ducat  ad  Patrem :  et  quomodo 
Verbum  sit,  arcana  sapientiae  et  scientis  mysteria 
interpretans,ac  proferens  rationabili  creaturae:quo- 
modo  etiam  veritas,vel  vita  est,vel  resurrectio  est^ 
Consequenter  inlelligere  debemus  etiam  splendorls 
opus.Per  splendorem  namque  quid  sit  lux  ipsaco- 
^noscitur  et  sentitur,  Qui  splendor  fragilibus  se  et 
mlirmismortalium  oculis  placidius  ac  lenius  offe- 
rens,  et  paulatim  velut  odocens  et  assueacens  cla- 
ritatcm  luminis  pati,  cum  ab  eis  dimoverit  omne 

3uod  visum  obducit  et  impedit,  secundum  quod 
ixit  Dominus,  Ejice  trabem  de  oculotuo  (Matth.vu, 
5),capaces  eos  elncit  adsuscipiendam  gloriam  lucis, 
etiam  in  hoc  velut  quioam  mediator  hominum  ac 
lucis  etTectus.  Verum  quoniam  non  solum  splendor 
gloriseessedicitur  ab  ApostoIo,8ed  ti  figuraexpressa 
subsiantix  vel  subsisieniix  ejus  (Hebr.  1,3) ;  noo  mi- 
hi  videtur  otiosi  esse  intellectus^  advertere  quo- 
modo  alia  praeter  ipsam  Dei  bubstantiam  vel  sabsis- 
tentiam,  qufficumque  illa  substantia  vel  subsisten- 
tia  dicitur.  figura  substantis  ejus  esse  dicatur.  Ct 
vidc  ne  forte  quoniam  Filius  Dei,  qui  et  Verbum 
eju8  et  Sapientia  dicitur  qui  et  solus  novit  Patrem, 
et  revelat  ^uibus  vult  [Matth.  xi,  27)  :  ide8t,qui  ca- 

Eaces  verbi  ipsius  et  sapientise  fuerint,  secundura 
oc  ipsum  quod  intelligiatqueoo^nosci  Deum  facit 
figuram  substanti»  velsubsistentieBejusdicaturex- 

grimcre  .*  id  est,  cum  in  semetipsa  primum  descri- 
it  Sapientia  quae  revelare  vult  caeteris,  ex  quibus 
ab  illis  cognoscituret  intelligitur  Deus  :  et  hsc  di- 
catur  (igura  expressa  substantiae  Dei.Ut  autenz  ple- 
nius  adhuc  intclligatur  quomodo  Salvator  figura 
est  substantisB  vel  subsistenlis  Dei,  utamur  etiam 
exemplo,  quod  quamvis  rem  non  plene  nec  proprie 
Bignincet  oe  qua  ngimus,  tamen  ad  hoc  solum  vi^ 
deatur  assumptum,  quod  exinaniens  se  Filius  qui 
eratinformaDei  (P/it7tpp.ii,6),per  ipaam  sui  exina- 
nitionem  studuit  nobis  divinitatis  plenitudinem  de- 
monstrare.  Verbi  gratia  :  si  facta  esset  aliqua  sta- 
tua  talis  quae  maguitudine  sui  universum  orbem 
terrae  teneret,  et  pro  sui  immensitate  considerari  a 
nullo  posset,  fleret  autem  alia  statua  membrorum 
habitu  ac  vultus  lineamentis,specie  ac  materia  per 
omnia  similis  absque  magnitudinis  imrrensitate, 
pro  eo  ut  qui  illa  immensam  considerare  atque  in- 
tueri  non  possent,  hanc  videntes  illam  se  vidisse 
considcrent,  pro  eo  quod  omnia,id  est  membrorum 
vel  vultu8lincamenta,velipsam8peciem  materiam- 
que  similitudine  prorsus  indiscreta  servaret :  tali 
quadam  similitudme  exinaniens  se  Filius  Dei  dc 
aequalitate  Patris,  et  viam  nobis  cogpitionis  ejus 
ostondens  figuraexpressa  subatantifle  ejusefflcitur : 
ot  qui  in  magnitudine  claritatis  sue  *  positam  elo* 
riam  morae  lucis  non  poteramus  aspicere,  per  noc 
quod  splendor  nobis  eniciturjintuennaa  divins  lucis 
viam,  per  splendoris  capiamus  aspectum*Compara- 
tio  sane  destatuis  quasi  inrebus  corporalibus  *po- 
sita,  ad  nihil  aliiid  recipiatur  quam  ad  hoc,  quod 
Filius  Dei  brevissime  insertushomanicorporiafor- 
mse.  ex  operum  virtutisque  Bimilitudine,Dei  Patris 
in  se  immensam  atque  invisibilem  ma^itudinem  de- 
signabdt,  per  hoc  quod  dicebat  ad  discipulos  suos, 
quia,  Qni  vidit  me^  vidit  et  Patrem  (Joa/i.ziv,  9| ;  et» 
Ego,  ei  Pater  unum  sumus  (/(/.x,30).Quiba8  el  illud 

i  MsB.,  oratio.  Forte  pro,  ratio, 
s  M88.  divimtoHs  sum» 
*  Mm.i  fs^iieriali^. 


1181 


DE  INCARNATIONE  YERBI  LIBER  PRIMUS. 


1182 


simile  intelligendam  est  quod  ait,  quiaPa/^r  m  m^, 
et  ego  in  eo  (Joan,  xiv,  10). 

GAPUT  XIII.  —  Filius  vapor  virtutis  divinx.Wde' 
amu8  nunc  etiam  illud  qualiter  sentiendum  est» 
quod  in  Sapientia  Salomonis  scriptum  legimus,qui 
ita  ait  de  Sapientia  ,quia  Vapor  est  quidam  virluiis 
Dei,et  ait^ppoia,  id  esi,emanatio  Omnipotentis  gloriss 
purissimatel  splendor  tucis  xterntP^et  speculum  imma- 
culatum  inoperationis  sive  virtutis  Dei^et  imago  boni- 
tatisejus  (Sap.  yii,  25).  Quinque  igitur  hsc  de  Deo 
detiniens,exsiDguli8quibu8queceriaqu89damines8e 
sapienti»  Dei  designat.Virtutem  namque  Deinomi-> 
nat,et  ^loriam,et  lucemaBternam,et  inoperationem, 
et  bonitatem.  Ait  autem  sapientiam  vaporem  esse 
non  gloriae  Omnipotentis,  neque  aeterns  lucis,  nec 
inoperationis  Patri8,nec  bonitatisejus;neque  enim 
oonveniens  erat  alicui  horum  ascribi  vaporem:  sed 
ciim  omni  proprietate  ait  virtutis  Dei  vaporem  esse 
sapientiam.  Intelli^enda  est  ergo  virtus  Dei,quavi- 
get ;  qua  omnia  visibilia  et  invisibilia  vel  instituit, 
vel  continetfVel  gubernat ;  quiaad  omniasufficiens 
est  (][uorum  providentiam  gerit,  quia  *  velut  unita 
omnibus  adest.  Hujus  ergo  totius  virtutis  tant»  et 
tam  immensse  vapor,et,ut  ita  dixerim,vigor  ipsein 
propriasubsistentia  etTectus,  quamvis  ex  ipsa  vir- 
tute  velutvoluntasexmente  procedat:  tamenetipsa 
voluntasDeinibilominusDeivirtusemcitur.Efficitur 
ergo  virtus  alterain8uaproprietatesub8istene,utait 
sermo  Scrxpiurm fVapor  quiaamprimaset  ingenitBvir- 
tutis  Dft;hocquidem  quod  est,  inde  trahens.  Non 
est  autem  quando  non  fuerit.  Si  enim  quie  dicere 
voluerit  quasi  prius  non  exstiterit,  sed  postea  ad 
Bubsislentiam  venerit;  dicatcausam  quare,qui  eam 
Bubsistere  fecit  Pater,  hoc  ante  non  fecerit.  Quod  si 
aliquod  initium  semel  dederit,quo  initiovapor  iste 
exvirtuteDei  proces8erit;iterum  interrogabimus, 
quare  non  et  ante  illud  quod  dixit  initium.Et  ita 
eemper  de  anterioribus  inquirentes,et  verbointer* 
rogationis  ascendentes,perveniemu8  in  illum  intel- 
lectum,utquoniamet  poterat  Deus  semper  et  vole* 
bat,nunquam  vel  decuerit,  vel  causa  aliqua  existere 

gotuerit,  ut  non  hoc  auod  bonum  volebat  semper 
abuerit.Ex  quo  ostenditursemper  fuisse  vaporem 
istum  virtutis  Dei,  nullum  habentem  initium,  nisi 
ipsum  Deum.  Non  enim  decebataliud  esse  initium, 
nisiipsum  unde  est  et  nascitur,  Deum.  Secundum 
Apostolum  vero  dicentem,  quia  (^/ins^uj  Deivirtus 
est  (I  Cor,  I,  24) :  jam  non  soium  vapor  virtutis  Dei, 
sed  virtu8  ex  virtute  dicenda  est.(a)Neautemvidea- 
tur  alicui  anterior  esseinDeoOmnipotentiaappella- 
tio  nativitate  sapientiaB,perquam  Pater vocatur,quo- 
niam  dicta  estaporrhcBaOmnipotentisgloriaepuris- 
simaesse  sapientia,  qui  est  Filius  Dei ;  audiat  qui 
haec  ita  vult  suspican,  quod  manifeste  pronuntiat 
Scriptura  divina,  dicens,  quia  Omnia  in  sapientia 
fecisti  (Psal,  ciii,  24).  Et  Evangelium  docet,  quia 
Omnia  per  ipsum  facta  sunty  et  sine  ipso  factum  est 
nihil  (Joan.  i,  3).  Et  intelliget  ex  hoc,  quia  non  po- 
test  antiquior  esse  in  Deo  appellatio  Omnipotentis 
quam  Patris.Per  Filium  etenim  omnijpotens  estPa- 
ter.  Sed  quoniam  sloriam  dixit  esse  Omnipotentis, 
CUJU8  gloriffi  aporrnsa  est  sapientia,hoc  intelligida- 
tur,  quod  etiam  in  omnipotentiae  gloria  societatem 
habeat  8apientia,perquam  Deusomnipotens  dicitur. 
Persapientiamquae  est  Ghri8tu8,tenet  Deusomnium 
potentatum,non  solum  dominantis  auctoritate,  ve- 
rum  etiam  subjectorum  spontaneo  famulatu.Ut  au- 
temunam  eamdemqueomnipotentiam  PatrisacFilii 
esse  cognosca8,siculunu8  atqueidem  est  cumPatre 
Deus  et  Dominus;  audi  hoc  modo  Joannem  in  Apo- 
calypsi  dicentem,^a?(;  dicitDominus  Deus,qui est^qui 
erai^et  qui  venturus  est,  Omnipotens  (Apoc,  i,  8).  Qui 
enim  venturus  est,  quis  eat  alius  nisi  Ghristus  ?  Et 


*  Msf.,  quilnu. 

(a)  Hio  noimuUa  Origenii  vt rba  rt Ucta. 


sicut  nemo  debet  ofifendi  cum  Deus  sit  Pater,  quod 
etiam  Salvator  Deus  est :  ita  et  cum  omnipotens  di* 
citur,  Pater,  nuUus  debet  offendi  quod  etiam  Filius 
Dei  omnipotens  dicitur.  Hoc  namque  modo  verum 
erit  illud  quod  ipsedicit  ad  Patrem.quia  Omniamea 
tua  sunt^  et  tua  mea,  vt  glorifieatus  sum  tu  eis  (Joan, 
XVII,  10).  Si  ergoomnia  quse  PatriBSunL  Ghristisunt, 
inier  omnia  vero  quae  est  Pater,  est  etiam  omnipo- 
tens  ;  sine  dubio  etiam  unigenitus  Dei  Filius  esee 
debetomnipotens^utomnia  quse  habetPater,  etiam 
Filius  habeat.is^  glorificatus  sum,  inquit,  in  eis  :  in 
nomine  enim  Jesu  omne  genu  flecteturtCORtestium,  ter* 
restrium^et  infemorum,  et  omnis  lingua  con^tebifur, 
quia  Dominus  Jesus  in  gtoria  est  Dei  Patris  (Phiiipp, 
II,  10,  ll).Igitur  aporrhcea  gloriffi  Dei.secundumhoo 
quod  omni[)otens  e8t,pura  aclimpida  ipsa  sapientia 
est  Dei  ^lorincaiatanquam  aporrboeaomnipotentiae 
vel  gloruB.  Ut  autem  manifestius  intelligatur  quae 
sit  gloria  omnipotentis^  etiam  haec  addimus.  Deus 
Pater  omnipotens  est,eo  quod  potentatum  omnium 
teneat,id  est,coeli  et  terrs,maris  etomcium  quaein 
eis  sunt.Horumautem  potentatum  gerit  per  Verbum 
suum  ;  quoniam  in  nomineJesu  omne  genu  flecti- 
tur,cs1estium,  terrestrium,  et  infernorum.  Si  omne 

fenu  flectitur  JesUySine  dubio  Jesusostomnipotens 
,cui  subjecta  sunt  omnia  ;  et  ipse  est  qui  potenta- 
tum  agit  in  omnibus,  et  per  quem  subjecia  Patri 
Bunt  omnia.Per  sapientiam  nanique,id  est,verbo  et 
ratione.non  vi  et  necessitate  subjecta  sunt.  Et  ideo 
in  eo  ipso  quod  obtinet  omnia,(;loria  sua  est  :ethflec 
est  omnipotentis  purissimaac  limpidissimagloria, 
oum  ratione  ac  sapientia,  non  vi  aut  necessitate 
cuncta  subjecta  sunt. 

GAPUT  Xiy,—Gloriaetsplenfioret  i^io-fzia.Sempi' 
ternum  quod  dtcaturJnoperatio  Dei  quia  5ir. Purissi- 
ma  vero  ac  limpidissima  gloria  sapientiaesatiscon- 
venienterdictum  est,  ad  distinctionem  ejus  gloria 
quae  non  puranec  sinceragloria  dicitur.Omnisenim 
natura  quffi  converti  bilis  et  commutabilis  est,etiam8  i 

florificetur  in  operibus  justitiffi  vel  sapientiffi,  per 
oc  ipsumquod  accidentem  habet  justitiam  velsa» 
pientiam,  et  quod  accidit  etiam  diecedere  polest, 
gloria  ejus  sincera  ac  limpida  dici  non  potest.  Sa- 
pientia  vero  Dei,qui  est  unigenitus  Filius,  quoniam 
m  omnibus  inconvertibilis  est  et  incommutabilis, 
in  eo  omne  bonum  est,  quod  utique  muturi  ac  con- 
verti  nunquam  potest  idcirco  puraejus  ac  sincera 
gloriaejus  prffidicatur.  (a)  Sempiternum  velffitcr- 
numproprie  dicitur  quod  neque  inilium  ut  esset 
habuit,  nec  cessare  unquam  poiest  esse  quod  eet. 
Hocautem  designatur  apud  Jo.innem  cum  dicit, 
quia  Deus  tux  est  (I  Joan,  i,  5).  Splendor  autem  lu- 
cis  eju8,8apientia  sua  est,  non  soium  secundum  id 
quod  Bempiterna  lux  e8t,itaut  ffiternuset  ffiternita- 
tiB  splendor  eit  sapientia  sua.Quod  si  integre  intel- 
ligatur,manife8te  declarat,  quia  suhstantia  Filii  ab 
ipso  Patre  descendit,  eed  non  temporaliter,  neque 
ao  ullo  alio  initio,  nisi,ut  diximu8,ab  ipso  Deo.  Sed 
et  speculum  immaculatum  paternx  inoperationis  ' 
Deiesse  sapientia  nominatur.Ergo  inoperatio  virtu- 
tiB  Dei  quae  sit,priu8  intelligenda  est,quffi  est  vigor 
quidam,ut  ita  dixerim,  per  quem  inoperHtur  Pater, 
vel  cum  creat,  vel  cum  providel,  vel  cum  judicat, 
vel  cum  singula  quffique  in  tempore  suodisponit 
atque  dispensat.  Sicut  enim  in  speculo  omnibuB- 
motibus  atque  omnibus  actibus,  quibus  isqui  spe 
culum  intuetur  movetur  vel  agit,iisdem  ipsis  etiam 
ea  imago  qus  per  speculum  deformaiur  actibusvel 
motibus  commovetur,vel  agit.  in  nullo  prorsus  de- 
clinans;  itaetiam  sapieniiadese  vult  intelligi,cum 
Bpeculum  immaculaium  parternae  virtutis  inoperati- 
onisDeinominatur  ^sicutetDominusJesusChristuB, 
qai  sapientiaDei  e8t,de  semet  ipso  pronuntiat.dicenB, 

i  Mm.  omittunt,  omnipotens. 
s  Manuscripti,  virtuHs  inoperationis. 
(a)  Ex  eodem  Orlgenli  loco,  venibui  aliquot  prieter- 
miBiit. 


1183 


APPENDIX. 


1184 


quia  Opera  tjuse  facit  Pater,hxe  etiam  et  Filius  faeit 
similiter.El  iterum  dicit,  qiioniam  Non  potest  Filius 
a  semetifiso  /acere  quidquam,ni.si  quod  vidcrit  Patrem 
facientem  (Joan.  v,  19).  Quoniam  ergo  in  nullo  pror- 
8US  Filiuaa  Patrevirtute  oporum  immutatur  acdif* 
fert,  nec  aliud  est  opus  Filii  quam  Patris,  sed  unus 
atque  idem,  ut  itadicam,etiam  motus  in  omnibus 
est:  idcirco  eum  speculum  immaculatum  nomina- 
Tit ;  ut  per  hoo  nulla  dissimilitudo  Filii  intclligatur 
aPatre  cum  in  EvangpJio  Filiiis  non  dicatursimilia 
facerc.bod  oademsimiliter  facere. 

CAPUT  XV.  —  Filius  imago  bonitads  divinx,  Su- 
perest,  quid  sit  imago  honitatis  ejus  inquirere  :  in 
^uo  eadem,ut  opiiior,  intelligi  convcnit,  qum  supe- 
riusde  imagine  ca  quo;  per  speculum  formaturex- 
pressimus.  Principalis  namque  bonitas  sine  dubio 
Pater  est.ex  qua  Filius  natus,  qui  per  omnia  imago 
dicitur.Non  enim  alia  aliqua secundabonitas  existit 
in  Filio.prajter  eam  qucc  est  in  Patre.  U»ide  et  recte 
ipse  Salvator  in  Evangeiio  dicit,  quia  Nemo  bonuSy 
nisiunus  Deus  {Marc,  x,  18).Quo  scilicet  pcr  hocin- 
telligatur  Filius  non  csso  alterius  bonitatis,  sed  il- 
lius  solius  qUi-e  in  Patre  est :  cujus  recte  imagoap- 
pellatur  :  quia  ncquealiundeest  nisi  exipsaprinci- 
pali  bonitate,nec  allera  bonitas quam  ea  qu^e  in  Patre 
est.videtur  in  Filio;  nrque  aliqua  dissimilltudoaut 
distantia  bonitatis  in  Filioest.Propter  quod  nonde- 
bet  velut  blasphemite  aIi>ii!od  genus  putari  in  eo 
quod  dictuiu  est,  quia  Nemo  bonus  nhiunus  l^eus: 
ut  propterea  putetur,vel  Christus,  vel  ^piritussan- 
ctus  nc^^ari  quod  bonussit:  sed,  ut  superius  dixi- 
mus,  principalis  bonitas  in  Deo  Patre  senticndaest 
ex  quo  vel  Filiusnatus,  vel  Spiritus  sanctus  proce- 
dens,  sine  dubio  bonitatis  naturam  in  se  fert,  quaa 
in  eo  fontede  quovel  natnses-t  Filiu8,vpl  procedens 
est  Spiritus  sanctus.  Jaruvcro  si  qua  alia  bona  in 
Scripturisdicuntur,velHngclu3,veIhomo,veI  servus, 
vel  thesHuruSjvel  cor  hominum,vcl  arborbona;  ha?c 
omniaabusivo  dicuntur,accidentom,nonsubstantia- 
lem  in  secontincntia  bonitatem. 

CuVPUT  XIV.  —  SpirUws  sayirti  difjnitas.  Multum 
autemest,  etaherius  vel  op»;ris  vol  temporis,  con- 
gregare  omnes  Filii  Dei  appellationes  :  vcrbi  causa, 
qoomodo  vel  lumen  verum  e8t,vel  08tium,vel  justi- 
t]a,vel  sanctiHcatio,  vel  redomptio,Mt  alia  innume- 
rata  ;  et  quibus  ex  causi8,vel  vlrtutibus,vcl  alfecti- 
bu8unumquod()ue  horum  nominetur,exponere.Sed 
contenii  his  de  quibussupcriusdisseruimus^conse- 
quenter  etiam  roliqua  perquiramus.  (a)Gonsequens 
est  i^ilur  nunc  de  Spiritu  sancto,  quam  possumus 
breviter,requiramu8.Et  omnes  quidem,qui  (juoquo 
modo  providentiamessesentiunt.Deum  esse  ingoni- 
tumquiuniver8acreavitatquedisposuit,confitentur, 
eumque  parontcmuniversitatis  intelligunt :  huicta- 
men  esse  Filium,  non  nos  soli  pronuntiamus  ; 
quamvis  satis  hocet  mirum  et  incredulumvideatur 
his  qui  apud  Groecos  vcl  Barharos  philosophari  vi- 
dentur;  tamen  a  nonnullis  etiam  ipsorum  habita 
videtur  ejus  opinio,cum  verbo  Deivcl  ratione  crea- 
ta  esse  omnia  confitcntur.Nosverosecundum  Odem 
doctrin{B  ejus  quain  divinitus  inspiratam  pro  certo 
habemus.emincntioremdivinioremquerationom  de 
Filio  Dei  nullius  alterius  possibilitatis  esflc  credi- 
musexponere,alqnc  in  hominum  cognitionem  pro- 
forre,  nii«i  ejusScripturffl  solius  quae  aSpiritu  san- 
ctoinspirata  ost,id  est  apostolica;  atqueevangelicde, 
necnon  Legis  et  Prophetarum,  sicut  ipseChristus 
asseruit.De  substantia  vero  Spirilus  sancti  necsus- 
picionem  ullam  hahere  quis  potuit,  prstereos  qui 
m  Lege  ct  Prophetis  vcrsati  sunt,  vei  eos  qui  se  in 
Ghristo  credere  profitentur.  Nam  do  Dco  quidem 
Patre  quamvis  digne  proloqui  ncmo  valeat,  tamen 
pos8ibile  cst  intellcctum  aliquem  capi  cxoccasione 
visibilium  croaturarum,etex  his  quse  humanamons 
naturaliler  scnlit,  insupor  etiam  de  Scripturis  san- 
ctis  conflrmari  possibile  est.  Scd  et  de  Filio  Dei, 
quamvia  newo  noverit  Filium  nisi  Pater,  tamen  ex 

(^Jiaitiam  capitii  i  Ubn  1  pm  Arch6n. 


divinis  Scripturis  etiam  de  ipso  qualiter  sentiri  de- 
beat,  mens  numana  formatur,  non  solum  ex  Novo, 
sed  etiam  ex  Vetere  Testamcnto,per  ea  qua^  a  aan- 
ctis  gcsta  (iguraliter  ad  Christum  referuntur,  ex 
quibus  advorti  vel  divina  naturaejus,  vel  humana 
quic  ab  eo  est  a8sumpta,potest.De  Spiritu  veroaan- 
cto,quod  8it,mullfle  nosScripturai  docuerunt:  sicut 
David  in  quinquagesimo  Psalmo  dicit.  Et  Spiritum 
sanctum  tuum  neauferas  a  me(Psal,  i,  13).  Et  in  Da- 
niele  dicitur,  Sfiiritus  sanctus  qui  in  te  est(Uan.  iv, 
5,  6,  ^5,  et  v,  11).  In  Novo  vero  Testamento  abun- 
dantibus  testimoniis  edocemur,  cum  Spiritua  aan- 
clus  super  eum  descendisse  scribitur  (Matth  iii, 
16)  ;  et  cum  ipse  Dominus  insufflavit  in  Apostolos 
pobt  re8urrectionem,dicens:  Accipite  Spiritumsan- 
ctum  (Joan.  xx,  22). Et  ad  Mariam  dicitur  ab  Angelo, 
Spiritus  sanctus  supervejiiet  in  te  (Luc.  i,  35).  Paulus 
vero  docet,  quia  Netno  votest  dicere,  Dominus  Jesus, 
ni,siin  Spiritu  sancto(i  Cor,  xii,  2).  tt  in  Actibus 
Apostolorum  pcrimpositionemmanuum  aposlolica- 
rumSpiritus  sanctusdabaturinBaptismo  {.4ct,  viii, 
17).  Ex  quibus  omnibus  didicimus  tantas  esse  auc- 
toritatis  tX  dignilatis  Spirilus  sancti  substantiam, 
ut  salutare  Baptismanonalitttr  nisiexcellentisBimaB 
ium  Trinitatisauctoritate  i,id  est,Patri9  et  Fi- 


omnii 


lii  ot  Spiritus  sancti  cognominatione  compleatur, 
et  ingenito  Deo  Patri  etunigenitoejus  Filio  nomen 
quoquc  Spiritus  sancti  copulelar.Qui  ergo  nonstu- 
pescat  quanta  majestas  sit  Spiritus  sanctt,  cum 
qui  dixerit  verbum  in  Filium  hominis,  audeat  spe- 
rare  posse  vcniam  ;  eum  vero  qui  in  Spiritum  sanc- 
tum  blasphcmaverit,  veniam  non  habere,  neque  in 
praesenti  saeculo,  ncque  infuturo? 

GAPUT  XVIL  —Spirilusvocabulumin  Scripturis, 
(fl)  Verumtatcm  usque  ad  praesens,  nullum  sermo- 
nem  in  Scripturis  sanctis  invenire  potuimus,  per 
quem  Spiritus  sanclus  factura  esse  vel  creatura  dice- 
retur,nein  eo  quidem  modo  quo  de  sapientia  referre 
Salomonem  supra  odocuimus,  vel  quffi*devita  vel 
verbo  aliisque  appellationibus  FiliiDei  intelligenda 
esse  tractavimus.  Spiritus  igitur  Dci  qui  super  aquas 
feroliatur,  sicut  scriptum  est,  in  principio  tactur» 
mundi  (Gen.  i,  2)  puto  quod  non  sit  alius  quam  Spi- 
ritus  sanctus,  secundum  quod  ego  intelligerepos- 
sum  :  sicutet  cumipsaloca  exponeremus,  ostcndi- 
mus,  non  tamcn  sccumdum  historiam,  sed  secun- 
dum  intelligentiam  spiritualem.Quidam  sane  ex  prae- 
decessoribus  nostris,in  Novo  Testamento  observave- 
runt-quod  sicubi  spiritus  nominatur  sine  adjectione 
ea  quiB  dcsignet  qualis  sit  Spiritu8,despiritu  aanoto 
debere  intelligi :  ulputa,  Fructus  autem  Spiritusest, 
charitas,  gaudium,pax  (Galat.  ▼,  22)  etc.  Item  et  ibi, 
Cum  ccEperitis  Spirilu,  came  consummamini  (Id.  ui, 
3).  Nos  vero  etiam  in  Vetere  Testaniento  putamus 
distinctionem  istam  posseservari :  sicut  cum  dicit, 
Qui  dat  Spiritum  populo  qui  estsuper  terram,  et  Svi- 
ritum  hic  ^ui  calcant  cam  (Isai.xiu,b),  Sine  dubio 
enim  omnis  qui  calcat  terram,  id  est,  lerrena  et  cor- 
poralid,  particeps  est  Spiritus  sancti,  a  Deo  eum  ao- 
oipiens.  (b)  Sicut  enim  de  Filio  dicitur,  quia  Nemo 
novit  Patrcm,  nisi  Filius  et  cui  votuerit  Filius  revelare 
(Matth.  XI,  27) :  haec  eadem  etiam  de  Spiritu  eancto 
docet  Apostolus,  cum  Si\i,  Nobis autem revelavit  Deus 
per.Spiritum  suum.  Spiritus  enim  omnia  scrutatur 
etiamalta  Dei(i  Cor.  n.  10).  Sed  etrursus  in  Evan- 
gclio  de  divinis  ac  profundioribus  doctrinia  com- 
memorans  Salvator,  quaB  nondum  capere  poterant 
dJscipuli  sui,  ita  aitad  Apostolos:  Adhuc  multa  ha» 
beo  vobis  dicere,  sed  non  potestis  itla  portare  mfdoK- 
cum  autefn  venerit  consotator  Spiritus  safictus,  qui  a 
Patre  procedit,  ille  vos  docebit  omnta,  et  commonebii 
omnia  qux  dixi  vobis  (Joan.  xvi,  13). 
CAPUT  XVIIL  —  Dc  SpiHius  sancti  inftujnbus  et 

<  Origenes,  Omnitrinitatis, 

*  MsB..  quo. 

s  MsB.,  modo  capere, 

(a)  Hic  omittontar  Urigenls  Ttnui  «idedm 


1185 


DB  INCARNATIONE  YBRBI  LIBBR  PRIMUS. 


1186 


variis  operationibus.Ei  ita  sciendum^est^quod  sicut 
Filius  qui  solus  cognosoit  Palrem,  revelat  cui  vult; 
itaet  Spiritus  sanclus,qui  solus  scrutaturetiam  alta 
Dei^  revelat  Deum  cui  vult.   Spirilus  enim  ubi  vuli 
spirat  Uoan,  iii,8j.Neque  ODim  putandum  est,  quod 
etiam  Spiritus  Filio  revelanteco^jnoKcit.Si  enim  Fi- 
lio  revelante  cognoscit  Patrem  Spiritus  sanctus,  ergo 
ex  ignorantia  ad  scientmm  venit :  <|uodutiqupetim- 
pium pariter  et  stultum  est,Spiritum  sanctuni conii- 
teri.et  ignorantiam  ei  ascribere.  Non  enim  cuin  ali- 
guid  aliud  esset  antequam  Spiritus  sanctus,pcrpro- 
lectum  vcnit  in  hoc  ut  Spiritus  aanctus  esset:ut  «juis 
audeat  dicere,quia  tunc  quidcm  cum  nondum  esset 
Spiritu8sanctus,ignorabatPatrem,posteaveroquam 
recepitscientiam,etiamSpiritussanctuseircctusost. 
Quod  si  esset,  nunquam  utii^uc  in  uuitatcTrinitatis, 
id  est,Dei  Patris  inconvertibilis',  et  Filii  cjus,  etiam 
Spiritus  sanctus  haberetur,nisiqnia  et  ipse  semper 
erat  Spiritus  sanctus.  Hoc  sane  quod  dicimu:;,  vel 
Semper,  vol  Erat,  vel  si  quod  aliud  tale  tomporalis 
signiticationis  nomen  asciscimus,simpliciter  ot  cum 
venia  accipiendum  est:  quoniam  nominum  quidem 
horum  significationcs  temporules  sunt  :ecce  Mutem 
de  quibus  loquimur,tractatu  quidem  sermonis  lom- 
poraliter  nominantur,  natura  autem  suiomnomin- 
telligentiam  sensus  temporalis   excedunt.  (a)  Dcus 
Pater  omniiius  prajstat  ut  sint :    participatio  vero 
Christi  secundum  id  quod  verbum  vel  ratio  nst,  fa- 
cit  ea  esse  rationabilia.  Ex  quo  consequens  cst,  ea 
vel  laude  digna  esse,  vel  cu1pa,quiaet  virtutis  ma- 
litiae  sunt  capacia.  Propter  hoc  conscqucnter  adest 
etiam  gratia  Spiritus  saacti,ut  ea  qua*  subslantia- 
liter  sancta  non  sunt,  parlicipatione  ipsius  sancta 
efticiantur.Gum  ergo  primo  ut  sint  habeant  ox  Deo 
Patre  ;  secundo,ut  rationabilia  sint  habeantcxVer- 
ho ;  tertio  ut  sancla  sint,  habeant  ex  Spiritu  sauc- 
tn  :  rursum  Christi  secundum  hoc  «juod  justitiaDei 
esl,(apacia  afliciuntur  ea  qude  jam  sanclificHta  an- 
tc  fuerint  por  Spiritum  sanctum.  Et  qui    in    hunc 
gradum    profecere    pcr  sancliticationem  Spiritus 
sanoti^consequuntur  nihilominus  donum  sai-ientisB 
secundnm  viituteni  inoperalionis  Spiritus  Doi.    Et 
hoc  puto  Paulum  dicere,  cum  ait,  quibu.^idam  dari 
sermonein  sapientiie^  nliis  sermonem  scientix  secnn' 
t/um  cumdem  S/'ir«7«/n.lOtdoflignans  unamquumque 
ciiscretioncm  donorum,  rcfert  omnia  ad  universita- 
tis  fontem,  et  dicit,  Divisiones  enim  inoperalionum 
sunt,  sed  unus  Deus,  qui  operatur  omnia  in  omnibus 
(I  Cor.  XII,  8,0).  Unde  et  inoperatio  Patris,quae  esse 
prsBtat  omnibus,  clarior  ac  ma^niticentior  inveni- 
tur  :  cum  unusquisque  per  participationcin  Ghristi 
secundum  id   quod  sapicntia  est,  et  secunrlum  id 
quod  scientla  estet  sanctiiicatio  est,  protlcit,  ct  in 
altiorcs  profectuum  gradus  vcnit :  ct  pcr  hoc  quod 
participatione  Spiritus  sancti  sanctincatusestquis, 
purior  ac  sincenor  effectus,dignius  recipit  sapien- 
tiamac  scientiiB  gratiam  ;  ut  depulsis  omnibus  ex- 
purgatisque  pollutionis  atque  ignorantise  maculis, 
tantum  profeclum  sinceritatis  ac  puritatis  accipiat, 
ut  hoc  quod  accipit  a  Dco  ut  esset,  tale  sit  quale 
Deo  dignum  est,  qui  ut  esset  utiquo  pure  pru3stitit 
ac  perfectc,  ut  tam  dignum  sit  id  quud  ost,  quam 
est  ille  qui  id  esse  fecit.  fta   namque   et  virtutem 
semper  eyse,  atque  in  aternum  manere   percipiet 
a  Deo  is  qui  tolis  esl,  aualem  eum  voluit  osse   ille 
qui  fecit.  Quod  ut  acciaat.et  ut  indesinenter  atque 
inscparubiliter  assistant  ei  qui  est,  ea  quae  ab  ipso 
facta  sunt  8apientiffi,id  opus  est  instruere  atqueeru- 
dire  ea  et  ad  perfectionem  adducere  Spiritus  sancti 
conHrmatione    atque    indosinenti    sanctificatione, 
per  quam  solum  capere   possunt.Ita  ergoindesi- 
nenti  erga  nosopera  PatrisetFiliietSpiritussancti- 
per  flingulos  quosque  profoctuumgradusiastaurata' 
vix  fortealiquando  intueri  possumus  sanctametbea- 

i  MsB.,  »entiendum, 
s  MsB.  om  t  unt,  inconvertibHis, 
'  Origenes,  instawato  eorde, 

(a)   fialtifl  omiBBiB  reliquum  ex  capite  3  libri  i  peri 
ArcMn  ezBcribitar. 


tam  vitttm.In  quam  cum  post  multos  agonesperve- 
nirc  potucrimus,  ita  pordurare  debemus,  ut  nulla 
unquam  nos  boni  illius  satietas  capiat,  sed  quanto 
mngisdeilla  tteatitudmc  percipiemus,  tunto  magis 
in  uobis  vel  diiatetur  dcsideriuui  eju8,velaugeatur, 
duin  senjiior  anicntiun  uccjipacius  Patrem  et  Filium 
et  S[)iritum  sanfluni  vpI  capiniua,  vcl  tencmus.  Si 
autom  satictasaliquaodoropcritaliquem  ex  his,  qui 
in  sunimo  porft*ctoi|uc  conslitcrintgradu,  uon  arbi- 
tror  quod  ad  subitumquis  cvacueturatquedecidat; 
scd  pauiatim  et  pcr  partes  defluoreeum  nccesseest : 
ita  ut  fioripossitintcrdum,ut8i  brevis  iapsus  aliquia 
accidcrit,  et  cito  recipiscat,  atque  in  se  revertatur. 
non  penitus  ruere,sod  rovocare  pedcm,ot  redire  ad 
stalum  suuni.ac  rursum  statucrc  pi»sse  id  quod  per 
nefili^rcntiam  fuerat  elapsnm.  [aj  Nam  unigonitus 
Filius  Dci  qni  orat  Vcrbum  ot  Siipiontia  l'alria,cum 
essct  in  oagloria  apud  Patrem,  quam  habuit  ante- 
quam  mundus  ossot,t'xinanit  scmotipsuiu,etformam 
sorvi  aofipions  cificilur  obciiif^n^  iisqup  ad  mortem: 
ut  obcdiontiam  dooerot  eos  qui  non  aliter,  nisi  per 
obcdicntiam,Halutem  coni^equi  [fotuorantjn  semet- 
ipso  prius  couiplcn?,i(uod  ab  aliis  volobat  implori. 
Idcirco  non  soliini  usqijo  ad   nnrtem  crucis  Patri 
obediensfactusest.voruinotiaminconsummationem 
sfficulijn  sometipsocomfilcctensomnes  quossubji- 
cit  Patri,  et  quiper  cum  vcMiuntadsalutem;  cum  et 
ipsi  et  in  ipsis  ipse  quoquesul^jeotusdiciturPatri: 
dum  omnia  in  ipso  ronslaiit,et  ipse  i-st  caput  om- 
nium,  et  ipse  est  salutem  consequentium  plonita- 
do.  Hoc  ergo  est  quod  do  oo  dicit  Apostolus :  Cum 
autem  ei  omnia  subjccta  fuerint,  tunc  et  ipse  Filiui 
subjeclu.^  crit  ei  qui  sibi  subdidit  omnia,  ut  sit    Deus 
omnia  in  omnibus  (i  Cor.  xv,  i*8).Verum  nescio  quo 
pucto  haeretici  non  intelligentes  Apostoli  sensum, 
qui  in  his  verbis  continotur,  subjcctionis  in  Filio 
nomen  infament:  cujiis  appollationis  proprictas  ai 
rcquiratur,ox  contrariis  facile  poterit  inveniri.Nam 
si  subjftctum  osan.  non  ost  bnnum  ;  rcstat  ut  illud 
quod  contrarium  est,   bonum  sit,  id  est,  non  esse 
sul^jccluin.SeriMO  namqueApostoii,secundnm  quod 
isli  volunt,  lioc  v»dotur  ostondere,  dum  dicit,  Cum 
autemsubjectafuerint  ei  omnia.tuncet  ipse  Filius  sub- 
jectus  erit  ei  qui  sthi  subdidit  omnia:  ut  quasi  isqui 
nunc  Pcitriaubjcrlus  nun  sit,  tunc  sujortus  futurus 
sit.cum  priusoi  Pulor  iinivorsa  subicccrit.Sod  miror 
quomodo  hoc  intelligi  possit.  ut  qui  nondum  subje- 
ctis  sibi  omnibus  non  ost  ipse  subjoctus,  tunccuai 
subjccta  sibi  fuerintomnia,cum  rexomniumfuerit, 
et  potestatem  tenuerit  univer8orum,tunceumsubji- 
oiendum  putent,oum  Riib|octu8ante  non  fuerit:  non 
intclligentos  quoil  subjoctioGhristiad  Patrem  beati- 
tudinem   nostr.i'   perlectionis  ostendit,  et  suscepti 
ab  00  oporis  paliiiam  declarat ;  cum  non  eolum  re- 
gcndi  atque  rcf^nandi  summam,  quam  in  univeraa 
emonilaverat  creatura,  verum  etiam  obedicntis  et 
suLijcctionis  correcta  reparataque  humani  generis 
Patri  offorat  instituta.  Si  ergo  bona  et  salutaris  ac- 
oipitur  ista  sii]\jectio,  qua  subjectiis   osse   dicitur 
Filius  Patri ;  vaide  consequons  et  cohacrens  est,  ut 
et  inimicorum,  quadicitur  FilioDei  esse  subjectio, 
salutaris  qutodam  intclligatur  esse  et  utilis:  ut  si- 
cul  cum  dicitur  Filius  Patri  subjcctus  (Ibid.],  per- 
fectaunivers»  oreaturae  restauratio  docliratur;  ita 
cum  Filio  Doi  inimici  dicuntur  cpso  subjecti  [Ibid, 
25\  sulijeotorum  salus  in  co  intclligatur  et  repara- 
tio  perditorum.Verum  cortis  quibusque  et   modis 
et  disciplinis  et  temporibus  subjeotio  ista  comple- 
bitur.id  esf.non  necessitatc  aliquaad  subjoc.tionem 
cogente.necperviinsubditusfictomnismundusDeo, 
sed  verbo.rationcdoctrina,  provocationemeliorura, 
institutisoptimiSfComminationibusquoquedigniset 
compotentii>us,qu(c  juste  immineant  hisquiaalutis 
et  utililatis  su.t  curam  sanitatemque  contemnunt. 
Deniquo  etiani  noshomines,velcum  ser\'03velfilio8 
erudimus,dum  adhuc  per  a.'tatem  rationis  incapaces 
Bunt,mini8  eos  et  metu  coercemus :  cum  vero  boni 


Ii87 


DB  INCARNATIONB  VBRBI  LIBBR  SECUNDUS. 


1188 


et  utilis  ot  honesti  intelligentiam  ceperint^tunc  jaai 
oessante  verberum  metu,  verbo atque ratione  suasi, 
ad  omnia  quas  bona  «unt.acquietiCunt.Quomodo  au- 
tein  servataomnibus  rationabilibuscreaturisarbitrii 
libertate,unusquisque  deheat  dispensari,id  est,quos 
velut  jam  paratoset  capacessermoOei  et  invenial  et 
instruat,quos  autcm  interim  difTerat,a  quibus  vero 
penitus  occultetur.et  long^eorumase  fieridispenset 
auditun^.quousquerursum  contemnentesindicatum 
sibi  et  prffidicatum  verbum  Deicorruptionibusqui- 
busdamet  castigationibus  illatis  perurgeat  ad  salu- 
tera,  conversionemqueeorum  quodam  modoexigat 


et  extorqueat;quibus  vero  etiam  occasiones  quasdam 
prestetsalutisjtta  ut  interdum  etiamex  responBione 
soia  (ide  prolata  indubitatam  quis  ceperit  salutem. 
quibus  hnc  excausis,vel  quibusoccasionibusfiant; 
quid  vel  iutrospiciens  divina  sapientia^vel  quos  mo- 
tus  propositi  eorum  videns  haeo  nniveraa  dispensct 
8oli  Deo  cognitum  est,  et  Unigenito  ejus  per  quem 
creata  ac  reparata  sunt  universa,  et  Sniritui  sancto 
per  quem  cuncta  sanctincantur,  qui  ao  ipso  Patre 
et  Filio  ^  procedit^  cui  est  gloria  in  eetema  bscuU. 

*  Mss.  non  habent,  et  Pilio;  nec  Orlgenes. 


LIBER  SEGUNDUS. 

EX  ORIGENIS  ITIDEM  LIBRIS  DECERPTUS. 


(a)  Ubique  et  in  omnibus  dioimus  esse  Deum, 
pro  eo  quod  nihil  potest  csse  vacuum  Deo:  nonta- 
men  ita  cssc  dicimus,  ut  omniasit  nunc  in  quibus 
est.  Unde  dili^entius  intuendum  est  quale  est  hoc 
quod  perfectionem  beatitudinisrerumquefmemsig- 
Diflcat,quod  non  soluminomnibusDeusessodicitur, 
sed  etiam  omnia  esse  dicitur  Deus.  Quse  sunt  ergo 
ista  omnia,  qus  Deus  futurus  sit  in  omnibus,  in- 
quiramus.Et  ego  quidem  arbitrcr.cjuia  hoc  quod  in 
omnibusomniaessedioitur  Deus^signiflcetetiam  in 
singulis  eum  omnia  esse.  Per  singulos  autem  omnia 
erit  hoc  modo,ut  quidquid  ratiouabili  mens  expur- 
gata  omnium  vitiorum  fsce^atque  omni  penitus  ex- 
teraa  nube  malitis,  vel  sentire,  vei  intelligere,  vel 
cogitare  potest,omnia  Deus  sit ;  nec  ultrajamaliud 
aliquid  nisi  Deum  sentiat,  Deum  cogitet.Deum  vi- 
deatyDeum  teneat.  omnis  motus  suus  Deus  sit :  non 
enim  jam  ultra  mali  boniquediscretio^quia  nusquam 
malum:omniaenim  ei  Deus  est.cui  jam  non  adjacet 
malum:necu!tra  exarbore  sciendi  bonum  et  malum 
edere  concupiscet,  qui  semper  in  bono  est.  et  cui 
omnia  Deusest.  Sicergo  finis  ad  principium  repara- 
tu8,et  rerum  exitus  coUatus  initiis,  restituet  illum 
Btatum  quem  tunc  habuit  naturarationalis,cum  de 
ligao  soiendi  bonum  etmalum  edere  non  egebat :  et 
amoto  omnimalitifiBsensuet  ad  sincerum  purumque 
deterso,  solus  Deus  qui  est  unus  bonus,  hic  ei  tiet 
omnia,et  non  in  paucis  aliquibus  vel  pluribus,  sed 
ut  in  omnibus  ipse  sit  omnia:et  cum  jamnusquam 
mors,nu8quam  aculeus  mortis^  nusquam  omnino 
malum,  tunc  vere  Deus  omnia  in  omnibus  erit. 

CAPUT  XIX.  —  Quomodo  Filius  Patri  subjicieri' 
dtti.(6)Tempus est jam  decursis  his  prout  potuimus, 
quffi  supra  aicta  sunt,nuno  commemorationis  gratia 
eorum  quffi  sparsim  diximus,recapitu]are  8ingula:et 
primo  omnium  de  Patre  et  Fiiio  et  Spiritu  sancto  re- 
petere.Deus  Pater  cum  et  indivisibilis  *  sit,et  inse- 
parabilis  a  Filio^non  per  prolationem  ab  eo,  utqui- 
dam  putant,generatus  est  Filius.Si  cnim  prolatioest 
Filius  Patris,pro!atio  vero  dicitur  qus  talem  .signifl- 
catgenerationem,quaii8  animalium  vel  hominum  so- 
let  esse  pro^enies  ;  nccessario  corpus  est,  et  is  qui 
protulit,  et  is  qui  prolatus  est.  Non  enim  dicimus, 
8iouthffireticiputant,partemaliquam  substantiffi  Dei 
in  Filium  versam^aut  ex  nullissubsistentibus  Filium 
creatum  a  Patre,id  est,  extra  substantiam  suam,ut 
fuerit  aliquando,  quando  non  fuerit:  aed  abscisso 
omni  sensu  corporeo,ex  invisibili  et  incorporeo  Deo 
Vcrbum  etSapientiamgenitam  dicimusabsqueulla 
corporali  passione,  velutsivoluntasprncedat  emen- 
te.NeoabsurdumvidebiturcumdicaturFiliuscharita- 
tis.si  hoc  modo etiam  voluntatis  putetur.Sed  et  Joan- 
ne8indicat,quia  Deus  luxest  (I  Joan.i,  5) :  et  Paulus 
doBignat,  quia  Filius  splendor  lucis  xtemse  sit  (Hebr, 

1  M88.  invitibilis, 

(a)  Ex  Origene,  capite  6  libri  S  peri  ArehSn,   panlo 
jDOAt  initium. 
t/^J  Initium  iiuacephaleoseos  UngeniB  ad  lib.  i  pmi 


i,3).Sicut  ergo  nunquam  lux  sine  splendore  esse  po- 
tuit,ita  neo  Fiiius  quidem  sine  Patre  intelligi  poteat; 
qui  et  figuraexpressasubstantiffi  eju8,et  Verbum»  et 
sapientia  dicitur.Quomodo  ergo  pote8tdici,quia  fuit 
aliquando,quando  non  erat  vel  fueratFiliua?Nihil 
enim  aliudesl  dicere,ni8iquiafuitaliquando,quando 
veritas  non  erat,quando  sapientia  non  erat,  quando 
vita  non  erat :  oumin  his  omnibus  perfecte Dei  Pa- 
trissubstantiacenseatur.Nonenim  ab  eo  dirimi  hsCs 
vei  ab  ejus  possuntunquamsubstantiaseparari.QuiB 
quidem  quamvis  intellectu  multaesse  dicantur  re  ta- 
men  et  substantiaunum  sunt,  in  quibus  est  pleni- 
tudedivinitatis.HocautemipsumquoddiciaiU8,quia 
nunquam  fuit  quando  non  fuit,cum  venia  accipien- 
dum  est,  ne  et  bsc  ipsa  nomina  temporalis  vocabuli 
signiflcantiam  gerant.id  est  Quando,velNunquam: 
supra  omne  autem  tempus,et8upra  omnia 8fficula,et 
supra  omnem  ffiternitatemintelli^endasunt  eaqu» 
de  Patre  etFilioetSpiritu  sanctodicuntur.  Hffic  enim 
solaTrinitas  est.quffi  omnem  sensum  intelligfeDtis, 
non  solum  temporalis,verum  etiam  ffiternalisexce- 
dit :  offitera  vero  quffi  sunt  extra  Trinitatem,in  b»* 
oulis  et  in  temporibus  metienda  sunt.  Hunc  igitur 
Filium  Dei  secundum  hoc  quod  Verbum  est  DeuSy 
qui  erat  in  principio  apud  Deum  [ioan,  i,  ),  nemo 
consequenterputetinlocoaliquooontineri.nequese- 
cundum  quod  snpientia  est,  neque  secundum  quod 
vita  est,vel  justitia,vel  sanctiflcatio,  vel  redemptio: 
hffic  enim  omnia  non  indi^entloco,  ut  agere  quid  vel 
operari  po88int,sed  pro  his  qui  virtutisejusinopera- 
tionisque  participant,hfficsin^ula  intelligenda  sunt. 
Si  vero  quis  dicat  per  eos  qui  participes  sunt  Verbi 
Dei,vel  sapientiffi  ejus,  vel  veritatis,  vel  vit»,  etiam 
ipsum  Verbum  et  sapientiam  videri  in  loco*  esse; 
respondendum  est  ei,  quia  dubium  non  est,  quod 
Christus  secundum  quod  Verbumet8apientiae8t,et 
Cffiteraomnia,  eratin  Paulo.  Propter  quod  dicebat: 
kn  experimentumaudBritis  ejusguiinmeloquiturChri' 
stus  (II  Cor.xiii,  3)  ?  Et  iterum  :  ViiiO  autem  jam  non 
egOtVivit  vero  in  me  Christus  {Galat,  ii,20).Tuno  ergo 
cumesset  in  Paulo,quis  dubitabitciuod  similiterertt 
in  Petro,etinJoanne,  et  in  sinpulis  quibusquesan- 
ctorum,et  non  solum  in  his  qui  in  terris  8unt,veram 
etiam  et  in  his  qui  in  ccelis  sunt?Ab8urdum  namque 
est  dicere,  auia  in  Petro  quidem  et  in  Paulo  erat 
Christus.in  Michaele  vero  archangelo  et  in  Oabriele 
nonerat.  Exqfuomanifestedeprehenditur,  quiadivi- 
nitas  Filii  Dei  non  in  ioco  aliquoooncludebatur;alio- 
quin  in  ipso  tantum  fui8set,etin  altero  non  fui88et:8ed 
secundum  incorporeffi  naturffi  mi^jestatem,  cum  in 
nul1olococoncludatur,innullorursumdee88eiRtelli- 
gitur.Verumillasolainteiligendaestdifferentiaquod 
etiamsi  sitin  diversis,  sicutdiximus  in  Petro^  vel  in 
Paulo,  velMichaele,  velGabnele,non  tamen  m  uni- 
versis  similiter  est.  Plenius  enim  et  clarius*  et,  at 
ita  dixerim,  apertius  in  Archangelis  est,  quam  ia 
aliis  sanotis  viris.  Quod  ex  eo  manifeMtam  e8t,qaU 


liSO 


APPENDIX. 


il90 


oum  ad  Bummam  perfectionem  pervenerint  sancti 
quique,  dicuutur  Angelissimiieaeffici  vel  aBquales, 
secundum  evangelicam  sententiam(3/(if//i.xxii,30). 
Undc  oonstat,  in  singulis  quibusque  tantum  etnci 
Ghristum,  quantum  ratio  indulsent  meritorum.  Uis 
igitur  nobis  de  Trinitatis  fide  breviter  repetitis,con- 
sequensest  etiam  illud  pariter  admonere,  quod  per 
Filiumcreatadicunturomnia,  qii<e  incoilis  sunt,  et 
qux  in  terra,  visibilia  et  invisibiliay  sive  Tkroni,  sive 
Dominaiiones,  sive  Principatus,sive  potestates,  omnia 
per  ipsum  et  in  ipso  creata  sunt :  et  ipseest  ante  omnes^ 
etomniaiili  constantgui  est  caput,  Quibus  consona 
etiam  Joannes  in  Evangelio  dicit,  quia  Omnia  per 
ipsumfactasuntetsine  ipso  factumestnihit{Joan,  i,  3). 
David  vero  totius  Trinitatis  mysterium  in  universo- 
rumconditione  siguificans,ait,  Verbo  Domini  ccpAi  fir» 
mati  sunt^  et  spiriluoris  ejus  omnis  virtus  eorum  {PsaL 
xxxii,  6).  Post  haec  vero  compelenter  admonebinius 
de  adventu  corporali  et  incarnatione  unigeniti  Filii 
Dei :  in  quo  non  ita  sentiendum  est^quod  omnis  deita- 
tis  ejus  majestas  intra  brevissimi  corporis  clauslra 
conclusasit,  ita  ut  omne  Verbum  Dei  ut  sapientia 
ejus.  ac  substantialis  veritas   et  vita,   vel  a  Patre 
divulsa  sit,  vel  intra  corporis  illius  coercita  et  cir- 
oumscriptabrevitatem.necusquamprsetereapuletur 
operata.  Sed  inter  utrumoue  tanta  pietatis  debet 
esse  confessio,  ut  neque  aliquid  deitatis  in  Christo 
defuisse  credatur,  ct  nulla  penitus  a  paterna  sub- 
stautia,  quas  ubique  est,  facta  putetur  divisio.  Tale 
namque  aliquid    etiam  Baptista  Joannes   indicit, 
cum  corporaliter  absente  Jcsu  dicebatad  turbas,  Af^- 
dius  vestrum  stat  quem  vos  nescitis,  qui  post  me  venit^ 
cujus  non  sum  dignus  soivere  corrigiam  calceamento- 
rum(Joan.  i,  26).  Quod  utiquedici  non  poterat,  de 
eo  qui  absens  erat,  quantum  ad  prssentiam  corpo- 
ralem  pertinet,quod  mediusslareteorum  inter  quos 
corporaliter  nonaderat.  Undeostenditur,  quiaet  in 
corpore  totus,  et  ubique  totus  aderat  Filius  Dei.  Ne 
quis  tamen  nos  existimet  per  hoc  illud  affirmare, 
quod  pars  aliuua  deitatis  Filii  Dei  fuerit  in  Cliristo, 
reliqua  pars  alibi  vel  ubique:  quod  illi  sentiro  pos- 
sunt,qui  naturam  substantijBincorporeaeatqueinvi- 
sibilis  ignorant.  Impossibiie  namc|ue  estdeincorpo- 
reo  divisiouem  aliquam  fieri.  Sed  m  omnibus  et  per 
omniaetsuperomniaesl,eomodoquosuperiusdixi- 
mus;idestquo  vcl  sapicntia,  vel  verbum,  velvita, 
velveritasintelligatur,  per  quemintellcctum  omnls 
sine  dubio  conclusio  localisexcluditur.  Volensgitur 
l*'ilius  Dei  Deus  pro  saluto  generis  humani  apparere 
hominibusetintcrhominesconversari,  suscepit  non 
Bolum  corpus  humanum,  ut  quidam  putant,  sed  et 
animam.nostrarum  quidem  animarum  similem  per 
naturam,  proposito  vero  et  virtute  similem  sibi,  et 
talemqualiomnesvolnntatesetdispensationesVerbi 
etsapientisindecIinabiiiterpossetiniplere.Quodau- 
tem  nabuerit  animam,  manifestissime  in  Evangelio 
desi^nat  ipse  Salvator  dicens,  NemotoUit  ame  ani- 
mammeam,  sed  ego  pono  eam  a  me  ;et  iterum.  Pote- 
statem  habeo  ponendi  ayiimam  meam,  ei  potestalem 
habeo  iterum  sumendi  eam  (Id.  x,  18) ;  et  rursum.rri- 
stis  esi  anima  mea  usque  ad  moriem   {Matth,   xxvi, 
38) ;  et  itcrum,  Nunc  anima  mea  turbata  esi  (Joan. 
xii,27).Neque  enim  tristis  et  turbata  anima^Verbnm 
Dei  inteliigendum  est,  quod  ex  auctoritate  deitatis 
dicit,  Potestatem  habco  ponendi  animam  meam,  Neo 
tameo  ita  dicimus  fuisse  Filium  Dei  in  illaanima, 
sicut  fuit  in  anima  Petri  vel  Pauli  caBterorumque 
eanctorum,  in  quibusCbristussimiliter  utin  Paulo 
loqui  creditur.Sed  de  illisomnibusillud  sentiendum 
est  quod  5criptura  dicit,  quia  Nemo  mundus  a  sorde, 
nec  si  unius  diei  fuerii  vita  ejus  {Job.  xxv,  /i).  Haeo 
vero  anima  qu«  in   Christo  fuit,  priusquam  sciret 
malum,  elegit  bonum  {Isai.  vii,  15) :  et  quia  dilexit 
justitiam,  et  odio   habuit   iniquitatem,   propterea 
unxit  eam  Deus  oleo  Istitiae  prse  parlicipibus  suis 
{Psal,  xLiy,  8).  Oleo  ergo  Iffititias  ungitur,  cum  Verbo 
Dei  immaculata  fcederatione  coDJunota  est:  et  per 


hoc  Bola  omnium  animarum  peccati  iucapax   fuit, 

quia  Filii  Dei  bene  et  plene  capax  fuit:  ideoque  et 

unum  cuni  ipso  est,  atqueejusvocabulis  nuncupa- 

tur,  et  Jesus  Christus  appellatur,  pcr  quem  omnia 

facta  esse  dicuntur  (Joan,  i,  3).  De  qua  anima,  quo- 

niam  totain  in  sesapientiamDci  et  veritateinvitamque 

receperat,  etiam  itlud  arbitror  dixisse  Apostolum, 

quoaait.quoniam  Vita  vestraabscondilaestcumChri' 

stoinDeo:  cumautemChrisius  apparuerit  vita  vestra^ 

tunceivosapuarebiiiscumipsoingloria  (Coloss,  iii,  3). 

Quis  enim  alius  hic  intelligendus  estGhristu8,qui  in 

Deo  absconditus  dicitur,  et  postea  appariturus :  nisi 

illequi  oloo  laetitioe  unctus,  refertus,id  est,  substan* 

tialiter  Deo  repletus  est,in  quo  nunc  absconditus  di- 

citur?  Propterea  enim  et  omnibus  credentibus  ad 

exemplumChristuB  exponitur,auia8icut  ille  semper, 

et  antequam  sciretomnino  malum,  elegit  boDum,et 

dilexit  justitiam,  et  odio  habuit  iniquitatemyetpro- 

pterea  unxit  eum  Deusoleo  laetitias :  ita  et  unusquis- 

que  vel  post  lapsum  vel  post  errorem  expur^et  se  a 

maculis  exemplo  proposito^et  habens  itineris  d  ucem, 

arduam  viam  virtutis  incedat :  ut  si  forte  per  hoo  ia 

quantum  Geripotest,perimitationemejus  jiarticeps 

efficiatur  divinae  naturae.sicutscriptumest,  quia()ttt 

dicii  se  in  Christo  manere,  debet  sicut  iile  ambulavii  ei 

ipse  ambulare  (iJoan,  ii,  ti).  lloc  ergo  Verbum  et 

haec  sapientia,  percujus  imitationem,  vel  sapientes, 

velrationabilesdicimur,oninibusntomnia,utomne8 

Jucrifaciat,  et  fitinfirmisinnrmu&^utinlirmoslucri- 

faciat.  Et  quia  infirmus  efficitur,  propler  boc  dicitur 

de  eo,  Eiiamsi  crucifixus  estexinfirmitaie,  sed  vivii  ex 

virtute  Dei  (II  Cor,  xiii,4'.  De  quo  Corinthiis  c^ui  in- 

lirmi  erant,  Paulus.nihil  se  soire  indicat  interipBOS» 

nisiJesumChristum.ethunccruciflxumClCar.  11,2). 

Quidamautem  volunt  de  ipsaauimadictum  viden, 

cum  primum  de  Maria  corpusasBumpBit,eiiam  illud 

quod  Apostolus  dicit :  Quicum  informaDei  esset,non 

rapinam  arbitratus  est essc sexqualem  Deo,  sedsemel- 

ipsumexinanivittomamserviacciijiens  {Philipp,i\fi) : 

quo  eatu  eine  dubio  inforuiam  Deimelioribusexem- 

plis  et  institutionibus  repararet,  atquein  eampleni- 

tudinem  unde  seexinaniverat,revocaret.Sicutautem 

participatione  Filii  Dei  quis  in  filium  adoptatur,  et 

participationesapientiaein  Deo  sapiens  efficitur;  ita 

etparticipationoSpirituBBanctifSanctusctFpiritualis 

efticitur.  Unum  enim  atque  idem  est  Spiritus  sanoti 

participium  sumere,  quod  est  Patriset  Filii;  quippe 

cum  una  et  incorporea  natura  sit  TrinitatiB.(a)  Igi- 

tur  unigenitus  Filius  Dei.  perquemomnia  factaesBe 

viBibi1iaetinvisibilia,insuperioribu8BermodiBputa- 

tionis  edoouit,^ecundum  Scripturaesententiam,  et 

fecit  omnia,  et  qua?  fccit  diligit.  Nam  cum  invisibilis 

Dei  ipsc  sit  ima^M)  i  n  visibilis,participationem  sui  uni- 

versisrationabilibuscreaturis  invisibiliter  praebuit, 

itauttantumex  eo  unusquisque  participii  sumeret, 

quanto  ergaeum  dilectionisinhaesisset  atfeotu.  Ve- 

rum  cum  pro  liberi  arbitrii  facultate  varietas  unum- 

quemque  acdiversitas  habuisset  animorum,utaliu8 

ardentiore,  aliustenuioreetexiliore  ergasuum  aa- 

ctorcm  amore  teneretur ;  illaanima,  de  qua  dixit  Je- 

suB,  quxa.  Nemo  auferl  a  me  animam  meam  {Joan.  x, 

18),inseparabilitcr  atque  indissociabiliterinhaerenB» 

utpote  Verbo  et  sapientiaeDei  et  veritati  ao  luoive- 

rae,  et  tota  totum  recipiens,   atque  in  ejus  luoem 

splendoremqueipsa  cedens,  facti  cst  cum  ipsoprin- 

cipa1iterunus8piritus.SicutetApostoIushis,quieam 

in)itaridel)erent,promittit,iiuia.Qui5^yt<7t^i£Domino, 

U71US  spiriius  est  (I  Cor.  vi,  17).  Hac  ergo  substantia 

animae  inter  Deum  carnemquemediante  (non  enim 

possibile  erat,  Dei  naturam  corpori  sine  mediatore 

misceri)  nasQJtur,  ut  diximus,  Deus  homo,  illa  sub- 

Btantia  media  existcnte,  cui  utique  contra  naturam 

non  erat  corpus  assumere.Sed  neqiie  rursum  anima 

illa,  utpote  substantia  rationabilis,  contra  naturam 

habuitcapcre,  in  qucm,  utsuperius,  diximus,  velut 

(a)  Deiaceps  ex  capite  6  libri  S  peri  Archdn^ 


ii91 


APPENDIX. 


1193 


Vcrbumctsapientiam  elverituteai  tolajaai  ceaserat: 
unde  et  mcrito  pro  eo  quod  vel  totu  esect  in  Filio 
DeifVol  totum  in»c  cMperet  Filium  l)ei,  etiam  ipsa, 
cum  ca  quain  a^suiiipderat  carne,  Dei  Filius,  et  Dei 
virtua,  ct  Deisupicntiu  uppiliatur.Ii^trursumDeiFi- 
liusi,  nerquem  omniacreata  sunt,  .lesus  Christus  et 
(iliusnominis  nominatur:naii:  ctFilius  Dci  mortuus 
essedicilur,  pro  ea  soilirct  natura,ijU(C  mortem  uti- 
que  recipcre  poterat:ot  tilius  hominis  appellatur,qui 
venturus  in  f^loria  Dei  Patris  cum  sanctis  Angelis 
pnudiratur.Et  hac  de  causa  pei  (nnnrm  Scripturam, 
tain  divina  nuturu  humunis  vocabulis  appeliatur, 
quum  humananatnra  nuncupationisdivinae  insigni- 
busdecoratur.  Magiscnimdohoc,  ({uanideullo  alio 
dicipotcst.quod  8criptumest,quiaf>M>//  amboincar' 
ne  nna  (Gen.  ii,  2\) ;  etjjayn  7Wn  sunt  diw,  sed  una  caro 
(Malth.  XIX,  5).  Magis  Verbum  Dei  cum  aniina  ia 
carne  una  essc,  quam  vir  curn  uxoreputandusest : 
sed  ot  unus  spiritusessecum  Dcn,  cui  magisconve- 
nit,  quim  huir  Hnim.e,  qu»e  se  itaDeo  per diiectio- 
nem  junxit,  utcumoo  nnusspiritus  merito  dicatur, 
Prophetudicente,  Dilexisti  iustitiaTn,  etodisli  iniqui- 
tat&m ;  proptereu  uiLvit  tt\  Deus^  Deus  tuus  oleo  ttTli- 
Uh.^  prx  participifms  tuis  (l*sat.  xliv,  8).  DiiectioniB 
ergo  nu'.rito  ungitur  oleol«etitiffi,id  est,  animu  cum 
Verbo  DciChristus  ellicitur.  Ungi  namqueolcolapti- 
tiaj,nonuliud  intelligiturquam  Spiritu  sancto  reple- 
ri.  Quod  uutem  prse  participibus  dixit,  indicat,  quia 
non  gratiaSpiritus, sicut  Fropheti8,ei  data  est,  sed 
ipsius  Verbi  Dciin  casnbstantialis  inerat  plenitudo, 
sicut  et  Apoptolnsdixit./w  quo  inliabitnt  omuis  pteni- 
iudo  divi7iitatis  cormratiter  {Coloss.  ii,  9).  Di^nique 
propterhoc,  nonsolum  (\'\%\tf  Dilcxisfi  justitiam;  sed 
addidit,e/o</i>/n>it9ui7({/^m.Odis8eeniminiquitatem, 
illud  est  quodScriptura  dicit  dc  eo  Qui pcccatum  non 
fecitf  nec  inventns  cst  dotus  in  ore  cjus  [Isai  liii,  9  ; 
I  Petr.  II,  22;  I  Joan.  in,5).  Etquod  ait,  Tentatum  per 
omnia  pro  simiiitudine  absquepercato  (Uebr.  iv,  15).  Et 
iterum  ipsc  dicit  de  se,  tm'  venit  princepsmnndihujus^ 
etirt  menon  iuvcnil  quidquaot  {Joan .  xiv,30).  Quit  om- 
niauullum  in  eo  peccuti  sensum  indicantoxliti^se. 
Quodutpropheta  evid^ntius  designaret,  quia  nun- 
quam  in  eum  iniquitatiasensusintrasspt.ait :  Prius- 
quani  sciref  puervocarepatrem  autmatrem.avertitseab 
«ni5Mi7a^/5at.viii,4).yuod  isialicnidilicilevidcbitur, 
pro  po  quod  ratinnabilcm  ani:i'.am  c.^se  in  (jhristo 
Hupra  ostendimus,  cum  utiquenaturum  unimurum 
boni  maliquc  capacem  pcromnesdisputationes  no- 
stras  Ircquentcr  ostomlimus.  lioc  modohu.jus  rei  ex- 
planabiturdifiicultas  Arbitrorsane  etiam  Jeremiam 
prophetam  intelligontem  quo;  sit  in  eo  natnra  Dei 
saptentiffi,  qus  ctiam  ha?c  quam  pro  salute  mundi 
Busccperut,  dixisse:  S/;in7u.v  t>ii/<u.v  nostri  Christus 
Dominus^  cuidijcimus,  quod  in  umhra  ejus  vivemns  in 

gentibus  (Ihren.  iv,  -0).  Pro  eo  cnim  quod  sicut  um- 
racorporis  nostriiusoparubilis  est  acorporo,  clin- 
declinabilitcr  motus  ao  costus  corporis  suscipit  ao 
gerit;  puto  eum  animae Cnristi  opus  ac  motum  qui  ei 
inseparabiliter  inha3rebat,et  pronutu'ejusacvolun- 
tatecunctaper|jctrabat,ostendercvr)lentem,umbram 
Christi  Domini  hanc  vocasse,  in  quaumbranos  ?ive- 
remus  in  giiulibus.  In  hujus  namque  assuinptionis 
sacramcnto  pentes  vivunt,  quae  imitantes  eam  per 
fidem  veniunt  ad  salutem.  Sed  et  Dnvid  dicena,  Me- 
moreslo  opprohrii  o.ri  Domiuc.quo  c.vprobrarrrunl  me 
in  commutationem  Christi  tui  iPsat  lxxxviii,  51): 
bimiiia  mihi  videtur  ostenderc.Kt  Paulusquid  aliud 
Bentit,cum  dicit,rt7a  nostraabsconditaestcum  Christo 
in  Deo  [Cotsss.  iii,  '^)  ?  Et  quid  enim  in  alio  loco  dicit, 
An  f'xperimeutum*qua'ritisejusguiin  me  loquiturChn- 
stus  (11  Cor.  xiii,  3  ?  Et  nunc  Christum  in  Deo  dicit 
absconditnm  :  cujus  rei  intellcctus  est  difticilis,nisi 
tHlisnliquis  judicctur,qualem  per  umbramChristi  a 
Propbetasignilicatum  csse.supradiximus.Fortassis 

*  Ms8.,  pro  mn-u. 

I  Mii»,  an  doctriHnm.  Origrr.  .;,  an  documentum. 


etiamhocsensumhumansmentisexccdit.Quinimo, 
quod  verius  cst,  massum,  sicut  in  iornacibus  ssepe 
lieri  oculi<)  dcprehendimus,  totam  ignem  efTectam 
dicimus ;  quia  ncc  aliud  in  ea  nisi  ignis  cernitur:sed 
et  si  quis  contingcrc  atquc  contrectare  attentaverit, 
noo  terri,  sed  ignis  vim  scntict.  II oc  ergo  modo 
etiam  illa  anima,  quoc  quasiferrumin  igne  isic  sem* 
perin  Verbo,  semper  in  sapientiu,  semper  in  Deo 

fiosita  est:  omne  ciuod  agit,  quod  sentit,  quod  intel- 
igit  Dcus est.  Et  iaeo  nec  convertibilia,  nec  mutabilis 
dicipotest,qu(ninconvertibilitatem  exVerbihei  uni- 
taleindesinentorignitapossidebit.Adomnesdenique 
sanctos  calor  aliquis  Vcrbi  Dei  putandus  est  per?e- 
nisse  :  in  hac  autcm  anima  ignis  ipse  divinus  sub- 
stantialiter  requievisse  credcndus  est,ex  quo  ad  ca- 
tcros  calor  aliquis  venerlt  Deni(jue  quod  dixit,  quia 
Unxit  te,  Deus,  Deus  tuus  oleo  laetitiw  pne participihus 
tuisiPsal.  XLiv,  8) :  ostenditquod  ista  anima  aliter 
oleo  Isctitiffi,  id  cst,  Verbo  Dei  et  sapientia  ungitur  ; 
et  aliter  participes  ejns,  id  est,  sancti  PropheUe  et 
Apnstoli.lllicnimin  odoreun^uentorum  ejuscucur- 
rissedicunlur(6'(i;2/  i,!i) :  ista  vero  animavasculum 
unguentiipsiusfuit,excujusfragrantiaparticipante8 
dip;ni  quique  Prophct^-e  tiebantetApustoli.Sicutergo 
aliusestunguontiodoretaIiaunguentisubstantia;ita 
aliudestchristus.  et  aliud  participessui.Et  sicut  vas 
ipsum  quod  substantiamcontinctunguenti,nullo  ge- 
nere  potest  aliquid  rccipcretVjDloris:  hi  vero  qui  ex 
odoreejusparticipant,8isepauloIongiu8afragrantia 
ejusremoverint.possibilcestutincidentem  recipiant 
foctorem:  ita  anima  Christi  velut  vas  in  quoinerat 
substantia  ungucnli,  impossibite  fuit  utcontrarium 
reciperet  odorcm;  participesveroejusquam  proximi 
fuerit  vasculo,tam  odoris  crunt  participes  ot  capa- 
ces.  Hoc  modo  hujus  rei  expIanubiturdifficuJtas.Na- 
turam  quidem  animae  illius  banc  fuisse,  qus  est 
omnium  animarum,non  pote.stdubitari:alioquin  nec 
dici  anima  potuit,  si  vere  non  fuit  anima.   Verum 
quoniam  boni  malique  eligendi  facultas  omnibus 
prsisto  estjia^c  animaqus  Christiest,  itaelegit  dili- 
gerojustitiam,  ut  pro  immensitate  dilectionis  ei  in- 
convertibiliter  atquc  inseparabiliteradhaareret  :  ita 
utpropoi^iti  firmitHs.et  airectusimmensitaSjOtdilec- 
tionis  inexstinguibiliscaloromncm  sensum  conver- 
sionis  ubscinderct:ut  quod  in  arbitrioerat  positum, 
longi  usus  afTectu  jam  versum  sit  in  naturam.  Ita  et 
fuisse  quidemin  tihristo  humanaet  rationa  l^ilisani- 
ma  credenda  est,  et  nullum  sensum  vel  possibilita- 
tem  eam  putandum  est  habuisse  peccati.  Ad  plenio- 
rem  tamenrciexplanutionemnonvideturabsurdum, 
sietiam  similitudinc  aliqua  utamur:licetin  re  tam 
ardua  tamque  diflicili,  ne  exemplis  quidem  uticom- 
modis  copia  est,  tamen  ut  absque  aliquo  prsjudicio 
dicamus  :  Ferri  metallum  capax  est  et  frigoris  et  ca- 
loris.  Si  ergo  massa  uliqua  ferri  semper  in  igne  sit 
posita,  omnibussuisporisomnibusque  venisignem 
recipiens,  et  tota  ignis  eirecta.  si  nequoabea  ignis 
cessct  aIiquando,neque  ipsa  ab  igne  separetur;num- 
quid  (^icemus  hanc  qu;e  naturu  quidem  ferri  massa 
est,  in^igne  positam  ct  indesinenter  ardentem  posse 
aliquando  frigus  recipere?  Sed  (a)  et  quaaiplurimt 

aliain  Scripturls  divinis  de  umbrae  signincantiavide- 
mus  inserta:  ut  illud  in  Evan^elio  secundum  Lu- 
cam,  cum  dicit  Gabriel  ad  MnnsimySpiritus  Domini 
veniet  super  te.et  virtus  Altissimiabumbrabittihi(Luc. 
1,35).  Etapostolusde  Legedicit,  quia  similitudini 
et  umbroj  doserviunt  C(Elestium,hi  (jui  carnalem  ha- 
bentcircumcisionem  (//e6r.viii,5).Et  alibi  dicitur, 
^omie  vita  nostra  umbra  est  super  tsrram  (Job.  \iii, 
9)?Siergoot  lexquffl  superterram  est,  umbra  est, 
ct  vitaomnis  nostraquffiest  super  terram,  umbrt 
est,etin  umbraChristi  vivimus  mtergentes;  viden- 
dumestne  omnium  harum  veritasumbraruminilla 
revelatione  noscatur,  cum  jam  non  por  spcculum,et 
in  aenigmate,  sed  facie  ad  faciem  (I  Cor.  xiii,  12), 

(a)  Poslrema  verba  capitis  S  peri  Archdn, 


1193 


DB  TRINITATE  ET  UNITATE  DEI. 


H94 


sanoti  qufqne,  et  Gloriam  Dei,  et  rerum  causas  ac 
veritatem  speculari  merebuntur :  cujus  veritatie  ac- 
cepto  Jam  pigaore  per  Spiritum  sanctum,  dicebat 
Apostolus :  Bt  si  cognovimw  Chrislum  secundum  car- 
nem  aliquandOf  sed  nuncjam  non  novimus  (II  Cor.v, 
16).U8B0  interim  nobia  ad  prsseDS  de  rebus  tam  dif- 


ncilibus  disputantibus,  id  est»  de  iQcarnationo  ct 
deitate  Ghristi,  occurrere  potuerunt.  Si  quis  sane 
melius  aliquid  potuerit  invenire,  et  evidentioribut 
do  Scripturis  sanctis  assertionibus  oonfirmare  qua 
dicity  illa  potius  quam  h»c  reoipiantur. 


ADMONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  LIBRUM 


Distributus  olim  fuit  in  tredecim  capita,  quorum  posteriora  novem  contractum  interpolatumque  omnem 
fere  librum  Augustini  contra  Sermonem  Arianorum^dictis  eorumdem  hsreticorum  sine  distinctione  positis 
continebat.  Gapita  autem  priora  qusstiones  aliquot  dialogi  Orosii  qui  in  sexti  tomi  Appendice  est,  de- 
curtatas  et  depravatas  referuntyUt  verisimilius  sit  hunc  librum  ex  Dialogo,  quam  ex  hoc  libro  Dialogum 
locupletatum  fuisse.  In  ea  porro  Dialogi  parte  qusa  huc  translata  est,  verba  Augustini  nonnulla  reperies: 
illud  exempli  gratia  quod  hic  legitur  in  capite  3  et  in  qusestione  dialogi  9.  «  Si  Spiritus  Olius  dicereturt 
amborum  «  fllius  diceretur ;  nuUus  autem  Olius  est  duorum,  nisi,  •  etc,  descriptum  est  ex  Tractatu  00 
in  Joan.  et  ex  lib.  15  de  Trinitate.  Altera  parte  capitis  ejusdem  tertii  exhibentur  breviora  qusdam  ex- 
cerpta  ex  libro  secundo  deTrinitate.  Tandem  caput  quartum  sumptum  est  ex  libro  Qusstionum  deNovo 
Testamento,  qusest.  93  ;  qui  Qusstionum  liber  in  Appendice  tomi  tertii  exstat. 


DE  TIUNITATE  ET  UI^ITATE  DEI 

LIBER  UNUS. 


GAPUT  PRIMUM.  —  (a)  Personam  goniti  Filii 
principium  Qeneseos  eviaenterostendit:aitenim,fit 
principiofecUDeuscoelum  ei  terram  (Gen.  i,  1).  Quem 
alium  principium  intelligendum  putamus,  nisi  Fi- 
lium  ?  Ipse  enim  de  se  interro^antibus  Judsis  quis 
esset, respondit,  Principium  auiet  loquor  vobis  (Joan, 
VIII,  25).  Ergo  principium  Filius.  Per  Filium  fecit 
Deus  CGDluni  et  terram,  sicut  Joannes  evangelista 
narrat :  Omnia  per  ipsum  factu  sunt,  ei  sine  ipso  fac- 
tumest  nihit  (Id.  i,  3).  Filius  Dei  natura  est  Filius, 
non  adoptione,  sicut  scriptum  est :  Ante  luciferum 
genui  te  (Psal.  cix,  3).  Deus  Pater  uteruro  non  habet 
sicut  nos,  aut  corporeus  esse  credendus  est ;  sed 
per  uterum  substantiam  intelligi  voluit,  de  qua  na- 
tus  est  Filius.  Quod  ost  Pater,  hoc  genuit  :  Deus 
Deum,  lux  lucem  ;  sicut  homo  hominem  gignit,  et 
canis  canem.  Nunquam  visum  est  ut  homo  gigne- 
retcanem.Ac  per  hocPaternon  dese  nihilo,  neque 
de  aliqualalia  su  b8tantia,sed  de  se  ipso  genuit  Filium. 

(6)  Spiritum  sanctum,  neque  ingenitum,  neque 
genitum  fides  recta  declarat :  quia  si  dixerimus  m- 
genitum,  duos  illios  credere  culpamur.  Sed  quod 
certa  fldes  tenet,  nec  in^enitus  est  nec  genitus,  sed 
ab  utroque  procedens,  id  est,  a  Patre  et  a  Filio.  Et 
ut  hoc  testimoniis  approbemns,  ipsum  Dominum 
nostrum  Jesum  Christum  ad  discipulos  audi  dicen- 
tem  :  Cum  venerit^   inquit,    Paracletus,  quem   ego 
mittam  vobis  a  Paire,  Spiritum  veritatis,  qui  a  Patre 
procedit,  ille  testimonium  perhibebit  de  me  (Id.  xv,26). 
Etrursum  ipseDominus  JesusChristus  post  resur- 
rectionem  suam,  ut  ostenderet  a  se  procedere  Spi- 
ritum  sancium,  sicut  et  a  Patre;  insufflans  in  dis- 
cipulos  suos,  ait :  Accipite  Spiritum  sanctum  (Joan. 
XX,  22).  Unus  est  erpo  Spiritus  Palris  et  Filii,  unus 
amborum  Spiritus.  Igitur  quod  Patris  sit  Spiritus, 
ipse  Dominus  et  Salvator  noster  discipulis  suis  ait : 
Non  enim  vosestis  qui  loquimini,  sed  Spiritus  Patris 
vestri,  qui  loquitur  in  vohis  {Matth.  i,  20).  Et  quod 
idem  et  Filii  sit  Spiritus,  Paulus  apostolus  testis 
est :  Si  quis  autem,  inquit,  Spiritum  Christi  non 

(a)  Ex  quettione  1  dialogi   inter  Orotiam  et  Augui- 
tiDam. 
(6)  Ex  qustlione  8  ejatdem  dialogl. 

PATnOL.  XLII. 


habei^  hic  non  est  ejus  (Bom.  yiii,  0). 

a\PUT  II.  —  (a)  Procul  dubio  in  nomine  Dei,Pa- 
ter  ;  in  noroine  princiuii,  Filius  intelligendus  est. 
Profecto  cum  dixisset,  In  principio  fecit  Deusccelum 
et  ierram  :  et  subsecutus  adjunxit,  Et  spiritus  Dei 
ferebatur  super  aguas  [Gen.  i,  2)  :  qui  est  tertia  in 
trinitate  persoua.  Igitur  si  non  esset  trina  persona» 
nunquam  Dominus  noster  Jesus  Christus  diceret  di- 
scipulis  amstltefbaptizate  omnes  gentes  in  nomine  Por 
sris  et  Filii  et  Spiritus  sancti  ^Matth.  xxviii,  10).  Nec 
baptizato  Dommo  a  Joanne  m  Jordane  fleret  vox  de 
coBio,  dicens  :  Hic  est  Filius  meus  dilectsts,  in  guo 
mihi  bene  complacui  f/d.iii,  17).  Nec  Spiritus  sanctuB 
in  specie  columbs  descendisse  super  eum,et  man- 
sissediceretur.IdeotrespersonassecundumScriptu- 
ras  sanctas  intelligimus,  id  est,  alium  esse  Patrem, 
alium  fllium,qui  genitus  est  a  Patre,alium  Spiritum 
sanctum:  non  aliud^quia  substantia  unum  sunt.Per- 
sonas  distinguimus,  non  deitatem  separamus.  (b) 
Quod  autem  Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus  de 
una  subslantia  sit,beatu8  Paulus  apostolus  de  Filio 
ad  Romanos  scribens  demonstrat :  Quorum  patres^ 
inquit,  ei  ex  quibus  Christus  secundum  ramem^  qui  ed 
super  omnia  Deu%  benedictus  in  saecula  (Rom.  ii,  5). 
Et  iterum  in  Bvangelio  secundum  Joannem,  Vi  co- 
gnoscant  te  solum  verum  unum  Deum  ei  quem  misisti 
Jesum  Christum  (Joan.  xvii,  3) :  id  est,  te,  et  quem 
misisti  Jesum  Cbristum,verum  unum  Deum.Kt  rur- 
sus  Scriplura  dicit,  Ut  simus  in  vero  Filio  ejus  Jesu 
ChristOftpse  est  verus  Deus eivita seterna(l  Joan.  v,20). 
Et  ut  sequalitatem  suam  ostenderet,  ait  ipse  Domi- 
nus,  Ego  ei  Paler  unum  sumus  (Joan.  x,30):scilicet 
natura,  non  persona.  Et  iterum  inquii,  Propierea 
quxrebant  Juagei  interficere  Jesum^  quta  non  solum 
solvebai  sabbatum,  sed  ei  Patrem  suum  dicebai  Deum, 
sequalem  se  faciens  Deo  (Id.  v,  18).  Et  rursus  Paulus 
inquit,Qut  cum  in  forma  Deiesset^nonrapinamarbi" 
tratus  esi  esse  se  xqualem  Deo  (Philipp.  ii,  6).  Non 
poterat  esse  rapina,  ubi  tequalis  erat  natura  ;  non 
erat  usurpata,  sed  nata  ;  non  rapuit,  quia  vere  ha- 

(a)  Ex  qaflBttione  1  dialogi  inler  Orosium  et  AngusU- 
nam. 
(6)  Ex  qjiott.  3  ejaidem  dialogL 


im 


APPENDIX. 


ii96 


buit,  Spiritiim  vpfo  sanctuin  Dcum,  Actn  Apostolo- 
rum  apertiRbime  <Ioc«nt :  .l;7a/aVi,inquit  Petru8,(^ur 
ienluvilSutanns  cor  tnuui.mcnliri  teSpiritui  sancLo? 
Et  \nl'ni\Non  hominibus  menfitus  es^  sed  Deo  [Act,  v. 
3,  4).  Et  in  Evanf^elio  inquit  Beoundum  Joannem  : 
Donunusspiritus  est{Joan.  iv,  24).  Paulus  ad  Corin- 
thios  8cril>eng,  ait:  Sescitis  quiacorpora  vestra  tem- 
ptum  sunt  Spiritus  sancti^qui  in  vohis  est,quem  habe- 
tis  a  Deo  et  non  estis  vestri  f  Idem  Paulus,  Empii 
enim  estis  pretio  magno^glorificale  et  portate  Deum  in 
corpore  vestro  (I  6*0/.  vi,  19,  20).  Pater  inquam, 
Deus,  Fiiius  Deus,Spiritus  sanctus  Deus :  non  tres 
dii,sed  unus  est  Deus,ut  Moyses  dicit :  Audi,hrael  / 
Dominus  Deus  tuus,  unus  est  Deus  {Deut.  vi,  4).  Ac 
per  hoc  sicut  dicimus^non  tres  deos,non  tres  essen- 
tias ;  ila  nec  tres  8apientias,nec  tres  spiritus.  Nam 
intcrrogati  de  sin^ulis  personis,8i  sit  Pater  sa^ien- 
tia,  vel  Kilius,  vel  Spiritus  sanctus :  respondcmus, 
Pater  est  8apientia,Filiu8  est  sapientia,Spiritus  san- 
ctus  est  sapientia  :  non  tres  sapientiae^nec  (res  spi- 
ritus;  sed  uiia  sapientia,et  unus  spiritus:  sicut  una 
Bub.stantia,  et  una  essentia :  quia  hoc  illi  Patri  est 
•sse,  quod  Filio  sapientiae  et   Spiritui  sancto  est 
esse.  (a)   Et  cum  ocquaies  sint  Pater  et  Filius  et 
Spiritus  sanctu8,Pilius  tamen  d icit,Pa£er  ma;or  me 
est  (Joan.  xiv,  28) ;  et  Non  veni  voluntalem  meam  fa- 
cere.sed  votuntatem  ejus  qui  me  misit  {Id.  vi,  38,40) ; 
et,  Pater^  si  possibiU  est,   iranseat  a  me  calix  iste 
(Matth.  XXVI,  39) ;  et,  Mea  doctrina  no7i  est  mea,  sed 
ejus  qui  me  misit  {Joan.  vii,  16).  Ista  omnia,  et  aiia 
quae  dicit  Filius,  secundum  formam  servi  quamaa- 
sumpsit,  inteliigenda  et  dicta  sunt.  I^iturcum  pri- 
mus  homo  conditus  esset  a  Deo,  et  libero  arbitrio 
muneraretur,  praeceptumqueei  positumesset,  utsi 
custodissetqua^ei  Deuspraeceperat,non  morte  corpo- 
ris.nec  animaj  moreretur:  sed  ille  inobediens  man- 
dato  Dei,  atque  elatus  superbia,  suasioni  serpcntis 
obediens,mandata  contempi^it.Et  haec  causa  cxstitit 
utmortispericulumincurreret;etabillo  unohomine 
omnis  humananatura  vitiata,atque  peccatoobnoxia, 
mortalis  existerct.  Undo  aposlplus  Paulus  inquit, 
Per  unum  hominem  peccatuminiroivilin  mundum.et 
per  peccatum  mors :  et  ita  in  omneshomines  mors  per- 
transivitjn  quo  omneshomines  peccaverunt.Quia  sicut 
perunxmhominemomneshomines  in  condemnationem 
ceciderunlyila  et  per  unius  justitiam  omnes  homines  in 
justitiam  vit^  surrexerunt  {liom.  v,  12,  18) ;  et  ite- 
rum,  Primus  homo  de  terra  terrenus,  secundus  homo 
de  ccclo  coilestis  (I  Cor.  xv,  47).  Goelestem  itaque 
dico,quianonexbumano  conceptus  86mine,sed  de 
Maria  virgine,  pro  nostra  8aluto,a8sunjptus  a  Filio 
Dei,  sicut  Joannes  testatur  :  Et  verbum  caro  lactum 
esi,  et  habitavit  in  nobis  {Id.  i,  14).  Verbum  oaro 
faclum  est,  non  in  carnem  mutatum,  ut  desisteret 
esse  quod  erat,sed  coepit  essequod  non  erat :  sum- 
psit  enim  carnem,non  convertitin  carnem.Garnem 
istam  a  parte  totum  hominem  intelligimus,  id  est, 
carnem  etanimam  rationalem  :  ut  primus  homoet 
oarne  et  anima  mortuus  fiierat;  ila  etiam  oportuit 
ut  per  Mediatorem  Dei  et  hominum  hominem  Ghri- 
Blum  Jesum,  ct  carneet  anima  vivificaretur.  Ergo, 
ut  supra  diximusjsecundum  assumptionis  formam 
carnis  dictum  est,  Paler  major  me  est  (Joan.  xiv, 
28).  {b)  Non  est  credendum  posse  Fllium  Dei  et  Fi- 
lium  hominis  duos  filios  esse  ;  quia  non  sunt  duo 
filii,  sed  unus.  Nam  ille  qui  crat  Filius  Dei,  factus 
est  filius  hominis  in  unitate  person/B.  Ut  anima  et 
caro  unus  est  homo,  ita  Verbum  et  bomo  unus  est 
Christus.  Duas  subslantias  accipimus  in  uno  Filio 
Dei;  unam  doitatis.aliam  humanitatis.nonduasper- 
sonas.Et  si  dixtrimus  duas  personas.introducemus 
etiam  duos  filios  Dei  :  et  jam  tunc  non  erit  Trinitas, 
sed  quatornitas  ;  «|uod  absit.  Profecto  enim  pcr  id 
quod  est  D«>us,  et  aequalis  Patri,  et  ubique  prspsens 
C8t,et  in  coclo  est  totu8,et  in  terra  totu8,et  in  nulio 

(?)  E*  qufflst.  4  dialogi  inter  Orosium  et  AugattiQum. 
(0)  Ex  qufldttioao  5  ejasdem  diologi. 


continctur  loco:pcr  id  quod  homo»etpas8Uset  mor* 
tuuH,ct  resurrexit  clasci^ndit  in  iroBlum.sedetquc  ad 
dexteram  Patris,  et  sic  vcnietad  Judicandum  vivos 
et  mortuus,  quemadmodum  est  ire  visus  in  coelum, 
in  eadem  forma  caruis  atque  substantia  ;  cui  profe- 
cto  immortalitatem  dedit,  naturam  non  abbtulit.(a) 
Licet  una  substantia  sit,  nequc  persona  Patris.ne- 
aue  Spiritus  8ancti,sed  sola  rilii  suscepit  carnem. 
Lt  ut  boc  intelli^amus,  comparationibus  utar.Cerle 
(ut  cx  creatura  latelligas  Creatorem)  sic  ia  anima 
est  ratio,  et  cum  sint  unum,aliud  anima  agit.aliud 
ratio  ;  anima  vivimus,ratione  sapimus  :  ita  Pateret 
Filius  6t  SpirituB  sanctus  cum  smt  una  substantia, 
tota  Trinitas  operata  est  hominem,  quem  non  tota 
Trinitas  assumpsit,  sed  sola  Filii  persona.  (b)  Nee 
voluntatc,nec  necessitate  genuit  PaterFilium.  Non 
necessitate,quia  nccessitas  in  Deo  non  est :  non  vo- 
luntate,quia  voluntas  praeire  sapicntiam  non  potest 
quae  est  Filius.Igitur  priusest  rationabiliter  sapere 
quam  rationabiliter  velle.  Unde  nec  voluntale  nec 
necossitatc,  sed  naturaliier  sola  sapientia  Pater  ge- 
nuit  Filium.(c)  Sicut  Pater  vitamhabet  in  semetipso, 
sic  dedit  Filio  habere  vitam  in  semetipso{Joan.v^26]. 
Scimus  Filium  Dei  a  semelipso  non  csse,  sed  a  Patre 
genitum  esse:  Patrem  vero  a  nullo  genitum  esse  a 
nullo  vitam  accepisse.  Dedit  Pater  Filio  vitam,  gi- 
gnendo  vitam  quam  Pater  habuit  in  se.  Non  quod 
priuB  fuerit  FiliuB  sine  vita,  et  postea  acceperit  vi- 
tam  ;8icut  nos  qui  per  peccatum  amisimus  vitam,et 
pcr  gratiam  Salvatoris  recepimus  vitam.Ideo  de  eo 
dicitur,  Filiua  a  Patre  accepit  vitam,  quia  non  a  se 
ipso  est  genitus  :  non  existend  dedit,8ed  gignendo. 
C  APUT  ill. —  {d)  Quoniam  et  oratione  et  testimoniis 
persuasimusdesubjectioneFilii.quianoQ  secundum 
substantiam  minor,  sed  secundum  formam  servi 
quam  assumpsit*  sed  utmissus  e8sedicatur,aliquid 
aicerevolumuB.Scimus  sicutFilius  non  secundum 
substantiam  dicitur  missus,  seu   minor :   ita  nec 
Spiritus  sanctus  propter  columbam  vel  ignein  mis- 
8US  dicitur:  scilicet  quia  non  in  ea  8ubstantia,qua 
(cqualis  cst  Patri,  apparuit ;  sed,  ut  dictum  e5t,per 
subjectam  crealuram.  Non  enim  sicut   Filius   ho- 
minem  assumpsit,  ut  in  aeternum  permaneat,  sic 
Spiritus  sanctus  columbam  vel  ignem :   sed  ills 
frctffi  visiones  de  creatura  inferiore  ad  manirestaa* 
dum  Spiritum,  esse  postea  destiterunt.  Nunquam 
enim  illa  inconiprehensibilis  immutabilisque  divi- 
nitas,  quae  est  Trinitas  Deus,  ab  oculis  carnalibus 
videri  potest,  nisi,  ut  dictum  est,  per  aubjectam 
creaturam.  Inter  genitum  Filium,  et  processionem 
Spiritus  sancti  hoc  dist.it,  quod  Filius  Dei  sic  est 
de  Patre,  quomodo  natus.  non  quomodo  datus: 
Spiritus  vero  sanctussic  est  de  Patre  et  Filio,  noa 
quomodo  natus,  sed  quomodo  datus.  Filius  natus 
solius  est  Patris,  non  Spiritus     sancti.   Amborum 
est  Spiritus,  id  est,  Putris  et  Filii :  quia(f)  si  Spi- 
ritus  Filius    diccretur,  amborum  FiliuB  diceretur. 
NuUus  autem  filius  est  duorum  nisi  patris  et  ma- 
tris :  quod  absit  ut  inter  Deum  Patrem  et  Filium 
quis  suspicetur,  quia  nec  filius  hominiB  simul  et 
ex  patre  et  matre  procedit :  sed  cum  procedit  expa- 
tre,non  tunc  procedit  ex  matre  ;  et  cum  procedit  ex 
matre  in  hanc  lucem,non  tunc  procedit  et  ez  patre. 
Spiritus  vero  sanctus  non  de  Patre  procedit  m  Fi- 
lium,et  (le  Filio  procedit  ad  sanctificandam  creatu- 
ram,scd  simul  de  utroque  procedit.  (f)  De  eo  quod  a 
Joanne  dicitur,quod  Spiritus  sanctus  non  toquitura 
semetipso ;  sed  quaicumque  audiet,  loquetur  (/rf.    xvi, 
13) ;  non   loquitur  a  semetipso,  quia  non  est  a  se 
ippo  :  Pater  enim  a  nullo  est  natus, Fillus  a  Patre  est 
gcnitus,Spiritu8  sanctus  a  Patre  et  Filio  procedena : 

(a)  Rx  qiiEest.  6  dialo«i  inter  Orosium  et  AugQBkinuoi. 
{b)  Ex  quxst.  7  ejusdem  dialogi. 
[cj  Ex  qusAt.  8  emsdem  dialogi. 
(ff)  Ex  qusest.  9  eju8<Jem  diatogi. 

(e)  Verba  AuguBtioi  in  tractatu  99  in  Joan.,  n.  9. 

(f)  £x  qusBBt.  11  et  12  dialogi  Oros.  et  ez  libro  S  An- 
gastini  de  Trinitate,  cap.  5-7. 


1197 


DE  TRINITATB  ET  UNITATB  DEI. 


1198 


ideo  non  loquitur  a  seipso;  sed  quaecumque  audict, 
loquetur.  Audire  illi  essc  est,  a  sc  non  est^  ecd  a  Pa- 
tre  :ideo  quaccumque  audiot,  loquetur.Quid  sit  quod 
SpirituBsanctus  pro  noi)is  interpellaredicitur,quod 
dicil  Paulusad  Romanos  scribens:  Nam  quid  oretnus 
sicut  oporiet,  nescimus\  sed  ipse  Spiritus  posiulat  pro 
nobis  getmtihus  inenarrabitibus.  Quiautem  scrutaiur 
corda^scit  quid  dasideret  Spirilus^quia  secundum Deum 
postulat  pro  sanctis  [Rom.  viii/26).  Modus  iste  locu- 
tionis,  qui  frpouenter  in  Scripturis  sanctis  inveni- 
tur,  est  sicut  Deus  dicit  ad  Abraham,  Nunccognovi, 
quofiiam  timeas  Deum  {Gen.  xxii,  12),  hoc  est,  co- 
gnoscere  te  feci  :  sicut  dicit  Apostolus,  iYum;  co- 
gnoscentes  Deum,imocogniti  a  Deo  (Ga/a/.iv,9].Nemp6 
omnia  in  pripsentia  Dei  suntantequam  fiant;  prae- 
eentia  sunt  futura,  quasi  jam  facta  sint:  quomodo 
dicit,  (;o^nt7t  a  Deo,  nisi  faciente  Deo  cognoscamus 
Deum;  sio  et  hic  scribitur  Spiritus  sanctus  gemere 
pro  nobis,  id  est,  ^ementes  nos  facerc,  infundendo 
nobis  charitatem  in  Deum  et  proximum  :  sicut  le- 
gitur,  Lfletusdies,  quia  laetos  homines  faciat.  Pater 
■olns  nusquam  legitur  missus,  sed  missionem  Filii 
ita  scribit  Apostolus  :  Cum  autem  venerit  plenitudo 
temporis,  misit  Deus  Filiumsuum  natum  exmutiere^ 
factum  sub  lege,  ut  eos  qui  sub  lege  erant,  redimeret 
(Ibid.  4.  5).  Quod  FiliusDei  natus  de  Maria  virgine, 
venitin  mundum,  testatur  evangeiium,  diccns,  In 
mundo  erat,  ei  mundus  per  ipsum  facius  est  {Joan.  i, 
10).  Et  ipse  ait,  Ego  a  Patre  exivi,  ei  veni  in  liunc 
mundum(ld.xy\^2S).\tem  Evangclista  dicxif  Et  mun' 
dus  eum  non  cognovit,  Deinde  subjun^it,  In  suaj^ro- 
pria  venit  {Id.  i,  10,  11).  IIIuc  utique  missus  est, 
quo  venit :  sed  in  hunc  mundum  est  missus,  ubi 
erat;  quae  missio  tamen  esse  opus  sancts  Trinita- 
tis,  nulli  sit  catholico  dubitandum.  Nusquam  scri- 
ptum  est,  (fuod  Deus  Pater  major  lit  Spiritu  san- 
cto,  vel  Spiritus  sanctus  minor  DeoPatre,  quianon 
ita  est.  Quia  persona  divinitatis  suas  assumpta  est 
a  Filio  Dei  ex  virgine  Maria,  in  personam  suas  hu- 
manitatis  unitatem  habitumque  conjunxit  in  ster- 
nom .  Quamvis  Spiritus  sanctus  apparuisset  io 
specie  columbfe  velignis^non  possumustamendice- 
re  Spiritum  sanctum  Deum  et  columbam,  aut  Deum 
etignem,  sicut  dicimus  Filium  Deum  et  hominem. 
Propter  has  igitur  corporalea  formas,  in  quibusap- 

EaruitSpiritus  sanctus,  miB8usdicilur:non  propter 
asminar  Palre  dici  potest;  sicut  Filius  propter  for- 
mam  servi,  quas  inhaesit  illi  ad  unitatem  persons 
perpetualiter.  111®  vero  species  corporaies,  ut  est 
columbae  vel  ignis,  ad  dcmonstrandum  quod  opus 
fuit,  ad  tempus  apparuerunt,  est  essepostcadesti- 
terunt.  Nonne  apparere  dcbuerunt  crnaturflB  sicut 
oportuit,  servientes  Greatori  ad  nutum  ejus  ;  qui 
incommutabiiiter  in  se  ipso  permanet,  ad  eum  si- 
gnificandum  et  demonstranaum,  sicut  significari 
et  demonstrari  mortalibus  oportebat,  mutat»  at- 
qae  convers»? 

CAPUTIV.  —  (a)  Aquibusdam  dubitari  solet,  an 
Bpiritum  sanctum  habuerunt  Apostoli  iliotempore. 
quo  fuerunt  cumChristo  Domino,  secundum  quoa 
Evangelista  dicxtfSpiritusnon  erat  datus,  quia  Jesus 
nondum  erat  glorificatus  {Id.  vii,  30).  Et  in  alio  loco 
ait,  Si  diligitis  me,prxcepta  mea  servaieietego  roga' 
bo  Patrem,  ei  alium  Paracletum  dabil  vobis^  ui  voSiS" 
cum  sit  in  «ternumf  Spiritum  veritatis  :  quem  mun- 
dus  non  potest  accipere ;  quia  non  videi  eum,  neque 
cognoscii  eum.  Vos  autem  videtis  eum,  eicognoscilis 
eum\  quia  apud  vos  manety  et  vobiscum  est  {Id.  xiv, 
1&-17).  Et  etiam  post  resurrectionem  suam  legitur 
insufna.^se  et  dixisse  diHcipuIis,  Accipite  Spiritum 
sanctum  {Id.  xx,  22).  In  Pentecosto  verolegitur  Spi- 
ritua  sanctus  in  Apostolos  descendisse  {Aci.  n,  1). 
Ad  haeo  dicendum,  quia  unus  Spirilus  est,  sed 
dona  habet  multa.  Non  est  dubium,  quin  Spiritus 
sanctus  erat  cum  eis  :  quia  ubi  Christus  est  Spiritus 
sanctusest.  Etquia  venturum  Spiritum  sanctum  a 
Patre  promiseratGhristus,  non  defuitin  hocindiffe- 

(o)  £x  QflestiouibaB  de  Xovo  Testamento,  qusaet.  93. 


i-enscjus  divinitas.  Trium  offloiorum  formao  doni 
Spiritus  sancti  in  Apostolis  sunt  ostenst-e  :  quarum 
prima  est,  qu»;  ad  jus  ecclesiasticum  pertinet,  in  re- 
generandis.EccIesiastica  potestas  intelligituressein 
officiisepiscoporum  et8acerdotum,quiomniaiQ  tra- 
ditione  dominica  per  Spiritum  sanctum  agere  de- 
bent.Unde  illis  dicit  Jeaus,Qtiorumtenueriiispecraia, 
tenehuntur;etquorum  re7niseritis,remiiteniur  eis  (Joan, 
XX.  23).  Secunda  est,  quae  in  Pentecoste  data  est, 
quoe  generalts  est  :  non  solum  enim  in  Apostolos, 
verumetiam  inomnescredentes  dcciditSpiritus  san- 
ctus.  Tertia  formaest,  quae  solum  Apostolisvelor- 
dinatis  ia  initio  concessa  est,  in  signis  ac  virtutibus 
faciendis,  usquedum  fidei  semina  jacerent  ad  cre- 
mentum.  Semina  enim  fidoi  suntvirtutes  per  Apos- 
tolos  factae  :  ipsi  enimApostoliantistitespositisunt 
hujusmodi  veritatis,  qui  per  signa  et  prodigia  ra- 
tionabilem  esse  fldem  nostram  testantur.  Igitur 
Spiritus  sanctus  daturomnibusgeneralitercreden- 
tibus,  sed  si  manet  in  eis :  in  signis  vero  et  prodi- 
giis  filii  Dei  esse  probantur.  Etiam  Spiritus  san- 
otus  non  manet  quandoque  in  homine,  sed  vocatua 
advenit,  ut  suggerat  necessaria,  ct  reccdat.  Simili- 
teret  in  traditione  vel  ordinatione,  deforis  gratiam 
et  tuitionem  praestat  devotis  tidei,  ut  commendatio- 
res  habeantur  per  inspirationem  ejus. 

GaPUT  V.  —  (a)  Pater,  Filius.et  Spiritussanctus 
nnus  est  verus  Deu8,secundumilludquod  scriptum 
est,  Audi,  Israel;  Dominus  Deus  iuus  unus  est  {Deut, 
VI,  4).  Et  in  Evangclio  scriptum  est,  Ut  cognoscant 
ie  sol»m  verum  Deum,  ei  qnem  misisti  Jesum  Ckris- 
ium  {Joan.  xvii,  3).  Et  de  Christo  dicitur  a  Joanne 
apostolo,  Ipse  esi  verus  Deus  et  vita  aeierna  (I  Joan.v^ 
20).  Antc  omnia  tempora  Filius  erat,  ut  intclligen- 
dum  in  hoc  est,  In  principio  erai  Verbum,  et^Omnia 
per  ipsumfacta  sunt.  Quia  et  tempus  sine  aliquibus 
creaturae  motibus  uon  potest  esse.  Et  ideo  per  Fi- 
lium  facta  confitemur  et  tempora,  per  quae  facta 
sunt  omnia  :  ideo  prooul  dubio  aequalis  genitus, 
et  coaeternus  est  Patri  Filius.  Dicitur  [Filius  Dei  ez 
voluntate  et  prc^ecepto  Patris,  coBlestia,  terrestria, 
visibilia  et  invisibilia,  corpora  et  spiritus  ex  nullis 
exstantibus,  id  est,  ex  nihilo  ut  essent,  sua  virtuta 
fecisse(6):  ]  cumipse  ex  nullis  exstanlibus^hocexni- 
hiIononfactussit,8edexDeoPatre  Deus:qaiB  res  in- 
dicatunameteamdemPatrisFiliiquenaturam.Filius 
perseipsumnonpotuitytanquamnonessetantequam 
fieret,  utessetipse  per  quam  ficretidem  ipse.  Porro 
si  per  aliqucm  alium  a  Patre  factusest  Filius;qui8 
est  ipsealius,  cum  omnia  ner  ipsum  facta  sunt, 
hoc  est,  per  Verbum  ejus?  [Antequam  facere  uni- 
versa,  omoium  futurorum  Deus  et  Dominus,  rex 
et  creator  erat  constitutus,'  et  omnium  futurorum 
in  natura  habens  praescientiam ,  et  in  faciendo  in 
omnibus  exspectans  Patris  jussionem.  Ipse  volun- 
tatePatris  descendit  de  ccelo,  et  venit  in  mundumt 
sicut  ipse  ait :  Non  enim  a  me  ipso  veni,  sed  ille  ms 
misit  {c).]  Una  quippe  ipsa  Trinitas  est,  quoniaai 
ex  ipso,  d  per  ipsum^  ei  in  ipso  sunt  omnia.  Dicimus 
jubente  Patre  Filium  creasse  omnia,  non  esse  nisi 
Verbum,  per  quod  facta  sunt  omnia.  Quod  autem 
Pater  miserit  Filiuin,  qui  cum  ipso  venit,  ipse  tea- 
tatur  qui  ait  :  Non  sum  solus,  quoniam  Pater  mecum 
est.  Nunquam  ideodiversa  natura  est,  quia  Pater 
mittit,  et  mittitur  Filius.Potest  homo  pater  mittere 
hominem  fiilium,  non  unius  ejusdemque  substan- 
tiae,  cum  homomissus  ab  homine  mittente  separe- 
tur  :  non  potost  Deus.  Sed  ignis;  mittitspWndo- 
rem  suum,  nec  potest  splendor  separari  ab  igne 
mittente.  Cum  enim  splendoreni  mittit  ignis,  fon- 
gius  pervenit  inde  splendor,  quoignis  non  pervenit. 
Unde  splendor  ab  igne  qui  est  in  lucerna  missus^» 

<  AaRustinuB  inlibro  contra  Sermonem  Arianoruui  tcri- 
ptit:  Non  utique  poisei  verum  dicere  in  prtrteto,  Qno  tint 
lucertuf  iqne  pervenitjgnis  qui  me  misit  mecum  eti  poiuii 

(a)  Ex  libro  contra  Sermonem  Arianorum,capp.l,2,etOt 

(6)  Arianoraoi  verba. 

(c)  Item  verba  Arianorom* 


H99 


APPBNDtX. 


ISOO 


utique  verepossit  dici  in  parielo»  quo  sineluccpn» 
igne  pervenit  ignis.  Super  hoc  Filius  dicit,  Qui  me 

autem  miswsa  PaireFiliM  dicere,  Paier  mecum  est.  Seo- 
leDtiam  turpiter  deformat  exBcriptor;uec  aliqnid  deioceps 
adjuDgit  prsBter  excceptaex  eodem  Augustiai  libro  cootra 
Sermonem  AriaDorum,  male  compacta  et  fcede  truucatis 
aot  interpolatis  BeDtentiis  inepta  lectuque  iodigna. 


misit,  rrecntn  eni  (Joan.  viii,  42,  16,  29) :  quod  vere 
potuit  Filius  dicere,  Pater  mecum  est.  Gum  igitur 
oaec  a  Patre  missio  Filii  prorsus  inefTabilis  sit,  nec 
capi  ulliuscogitatione  possit,  boc  etiam  bic  potpst 
intelligi,  ut  a  patre  missus  esse  dicatur,  quod  Fi- 
lius  bominibus  apparuit  in  carne,  non  Pater.  Quo 
enim  mittitur  Filius,  ubi  non  est  ?  Ubi  autem  non 
est  sapienta  Dei?  etc. 


ADMONITIO  IN  SUBSEQUENTEM  LIBRUM 


Non  uni  Aagustino,  aed  aliis  multis  auctoribus  nque  falso  tributus  fuit,Ambro8io,  Hieronymo,  Ansel- 
mo,  Bonaventurffi.  Quanquam  apud  Hieronymam  non  totus  exstat,  sed  tantum  usque  ad  verba,  Hssc  om- 
nia  quxprcedicla  5un(,  etc.,  col.  1208,  cap.  2;  apudque  ipsum  inscribitur,  De  his  quas  Deo  in  Scripturis 
attribuuntur,  Apud  Anselmum,  De  vestimentis  ei  membris  et  adibus  Deo  iribuiis.  Apud  Bunaventuram,  De 
esseniia  et  invisibilitaie  et  immensitaie  Dei.  In  Mss.  Vaticano  et  Victorino  sub  Augustini  nomine  titulum 
habct,  De  essentia  divinitaiis  ei  de  invisibiliiate  atque  incommuiabiliiate  Dei,  Prima  et  maxima  pars  libri 
exEucherii  Lugdunensis  opere  de  Formulis  spirituaiis  intelligentiae  sumpta,  continet  totam  caputejus* 
dem  operis  primum,  quod  est  de  Divinis  nominibus. 


DE  E8SENT1A  DIVINITATIS 

LIBER   UNUS. 


I.  Omnipotens  Deus^  Pater  et  Filius  et  Spiritus 
sanctus,  unuB  atque  trinus,  unus  videlicet  in  natu- 
ra,  trinus  vero  exstat  in  personis  :  solusinvisibilis, 
solus  immensuB  atque  mcomprebensibilis,  solus 
incircumscriptus,  solus  immutabilis,  incorporeus 
et  immortalis,  ubique  prssens,  sed  latens :  ubique 
totus,  sed  immensus.  Invisibilis  est  quia  in  essen- 
tia  sua  videri  non  potest,  Apostolo  testante,qui  ait, 
Quem  nullus  hominum  vidii^  sed  n€c  videre  potesi 
(I  Tim,  VI,  16).  Et  in  Evangelio,  Deum  nemo  vidii 
unquam  {Joun.  i,  18).  Incorporeus  e6i  quia  nullis 
membrorum  lineamentiscompositus,  sive  compao- 
tus  existit,  sicut  Veritas  in  Bvangelio  ait,  Spiriius 
est  Deus;  et  eos  qui  adorani  eum,  in  spiritu  et  veritaie 
oportei  adorare  (Id.  iv,  24).  IminenBus  est,  quia 
quantitas  ejus  vel  qualitas  a  nullo  ex  creaturis 
metiri  potest :  cui  Salomon  in  oratione  sua  sup- 
plicansait,  Si  caslum  et  cali  ca^lorum  le  non  ca- 
piunt^  quanio  magis  domus  isia  quam  (edificam  (III 
Reg,  VIII,  27)  ?  Incircumscriptus  Cbt  quoniam 
circumscribi  non  potest.  Illocalis  est,  quoniam  de 
loco  ad  locum  nequaquam  transit,  sed  neque  in 
loco  quolibet  retinetur^,  ipso  de  semetipso  per 
Isaiam  prophetam  testimouium  perhibente  atque 
dicente,  Calum  sedes  mea^  terra  auiem  scabel' 
lumpedum  meorum  (Isai.  lxvi.  i)  Et  per  Jeremiam, 
Nonnecoslum  ei  terram  ego  impLeo,  dicit  Dominus 

ijerem,  xxiii,  24)?  Gujus  immensitatem  prophetain 
'salmo  confitens  ad  ipsum  Deura  ait,  Si  ascendero 
in  coelum^  iu  illic  es;  el  si  descendero  ad  infemum, 
ades  (Psal,  cxxxvni,  8).  De  cujus  immecsitate  ad- 
huc  in  libro  beali  Job  scriptum  6st,  Excelsior  caslo 
est,  et  quid  faciesf  Profundior  inferno,  et  unde  cogno- 
ices  (Job,  XI,  8)?  Longior  terra  mensura  ejus,  etla- 
tior  mari.  Qui  enim  ccelum  etterram  implet,  pro- 
cul  dubio  nuilus  est  locus  ab  ejus  praesentia  ab- 
sens.  Super  omnem  quippe  creaturam  prsesidet 
regendo  atque  imperando,  non  laboris  ponaere,  sed 
infatigabili  virtute  :  quoniam  nulla  crcatura  ab  eo 
condita  per  se  subsistere  valet,  nisi  abipi«osusten- 
tetur  qui  illam  creavit.  Extra  omnia  est,  sed  non 
inclusus.  Immutabilis  est  quia  ab  eo  quod  est  mu- 
tari  omnino  non  potest,  ipso  dicente  per  Malachiam 

f  Mb*  yaUc9Lmi%f  eantinetur,  * 


prophetam,  Ego  Dominus  etnon  muior  {Malach.  in, 
o).  ideo  autem  Deus  immutabilis  dicitur,  quia  in 
natura  ejus,  ira,  furor,  paenitentia,  oblivio,  recor- 
datio,  et  alia  his  simiiia,nullomodoaccidunt.  Sim- 

glex  enim  natura  est,  immutabilis  atque  impertur- 
ata;   neqne  aliud  est  ipse,  et  aliud  quod  habet; 
sed  ipaum  est  quod  habet  et  quod  est.  IramortaliB 
est,  quia  mori  nullo  modo  potest,  Apoalolo  hoc  at- 
testante  alque   dicente,  Qui  solus hahet  immortalita* 
iem,  lucem  habilans  innaccessihilem,  quem  nuUus  ko* 
minun  vidit,  sed  nec  videre  potesi  (irim.  vi,  16).  Ubi- 
cumque  autem  sacra  Scriptura  sparsim  per  divi- 
nos  Libros,  in  Deo  motus  anim»  seu  bumanamem- 
bra  describit.  id  est,  caput,  capilos  oculos,  palpe- 
bra8,aures,  nares,  os,  labia,  linguam,  cor,   imagi- 
nem,  uterum,  manus,  dexteram,  sinistram.di^itos 
seu  digitum,  bracbium,  alas,  scapulas,  posteriort, 
pedes;  item  motus  animaB,  iram,  furorem,  oblivio- 
nem,  recordationem,   pcenitentiam,  et  alia  his  si- 
milia  :  non  carnaliter  juxta  historiam  a  recte  in- 
telli^entibus  sentienda^  sunt  sicut  a  JDdaBis  et  a 
plerisque    baereticis   carnaliter    sapientibus ,   qui 
Deum    corporeum    atque  localem  opinantur;  sed 
spiritualiter  omnia  de  eo  intelligendaet  confltenda 
sunt.  Si  quis  autem  in  Deo  bumana  membra  seu, 
motus  aoimaB  more  bumano  inesso    credit  procul 
dubio  in  corde  suoidola  fabricat.  Igitur,  ut  aiotum 
est,  n^uraliter  in  Deo  caput  cum  legimus,  ipsam 
essentiam  divinitatis  ejus,  qu®  omnia  prsecedit,  et 
cui  universa  subjecta  sunt,  intelligere  debemus. 
Capillos  vero  capitis  ejus,  sanctos  Angelos  seu  uni- 
versos  electos  typice  accipi  onortet.  De   quo  sa- 
cramento  in  libro  DanieliB  propnet»  scriptum  est, 
Aspiciebam  donec  thronipostti  sunif  el  Aniiquus  die' 
rum  sedil :  veslimenium  ejus  quasi  nix  candida  d 
capilli  capitisejus  quasi  lana  munda  (Dan.vii,  9).  Uoo 
enimsignincatpervestimentumejuscandidumquod 
et  per  capillos  capitis  ejus,  sanctos  videlicet  Ange- 
los  et  multitudinem  sanctorum  dedlbatorum.  Vel 
certe  ideo  capilli  ejus  ianae  mundscomparantur,  ut 

Eer  hocAntiquusdidrum  esse  credatur.  Oculosha- 
ere  dicitur  Deus,  pro  eo  quodomnia  videt  et  Dihil 
eum  latet,  in  cujus  conpectu,  ut  ait  Apostolus,  nuUm 
creaiura  invisibilisest,Omnia  enimnudaetap»iasm4 
*Apad  HieroDymam^Stiifien<la« 


1201 


DE  ESSENTIA  DIVINITATIS. 


1S02 


oculis  ejiu  {Hebr,  iv,  13).  Aliter  vero  oculi  Domini 
respectus  gratie  ejus  inteJliguntur,  ut  est  illud  in 
PsairnOy  OcuUDomini  superjustos  (Psal.  xxxiii,  16). 
Item  aliteroouii  Domini,  praBceptaejus  perquffi  no- 
bisiumenscientia}9ubmini8tratur,mysticeaccipiun- 
tur :  ut  sst  iiiud  in  Psalmo,  Prasceptum  Domini  lu- 
cidum,iUuminans oculos{PsaL  xviii,9).  PalpebrffiDo- 
mini,occultaat(]ucincomprehensibiliuju(]iciaejus, 
sivespiritualis  indivinisLibris  locutio  ejus  innui- 
tur  :  dequibusoccultis  atque  incompreheusibilibus 
sacramentisatque  judiciis  in  Psalmo  scriptum  est, 
Palpebrx  ejus  interrogant  fitios  hominum  [Psal,  x,  5), 
id  est,  probant.  Aures  babcre  dicitur  Deus  propter 
quod omnia  audit,  et  nihil  illum  sub  silenlio  latet :  de 
quo  in  libro  SapientiaB  scriptum  est,  Auris  zeli  audit 
omnia,  et  tumultus  murmurntionum  non  abscondetur 
iSap.  1, 10).  Nares  L)ei,  inspiralio  ejus  iii  corda  fide- 
lium  :  ut  est  illud  in  libro  Regum.Ascendit  fumus  de 
naribus  ejtts  (li  Reg.  xii,  9),  id  est,  lacrymosa  com- 

Bunctio  pcenitentiffi  per  inspirsitionein  ^  illius.  Facies 
ei  cognitio  divinitatis  ejus  ad  homines  :  de  quaco- 
gnitionein  Psalmo  scriptum  est,  OstendenobiSj  Do- 
mine,  faciem  tuam,  et  satvi  erimus(Psal,  lxxxix,  i] : 
hoc  est,  da  nobis  cognitionem  tuam  :  quae  cognitio 
per  Filium  hominibus  innotuit  ipso  dicente in  tivan- 
gelio,  Nemo  novit  Pairem  nisi  Filius^  et  cui  votuerit 
ritiiu  revelare  [Matth,  xi,  27j.  Aliter  vero  lacies  Dei 
signiiicat  invisibilem  essentiam  divinitatis  Filii  Dei : 
de  qua  ipse  Dominus  ad  Moysen  per  Angelun?  re- 
spondens  ait,  Posteriora  mea  videbis;  faciem  autem 
meam  videre  non  poteris  (Exod.  xxxiii,  23) ;  ac  si  di- 
ceret,  Incarnatiunem  meam  videbis  in  novissimis 
diebus,  divinitatem  autem  meam  videre  non  poteris. 
Os  Dei,  Filius  Dei  Patris,  id  est,  Ghristus  Dominus  : 
de  quo  Isaias  prophetaexpersona  JudeorumefTatus 
ait,  Quia  os  ejus  ad  iracundiam  provocavtmus  ( Ttiren, 
1, 18).  Aliter  vero  os  Domini,  sermo  pjus  sive  jussio 
accipitur  :  de  quo  sermone  Domini  prsdictns  pro- 
pheta  ait,  Os  Domini  tocutum  est  (Isai.  lviii,  14) ;  hoc 
est,  Yerbum  Dei,  Patris  filius,  pcr  quod  omnia  tacta 
sunt :  de  quo  in  Psalmo,  Verbo  Dotnini  cMi  firmati 
sunt  (Psal,  xxxii,  6).  Kt  alibi,  Misit  Verhum  suum, 
et  sanavit  eos  (Psat  cvi,  20).  Et  in  Evangelio,  In  prin- 
eipio  erat  Verbum,  et  Verbum  erat  apud  Deum^  et  Deus 
eral  Verbum(Joan:\^  1).  Lingua  Dei  nr.ystice  signi- 
ficat  Spiritum  sanctum,  per  quem  Deus  Pater  secre- 
tum  suum  hominibus  manifesiavit:  undein  Psalmo, 
Linguamea  calamus  scribsR  velociter  scribentis  (Psal. 
XLiv,  2).  Labia  Domini,  utriusqueTestamcnti  con- 
Bonantiaintelliguntur  :de  quibus  duobus  Testamen- 
lis  in  Proverbiis  scriptum  est,  Dininatio  in  tabiisejus^ 
in  judicio  non  erravit  os  ejus  (Prov.  xvi.  10).  Brachia 
Dei  Patris,  Filius  ejus  etSpiritus  sanctus  intelligun- 
tur :  sicut  est  illud  in  Isseia  propheta,  Et  brachia  mea 
poputos  Judicabunt  (Isai.  lt,  5).  Brachium  Dei  Patris 
singuiaritor,  Filius  ejus  accipitur :  de  quo  Jeremias 
propheta  ad  ipsum  ait,  Et  nunc^  Domine  Deus^  qui 
eduxisti  populum  tuum  de  terra  ^gypti  in  manu  forti 
et  brachio  extento  (Jerem.  xxxii,  21).  Idcirco  autem 
Filius  Dei  Patris,  brachium  ejus  dicltur,  quiaomnis 
creatura  electa  ab  ipso  conlinetur.  Dextera  Dei  Pa- 
tris,  idem  unigenitus  Filius  accipitur :  de  quo  in 
Psalmo  ex  persona  hominis  assumpti,  Dextera,  in- 
quit,  Dominifecit  virtutem,  dextera  Domint  exaltavit 
me  (Psat.  cxvii,  16).  Aliter  autem  dextera  Domini 
gloriam  Patris  significat,  id  est,  ffiternam  beatitudi- 
nem:  de  qua  in  Psalmo  ex  persona Patris  ad  Filium, 
Sede  a  dextris  tneis  (Psal.  cix,  'l).  Dicitur  autem  et 
dextera  Dei  omnis  electa  creatura  in  cobIo  et  in  terrn, 
sicut  et  per  sinistram  ejus  intelligitur  reproba  crea- 
tura,  id  est,  dsmones  et  omnes  impii  qui  ad  IsBvam 
positiaeternasuppliciasustinebunt.ManusDeiPatris, 
FiliuB  Dei  accipitur,  pro  eo  quod  per  ipsum  omnia 
facta  sunt :  sicut  est  illud  in  Isaia  propbeta,  Omnia 

1  Ms.  Sorbonicas,  inspiratione.  Hieronyma8.tf«  inspi'- 
rtdione. 


hcBc  manus  mea  fecit  (Isau  lxvi,  2),  et  facta  sunt 
omnia.  Alitervero  manus  Dei  potestas  ejus  intelli- 

fitur:dc  qua  potestatoinlibroJeremiaescriptumest, 
icut  tutum  in  manu  figuli^  ita  vos  in  tmnu  mea,  do- 
mns  Isruel  (Jerem.  xviii,  6).  Item  munus  Dei  flagel- 
lum  accipitur  .  de  cujus  percussione  in  Sophonia 
prophcta  scriptum  est.  Extendam  manum  meamsuper 
Judam  et  super  habitantes  Jerusalem,  et  disperdam  de 
toco  hoc  reliquias  Baal,  etc.  (Sphon.  i,  4).  Pro  aua 
Domini  percussione  beatus  Job  de  semetipso  ait,  na- 
nus  Domini  tetigit  me  (Job.  xix,  2i).  Digitus  Dei  sin-< 
gulariter,  Spiritus  sanctus  accipitur,  a  quo  Spiritu 
sancto  Lex  in  duabus  tabulis  lapideis  in  monte  Sina 
scripta  narratur.  Ipse  enim  scripsitquiscribendadi- 
ctavit,  id  est,  Spiritus  sanctus,  de  quo  Spiritu  sancto 
Dominus  in  Evangelio,  Si  ego,  inquit,  in  digito  Dei 
ejicio  dssmonia  [Luc.  xi,  20).  Quod  alius  evangelista 
aperte  declarans  ait,  Si  ego  in  Spiritu  Dei  ejit-io  dse- 
monia  (Matth.  xii,  28).  Sicut  enim  digitus  cum  manu 
vel  brachio,  manus  vero  vel  bruchium  cum  corpore 
unum  sunt  in  natura ;  ita  Pater  et  Filius  et  Spiritua 
sanctus  tres  quidem  sunt  persons,  una  autem  sub- 
stantia  divinitatis.  Digiti  Dei  pluraliter,  sancti  intel- 
liguntur  Prophets,  per  quos  Spiritus  sanctus  libros 
LegisacProphetarumsuainspirationedescripsit^de 

3uibusinPsalmo8criptumest,rt(/e6oc<Wof/uo5,apera 
igitorum  tuorum  (Psal.  viii,  4).  Percoclosenim,  iibros 
LegisetProphetarum;perdigil08vero,sancto8,utdi- 
ctumest,Prophetasmy9ticeinsinuavit,  imaguDeiPa- 
trisinvi8ibilis,unigenitu9estFiliuseju8,dequoApo- 
stolus  ait,  Qui  est  imago  Dei  invisibitis  (Coloss.  i,  15). 
Aliter  namque  est  imago  Dei  Patrisin  Filiu  suo,  quem 
non  aliunde,  sed  de  semetipso,  hoc  est,  desubstantia 
sua  p^r  omnia  sibi  simiiem  genuit  et  ffiqualem :  aliter 
vero  in  animahominis,  quam  non  ex  se,  id  est,  de 
Bubstantia  sua,  sicut  plerique  hffirelici  opinati  sunt, 
genuit.  sed  ex  nihilo  creavit.  Sicut  aliter  est  imago 
cujuslibet  regis  in  Hlio  ojus  quem  ex  sometipso  sibi 
similem  genuit,  id  est,  homo  hominem  ;  aliter  vero 
inannuloejus.siveinceraimagoilliusimpressa^auaB 
nonesthocquod  ipse,  sicut  filius  qui  naturalitcr  hoo 
est  quod  et  pater.  Cor  Dei  Patris,  arcanum  sapientiaB 
ejus  mystice  innuit,  ex  quo  Verbum,  id  est,  Filium 
suum  impassibiliter  sine  initio  genuit,  ipsodicente 

f^er  prophetam,  Eructavit  cor  meum  verbum  bonum 
Psal.  XLiv,  2).  Alas  haberelegitur  Deus  pro  eo  (^uod 
more  avis  electos  suos  tanquam  pullos  sub  se  colligit, 
fovet,  et  ab  insidiis  diaboli  et  malorum  hominum 
protegit :  de  cujus  protectione  Propheta  in  Psalmo  ad 
ipsum ait,  Sub umbra alarum  tuarumprottge  me  ( Psal. 
XVI.  8).  8capulas  habere  dicitur  Deus,  quia  infirma 
membra  Ecclesiffi  patienter  quasi  in  scapulis  portat, 
et  portando  protegil :  de  quo  in  Psalino  viro  justo  di- 
citur,  Scapulis  suis  obumhravit  tibi,  et  sub  pennis  ejus 
sperabis  (Psal.  xc,  4).  Venter  Dei  Patris,  secreta  origo 
substantiseejusaccipitur,  exquaorigineineffabiliter 
anteomnemcreaturamFiliumsuumgenuit:ip80te- 
stimonium  perhibente  per  prophetam  ac  dicente,  id 
est,  Patre  ad  Filium,  fia:  utero  ante  luciferumgenuite 
(Psal.  cix,  3).  Aliter  uterus  Dei  incomprehensibiliaet 
oocultajudiciaejus.  quffi  rimari  nequeunt,  mystice 
insinuat :  de  quibus  occultis  judiciis  ejus  in  Job  scri- 
ptum  est,  De  cujus  utero  egressa  est  glacies,  et  gelu  de 
caslo  quis  genuit  (yo6  xxxviii,  29)?  Posteriora  Filii 
Dei,  incarnatio  ejus  accipitur,  quffiextrcmolempore 
ad  redemptionem  humani  ^eneris  lactaest :  de  qua 
posteriori  parte  Filius  Dei  in  monte  Sina  ad  Moysen 
per  angelum  loquens  ait,  Posteriora  mea  videbis^  fa' 
ctem  autem  meam  videre  non  poteris  (Exod.  xxxni,2S) ; 
ac  si  ei  diceret,  Incarnationem  meam  videbis,  deita- 
tem  meam  viderenonpoteris.PedesDei^stabilimen- 
tum  virtutis  ac  potentiffi  ejus  sunt,  eo  quod  ubique 
prssen8  8it,etuniveraailli8int8ubjecta,ip8odioente 
per  Isaiam  pr  opheiViin.Cailummihisedesest^terraau- 
tem  scabellum  pedum  meorum  (Isai.  lxvi,  t).  Aliter 
vero  pedes  Filii  Dei,  incarnatio  ejus  intelligitur,  qus 
divinitati  aubjeota  est,  tan€[aam.c&^vti^^^^;«cwsg^ 


1S03 


APPENDIX. 


1204 


eo  quod  circa  finem  mundi  ipsa  incarnatio  facta  est. 
Sicutenim  per  caput,utdiclumest,divinitas;  itaper 

Eedcs  tiguraliter  nunianitas  ojusexprimitur :  do  qua 
umanitate  in  Exodo  scriptum  est,  Viderunt  Deum 
Urael,  hocest,  Moyses  et  Aaron  et  Nadab  et  Abiu  et 
Beptuagiota  de  sehioribua  pop\i\i,etsubpedibusejiu 
quasiopus  lapidissapphirini^  et  quasi  caslumcumsere' 
numest  (Exod,  xxiv,  10).  Sicut  autem  per  lapidem 
Bapphirinum  coelesles  creaturas,  id  est,  sanctos  Ad- 
gelos  ;  ita  per  ccBlum  serenum  sanctam  electorum 
Ecclesiam  in  hominibus  assumptam  figuraliter  de- 
monstrare  voluit.  Super  quas  duas  creataras  homo 
assnmptus  a  Filio  Dci  i  u  perpetu  um  regnat.  De  quo  in 
Psalmo,  Omnia  inquit,  subpedibusejus(Psal.\iiit  8). 
Aliter  per  pedes  Domini,  id  est,  JesuChristi,  signifl- 
cati  sunt  sancti  prsdicatores,  de  quibus  in  Deutero- 
Domio  scriptum  est,  Qui  appropinquant  pedibusejus^ 
accipientdedoctrina  ejus  (Deut.  xxxiii,  3).  Vestimen- 
tum  Filii  Dei  aliquando  caro  ejus,  quae  a  divioitate 
aasumpta  est,  in  divinis  Libris  (i^uraliter  accipitur: 
de  quo  indumento  carnis  ejus  IsaiHS  propheta  vatioi- 
Dans  ait,  Qui  est  iste  quivenitdeEdom,  tinctixvestibus 
de  Bosra  (Isai.  lxiii,  1)  ?  Rursum  vestimenta  ejusdem 
Domini,  sancta  accipitur  Ecclesia,  qus  per  tidem  et 
diloctionem  ei  conjuncta  est :  de  qua  in  Psalmo  scri- 
ptum  est,  Dominusregnavit,decoremindutusest(Psal, 
xcii,  1) ;  et  in  alio  psalmo  ad  ipsum  Dominum,  Con- 
fessionem  et  decorem  induisti^  amictus  tumine  sicut  ve- 
stimento  (Psal,  cni,  2).  Pailim  Ghristi,  jam  dictaejus 
Ecclesia  recte  intelligiiur :  de  qua  in  libro  Genesis 
Bcriptum  est,  Lavabit  in  vino  stolam  suam,  hoc  est  in 
Banguinc  passionis  carnem  suam  ;  etin  sanguineuvm 
paltiumsuumlGen.  xlix,  11),  idest,  Ecclesiam  suam. 
Calceamenta  Domini  nostri  Jesu  Ghriali  mystice  si- 
gDiflcantincarnationemejus,quamexmortalitatege- 
neris  humaiii  assumere  dignatus  est :  de  qua  incar- 
Datione  sua  ipse  per  Prophetam  in  Psalmo  ait,  /n 
Idumxam  extendam  calceamentum  meum  (Psat,  lix, 
10) :  id  est,  plebi  Gentilium  manifestaboiocarnatio- 
nem  meam.  Gressus  Dei,  advontus  Filii  Dei  in  mun- 
dum,etregres8iocjusadPatrem:dequibusgres8ibus 
Psaimista  canit,  Visi  sunt  gressus  tui  Deus,ingressus 
Deimeiregisqui  est  in  sancto  (Psal,  lxvii,  25).  De  coelo 
enimvenitinuterumvirginiSydeuteroveronascendOy 
positus  est  in  praesepio.  Postquam  autem  omniaim- 
plevit,  pro  quibus  a  Patre  missus  venerat,  appensus 
eet  in  ligno  crucis :  de  cruce  autem  depositus,  secun- 
dumcarnemscpuItusestfSecundumanimamvcroad 
inferna  descendit :  tertia  autem  die  per  potentiam  di- 
vinitatis  suaa  carnem  suam  de  sepulcro  suscitavit :  et 
post  dies  resurrectionis  su»,  quadragesimo  scilicet 
die  videntibus  Apostolis  ascendit  in  ccelum  (Act.  i9), 
et  scdet  ad  dexteram  Patris,  id  est,  in  gloria  ejus.  Ui 
8unt  enim  (^ressus  Filii  Dei,  iste  descensuset  ascen- 
8U8  ejus  qui  frequenter  in  sacris  Scripturis  legitur. 
Ascendere  Deus  dicitur,  cum  Filius  Dei  carnem  de 
Dobis  assumptam  inca3lumvelutcaptivamduxit:8ic- 
ut  est  illud  in  Psaimo,  Ascendit  in  allum,  captivam 
duxit  captivitatem  (Psat.  lxvii,  19) ;  quia  naturam  hu- 
mani  gAneris,  qusR  a  diabolo  captiva  in  mundo  reti- 
Debatur,assumens,secum  in  ccelum  ubi  nunquam  an- 
teafuerat,  tanquam  captivam  deportavit.  Abscondere 
faciem  suam  Deus  legitur,  cum  quibusdam  reprobis 
eorum  exigontibus cuIpiRCognltionem suam abscon 
dit:  sicut  in  populo  Judsorum  nunc  impletum  vide- 
inus ;  qui  negantes  Filium  Dei,  scienliam  veri  Dei  per- 
diderunt,  ut  similes  iierent  Gentibus  qus  Deum  non 
Doverunt.  Ostendere  faciem  suamdiciturDeus,cum 
respectu  gratise  suae  quibus  vult,  electis  scilicet suis, 
se  ipsum  in  corda  eorum  occulta  inspiratione  insi- 
nuat,  et  ad  diiigcndum  se  amorem  suum  infundit.  Se- 
dere  dicitur  Deus,  non  corporaliter  humano  more, 
sed  poteDtialitersuperomnem  creaturam  rationalem 
presidere  S  ut  est  illud  ia  Psalmo,  Regnavit  Dominus 

^  Apad  Hieronymam,  super  omnem  creaturam  reg^ 
fumdo  p^MsUhre. 


supergentcs^  Deus  sedet  supersedem  sanctam  suam{Psal, 
XLVi,  9).  Sedere  etiam  dicitur  Deus  super  Gherubim, 

auod  interpretatur,  Scientios  plenitudo,  sivemultitu- 
o,  per  q\iod  signiflcantur  sancti  Angeli^sivementes 
spiritualium  virorum  in  quibusDeus  invisibiliter  pre- 
sidet  et  rcgnat.  In  illis  enim  sedet,  ^ui  scientia  ejus 
etdilectione  pleni  sunt.  In  Proverbus  quippe  Salo- 
monis  scriptum  est.  Anima  justi  sedes  est  sapienti^e. 
Sapientiavero  Dei  Patris  Ghristus  est,  qui  in  animas 
iuBtorumsederedicitur.DescendereinmundumDeuB 
legitur,qbandoaliquidnovumquodanleanonfuerat 
increatura  humana  operatur^BicutFiliuaDeiPatris 
descend  isse  narratur,quando  veram  carnem  ex  Maria 
virgine  propter  redemptioucm  nostram  8U8cepit,et 
verus  homo  Oeri  dignatus  est,  non  amittendo  quod 
erat,  sed  assumendoquod  non  erat :  de  cu jus  descen- 
sione,  hoc  est,  incarnatione  in  Psalmo  scriptumest, 
Inclinavit  ccclos,  et  descendit,  et  catigo  sub  pedibus  eju$ 
(P5a/.xvii,10).  Goelos  inciinavit,quiaanteadventuic 
Buum  prenuntios  Angelos  sive  Prophetas  misit,  qui 
ejus  adventum  hominibusnuntiarent.Caligosubpe- 
dibus  ejus  fuit,  quia  impii homines  asua malitia  cbb- 
cati,  cujus  incarnationem  agnoscere  non  potuerunt: 
sed  nequenunc  pos8unt.BtareDcu8dicitur,cumD08 
inflrmos,  id  est,  creaturam  suam  ad  poenitentiam  et 
conversionem  vit®  patienter  sustinet:  ut  est  illud  in 
Habacuc  propheta,  Stetit,  et  mensus  est  terram,  et 
dissotvit  gentes  (Habacuc  iii,  6) ;  id  est,  stetit  ad  8ub- 
veniendum,  et  dissoivit  credentes  in  se  a  vinculis 
peccatorum.  Transire  dicitur  Deus,  cum  a  cordibus 
quorumdam  hominum,  in  quibus  ante  per  fidem  in- 
nabitare  credebatur,  poatea  subrepente  perfidiavel 

Suolibet  delicto  ab  his  recedit,  et  ad  alios  transit. 
uemarlmodum  de  JudisisadGeutes^etdebereticifl 
ad  catholicos,  seu  de  quibuslibet  irreligiosis  et  oe- 
gligentibus  pro  vitio  suo  recedere  dicitur  Deus,  et  ad 
alios  transire,  quod  non  localiter  aut  visibiiiter,  sed 
invisibiliteroccultojustoquejudiciofacereconsuevit. 
Ambulare  dicitur  Deus,  non  de  loco  ad  locum  trans- 
eundo,  quod  impium  cst  itacredere :  sed  deambulatio 
ejus  est  in  cordibus  sanctorum  delectari ;  sicut  scri- 
ptum  est,  Et  inhabitabo  in  eis,  et  inambutabo,  etero 
itlorum  Deus  (Levit,  xxvt,  12).  Vel certe  ambuiare Dei, 
est  in  sanctis  prffidicatoribus  suis  de  loco  ad  locum 
transire.  Loqui  Dei  est,  invisibiliter  sinesoDO  vocis 
vel  quolibet  spiritu  occulte*  in  mentibus  sanctorum 
voluntatcmsuamatquerectum  intellectum  inspira- 
re,seufuturasicutsancti8Prophetisreve1are.QusIo- 
cutio  Dei,  ut  quidam  volunt,  tribus  modis  accipitur. 
Primo  namque  modo  per8ubjectamcreaturam,sicut 
ad  Moysen,  in  rubo  et  igne  apparuit :  vel  sicut  ad 
Abraham,  et  Jacob,  sive  jam  dictum  Moysen  et  c«- 
teros  sanctos,  quibus  voluit,  in  An^elis  apparere  di- 
gnatus  est.  Secundo  modo  in  somnis,  sicutad  Jacob 
et  adZachariam  prophetam,  etad  Joseph  sponsum 
MarifB,  et  ad  alios  sanctos  quibus  voluit  secreta  re- 
velare.  Tertio  autem  modo,  neque  per  creaturam  vi- 
sibilem.  ncque  per  somnium.  sed  occulta  tantum 
inspiratione  invisibilitercordasanctoram  taagendo 
loquentes  efficit  >,  quemadmodum  in  libris  Propbeta- 
rum  legitur,  cum  ipsi  Prophet»  divino  subito  afflati 
Spiritu  exclamabantdicentes,  Hj^cdicit  Dominus.  Vi- 
derc  Dei,  est  acta  bona  approbare :  sicut  illuu  est  in 
Genesi,  Vidit  Deus  cuncta  qux  Jecerat^  eteratUvalde 
bona  (Gen.  i,  31) ;  id  est,  inteliigentibus  bona  esse 
demrmstravit.  Aliter  videreDei,  est  mala  bominum 
sciendo  reprobare,  sicut  est  illud  in  Isaia  propheta, 
Et  vidit  Dominus,  et  apparuit  malum  in  oculis  ejus 
{Isai.  LTX.  45).  Item  aliter  videre  Dei,  est  nos  viden- 
tps,  id  est,  scientes  facere :  ut  est  illud  in  Paalmo, 
Proba  mCt  Dominc,  et  sciio  r.or  meum,  interroga  me^  et 
cognosce  semitas  meas,  et  vide  si  via  iniqiiitaiis  in  me 
est,  eto.  (Psal.  cxxxviii,  23).  Modus  iste  locutioais  et 


<  Alias,  occu^wn. 

s  Apud  Hieronymamy  tongendo  afficit» 


130S 


DE  ESSENTIA  DIVINITATIS. 


4206 


in  libro  beati  Job  8iiDiliterreperitur,ubi(lcsapioDtia 
i)ei  Patris,  postijuam  plurima  etinsignia  locutusest 
de  Doo  Patre,adjecit :  Tunc  vidit  illam,  ef  narravil  ct 
investigaviletpriBparavit{Job.x}iviu,zl  );id  est^viden- 
tesfecttatquepraedicantesetinvestigantcsatquealiis 
niintianles.Gognoscere  Dei.est  cognoscentes  tacere, 
sicut  ait  ipse  ad  Abrabam,  Nunccognovi  quod  timeas. 
Deum  (Gen,  3Lxii,12).Nequeenim  ille  ex  temporeno- 
vit,  quiscit  oninia  autequam  tiant :  sed  co^nosoere 
diciturDeuscognoscentes  faccre,  ut  qui  pnusde  se 
quales  essent  incogniti  erantf  per  ejus  interrogatio- 
nemt,idest,  probationem  sibimetipsismanitestilie- 
rent.Tale  est  et  iiiud  in  lege  Moysi  de  populo  Israe- 
litico,  Ut  tentemy  inquit,m,  utrum  cuslodiant  man- 
data  mea,  an  non  (Deut,xui,  3).  Nescire  Dei,  est 
quosdam  reprobos  reprobare  :  sicut  est  illud  in 
Evangelio,  Nescio  vos  undesitis,  reccditea  me,onines 
qui  operamini  iniquiiatem  (Luc.  xiii,  27  ;  Psat,  vt, 
9).  Zelare  dicitur  Deus,  cum  creaturani  suam  quam 
non  vult  perire,sspe  castigat,  corripit  atque  flagel- 
lat,et  flagellando  ad  sercducit.  Vel  certe  zeiareUeus 
dicitur,  cum  nulium  peccatum  impunitum  vultre- 
linquere.  Justusenim  est,  et  ideo  omnis  injuslitia 
exsecrabilis  e8tiili,quam,  ut  dictumcst,impunitani 
nuilo  modopatitur.  Irasci  dicitur  Deus,  non  aniini 
motu  vel  qualibetperturbatione,qua)illi  omninoao- 
cidere  non  potest;  sed  creaturae  delinqucnti,id  est, 
bominibusimpiis  et  peccatoribus  justam  interre 
dicitur  uitionem,boc  est,  illis  roddcre  quod  mcren- 
tur  :  et  hsc  ultio  divina  et  ira  vel  turor  ejus  dici- 
tur.Pcenitere  Deus  dicitur,non  quod  more  bominum 
pro  transactis  operibus  suis  pceniteat:  qui  enim 
omnianovit  antequam fiant,pro  praeteritis  factis  suis 
pcenitere  non  potest :  sed  posnitcntia  Dei  est  statuta 
mutare,  et  quod  prius  aliter  inchoatum  tuerat,  in 
aliud  mutare  ;  id  est.aut  de  boDoezi^entibus  culpis 
in  malum,  sicutde  Sauielegitur  pcenituisse  Deum, 
quod  constituissct  eum  regem  (t  Heg,  xv,  11);  vel 
sicut  nunc  videmus  in  populo  Judffiorum  factum,qui 
cumesset  populus  Dei,  ob  impietatem  suam  facti 
sunt  synagoga  satans  :  de  malo  vcro  in  bonum,  sicut 
accidit  in  populo  Gentium,quiantenon  populus  Dei, 
nunc  autem  per  gratiam  Chiisti  populus  Dei  effectus 
est.Hoc  quippe  modo  occulto  Dei  judicio  Judas  pro- 
ditor  de  apostolatus  gradu  lapsus  in  inferni  barath- 
rum  demersus  cst,latro  veropost  crimen  rapacitatis 
de  cruce  ad  paradisum  translatus  est.  Hanc  quoque 
immutationem  de  bono  ad  malum,utdictum  e8t,sive 
de  malo  ad  bonum,qu8eoccultoju8toquejudicio  Dci, 
seu  per  severitatom  justitise,  seu  per  misericordiam 
ejus  flat.poenitentiam  Dei  dicimus.  Quod  expressius 
in  iibro  JeremiaR  prophetffi  scriptum  est.Non  pocnite- 
re  Dei.est  statuta  nullo  modo  mutare  :  ut  est  illud  in 
Psalmo.yuraut/  Dominus^et  nonpamilebit  eum;  id  est 
Pater  ad  Filium^Tu  es  hocerdos  in  deiernum  secvndum 
ardinem  Melchisedec  (Psat,  cix,  4).  Sacerdos  Patris 
dictus  est  Filius  l)ei,non  sccundum  divinitatem,  sed 
secundum  bumanitatem,  in  qua  se  pro  nobis  per 
passionem  et  mortem  suam  acceptabite  sacrificium 
Deo  Patri  obtulit,ut  ipso  esset  sacerdo8,qui  et  sacri- 
ficium.Oblivisci dioitur  Deu8,cum  quibusdam  impiis 
et  peccatoribus  oon  miseretur,quod  utique  non  facit 
per  crudelitatom  quae  in  Deo  non  est,  sed  pcr  occul- 
tum  justumque  judicium  suum.  Indurare  dicitur 
Deus  quorumdam  malorum  corda,sicut de  Pbaraone 
rege  iilgypti  scriptum  est:  non  quod  omnipotens 
Deus  per  potentiam  suam  cordaeoruminduret,quod 
est  impium  ita  credero  ;  sed  exi^entibus  eorum  cul- 
pis,  cum  duritiam  cordis  quam  ipsi  sibi  mala  perpe- 
trando  nutriunt,  non  aufert,quasi  ipse  illos  indural, 
quiajuslojudicio  indurari  8init.DormiroDei,e8t  cum 
unigeniius  Filius  Patris  inassumptacaruepro  nobia 
mori  dignatuB  est :  cujus  mors  recte  dulcis  somnus 
prudicatus  est,  ipso  dicente  per  Jeremiam  prophe- 
tdLmJdeo  quasi  de  somno  suscitatus  sum ;  et  vidi.et  SO' 
mnuismeusduieis  est  mihi(Jerem,  xxxT,26).Aliterdor- 
mire  dioitur  Deu8|0um  lides  ejus  inter  proBpera  hu- 


jus  mundi  in  quornmdam  fldelium  cordo  non  vigilat, 
sed  dormit.  Hano  dorraitionem  Salvator  noster  in  se 
signiticavitjCum  in  naviinterfluctus  maris  dorniivit 
(^utth.  viii,  Z^).  Vel  corle  dormire  Dei  est,  olcctis 
suis  in  tribulationibus  hujus  mundi  positis  tardius 
subvenire,  sicutest  illud  in  Pralmo,  i  xsurye,  quare 
obdormis.Domine  (P5aLxLiii,23)  ?  Vigilare  Dei  est.in 
defensionem  electorum  suoruin,  et  ultionom  inimi- 
corum  suorum  sc  nianifestum demonstrare  ^ 

II.  Hhkc  omnia  quas  praedicta  sunt,  et  aliahisai- 
milia,  qufls  de  Peo  sacra  Scriptura  Juxtahistoriam 
narrat,non  secundum  liLteram,ut.  dictum  est,8ed8i- 
gnificativa  locutione  accipienda  sunt :  quia  omnipo- 
tens  Deus  in  essentia  divinitatis  sua;  spiritus  est^non 
caro ;  invisibili8atqueincorp-)rens,nuIli8que  huma- 
nis  membris  compositus  :  et  idcirco  non  de  oculis 
carnis,sed  de  oculis  cordis  contemplandus  est.  Deus 
sapientia  est.vcritas  est,charitas  est,  justitia  est ;  et 
ideo  eisdcm  oculis  videndus  est  quibus  hiecomnia 
contemplantur :  et  idcirco  non  rorporeis,  ut  dictum 
e3t,obtutibu8.8ed  ex  corde  mundo  a  fidclibus  intuen- 
dusest.  Scriptum  quippeestinEvangclio,Bc;a/imttn- 
do  corde.quoniam  ipnDeum  videbunt  (Matth.w,  8).Hoc 
estenim  prsmium  sanctorum,  non  in  hac  tantum 
vita,scd  potius  in  futura  repromissum  :dicente  bea- 
to  Joanne  aiposiolo, Charissimi,  filii  Deisumus,ctnofi' 
dum  apparuilquid  erimus.Scimus  enimquiacumappa' 
rueriiMmHes  eierimus^quoniam  videbimus  eum  siculi 
est  (I  Joan,ui,  2),  Hsec  promis9io,ut  dictuin  est,  post 
resurrectionem  carnis  et  judicium  Dei,  est  in  saeculo 
futuro  sanctis  reposita.  In  proisenti  vero  vita  nullus 
tam  sanctus,  nemo  ita  perfcctus  ex  elcctis  Dei,  qui 
ipsum  Dominum  in  essontia  divinitatis  sui-e,  sicuti 
est^vidit  unquam,aut  videre  poterit  :ipsotestaniead 
Moysen.  Non  enini  videbit  me  homo,et  vivet  (Exod, 
xxxiii,  20) ;  ao  si  diceret,  Nemo  quamdiu  mortaliter 
vivit,Deum  ut  est  videre  poterit,  Vident  enim  sancti 
in  praesenti  vita  Deum,  non  ita  ut  est  in  substantia 
Bua,sed  per  speculum  et  in  aenigmate,  postea  autem 
facie  ad  faciem  (I  ^or.  xiii,  12).  Vident  in  hac  vila 
credendo,noncorporeisoculiscernendo.Videreenim 
Deum,  est  recte  illum  credereet  ex  corde  diligere. 
Hoc  uuippe  significat  nomen  IsraeKquod  interprcta- 
tur,Vir  videns  Deum.Sed  quia  Filius  Dci  qui  in  sub- 
atantia  divinitatis  cum  Patre  unum  est,ob  reparatio- 
nem  humani  generis  quod  in  Adam  lapsum  fuerat, 
prope  finem  mundi  in  uterum  Maris  virginisillap- 
Bus,veram  carnem  cx  ejus  substantia  creavit,  atque 
in  singularitate  personae  suae  ita  univit,ut  Deus  pari- 
ter  esset  et  homo ;  simplici  vero  persona,  ut  dictum 
est,  gemina  vero  substantia  ex  eadem  virgine  incor- 
rupto  pudore  nasceretur;  ut  qui  erat  et  est  in  divini- 
tate  verusDeus  ex  veroPatre  genitus  invisibilis,  in- 
corpcrcusatque  incomprehensibilis  sicut  ct  Pater, 
ipseessetetverushnmovisibiliSfCorporeus.etcircum- 
scriptus  ;  atque  idem  ipse,  non  alius  Deus  et  aliua 
homOf  sed  Deus  et  homo,  unus  Ghristus  Dei  Pilius, 
passus  pro  salute  nostra,  in  sola  carne  mortuuset 
sepultus,  in  eadem  carne  in  qua  etiam  die  tertio  per 
virtutem  divinitatis  suae  de  sepulero  resurgena,  as- 
cendit  m  coelum,  et  podet  ad  dexteram  Patris :  quem 
inde  venturum«d  judicandum  vivos  etmortuosin 
eadem  carne  in  qua  ascendit,8ed  gioriticata,univer- 
salis  exspectat  Ecclcsia,quemadmodum  in  Symbolo 
universi  decantant  fideles  ;  idcirro  eumdem  Dei  Fiii- 
um  secundum  substantiam  divinitatissuaeinvisibi- 
lem  et  incorporeum  et  immortalem  atque  incircum- 
scriptum,8icutet  PatrometSpiritumsanctumcrede- 
re  et  confiteri  oportet :  juxta  humanitatem  vero  viBi- 
bilem,corporeum,1ocalem  atqueomnia  membra  hu- 
mana  vcracitcr  habentem  crcdere  convenit  ot  confi- 
teri.Quoniam  sicut  eumdem  Dei  Filiumetredempto- 
rem  nostrum  secundum  divinitatem  invisibilem  et 
incorporeum,  sicut  et  Patrem  et  Spiritum  sauctum 
non  credere  impium  est :  ita  eumdem  Dei  Filium  in 

i  Hic  desinit  liber   iste   in  Ma.  Sorbonico   et   apud 
Hieronymoffl. 


4901 


APPENDl.V. 


1208 


homine  assumpto,  visibilem  et  corporeum  atque  lo- 
calempostresurrcctionem  noQ  credere  ntproGteri, 
profanum  est.  Illud  autem  quod  in  Genesi  scriptum 
esiydicente  Deo  Patre  ad  Filium,  Faciamus  hominem 
ad  imaginem  ei  similitudinem  nostram  (Uen.  i,26) : 
non  ita  accipieudum  est  quasi  Deus  corporeus  sit^et 
membrorumlineamentiscompo8itu8,adquamcom- 
positionem  corpoream  exteriorem  hominem   nos- 
irum,humanum  videlicet  corpus,  veluti  ad  similitu- 
dinem  suam  fecerit ;  sicut  Judsi  et  csteri  infideles 
plerique  opinati  sunt,  q[Uod  ita  credere  impium  est. 
Deus  autem,  ut  saepe  dictum,  spiritus  eBt,uon  caro  : 
aapientia  ^  est,non  corpus.  Ad  imaginem  quippe  su- 
am  Deus  hominem  fecit,non  in  corpore,  sed  in  ani- 
ma ;  non  in  corpore,  sed  in  sensu  ;  non  in  extcriore 
homine,sed  in  rMtione.Animaquehominis,utdictum 
est,ideo  ad  imaginem  Dei  facta  esse  perhibetur,quia 
spiritualis  creatura  est  invisibiiis  et  incorporea  at- 
que  immortalis:  non  desubstantiaDeioriginem  tra- 
benSfSicut  Manichaei  et  Prisciliianistffi  hferetici  false 
opinati  sunt ;  eed  ex  nihilo  aDeocreata.Qus  initium 
habet,nnem  vero  haberenescit.Quaehumanaanima, 
ob  hoc  quod  a  Deo  rationalis,quod  inteiiectualis  fac- 
ta  est,  imago  Dei  esse  dicitur.  Inest  enim  illi  per  na- 
turam  rationalis  sensus,  per  quem  intelligit,  sapit, 
atqueinter  bonum  malumque  discernit.  Inest  illi 
memoria,  per  quam  transdcta  recordatur :  inest  vo- 
luntas  per  quam  que  vult  eligit ;  inest  sensus,  per 
quem  et  sentit :  inest  ratio^per  quam  et  oculta  et  m- 

<  8ic  Mt.  VictoriDut.  At  editi,  iubitantia. 


visibilia  contemplatur,perquam  Deumcreatoremsa- 
umintelligit,per  quam  vera  a  falsis  discernit,  per 
quam  invisibilia  etDeuiiiocculiscordis  contemplatur 
seu  speculatur  ^.  In  his  omnibusanima  bominis  ad 
imaginemDei  facta  esse  narratur/baBcomniacommu- 
nianabet  cumangelis,  corpus  vero  cum  animalibus 
brutis  qus  intellectu  carent.  Hujus  anim®  origo  oc- 
culta  e8t,et  soli  Deo  co^cnita.  Ipsa  quoque  anima  ho- 
minis  pro  eo  quod  spiritualis  oreatura  est,  in  sacra 
Soriptura  aliquando  spiritus  dicitur,  aliquando  vero 
natura*,  aliquando  etiam  vita,  nonnunquam  vero 
cor  esse  dicitur :  et  cum  sit  una  in  natura  suay  pro- 
pter  varios  effectus  '^diversavooabulasortita  est.Si- 
militudo  vero  Dei  in  nomine  refertur  ad  opus  justi- 
tiae,  dicente  Domino  in  Lege,  Sancti  eslote,  quia  ego 
sanctus  sum  Deus  vester  (Levit.  xix,  2).  De  qua  sanc- 
titate  beatus  Paulus  apostolus  informans  nos  ait, 
Renovamini  spiritu  mentis  vestrx,  et  induUe  novum 
hominem  gui  secundum  Deum  creatus  est  in  jtutUia 
et  sanctilate  veritatis  (Ephes,  iv,  23).  Et  iterum  ipse, 
Imitatores  mei  estote^  sicut  et  ego  Christi  (I  Cor.  vi, 
1).  Et  beatus  Joannes  exhortans  ait,  Qui  dicit  ss  in 
Christo  manere^debet sicut  ille ambulare  {\  Joan.ii,6). 
Et  Veritas  in  Evan^elio,  Estote  misericordes^  sicut  et 
Pater  vester  cxlestts  misericors  est(Luc.  vi,  36).Sicut 
enim  imago  Dei  ad  naturam  pertmet  anime,  ita  et 
similitudo  refertur  ad  opus  justitie. 

>  Ms.  Victorinat  et  VatiChnuB^et  de  oculii  cordis  specti' 
latur, 
'  Ms.  Vaticanus  et  Victormut,  aUqumdo  anima. 
s  Mt.  Victorinut,  diversoi  afteettu. 


DE  UMTATE 

SANGTiE  TRINITATIS 

DIALQGUS''«>. 


Gum  me  pervig[il  fidei  cura  fecisaet  exsomnemyhis 
meinterrogationibuBpercontavi,ettali8tudio8cholaB 
nostr®  lumen  accendi.  JudiceC  vero  lector,  an  utiie 
sibi  hoc  sit ;  mihi  tamen,  si  neglexerit,  nihil  subtra- 
hit.  Interrocatio.  Pater,inquiunt,Deusest?RESPON- 
sio.  Nec  profanusignorat.lNT.  FiliusDeusest?RB8P. 
Apostolus  testis  est.  Int.  Quid  enim  ait  ? .  Resp. 
Quorum  patres^et  ex  quibus  Christus  secundum  car- 
nem  qui  esi  super  omnes  Detis  benedictus  in  sxcula 

g\om.  IX,  5).  Int.  Quid  deSpiritu  sancto  autumaris? 
BSP.  Magna  mihi  brevitas  docendi  quod  Deus  sit, 
BulTragatur.  Int.  Quae  illa  sit,  aveo  scire.RESP.  Quod 
ex  Patre  procedat :  probem  solum,  quod  et  peccata 
dimittat.  Int.  Ubi  istud  le^is  ?  Resp.  In  Joanne,cum 
insufflavit  Dominus  in  faciem  discipulorum,  etait: 
Accipite  Spiritum  sanctum :  quorum  remiseritis  pec- 
cata^  remissa  erunt :  etqtiorum  detinueritis^  detenta 
sunt  {Joan,  xx,  22, 23).  Int.  Nihil  fortius.  Resp.  Alia 
multa  nescis  ?  Int.  Qnae  ?  Resp.  Quod  Ghristum  creat 
in  viscere,  quod  super  Ghristum  venit  in  flumine, 
quod  viviflcat  omnia,  quod  Baptismum  consecrat, 
qood  Christum  dirigit,  quod  repletorbem,quod  Tri- 
nitati  contaxatur,  quod  novit,  capit  et  regit  omnia, 
nec  solum  terrestria,sed  et  c(Blestia,quod  Apostolos 
eligit  ac  destinat,  quod  dona  sua  et  prophetias  qui- 
bu8  ve]itimpertiat:etpluraqu»in  Scripturis  sanctis 


posita,  ad  momentum  non  oocurrunt.  Et  ai  iatis  non 
tangeris,  mihi  tamen  solum  quod  de  Patre  eat,  ad 
documentum  deitatis  ipsius  suuecisset.Sunt  et  sen- 
tentiae  singulares,huju8  scilicet  veritatifl  astipulatri- 
ces,  ut  illc  Pauli :  DivisionesminisieriorumstmlM^ 
ipse  Dominus ;  ei  divisiones  operationum  stmt^pse  au- 
iem  DetJLStqui  operaturomniain  omnibus  [l  Cor.  xii,  5). 
Et  inter  cffitera  Petri :  In  veritate,  inquit,  «cto,  quta 
non  esi  Deus  personatnim  acceptor.  Gum  cogitanti  et 
hffisitanti  de  visu,  Spiritus  sanctus  dixerit,  Surge  H 
vade  cum  illis  nihil  dubitans : egomisi  illosad  ie{Act. 
X,  20, 34).  Nam  David  sffipenumero  eum  nuncupat 
5pmtumr^c/um  inquinquagesimopsalmo.Dominum 
Deum  appellat  innonagesimoprimo  :iJttonuimr«;/tt« 
estf  inqmi.  Dominus  Detis  noster^  et  non  est  iiuquitas 
in  eo :  et,  Domintu  superaqtias  multaSy  in  psalmo  vi- 
gesimo  octavo  prodit,  quibus  in  exordio  suo  Genesis 
Spiritum  Dei  superferri  depromit  {Gen,  i,  2).  Licet 
illud  manifeste  noverim.nunquam  annumerari  Spi- 
ritum  sanctum  Patri,  vel  etiam  Filio  potuisse,  cum 
dictum  sit,  ItCt  baptixaie  gentes  in  nomine  Palris^et 
FtliiM  Spiritus  sancti  {Matth,  xxviii,  19):  nisi  socia 
deitate  regnaret.  iNT.Quidergo  ?tresDei8unt?  Rksp. 
Absit :  Sacrificans  diis  eradicabitur,  nisi  Domino  soli. 
Int.  An  duosunt?RB8P.Neauaquam.quianemopo- 
testduobuadominisservire(ii.  vi,24).  Int.  UnusiiB 


(«)  Ignoti  aQctori8,Bed  antiquisslmi.Non  exttat  incodicibus  annon]moctingentoram,duobQ8TidellcetRemigiani8, 
qaonim  alter  titQlam  tioe  Augustioi  nomine  liaoc  iptam  prffimittit,«  Incipit  libellus  teu  dialogQS  de  Unltate  Baoc- 
«  ts  Trinitalit ;  >»alterautem  dialogaiQ  Auguttino  tribait  hacce  iDscnptione^  «  Incipit  Tractalat  saneti  AogasUni 
«  epitcopi  a  temetiptoad  temetipBum :  >»  falto  quidem,ati  tatit  ex  dicendi  ratione  liqaet,tametaii8ta  ipae  eodex 
ante  annot  circiter  octingentot  tcriptufl  putetar,et  ad  antiquius  aliud  exemplar  exaratu8,qaemadmodam  oaUndit 
&criptura  bffic  ia  dialogi  flne  calamo  pror^ut  eodem  facta,8cilicet  pott  verbum,  «  Danciscantar,  a  Goolinao  latpea 
liDoa  jeguitnr^  «  Contuli»  ut  potui,  cum  omoi  solertia ;  qai  legit,  ora  pro  me.  » 


1209 


DE  UNITATE  SANCTJE  TRINITATIS. 


1210 


{>robari  licetYRBSP.NullusDeusnisiunus.  iNT.Istud 
ego:  sed  qualiter  id  de  tota.  Trinitate  verum  eit, 
nosse  volo.  Resp.  Scies,  si  mentcm  dictis  infigas: 
Paterenimd8tnomenappellativum,Filiu9estnDmen 
appellativum,ita  quoque  Spiritus  sanctusappellati- 
vum  et  naturale  nomen  e8t.LicetPaterad  Filiumet 
Filius  ad  Patrem  dicatur,  relativa  bsBonomina  nun- 
oupentur.  Deus  autem  nomen  estproprium  Patriet 
Filio  et  Spiritui  sancto:  sicut  scnbitur  in  Psalmo, 
Secundum  nomen  tuum,  DeuSt  Ua  el  laus  tua  in  fines 
terrx  (Psal.  xlvii,  II).  Ergo  appellativanominaPa- 
ter  et  Filius,  et  Spiritus  sanctus ;  proprium  vero, 
Deua,  Deus,  Deus.  Int.  Ergo  tres  dii  sunt?  Resp. 
Rogo.recole  denuo  aliud  :  Audijsrael;  Dominus  Deus 
tuus,  Dominus  unus  est(Deut.  vi,4).  Vidosne.qusso, 
in  boc  dicto  regalem  ^  quamdam  altitudinem  sensus? 
Int.  Expone  breviter,  audiam.  Hesp.  Dominus,  in- 
quit,  Deus  tuus,  Dominus  unus  est,  Ni  fallor,  bictri- 
nam  taxationem  Dei  univit :  Dominus,  inquit,  et  Deus 
tuus,  et  Dominus,  Habes  quid  Pater,  quid  Filius,  quid 
Spiritus  sanctus  sit.  Et  mox  intulit,  Unusest,  0  lu- 
men  unitatis  clarum  I  Int.  Ubi  est  ergo  Trinitas? 
Resp.  In  giKuente,  genito,  et  procedente:  id  est,  in 
Patre,  et  Filio,  et  Spiritu  sancto,  in  appellativis  vi- 
delicet  velrelativisnominibua.lNT.  Quid,  inpropriis 
nominibus,  id  est  Deus,  et  Deus,  et  Deus,  triplicatio 
non  admittitur?RESP.  Non.  Int.  Quare?  RESP.Quia 
unusest,  propriavocabulanontriplicantur.  iNT.Ergo 
in  relativiB  nominibusTrinitas  accipitur.  Resp.  Ita 
eet.  Int.  In  auibus?  Resp.  In  personarum  videlicet  et 
nominum  aiscretione,  Patris,  ct  Filii,  et  Spiritus 
sancti.  Denique  ipse  Ghristus  non  ait,  Ite^  baplizate 
gentes  in  nomine  deorum;  sed,  in  nomine  Patris,  et 
Filii,  et  Spiritus  <an cft,utTrinitatem  doceret  in  re- 
lativis  peraonarum  nominibus^  Dei  autem  nomen, 

Suodnontriplicatur,insin^ularitatemon8traret.lNT. 
onergodi8curruntpropriacumappelIalivi8?RESP. 
Discurrunt.  Int.  Ergoet  connumerantur?RESP.Ab- 
sit:  quiasi  triplicaverimus,  deoruminducimusplu- 
ralilatem.  Int.  Ergo  non  est  PaterDeu8?RESP.  Deus 
est  plane.  Int.  Ergo  Filius  non  estDeus?  Rebp.  Deus 
estomnino.lNT.ErgoSpiritus  sanctus  non  est  Deus? 
Resp.  Deusestabsqueambi^uo.  Int.  Vides  ergotres, 
audes  dicereDeos?8ed,utvideo,inreIativis  creditur 
voca^ylis  Trinitas.  Resp.  Et  in  naturalibus  plane  et 
persoiiis,  et  nominibus  relativis.  Int.  Quare  Deu8,et 
D^us,  et  Deus?RESP.  Naturalia  nominasunt.  Natu- 
rale  est  singulis  Deus,  sed  proprium  nomen.  Non 
enim  possumus  dicere  tres  deos,  sed  dximus  Trini- 
tatem  in  relativis  naturaB  vocabulis,  et  personis,  id 
est,  in  Patre  ct  Filio  et  Spiritu  sancto.  Dicimus  au- 
tem  unitatem  in  Deo,  etDeo,  etDeo.  Int.  Nonergo 
dicitis  tres  personas?  Resp.  Dicimus.  Int.  Et  in  sin- 
gulis  personisDeum,etDeum,etDcnm  esso  creditis? 
Resp  Uoc  sine  palpatione  credere  manifestum  est. 
Int.  Ergo  sicut  dicitis  tres  personas,  dicitisettres 
Deo8?RESP.  Absit.  Int.  Quare?  Resp.  Quia  in  per- 
Bonis  est  distinctio,  in  deitate  autem  non  est.  Int. 
QuflB  est  ista  distinctio?  Resp.  Quia  Pater  Pater 
est,  Filius  Filius  est,  Spiritus  sanctus  Spiritua 
sanctus  est.  Int.  Per  diversitatem  te  asseris  colere 
Trinitatem?RESP.  Personarum  etnominum.non  na- 
turae,  quia  una  est.  Int.  Certe  jamdndum  et  b«c  no- 
mina  naturalia  esse  dixisti,  et  appellativa,  et  quae 
sunt  propria  repete  *  ?  Resp.  Deus,et  Deu8,et  Deus, 
hsec  ergo  triplicata  distantiam  non  faciunt*.  Int. 
Gum  appellativis  ergo  naturalibus,  propria  non 
triplicantur.  Resp.  Nullo  modo.  Int.  Non  ergo  sibi 
conjunguntur,  Pater  etDeus,  autFilius  et  Deus,  aut 
Spiritus  sanctus  etDeus.RBSp.  Gonjunguntnr  plane; 
et  idem  Paier  Deus  eat,  et  idem  Filius  Deus  est,  et 
idemSpiritussanctusdeitatisuffi  absouedobio  copu- 
latur.  Int.  Triplicabitur  deitas.  Resp.  Sacrilegii  noxa 

>  MnB.,  regaU. 
I  Alias,  reperi. 

>  llss.,  diitanHam  mminwn  faeiunt. 


est ' :  quia  sub  Dco  est  numerus,  non  inter  Deum. 
Int.  Ergo  nec  PaterappellaturDeus.nec  Filius,nec 
Spiritus  sanctus.  Resp.  Et  sic  docemur,  ctita  credi- 
mus,  ut  nec  Patrem,  nec  Filium,  nec  Spiritum  san- 
ctum  sua  deitate  privcmus.  Int.  Qnasi  vero  non  id 
facis,  cum  dicis,  Pater  Deus,  et  Filius  Deua,  et  Spi- 
ritus  sanctus  l)eus,quod  simul  alter  Deosessecon- 
cludit.  Resp.  Itane  hoc  bumanffi  aures  audiant,  ac 
nonsputidomncainlinient?  Verumtamen  in  vocabu- 
lia  appellativis,id  estin  personisTrinitatem  accipio, 
deitatem  autem  nullo  modo  triplicari  posseconfido*; 
quiavarietatem  etdiscretionemin  natura  non  inve- 
nio.  Int.  Quot  ergo  nomina  credis  ?  Resp.  Relutiva  in 
personis  tria.lNT.Propriaquot?RESP.  JamtessKpius 
sustinui,pIuraliterdeproprionomineconquirentem, 
sed  proprium  deitatisunumostnomen.  Int.  Abstu* 
listi  grandcm  macheriam',  sed  aveo  dicas,  hoc  no- 
men  naturaIeest?RRSP.Utique.  Int.  Et  relativaquaa 
appellativa  taxas,  naturalia  sunt?  Resp.  Etiam,8ed 
per  efOcientiam  generationis  etproccssionis^non  per 
proprietalem  inaivisse  deitatis.  Int.  Ergo  Filius  nisi 
Filius  Dei  esset  Dcus,' eflse  non  posset?RESP.  Quid 
dubita8?lNT.Quia  er^o  Dei  Filius,  ideo  Deu8,RESP. 
Assentio.  Int.  Et  nisi  esset  efficientia  generationis 
quffi  confcrretnomen  appellativum  in  FiIium,neo  ha- 
beret  nomen  proprium  deitatis.  et  non  esset  Deus. 
Resp.  Utique  ex  generatione  Filius  et  vere  Filii  Dei 
propriumnomenDeus:  quodnonposteaubinon  erat 
antea,  sedcum  generaretur ab  intemporali  intempo- 
raliler  sumpsit.  Int.  Quid  Spiritus  sanctus?  Resp. 
Ipse  quoquenisidePatreprocederet  etsubstantiam 
ejus  haberet,  Deus  non  esset.  Int.  Ergo  processio  ei 
contulit  deitatem  ?  Resp.  In  Spiritu  sancto  et  nomen 
est  et  natura,  sed  quia  de  Patre  processit,  ideo  no- 
men  proprium  deitatia  obtinuit.  Neque  enim  aliud 
de  Patre  procedere  potuit,  quam  ({uod  ipse  est,  nec 
tamen  aut  efTetatus  est,  aut  divisus.  VocaLulum 
ergoappellativumnaturaleetpersonaleSpiritussan- 
ctus;  proprium  vero,  Deus.  Int.  Nomen  istud  (juod 
dicisproprium,  quam continet  rationem, ut  in  tnbus 
personis  currat  unum  idemque,  nec  tamen  triplice- 
tur?  Sicut  verbotenus  plures  taxarepossumus,8ta- 
tius,  aut  Salustius,  aut  Uoratius.  Resp.  Enubilem 
ratione  quam  valeo,  si  intentus  adsis.  Int.  Adsum. 
Resp.  Paulum  legimus  de  Ghristo  dicentem,  quod 
ipse  sit  pax  nostra,  qui  fecit  utraque  unum  (Ephes. 
II,  14).  Sed  hoc  invectissimsB  caus;e  nostra  suffra- 
gium  ad  idvalent,  quofaciliuscredatur,  ideoGbris- 
tum  sub  nomine  pacis  ense  taxatum,  auianec  dis- 
cindi,  nec  distrahi  potcst,  necullomodo  duplicari. 
Jam  vero  qui  fecit  utraque  unum,  multomagisipse 
cum  Patre  et  Spiritu  sancto  unum  est;  non  est  au- 
tem  unum,  si  sit  divisus.  Ergo  et  unum  cum  Pa- 
tre  et  Spiritu  sancto  est,  et  unus;  quih  alios  con- 
Jun^it,  aivisionem  penitus  non  admitlit.  Int.  Acci- 
pio  istud  flrmissimum  contra  rebelles  telum;  eed 
quo  ista  propoaitio  excurrat,  nosse  desidero.  Resp. 
Pax  sit  Deus,  ut  voIumus,et  nos prospero  cursu  du- 
cat.  Int.  Ita  est.  nunc  pergo.  Resp  Hoicigituripsa 
Pax  quialittcris  scribiturlribus.recipitncpluralem 
numerum?  Int.  Non.  Resp.  «/Estima  ergo  P  Patrem 
dici,  A  Filium  nuncupari,  et  hoc  sine  ratione  subti- 
lissima  nc  dictum  putea.  A  enim  principium  littera- 
rum  est^  nec  ante  sc  ullum  habere  cngnoscitur  cle- 
mentum,  utprobatumhabeasnnteFilium  nihilesse. 
Neque  vere  id  absque  divini  testimonii  documento 
relinquam:  ipseenim  se  principium  csseJudsisin* 
terrogantibus  indicavit  (Joan.  vttt,  26).  Hanc  ergo 
litteram  nulla  alia  prfecedit:  et  quia  omnis  littera 
babet  tempus;  ergo  ettempusdeiuit.  Verumtamen 
ipsa  hsec  syllaba  et  longa  est,  et  prima  est:  sed 
qood  longaestfCeternitatem  Filii  Dei,  non  tempora- 
litatem,  insinuat.  Quod  syllaba,  quia  PaterinFilio 
et  Filius  in  Patre  est,  et  hoo  unum  est.  Quod  vero 

^  Alias,  nota  est, 

*  Alias,  concedo, 

s  RemigianoB  alter  Hm.,  maceniem. 


iSll 


APPENDIX. 


ISiS 


prima  est,  quia  Filius  Becundus  non  est.Numque  et 
inApocalypsiJoannes  proprioipsamlitleramponens 
ait,  Ego  sum  ol  elta^  primuset  tiooisswius,  initium  et 
pnix  (Apoc.  1,  8|.  Scd  ideo  novis&imum  accipe,  quia 
dignatusestindnetemporumhumiliternascielmori 
etjudiciuui  novissimumipse  auscipere.  X  autemter- 
tia  estinfineliltera.ubiintclligas  Spiritum  sanctum 
non  ad  finem  tendere,sed  in  supernasemper  maje- 
gtate  procedere.  Ideoque  et  Paulus  apostoius,  Qux 
sursum  sunt  sapite,  ait  (Coloss,  111,2):  ut  sursum 
corda  halieamus  ad  Dcurn ;  etutique  DominusSpiri- 
tus  est.  Ubiautem  Spiritus  Dominijbi  libertas  (II  Cor. 
in,  17).  Non  itaque  dubito,  quod  in  hujus  excellen- 
tissimam  gloriam  Apostolus  invitans  ita  loqueretur: 
Vnum  autemquas  retrosuntoblituSyineaqua^antesunt 
extentus^sequor  secundum  intentionem  adpatmamsu' 
fernss  vocationis  Dei  (Philipp.  iii,  13,  14).  Ut  fiat 
igiturPn;r  adP  conjungituri4,vocaIi8Sci1icetlittera, 
ne  P  itiuta  remaneat:  quiaDcus  Pater  voci  et  Verbo 
8uo  semperannectitur.Sedut  /^aa;sit,additurXqu8B 
duplex  ponitur  pro  consonantibus  iittera,  ut  et  hic 
consonantiamatqueparticipiumSpiritussancticum 
Patre  et  Filio  vidcas,collegiumque  ^ejusin  superna 
et  perrecta  Trinitate  cognoscas.  Discrepant  a  se  hs 
litterae  appellationibus  et  personis^quia  illudP.hoc 
A,  istud  Xnuncupatur  et  scribitur:  sed  tamen  ut 
sit  Pax^  sibi  eae  litterse  invicem  connectuntur.P  au- 
temlittera  est8ub8tantialiter,eti4 litteraestsubstan- 
tialiter,et  X  litteraestsubstantialiter;  sicut  etPater 
Deu8  68t  naturaliter,  et  Filius  Deus  est  naturaliter, 
et  Spiritus  sanctus  Deus  est  naturaliter.  IUa  autem 
discrepatio  characteru  m  ,d  iscrepationem  facit  appel- 
lationum  et  personarum  non  natur®,  quia  totum 
littera  est.  Sicut  in  his  tribus  litterisdiversis  appel- 
lationibus  vocitatis  Pax  scribitur,  quffi  plurali  nu- 
mero  non  tenetur  :  ita  quoque  appellatio  Patris  et 
Filii  et  Spiritus  sancti  documentum  eslTrinitatis  ; 
eed  quemadmodum  Peu:,  ituDeus  singularem  obti- 
net  numerum  deitatis.  in  hac  igitur  copulatione  lit- 

1  In  Mt8.,  coUigiumque, 


terarum  trium  divisio  non  admittitur,  ut  Pax implea- 
tur.  Si  enim  vel  unam  subtraxeris,  nec  Trinitas, 
ncc/*fl.r  erit.  Int.  He(}i:lc,qua?Bo,  istalucidius.RiiSP. 
Adverte  animum.  Et  P,  inquam,]itterae8t,eLi4  lit- 
tera  est,  et  X  littera  est;  sicut  et  Pater  Deus,  et 
Filius  Deus,  ot  Spiritus  sanctus  Deus:  8ed  diversas 
8unt  ap,>ellatione8et  personae,  licetincurporalisPa- 
tris  etriliietSpiritussancti.  Verumtamen  quid  est, 
P  et  i4  et  X?  Pax  scilicct,  quae  pluralem  in  se  nu- 
merum  non  admillit.  0  stultitiaincredulorum.qus 
ante  oculos  suos  posita  non  attenditlNam  ideo^ut 
existimo,  haecimpiusminime  intelligit,auiain8im- 
plicitate  cordis  Deum  non  quxrit.  Int.  Verum  eat. 
verumestomninoauoddicis.Namquid  istoexemplo 
propinquius?  Quid  ista  ratione  clarius  invenitur? 
Re8p.  Sed  ropeto  istatibi,  et  vero  libentius  demon- 
strabo.Igituruttribus  personis,  etvocabuliBdiversis 
harum  litterarum  fit  Pox; sedhocad  concordiamet 
eocietatempersonarumaccipe:  ostenditquoqueutet 
illalittera,  ethsc  littera,  etieta  littera  8it,8ed  Pax 
■ingularis  sit.  Ilic  ergo  in  Deo  et  Deoet  Deo  unum 
Deumdemonstratumaspice.Quamvisenimaliud  no- 
men,  et  aliam  personam  habeat  P,  aliud  nomen  et 
aliam  personam  habeat/t,  aliud  nomenetaliamper- 
sonam  habeat  X;  sicut  aliud  numen  et  aliam  perso- 
nam  habet  Pater,etaliudoomen  etaliam  personam 
habet  Filius,  et  aiiud  nomen  et  aliam  pereonam  ha- 
bet  Spiritus  sanctus:  tamen  et  ista  httera,  et  bsc 
littera,  et  illa  littera  dicitur;  sicut  et  iste  Deua,  et 
bic  Dpus,et  illeDeus  absc^ue  ambiguo  creditur,  sed 
unus  Deus  agno8citur,quiaPaxpIurali  numeronon 
tenetur.  Nisi  si  quid  habes  ad  hec.  Int.  Ego  ne  qui- 
dem  alios  hinc  haesitare  vellem,itamihihujus  ma- 
nirestationis  lumon  eCfulsit.Sedmagisest,  utintelli- 
go,i8tadeliciosu8'credere,nequehincullo  modopai- 
pitare ;  ut  quod  homines  carnalibus  cascati  cnria 
videre  non  possunt,  saltem  fldei  compendio  nancis- 
cantur. 


t  Mst.,  deUcatius, 


ADMONHIO 

IN  SUBSEQUENTEM  L1BHUM. 


Liquet  non  esse  Augustini,  tametsi  in  codicibus  bene  multis  ipsi  ascribatur,  et  ipsiue  nomine  oitetur  a 
Magistro  Sententiarum,  lib.  2,  dist.  35,  cap.  Quodrea;  lib.  3,  dist.  1,  cap.  DiligUer;  et  lib.  4,  dist.  12, 
cap.  Institutum.  Trithemius  Alcuino  assignat  in  lib.deScriptoribus  Eccles.  et  in  lib.2  de  Viris  illustr.ord. 
S.  B.,  cap.  26.  Eidem  Joannes  Baleus,  Genturia  2  Scriptorum  BritanniaB.  Patero  episcopo  Gratianns,  de 
Gonsecrat.  dist.  2,  cap.  13.  Gennadio  Algerus,  lib.  1  de  Cerpore  et  Sanguine  Domini,  cap.  22;  et  S.  Tbo- 
mas,  quod  lib.  12,  art.  11,  etin  Gatena  ad  primum  caput  Matthaei:  ipse  quoque  Magister  Sent.  in  lib.  2, 
dist.  8,  editionisLovaniensis^et  aliiplures,  quibus manuscripti  quidamsufTragantur^inter  eo8  unuBeCol* 
bertinis  optimse  notse  infrontelibri  babet:  Incipit  liber  EcclesiasticorumDogmatumGennadii;ei'in  finetX' 
plicit  definitio  Ecclesiasticorum  Dogmatum  Getinai/ti.  RatramnusGorbeiensis  monachu8,inlib.3contraoppo- 
Eita  Grsecorum,  cap.  5:  Gennadius,  ait,  Constantinopotitanus  episcopusvirmutta  lectione  antiquorum  peritus, 
in  tibro Ecctesiasticorum  Dogmatumde  Spiritussanctiprocessionesicloquitur.GvKCum  sanescriptoremredolent 
verba  nonnulla;  ezempli  gratia,quae  cap.l^  leguntur, ^/a/t^utLaanorum  prsBiumptores  affirmant.Aii^men 
Gennadii  Massiliensis  nomineabaliis  laudatur,8cilicet  a  PlatinainSymmacho,ubiepi8Copum  eum  perpe- 
ram  appellat,  a  Valafrido  Strabone  in  lib.  deRebus  Ecclesiasticis,  cap.  20,  inhflecverba:  Gennadius  Mas» 
sitiensis  presbyter  in  Dogmate  EcclesiasticOy  etc.  Fausto  tribuit  codex  Padolironensis  hacoein8criptione:/iia- 
piunt definitiones  Dogmatum  Eccltsiasticorum Fausti  episcopi Ecclesix  Maxitiensis\  enMinereliBMco  litterario 
ad  24  maii  1686,  pag.  208.  In  antiquissimo  omnium  codice  Golbertino  anteannoe  fere  nongentos soripto, 
exetat  sine  auctorisnomine  suh  hoceeiiiu]o:JncipitdogmasanctonimPatrumtrecentorumetoctoepiseoporum 
congregatis  (f.  congregatorum)apudNiceam.  Tum  capiti  primo  h8Bcprfleflguntnr:/n  Patre  unitas,in  FUiosequa 
titasy  in  Spiritu  sancto  unitas  iequatitasque  substantix ;  et  haec  tria  unum  propter  Patrem^  sequalia  propter  Fi' 
lium^  connexa  propter  Spiriium  sanctum.  Credimus  unum  esse  Deum  Patrem^  ei  calera  deincepa,  ut  in  tliis 
MM.,QiBiquod  ia  eo  et  melior  es  t  oapitalorum  ordo,coilocatiB  continenter  omBibiui  qw  speetaiitMl  BsptiMna, 


1313 


DE  ECGLESIASTIGIS  D06MATIBUS. 


1214 


ad  Eucharistiana  et  PaBnitentiam  ;  et  auctior  e8tliber,additoibidem  capitulo  de  Baptismate  et  capitulo  de 
PGenitentia,prster  aliaquaedam  de  aliis  rebus  in  libri  nne.Porro  post  caput21,eaquae  in  edilissequeban* 
tur  usque  ad  cap.  de  Baptismatenuno  22,  absuntabomnibus  manuscriptis^fuerantquecontrasuperiorum 
capilulorum  errores  quosdam  buc  translata  exCcDlestini  epistola  ad  (>allisepiscopos,  ex  ConcilioCartba- 
ginensi  contra  Pelagiano8,et  ex  Arausicano  8ecundo,quap  omnia  sinceriora  in  line  tomidecimi  habes.Hffio 
itaque  capitula  numero  triginta,  necnon  alia  tria  ante  caputnunc  SOcontramanuscriptorum  fidem  inter- 
jecta  sustulimus.  Sed  veteres  codices  non  omnes  ad  cap.  nostrum  55  de8inunt,addunturque  alia  et  alia  in 
diversis  codlcibus  oapitula. 
Juvathio  demum  annectere  Lovaniensium  Theologorum  censuram.Lz^er  hiCf  inquiunt,  n(m  ^j^  catholiei 

scriptoris,  ted  Gennadii  Massitiensis  in  Galtia  presbyteri de  [actione  GatlorutnfContra  guamscribunt  PrO' 

sper  et  HitariusAugustino^etcontraquamcongregatum  fuit  concitiumArausicanumsecundum.PorrOtUt  sxpiusin 
catalogo  Virorum  iltustrium  graves  hahet  errores  ;  sicetin  hic  Dogmatihus  Ecclesiasticis  quxdam  hdbeta  leC' 
tore cavenda.Sane  hie  auctor  nusquam  in  hoc  tihro  meminit  peccati  originatis.aut  hapiismaiis  infantium  inre- 
missionem  peccatorum :  cumquemultos  nominet  hareticos.nusquam  memifiit  Petagii  autcatholici  dogmatis  cofUra 
eum  protati  ;  sed  contra,  ditigenter  incutcat  animas  non  esse  ex  traducej  eo  quod  sciret  Peiagium  inde  suum 
dogma  staiuere. 

DE  EGGLESIASTIGIS  DOGMATIBUS 

LIBEU  GENNADIO  TBIBUTUS. 


CAPUT  PRIMUM.  —  CredimuB  unum  esse  Deum 
Patrem  et  Filium  et  Spiritum  sanctum.  Patrem,  eo 
quod  Filiumhabeat:  Fiiium,eoquodPatremhabeat: 
Spiritum  sanctum,  eo  auod  sit  ex  Patre  etFilio  '. 
Pater  ergo  principium  deitatis:(iui  sicut  nunquam 
fuit  non  Deus,  ita  nunguam  fuit  non  Pater:  aquo 
Filius  natus :  aquoSpiritu8sanctusnonnatu8,quia 
non  est  Filius  ;  nequeingenitus,quia  non  est  Pater; 
neque  factus,quia  non  est  ex  nihiio,sedexDeo  Patre 
et  L)eo  Filio  Deusprocedens.  Pater  aBteruus,eo  quod 
sternum  habeat  Filium,  cujus  aRternus  sit  Pater: 
Filius  8eternus,eo  quod  si  Patricoscternus:  Spiritus 
sanctuB  8eternu8,eo  quod  sit  Patri  etFiliocosternus. 
Non  confusa  in  una  persona  Trinitas,  ut  Sabellius 
dicit :  nequeseparataautdivisa^innaturadivinitas, 
ut  Arius  blaspbemat:  sed  alter  in  persona  Pater, 
alter  in  persona  Filius,  alter  in  persona  Spiritus 
sanctus  ;  unus  natura  'in  sancta  Trinitate  Deus 
Pater  et  Filius  et  Spiritus  sanctus. 

CAPLT  If.  —  Non  Patercarnem  assump8it,neque 
Spiritus  sanctus.sed  Filius  tantum  :  ut  qui  erat  in 
divinitate  Dei  *  Filius,  ipse  fieretinhominehominis 
filius :  ne  fllii  nomen  arl  alterum  transiret.qui  non 
esset  nativilate  FiiiusDei^  UrgoDei  Filiushominis 
factus  est  fllius,  natus  secundum  veiitatem  naturs 
ex  Deo  Oei  Filius,etsecundum  veritatem  naturs  ex 
homine  hominis  iilius  :  ut  veritas  genitinon  adop- 
tione,  non  appellatione,  sed  in  utraque  nativitate 
fllii  nomen  nascendo  haberet.et  esset  verusDeus  et 
verus  homo  unu8  Filius.  Non  ergoduoschrist08,ne- 
que  duos  filios  ',  sed  Deum  et  hominem  unum  Fi- 
hum  ;  quem  propterea  et  unigenitum  dicimus,  ma- 
nentemin  duabus  substantiis^sicutei  naturapveritas 
contulit^non  confusis  naturi8,neque  immixtiSfSicut 
Timotheani  voluut,  sed  eocietato  unilis.  Deus  ergo 
hominem  assumpsit,  homo  in  Deumtransivit ;  non 
naturs  versibilitate,  sicut  Apollinaristffidicunt,  sed 
Dei  dignatione :  utnecDeus  mutaretur  in  humanam 
8ub3tantiamas8umendohominem,nechomoindivi- 
nam  gloriflcatus  in  Deum :  quia  mutatio  vel  versibili- 

i  Editi  bic  tiddunit  procedeni,Patri  et  FiHo  eomtemui; 
quod  abest  a  Mst. 
s  AHqoot  Mbs.,  diversa, 
s  Mss.,  in  natura. 
«  Editi  addunt,  Patris, 

•  Editi,  mtema  naHvitate  FiUus;  omisso,  Dd; 

•  Sditi  addanty  faimur. 


tas  naturas  etdiminutionem  et  abolitionem  substan- 
tiaa  facit  ^  NatusestergoDeiFilius  ex  homine,  non 
per  hominem,  idest,  non  ex  viri  coitu,  sicutBbion 
dicit:  sed  carnem  ex  Virginis  corporo  trabens,  et 
non  de  coelosecumafTerens,sicutMarcion,Origene8 
et  Eutycbes  atfirmant  *.  Neque  in  phanlasia,ia  est, 
absquo  carne,  sicut  Valentinus  :  neque  Soxifjffei  (a), 
id  est.ncque  putative  imaginatum  ;  sed  corpusver- 
um  ;  non  tantum  carnemexcarne.sicutMarcianus; 
sed  verus  Deus  exdivinitate,etveru8  homoex  carne, 
unus  Filius:  in  divinitate  Verbum  Patris  et  Deus, 
in  homine  anima  et  caro.Anima  non  absque  sensu 
et  ratione,ut  Apollinaris  ;nequecaro  absqueanima, 
ut  Bunomius  :  sed  animacum  ratione  sua,  et  caro 
cum  sensibus  suis,perquossen8US  verosin  passione 
et  ante  passionem  sun  carnis  dolores  sustmuit. 

CAPUT  III.  —  Neque  sicest  natus  ex  Virgine,at 
et  deitatis  initium  homo  nascendo  acceperit,  quasi 
antequam  nasceretur  ex  Virgine  Deu8  non  fuerit, 
sicut  Artemon  et  Berillus  et  Marcellus  docuerunt: 
sed  aBternus  Deus.et  homo  ex  Virgine  natus  est. 

CAPUT  IV.  —  (h)  Nihil  crealum  aut  serviens  in 
Trinitate  credendum,  ut  fult  Dionysius  fons  Arii : 
nihil  iniBqual8,ut  Eunomius  :  nihil  ffiquale^  gratia» 
utvult  Aetius  :  nihil  anteriusposteriusvoauL  minus, 
ut  Arius  :  nihil  extraneum  aut  orficialealleri,ut  Ma- 
cedonius  :  nihil  pervasione  *  aut  surreptioneinser- 
tum,  utManichffius:  nihil  corporeum,  ut  Melito  et 
TertullianuB  :  nihil  corporalitereffigiatum,ut  Anth- 
ropomorpbus  ^  et  Vadianus :  nihil  sibi  invisibile^ut 
Origenes  :  nihil  crealuris  viaibilc,  ut  Fortunatus  : 
nihn  moribus  vel  voluntate  diversum,  ntMarcion: 
nibil  exTrinitatis  essentiaadcreaturarumnaturam 
deductum,ut  Plato  etTertuIIianus:  nibilofflciosin- 
gulare  nec  alteri  communicabiIe,utOrigenes  :  nihil 
confusum,ut  Sabellius  :  sed  totum  perfectum  ;  quia 

<  Hic  editi  inpernnt :  Creditur  a  nobis  sine  confusume 
conjuneta  sancta  Trinitas.sine  separatione  distincta.Khwi 
a  Mts. 

spluret  Mtt.,  sicnt  Marcim,  Origenes,eorumque  secta 
iares. 

*  Sic  Mtt,  At  editi,  inxquale, 

*  Aliat,  persuasione, 

*  Forte,  Anthropomorphitx. 
>  Editi  addunt,  a  creaturis, 
la)  Vid.  Cyrill.  catech.  4. 

(6)  NioeU  m  Naiianx.  dt  8«  B«f^t« 


1115 


APPENDIX. 


1216 


totum  cx  uno  et  unum  * :  non  tamen  solitarium,  ut 
praesumuntPnxeasetSylvanus,  Penlapolilana  da- 
mnabilis  illu  rloctrina. 

GaPUTV.  —  Ilomousios  ergo,  idest,  coessentialis 
in  divinitatc  Paln  Filiu»,  homousios  Patri  et  Filio 
Spiritus  sanctus,  honiousiosDeoBt  homini  unusFi- 
lius,manens  Deus  in  hominc  suo  in  gioria  Patris,de- 
siderabilis  videri  ab  Angelis  :  sicutPateretSpiritus 
sanctus  adoratur  ab  Angelis  et  ab  omni  creatura: 
non  homo  prajter  Deum  •,  vel  Christus  cum  Deo, 
Bicut  blasphemat  Nestorius;  sed  homo  in  Deo,  et 
Deus  in  homine. 

CAPUT  VI.  —  Erit  resurrectio  mortuorum  om- 
nium,sed  una  et  insimuletsemel :  non  primajusto- 
rum,et  secunda  pcccatorum,  ut  fabulaest  somnia- 
torum  '  ;  sed  una  omnium.Etsi  id  resurgere  dicitur 
quod  cadit,caro  ergo  nostra  in  veritate  resurget^si- 
cut  in  veritate  cadit.  Et  non  secundum  Origencm 
immutatio  corporum  erit,idest,aliud  novumcorpus 
pro  carne:  sea  eadem  carocorruptibilisqua;  cadit, 
tam  justorum  quam  injustorumjncorruptibilisre- 
sur^etyOUffi  vel  poenam  sufTcrre  possit  pro  peccatis, 
▼el  in  gloria  aeterna  manerepro  meritis. 

CAPuT  VII.  —  Omnium  nominum  erit  resurre- 
otio  :8iomnium  erit,ergoomne8  moriuntur,utmor8 
ab  Adam ductaomnibus  filiis  ejus  dominetur.et  ma- 
neat  illud  privilcgiumin  Domino,quod  deeo  specia- 
liter  dicitur:  Non  dabis  Sanctum  tuum  videre  corru- 
piionem  {Psal.  xv,  10).  E^jus  enim  caro  non  viditcor- 
ruptionem.  Hanc  rationem  maxima  Patrum  turija 
tradentes  suscppimus.Verum  quia  sunt  et  alii  sque 
oatholici  eteruditiviri,qui  oredunt,animaincorpore 
xnanente  mutandos  ad  incorruptionem  et  immorta- 
litatem  eo«,  qui  in  adventu  Domini  vivi  inveniendi 
Bunt,  et  hoceis  reputari  pro  resurrectione  ex  mor- 
tuis,  quod  mortalitatem  ^  immutatione  deponant, 
non  morte  :  quolibetquis  acquiescat  modo,nonest 
hereticu8,nidi  ex  contentionehffireticusfiat.Sufficit 
enim  in  Ecclesis  lege  carnisresurrectionem  credere 
futuram  de  morte. 

CAPUT  VIII.  — Quod  autem  dicimusin  Symbolo, 
in  adventuDomini  vivosacmortuos  judicandos,non 
solum  justosetpeccatoressignincarifSicutDiodorua 
putatjsed  et  yivos  eos  qui  in  carne  inveniendisunt 
credimus.qui  adhucmorituri  creduntur ;  velimmu- 
tandi  sunt,  ut  alii  volunt,  ut  suscitati  conlinuo  vel 
reformati  cum  ante  mortuis  judicentur. 

CAPUT  IX.  —  Post  resurrectionem  et  judicium 
non  credamus  rectitutionem  futuram,quam  Orige- 
nes  delirat ;  ut  dsmones  vel  impii  homines  post 
tormentaquasi  supplicii8expurgati,vel  illi  in  ange- 
licam  qua  creati  sunt,  redeant  dignitatem,  vel  isti  • 
Justorum  societate  donentur;eo  quod  hoc  divinae 
conveniat  pietati,  ne  quid  ex  rationalibus  pereat 
creaturis,sed  quoIibetmodosalvetur.Sed  noscreda- 
mu8  ipsi  judici  omnium  et  retributori  justo,  qui 
dixit,  Ibuut  impii  in  supplicmm  xternum^usii  autem 
in  vitam  aetemam{Mafth,xx^,  46J,utpercipiantfruc- 
tum  opprura  suorum, 

CaPUT  X,  —  In  principio  creavit  Deus  coBlum  et 
terram  et  aquam  ex  nihilo.  Elcum  adhuc  tenebrs 
ipsam  aquam  occultarenl.et  aquam  terra  obsconde- 
rei  facti  sunt  Angeli  et  omnes  cffileates  Virtutes,  ut 
non  esset  otiosa  Dei  bonitas,  eed  haberein  quibus 
permulta  ante  spatia  bonitatem  suam  ostenderet : 
et  ita  hic  visibilis  mundus  ex  his  qus  creata  fue- 
rant  factus  est  ct  ornatus. 

CAPUT  XI.  —  Nihil  incorporeum  etinvisibile  na- 
turacredendum.nipi  solum  Deum.id  est,  Patrem  et 
Filium  etSpiritum  sanctum.  Quiexeo  incorporeus 

I  Editi  addunt.  ex  toto, 
Editi,  non  homo  factut  prmter  Deum*  Quidam  Msb., 
nofi  homo  faetut  propter  Deum,  Et  nonnalli  poAtea,  vel 
Christus  tine  Deo. 

9  MsB.,  tt^  fabula  tomniatur, 

«  Uic  MsB.  quidam  addunt,  prmtentit  vitte. 

' Plares  Mbb,,  ir^utU, 


creditur.quia  ubiquee8t,et  omniaimplet  atquecon- 
stringit ;  et  ideo  invisibilis  omnibus  creaturi8,quia 
incorporeus  est. 

GAPUT  XII.  —  Creatura  omnis  corporea  est  : 
Angeli  et  omnes  coelestes  Virtutes  corporeffi^,  licet 
non  carne  subsistant.  Ex  eo  autem  corporeas  esae 
credimus  intellectuales  naturas,quod  localitate  cir- 
cumscribuntur  ;  sicut  et  animahumanaquae  carne 
clauditur,etdaemone8qui  persubstantiam  angelica 
naturtB  sunt. 

CAPUTXin.  —  Immorlales  esse  credimue  intel- 
lectuales  naturas,quia  carne  carent,  ne.c  habentquo 
cadant  ut  resurrectione  egeant  post  ruinam. 

CAPUT  XIV.  —  Animas  hominum  non  esse  ab  in- 
itio  inter  csteras  intellectuales  naturas,  nec  simul 
creatas^sicut  Origenes  fingit :  neque  cum  corporibus 
per  coitum  8eminatas,8icut  Luciferiani,et  Cyrillus, 
etaliqui  Latinorum  praesumptores  affirmrmant^qua- 
si  naturs  consequentiam  servantes  '.  Sed  dicimus 
creationem  animaesolum  Creatoremomnium  nosse, 
et  corpus  tantum  per  conjugii  copulam  seminari, 
Dei  vero  judicio  coagulari  in  vulva  et  compingi  at- 
que  formari,ac  formato  jam  corpore  animam  creari 
et  infundi,ut  vivat  in  uterohomo  ex  anima  constans 
et  corpore,  et  egrediatur  vivus  ex  utero  plenus  bu- 
mana  substantia. 

CAPUT  XV.  —  Neque  duas  animas  esse  dicimua 
inunohomine,8icutJacobusetaIiiSyrorum8cribunt, 
unam  animalemquaanimeturcorpus  et  immixtasit 
sanguini.etalteramspiritualem  qu«  rationem  mini- 
8tret:8ca  dicimus  unam  esse  eamdemque  animam 
in  homine,  quae  et  corpus  sua  societate  vivificet,  et 
semetipsam  sua  ratione  disponat,  habens  in  se  li- 
bertatem  arbitrii,  ut  in  suae  subslantis  *  eligat  co- 
gitatione  quod  vult. 

CAPUT  XVI.  —  SolumhominemcredimaBhabere 
animam  substantivam,  ({w.  exuta  corpore  vivit,  et 
sensus  suosatque  ingeniavivaciter  tenet.Nequecum 
corpore  moritur,8icul  Aratus  ^  asserit  :  nequepost 
modicumintervallum,  sicut  Zenon  dicit;  quiasub- 
stantialiter  vivit. 

CAPUT  XVlI.  —  Animalium  vero  anim»  non  sunt 
substantive  *,  sed  cumcarneipsa  carnis  vivacitate 
nascuntur,  el  cum  carnis  morte  finiuntur :  et  ideo 
nec  ratione  reguntur,  sicut  Phto  et  Alexander  pu- 
tant,sed  ad  omnia  natur®  incitamento  docuntur. 

C/VPUT  XVIII.  —  Anima  humana  non  cum  carne 
moritur,quia  non  cum  carne,  ut  superius  diximus, 
seminatur;  sed  formatoinventrematriscorporcDei 
Judicio  crealuret  infunditur,ut  vivat  homo  intus  in 
utero.et  sic  procedat  nativitate  in  mundum. 

CAPUTXuC.  —  Duabus  substantiis  tantumcon- 
stat  homo,anima  et  carne  ;  anima  cum  ratione  sua, 
et  carne  cum  sensibus  suis.Quostamen  sensus  abs- 
que  animae  societate  non  movet  caro. Anima  vero  et 
sine  carne  rationale  suum  tenet. 

CAPUT  XX.  —  Non  est  tertius  in  substanlia  ho- 
minisspiritus,  sicutDidymuscontendit :  sed  spiritus 
ip8aestanima,prospirituali  natura,vel  pro  eoquod 
spiret  in  corpore  spiritus  appellatus.Anima  veroex 
eo  vocatur,  quod  ad  vivendum  vel  ad  vivificandum 
animet  corpus.  Tertium  vero  qui  ab  Apostolo  cum 
anima  et  corporeinducitur,8piritum  gratiam  sancti 
Spiritus  esse  intelligamus^quam  orat  Apostolus  ut 
integra  perseveret  in  nobi8,ne  nostro  vitio  aut  mi* 
nuatur  aut  fugetur  a  nobisCI  Thesi.  Vy23)  ;qaia  Spi- 
riius  sancius  effugiet  ficium  {Sap.  i,  5). 

CAPUT  XXI.  —  Libertati  arbitrii  sui  commissus 
est  homo  statim  in  prima  conditione,ut  eola  vif^ilan- 
tia  mentis  annitente,etiam  inprscepticastodiaper- 
8everaret,8i  vellf  t  in  eo  quod  creatus  fuerat  perma- 

<  Mbb.  aliquot,  eorpore. 

s  Mbb.  Bex,  contetfuentiatenHentei.AJ^inM^  eonseqmenr 
Ha  terviente. 
s  Mbb.  omnes,  in  tua  subttanHa. 

*  Mbb.  omnes,  Arabt. 

•  Mbb.  aiiqaoti  BuhitanHm.  Alii»  nMmUas. 


isn 


DE  ECGLESIASTICIS  DOGMATIBUS. 


1218 


nere.  Postquam  vero  seductiotic  serpenlis  per  Evam 
cecidit,na(uraB  bonum  pmtidi^,  pariter  et  vigorem 
arbilrii :  non  tanien  electionem,ne  non  easet  suum 
quod  emendaret*  peccatum,nec  merito  indulgeretur 
quod  non  arbitrio  diluis^et.  Monet  ilaque  ad  quas- 
rendam  salutem  arbitrii  libertas  ',id  est  rationalis 
voluntas,  sed  admonente  prius  Deo  et  invilante  ad 
8aiutem,ut  vel  eliKat,vel  sequatur,vel  agatoccasio- 
ne  saIutis,tioc  est  iuspiratione  Dei.Ut  autemconse- 
quatur  quod  eligit,  vel  quod  seouitur^vel  quod  oc- 
casione  agit,Dei  esse  libere  conntemur.  Initium  er- 
go  salutis  nostrflB  Deo  miserante  habemus ;  ut  ao- 
(^uiescamus  BalatiferaB  in8pirationi,ao8tr»  potesta- 
ti8  est ;  ut  adipi8camur  quod  acquiescendo  admo- 
nitioni  cupimus,  divini  est  muneris  :  ut  non  laba- 
mur  ab  indepto  salutis  munere,  soilicitudinis  nos- 
trflB  est  et  coelestis  pariter  acyutorii ;  ut  iabamur, 
potestatis  nostrsa  est  et  ignavis. 

CAPUT  XXII  (alias  52).  —  Baptisma  unum  est, 
sed  in  Ecclesia,ubi  una  fides  e8t,ubi  in  nomine  Pa- 
tris  et  Filii  et  Spiritus  sancti  datur.  Et  ideo  si  qui 
apud  illos  haereticos  baptizati  sunt  qui  in  sancte 
Trinitatis  confessione  baptizant,et  veniunt  ad  nos ; 
recipiantur  quidem  quasi  baptizati,  ne  sancta  Tri- 
nitatis  invocatio  vel  confessio  annuletur  :  sed  do- 
ceantur  ante  et  instruantur,  quo  sensu  sancts  Tri- 
nitatis  mysterium  in  Ecclesia  teneatur  :  et  si  con- 
sentiunt  credere,  vel  acquiescunt  confiterl,  purgati 
jam  fidei  integritate  confirmentur  manus  imposi- 
tione.Si  veroparvulisuntvel  hebeteac^ui  doctrmam 
non  capiant ;  respondeant  pro  illis  qui  eos  ofTerunt 
juxta  morem  baptizandi:  et  sic  manus  impositione 
et  chrismate  communiti,  Eucharistiffi  mysteriis  ad- 
mittantur.  Ulos  autem  qui  non  in  sanctffi  Trinitatis 
invocationeapud  hsreticos  baptizati  sunt,et  veniunt 
ad  no8,baptizari  debere  pronuntiamus,  non  rebap- 
tizari.  Nec^ue  enim  credendum  est  eos  fuisse  bapti- 
zatos,  qui  non  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spintua 
sancti  juxta  regulama  Uomino  positam  tinctisunt: 
ut  sunt  Pauiianists  *,Procliani,BorboritflB,Siphori, 
qui  nunc  vocantur  Bonosiani,Pbotitiani,MontanitflB 
et  Manichaei.varia  impietatis  germina  :  vel  csetera 
istorum  originis  sive  ordinis  pestes^qun  duo  prin- 
cinia  sibi  l^nota  introducunt,utGerdon  etMarcioni 
vel  contraria,ut  Manichn^us;  vel  tria  etbarbara,  ut 
Sotianus  et  Theodosius  \  vel  multa,ut  Valentinus; 
vel  Christum  hominom  fuisse  absque  Deo,  ut  Ge- 
rinthus,Ebion,ArtemonetPhotinus.bxistis,inquamy 
si  qui  ad  oos  venerint,  non  requirendum  ab  eis 
utrum  baptizati  sint,  an  non ;  sed  hoc  tantum,  si 
credant  in  Ecclesiae  ndem,et  baptizentur  ecclesias- 
tico  Baptismate. 

CAPUT  Xxni  (al.  35).  —  Quotidie  EucharistiaB 
communionem  percipere  nec  laudo  nec  vitupero. 
Omnibus  tamen  dominicis  diebuscommunicandum 
suadeo  et  hortor,8i  tamen  mens  in  afTectu  peccandi 
non  sit^.Nam  habentem  adhuc  voluntatem  peccan- 
di,gravari  ma^is  dicoEucharistiae  perceptionequam 
puririLari.Etideo  quamvis  quis  peccato mordeatur, 
peccandi  non  habeat  de  caetero  voIuntatom,et  com- 
municaturus  satisfaciat  lacrymis  et  orationibus,  et 
confidens  de  Domini  miseratione,  qui  peccata  pie 
confes8ionidonarecon8uevit,accedatadEuchari8tiam 
intrepidus  et  securus.Sedhoc  de  illo  dico  quem  ca- 
pitalia  et  mortalia  peccata  non  gravant :  nam  quem 
mortalia  crimina  post  Baptismum  commissa  pre- 
munt,hortor  prius  publica  pcenitentia  satisfacere,  et 

<  Ita  MsB.  pluret.  At  editi,  evitareU 

*  Noonulli  codiceB  sic  prosequuutur  :  Non  tamen  ad 
obtinent/nm  $ine  ilto  qui  qumrentes  facit  invenire,  ^ui 
putsnntihus  aper*t,  qui  petenlitus  thnat.  Sicut  ergo  ini' 
iium  Deo  miserante  et  wspirante  hnhere  nos  cre'timu*4ta 
arbitrium  naturs  nostrm  s^qunx  esse  divinm  inxpirationii 
lihere  confitemur,  Igitur  ui  non  Inhamur,  etc.  Id  vero 
ab  bomine  catholico  ioBertum  putant  propter  latentem 
illic  Pelagianorum  errorem. 

*  Sic  MsB.  At  editi,  PauHni. 

*  Mbs.,  Theodotus;  vel,  Theudotut. 

*  Sio  Uu.  At  •diU;  $in€  afftciu  peieandi  i^ 


itaSacerdotis  judicio  reconciliatum  communioni  so- 
ciari,  si  vult  non  ad  judicium  et  condemnutionem 
sui  Eucbaristium  pcrcipere.  Sed  et  secrela  salisfac- 
tione  solvi  murtalia  crimina  non  negamns  ;  sed  mu- 
tato  prius  Sisculari  habitu,et  confesso  roligionis  stu- 
dio  pcr  vitffi  correctionem,etjugi,imoperpetuo  luctu 
miserante  Oco,ita  duntaxat,  ut  contraria  pro  iis  oun 
pcenitetagat.ctEucharistiam  omnibusdominicisaie- 
Dussupplexetsubmissususqueadmortempercipiat. 

CAPUT  XXIV  (al.  54).—  Pojnitentia  vera  e8t,poB- 
nitenda  non  admittere,et  admissa  deflere.  Satis^o- 
tio  pcenitentiae  est  causas  peccatorum  excidere,  nec 
earum  suggestionibus  aditum  indulgere. 

CAPUT  XXV  (al.  55).  —  In  divinis  repromissio- 
nibus  nihil  terrenum  vel  transitorium  exspecte- 
mus,Bicut  Meletiani  sperant.  Non  nuptiarum  copu- 
lam,  sicut  Cerinthus  et  Marcion  delirant  ^  rMon 
quod  ad  cibum  vel  ad  potum  pertinet,  sicut  Papia 
auctore  (aj^Irenaeus,  Tertullianus  et  Lectantius  ac- 
quiescunt.  Neoue  per  mille  annospost  rcsurrectio- 
nem  regnum  Christi  in  terra  futurum,  et  aanctOB 
cum  illo  in  deliciis  regnaturos  8peremus,sicul  Ne- 
pos  docuit,primam  justorum  resurrec(ionem,et  se- 
cundam  impiorum  :  et  inter  has  duas  mortuorum 
resurrectiones,  gentes  ignorantes  Deum  in  angulis 
terrarum  in  carne  reservandas  :  qufie  post  mille 
annos  regni  in  terra  Justorum,  instigante  diabolo 
movendae  sint  ad  pugnamcontra  justosregnantea; 
et  Domino  pro  justis  pugnante  imbre  igneo  com- 
pescendas  :  atque  ita  mortuas,  cum  csteris  in  im- 
pietate  ante  mortuis  ad  ffiterna  supplicia  in  inoor- 
raptibili  carne  resuscitandas. 

GAPUT  XXVI  (al.  56).  — NuIIum  credimusad  sa- 
lutem  nisi  Deo  invitante  venire.  Nulium  invitatum 
salutem  suam  oisiDeoauxiliante  operari.Nullumni- 
siorantemauxiliumpromereri.NullumDeivoluntatd 
porirc,sed  permissu,pro  electione  arbitrii,  ne  inge- 
nuitas  potestatis  s*;mel  bominibus  attributa  ad  ser- 
vilem  coKaiur  necessitatem. 

CAPUT  XXVII.  (al.  57).  —  Malum  vel  malitiam 
non  esse  a  Deo  creatam,sed  a  diabolo  inventam :  qui 
et  ipse  bonus  a  Deo  creatus  est.Sed  quia  libero  arbi- 
trio,utpote  rationalis  creatura,  commissus  e8t,et  co- 
gitandi  acceperatfacuItatem,scientiambonivertitad 
maiumiet  multa  cogitando  factus  est  inventormali: 
et  quod  in  se  perdiderat,  invidit  ia  aliis,  nec  conten- 
tus  solus  perire,suasit  aliis,  ut  qui  esset  suffi  maliti» 
inventor,  fieret  et  aliorum  auctor :  et  ex  eo  malum 
vel  malitia  percurrit  in  cffitenis  rationales  creaturas. 

GaPUT  XXVIII  (al.58).—  Unde  cognoscimus  ni- 
hilesse  natura  immutabile,nisisoIumDeum,Patrem 
etPiliumetSpiritum  sanctum,qui  mutari  non  poteat 
a  bono,quia  natura  possidet  bonum,nec  potest  aliud 
quid  esse  quam  bonum. 

CAPUT  XXIX  (al.  59).  Angeli  vero  qui  in  illaqua 
creati  sunt  beatitudine  perseverant,  non  natura 
possident  bonum,  ut  non  mutarentur  cum  cffiterls, 
sed  arbitrii  scrvantes  bonam  voluntatem,et  bonum 
conditioni8,et  fidem  suo  Domino  servaverunt.Unde 
et  merito  ab  ipso  Domino  sancti  Angeli  vocantur, 
quod  tenuerint  arbitrii  sanctitatem,  nec  sociorum 
exemplo  deviaverint  a  bono  *. 

*  Mbb.,  delectaniur. 

s  Anle  editis  tria  iBlhffic  capitula  quffi  a  manuscriptis 
abBunt,  adjecta  fuerant  : 

M  FideB  vera,  quffi  est  catbolice,  omnium  creaturaram 
«  Bive  Bpiritnalium  sive  corporalium  bonam  confitetar 
«  8ubBtantiam,et  mali  nullam  esse  naturam;quiaDeuB, 
«  qui  uuiverBitatis  est  cooditor,  nibil  uoo  bonnm  fecit. 
«  Unde  et  diabolns  bonus  «tBBet.siin  eo  quod  factuBett 
«  permaneret.8edquianaturali  excelleatiamHleuBUB  est» 
M  etin  veritate  non  8t^tit;non  incontrariam  f»ul)Btantiam 
«  transiit,  sed  a  Bummo  bono  cui  debuit  adbffirere  dit- 

«  ceBBit. 

«  Virtutes  anf^elicffi  ({uffi  in  divioo  amore  flxn  perati- 
a  teruui  lapsiB  BuperbientibuB  angelis,  hoc  munere  re- 
«  tributioniB  acceperant,at  aullajamrubigine  sabripien- 

(«}  VideHieronymum,lib.deScriptoribuiEAAl<Qalii^^ 


IS19 


APPENDIX. 


1220 


CAPUT  XXX  (al.  63).  —  BonaB  sunt  nupliae,  sed 
causa  (ilioruin  et  coinpuscendx  fornicationis  obten- 
tu  *. 

CAPUT  XXXI  fal.  (W).  —  Melior  est  continentia  ; 
sed  non  sibi  sufticit  ad  beatiiudincm,  si  pro  solo 
amore  pudicitiae  retinetur,8Rd  si  ethoccum  afPectu 
causa  vacandi  Doinino  elij^itur  :  alioquin  divortium 
magis  conjufs^ii  videbitur  esso,  quam  castitas. 

CAPUT  XXXII  (al.  65).  —  Virginitas  utroque  bo- 
no  prsecel9iorest,quiaetMatunim  vincitet  pugnam: 
naturam,corporis  integritate;  pugnam,  pace  casti- 
monise. 

CaPUT  XXXIIl  (al.  m).  —  Bonum  est  in  cibum 
cum  gratiarum  actione  sumere  quidquidDeuseden- 
dum  praecepit.  Abstinere  autem  ab  aliquibus,  non 
quasi  malis,sed  quasi  non  necessariis,  non  cst  ma- 
lum.Moderari  vero  eorum  usura  *  pro  necessitateel 
tempore,  proprie  Christianorum  cst. 

CAPUT  XXXIV  (al  67).  —  Malas  dicere  nuptias, 
vel  fornicatioiii  comparandas  aut  stupro  ;  cibos  vcro 
oredere  malos,vel  mali  causam  percipipntibus',non 
est  Cbri8tianorum,&ed  proprie  Encratitarum  *  et  Ma- 
nichaeorum. 

CAPUT  XX.XV  (al.  68).-  Sacratai  Deo  virginitati 
nuptias  coaequare.aut  pro  amorecastigandicorporis 
abstinentibusavino  vel  carnibus  nihllcrederemeriti 
ancrescere,  nec  hoc  Ghristiani,  sed  Joviniani  est. 

CaPUT  XXXVI  (al.69).— Integra  fide  credendum 
estfbeatam  Mariam  Dei  Christi  matrem  et  virginem 
concepisse.et  virginemgenuisse.et  post  partum  vir- 
ginem  permansisse.Nec  est  blasphemiaeHelvidii  ac- 
quiescendum,quidixit:  Virgo  ante  partum,nonvirgo 
post  partum. 

CAPUT  XXXVII  (al.  70).  —  Elementa,  id  e8t,ccB- 
lumetterram  non  credimus  abolenda  per  ignem.sed 
in  melius  commutanda:  iiguram  quoque  mundi.id 
est,  imap:inem,  non  substantiam  transituram. 

CAPUT  XXXVIII  (al.  71).  —  Bonurn  est  facultates 
cumdispcnsutionepauperibuserogarc.MeliuBestpro 
intentione  sequendi  Dominum  semel  donare  ',et  ab- 
Bolutum  sollicitudine  cum  Chrislo  egere. 

CAPUT  XXXIX  (al.  72).  —  Maritum  diiarumpost 
Baptismum  matronarumClericum  nonordinandum. 
Neque  eum  qiii  unam(juidem,sed  concubinam,non 
matronam  habuit.Nec  illum  qui  viduam,  aut  repu- 
diatam,vel  meretricem  in  matrimoniosumpsit.Ne- 
queeum  qui  semetipsum  quolibetcorporis  suimem- 
bro  indignatione  aliqua  vei  justo  injustove  timore' 
Buperatus  truncaverit.Neque  illum  qui  usuras  acce- 

Risse  convincitur,  aut  in  scena  lusisse  di^noscitur. 
eque  eum  qui  publirapGenitentiamortaliacrimina 
deflet.Neque  ilium  qui  aliquando  in  furiam  versus 
insanivit,  vel  afflatione  diaboli  vexatus  est.  Neque 
eum  qui  per  ambitionem  ad  imitationem  Simonis 
Magi  ppcuniam  oCfert. 

CAPU  r  XL  (al.  73).  —  Sanctorum  corpora,  et 
praecipue  beatorum  martyrum  reliquias.ac  si  Chris- 
ti  membra  sincerissime  honoranda,et  basilicas  eo- 
rnm  nominibus  appellatas,  velutloca  divinocultui 
mancipata,  affpotu  piipsimo  ctdcvotione  fideiissima 
adeundas  crcdimus^Si  quis  contra  hanc  eententiam 

c  tis  culpae  niordeaDtnr  :  ut  et  in  coutemplatione  Con- 
m  ditoria  sine  felicitatia  fine  permdnennt,  et  in  hoc  sic 
«  condil&e  aetprna  ti^tahilitate  suhsistaut. 

«  Tales  creati  suut  augpli  :  ut  si  veIleut,io  beatudioit 
«  luce  persiBterent ,  »\  autem  vellent,  etinm  labi  potuis- 
«  Bent.Unde  et  Satan  cum  ftequentibufi  le^ioDibus  ceri- 
0  dit.Sed  poBt  eju»  lapsiimitaronfirmati  sunt  Anfteliqni 
c  persLiternut,  ut  cadere  omnino  non  popsent ;  quia  ne 
«  omnino  jnm  caderent,yirtutem  iocommalabilitatis  ac- 
«  cepcrunt.  » 

•  Quidam  Mp8.,7?on  concupiscenfijp  et  fornicationis  o6- 
tentn. 

•  M«.,  Mofieran  vero  carnium  usum. 

•  Editi,  vei  ma/ifins  causare  percipieniibus. 

*  Editi.  Hiernfhttarum. 

*  Euiti,  insimul  tionare, 

*  Colbertinus  Ms.,  justo  infusiove  Judicio. 
'  Abeat,  credimus,  a  Uu. 


vcnit,  non  Cbristianus,  sed  Eunomianus  etVigilan- 

tiAnus  prpdttur 

CAPUT  XlI  (al.74^.—  Baptizatis  Untum  iteresse 
salutis  credimus.  Nullum  catechumenum,  quamvis 
in  bunis  operibusdefunctum,vitam8eternam  habere 
credanius,  cxcepto  martyrio,  ubi  tota  Baptismi  sa- 
cramenta  complentur.Baplizandus  confitetur  (Idem 
suam  coram  sacerdote,  et  interrogatus  respondet  : 
hoc  et  martyr  coram  perst^cutore  facit,qui  et  confl- 
tetur  tidcm  suam,  et  mterrogatus  respondet.  ille 
post  confessionem,vel  aspergitur  aqua,  vel  intingi- 
tur  :  et  hic  vel  aspergitur  sanguine,  vel  contingitur 
i^ne  Mlie  manus  impositione  pontiflcis  accipitSpi- 
ritum  sanctum  :  hic  locutorium  '  efflcitur  Spiritus 
sancti,  dum  non  est  ipse  qui  loquitur,  sed  Spiritua 
Patris  qui  loquitur  in  illo.  Ille  communicat  Eucba- 
riBtia;  in  commemoratione  mortis  Domini:  hic  ipsi 
Christo  commoritur.  llle  confltetur  se  mundi  acti- 
bus  renuntiaturum  :  hic  ipsi  renuntiat  vitaB.  Illi 
peccata  oinnia  dimittuntur  :  in  isto  exstinguuntur. 
C.APUT  XLlI  (al.  75).—  In  Eucharistia  non  debet 
pura  aqua  otferri,  ut  quidam  sobrietatis  falluntur 
ima^ine  ;  ^cd  vinum  cum  aqua  mixtum  :  quia  et  vi- 
num  fuitin  redemptionis  nostraemysterio.cumdixit, 
Non  bibam  amodo  de  hocgenimine  vitis  (Mailh.  xxvi, 
29);  et  aqua  mixtum,quod  postccenam  dabatur.Sed 
et  de  latere  ejus,  quod  laacea  perfossum  est,  aqua 
cum  sanguine  egrossa,  vmum  de  vera  ejus  carnis 
vite  cum  a<jua  expressum  ostendit. 

CAPUT  XLIII  (al.  76).  —  Bona  est  caro  nostra  et 
valde  bona,  utpote  a  bbno  et  a  solo  Oeo  condita  :  et 
non  est  mala,  ut  volunt  Sethianuaet  Ophianus'  et 
Patricianus  :  nec  malicausa.ut  docuit  FIorinu8*:nec 
ex  malo  etbonocompacta,utManichaeusbIa8phemat. 
Sed  cum  sit  creatione  bona,arbitrio  aninize  efflcitur 
nobis  vel  bona  vei  mala,non  mutatione  subatantia, 
sede.Ysccutionis  mercede  '.Ipsa  enim  est  quae  stabit 
ante  tribunal  Christi,  in  qua  referat  anima  propria 
corporis  prout  gessit,  sive  bonum  sive  malum. 

CAPUT  LXIV  (al.  77).—  In  resurrectione  ex  mop- 
tuis  SPXU8  forma  non  mutabiturised  vir  mortuus  re- 
surget  in  forma  viri,  et  femina  in  forma  feniine, 
carens  sexus  tamen  hujus  vitaB  tantum  conditione, 
non  specie  naturali  ;  ne  non  sit  vera  resurrectio.ai 
non  i(l  reeurget  quod  cadit. 

CAPUT  XlV  (al.  78).  —  Ante  passionem  Oomini 
omnes  anima!  sanctorum  in  inferno  sub  debilo  pr»- 
varicationis  kdte  tenebantur,  donec  auctoritate  Do- 
mini  pcr  indebitam  ejus  mortem  de  servili  condi- 
tione  liberareutur. 

CAPUT  XlVI  (al.79).— PoBt  aacensionem  Domini 
ad  coulos,  omnium  sanctorum  animae  cum  Cbristo 
sunt,etexeunte8  de  corpore  ad  Christum  ?adunt,ex- 
spectantes  resurrectionem  corporis  sui,  ut  ad  inte- 
pam  et  perpetuam  *  beatitudinem  cum  ipso  pariter 
immutentur  :  sicut  et  peccatorumanims  in  inferno 
sub  timore  positaBexspectantresurrectionemsui  cor- 
poris,ut  cum  ipso  ad  poenam  detrudantur^ffiternam. 
CAPUT  XLVII  (al.  80).—  Poenilentia  aboleri  pec- 
cata  indubitanter  credimus,  etiamsi  in  ultimo  vits 
8pirituadmis8orumpceniteat,etpublicalaoQentatione 
peccata  prodantur :  quia  propositum  Dei,quo  decre- 
vit  salvare  quod  perierat,  stat  immobile  :  et  ideo 
quia  voluntas  ejus  non  mutatur,  eive  emendatione 
vitaB,si  tempus  conceditur,sive  supplici '  confessio- 
ne,  si  contmuo  vita  exoeditur,  venia  peccatorum 
fldeliter  praesumatur  ab  illo,  qui  non  vult  mortem 
peccalons,  sed  ut  convertatur  aperditionepceniten- 
do  {F.zech.  xviii,  22,  et  xxxiiill),et  salvatus  misera- 
tione  Oomini  vivat.  Si  quis  aliter  de  justisBima  Oei 

i  Mss.,  lel  intingitur  igne. 
s  Sic  Mbs.  Editi,  habitacutum, 
'  Mes.,  Ophiuinnus. 

*  Sic  Mts.  At  editi,  Pltmanus. 

>  Aliqnot  Mss*,  exrusatione  commercU,  Qaidam  aatem 
extecutione  commercii. 

*  Quidam  Mss.,  p^rfectam. 
^  Mss.,  convertantur, 

s  Allquot  M88.y  Hm  fmMee^. 


1221 


INDBX  RERUM. 


1222 


pietate  8entit,Don  Ghristianus,  sed  Novatianua  esL. 

CAPUT  XLVIII  (al.  81).  —  Internas  anim«  cogi- 
tationesdiaboluni  non  vulere,certi  sumus  :  sed  mo- 
tibud  eas  corporis  ab  illoetafTeclionum  indiciiscol- 
ligi,pxperimentodidicimu8.SecretaautemcordiHSO- 
lusille  novit  ad  quem  dicilur,  Tusolus  nosti  corda 
filiorum  hominum  (III  Reg.  viii.  39). 

CAPUT  XLIX  (al.  82.  —  Non  omnes  mal»  cogita- 
tiones  nostrae  semper  diaboli  instinctu  excitantur, 
sed  aliquoties  ex  oostriarbitrii  motuemergunt.Bo- 
ne  autem  cogitationes  semper  a  Deo  sunt. 

CAPUT  L  (al.83).  —  Dffimones  per  energicamope- 
rationem  *  non  credimus  substantialiter  illabi  ani- 
mae  ;  sed  applicntione  et  oppressione  uniri.  Illabi 
autem  menti  illi  soli  possibileestqnicreavit,quina- 
tura  subsistensincorporeuSyCapabilisest  suaafactu- 
rs. 

CAPUT  LI  (al.  84).  —  Signa  et  prodigia  et  sani- 
tates  etiam  peccatores  in  nomine  Domini  facere  ab 
ipso  Deo  didioimus :  etcum  alios  hac  praesumptione 
juvenl,  sibi  perambitionembuman»  gloriaB  nocent; 
quia  glnriantur  in  dato  falso,  id  estnon  meritisde- 
bito. 

GAPUT  LII  (a1. 85).  —  Signis  et  prodigiis  clarum 

<  Habent  Msb.,  per  energiam,  et  omlttant,opera/tontfm. 


posse  nori  Ghrisllanum,  non  tamen  sunctum.siin- 
temperatis  et  asperis  niolibus  agat :  temperatis  au- 
tem  et  piacidis  molibus,  etiani  absqur>  signorum 
efticacia,  et  sanctum  et  perfectum  ct  Dei  hominem 
iieri  rectecredimus. 

CAI>UT  LIll  (al.  86).  -  NulJus  sanctus  et  justus 
caret  peccato  :  nec  tamen  ex  hoc  desinit  esse  justus 
et  sanctus,cumairHctu  teneataanctitateni.Non  enim 
nature  virbus,sedproposiliadjumento  per  Dei  gra- 
tiam  acquirimus  sanclitatem.  Et  ideo  veraciter  se 
omnes  sancti  pronuntiant  peccatores.quiain  verita- 
te  habent  quod  plangeant,  et  si  non  reprehensione 
conscientiffi,corie roobilitate  prsvaricatricis  naluro. 

CAPUT  Liy  (al.  87).  —  Pu3cha,id  est,  dominiciB 
resurrectionis  solomnitas,ante  transgressum  verna- 
lis  ffiquinoctii  et  quartae  decims  lun£B  pcrfectionem 
non  potest  celebrari  *,eodem  tamen  mense  natas. 

CAPUT  LV  (al.  88).  — Propternovellos  legislato- 
res,qui  ideo  animam  tantum  ad  imaginem  Dei  crea- 
tam  dicunt,  utquiaDeusincorporeus  recte  creditur, 
etinm  incorporea  anima  esse  credatur.  liberecon- 
Otemur,  imaginem  in  sternitate,  similitudinem  in 
moribus  inveniri. 

1  In  codicibus  Mas.,  ei  quinm  decimx  (vel,«ex/«  de6i* 
ms)  lunx  imtium  non  pottst  ceiebrnri. 


INDEX  RERUM 

QVM  IN  HOC  TOMO  OCTAVO  GONTINENTUR. 


1:«  OCTAVnM  TOMUM  PBAFATIO.  9-iO 

ADM0!fiTl0  IR  LIBRDM   DB  RiBBBSIBDB.  15-16 

De  eodem  libro  EpiBtolaa  quataor.  Ibid. 

S.  AURELII  AUr,U8TINI,  HIPPONENSFS  EPISCOPI, 
DE  UiEHESlBUS  AD  QUODVULTDEUM  LIBER 
UNUS.  21-22 

S.  AURELII  AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
TUACTATUS  ADVERSUS  JUDiEOS.  51-52 

Capot  PRiMCM.  Severitatis  Dei  exemplum  iu  ezri- 
sione  Judfleorum ;  bonitatis  vero,  in  insitione 
Gentium.  Judseorum  csecitas  ez  Scripturis  Vete- 
ris  Testameoti  convineenda.  Ibid. 

II.  Instrumeoti  veteris  libros  ad  nos  pertinere,  eo- 
rumque  prsecepta  per  nos  meliui  impleri.  Ibid. 

III.  Cliristus  legem  uon  evacuavit  arguendo,  led 
implendo  mutavit.  Mutatio  veterum  sacramento- 
rum  prsBdicta  iu  Psalmis.  53 

IV.  Cbnwtus  in  Psalmo  quadragesimo  quarto  prae 
Duntiatus.  Ibid. 

V.  Tituio  Psalmi  sezagesimi  octavi,  ^ui  de  Christi 
passione  scHptus  est.  etiam  mutatio  prsBdicitur.      54 

VI.  Titulus  quoque  Psalmi  septuagesimi  uoui  prae- 
nunliat  mutaliouf  m.  Mutatiouis  faciendse  testi- 
mouia  contra  Judseos  apertiora.  55 

VII.  Judffii  proplietias  quasdam  pro  se  non  recte 
interpretantes.  Qum  magis  in  Judseos  quadrant 
Proph>  tarum  voces.  57 

VIII.  Judseorum  a  Deo  dimissio  per  Isaiam  pradoun- 
tiata.  ft9 

IX.  Dimissio  Judoeorum  clarius  preedicta  per  Mala- 
chiam.  Sacrificium  Christiauorum  ubique  in  terra 

et  in  ccelo  offertur.  60 

X.  Oua  charitale  invitandi  JcdflBi  ad  fldem.  63 

AD.V0N1T10  IN  LIBBUX  DB  DTILIT^TB  CRRI>BNni.  63-64 

8.  AUHELII  AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
DE  UTILITATECREDENDl  AD  HONORATUM  LI- 
BER  UNUS.  —  Gontra  Manichseos  disputat,  pro- 
batque  ipsos  SMcrilege  ac  temere  in  eos  invehi, 
qui  catholicae  fidei  auct)ritatem  sequAnte8,ad  mys- 
teriorum  intelligentiam  stjse  illius  subsidio  com- 
parant.dumeacrisduntqnsBnoodumvaleutanimo 
percipere.Sed  imprimis  ostenditVetusTestamen- 
tum  perperam  ab  iitfdem  h&ereticis  repreheudi.  65-66 

Caput  PRiMUM.  Quo  consitio  haec  Honorato  scribat. 
Haereticus  pt  hsreticis  credeus,  non  idem.  Ope- 
ris  argumentum.  Quomodo  per  Maoiclifieos  Au- 

gustinus  deceptuB  evaserii.  Maaichsorum  dictam 
i  Buo  sectflB  defertoret.  iM. 


II.  Manicbaei  Vetus  TeBtamentum  reprehendant 
npud  imperitOB.  67 

III.  Quadruplez  ScripluraBVeterisTcstamenti  trac- 
tandi  ratio.  Historia  et  aeliologia  in  Scripturis. 
Analogia.  Allegoria.  Lez  non  uecessaria  uisi  iis 
quibuB  utilis  est  Bervitus  ac  timor.  Mysteria  in 
Veteri  Lege  velata.  68 

IV.  Triplez  error  legcntium.  71 

V.  Tres  Scriptiirarum  quarumque  differentiae. 
Ecclesia  catholitra  erroris  secundum  ullum  mo- 
dum  e.x  preedictis  redargui  non  potest  in  Veteris 
Testamenti  feclione.  78 

VI.  De  Scripturis  non  credendum  MpoBitoribus  ea- 
rum  inimicis.  74 

VII ■  Quterenda  vera  religio.  In  eis  quaerenda  qui  ez- 
celluiit  famee  celebritate  et  omnium  occupatione 
populorum.  Objectari  frustra,  apud  paucos  esse 
▼eritatem.  nec  qiioirenilam  iri  multitudine  Catho- 
iicorum.  Temere  visum  Honorato,  absurda  quae- 
dam  tra  ii  iu  cathoiioii  religione.  A  reiigione  quse- 
renda  apud  Catholicos  nihil  prohibebat.  Gum 
inquirilur  vera  religio,  sumendum  ezordium  a 
catholica  Ecclesia.  75 

VIII.  Qiia  Augustinus  via  venerit  ad  catholicam  re- 
ligionem.  78 

IX.  Cathnlica  Ecrlesia  venientibus  praecipit  fidem; 
hiBretici  promittunt  rutionem.  Nihil  vitii  CBse  in 
fide,  atque  iut"r  credentem  et  credulum  (qaod 
nomen  culpse  datur)  plurimum  interesse.  79 

X.  Turpe  nou  esse  credere  in  religioue.  Ralioai 
percip:eud8e  idonei  perpauoi:  via  ad  religiooem 
tutior  et  tenenda  ab  omnibus  fides.  81 

XI.  Credentes  ab  opinautium  temeritate  quomodo 
alieni.  lutelligere.  credere,  opinari.  88 

XII.  Credere  in  multis  quam  uecosfarium  ad  huma- 
nam  societatem.  Rectiss[mum  obtemperare  sa- 
nientibus.  '  84 

XIII.  Qui  sapientia  caret,  non  quserit  sapientem, 
nisi  esse  credaL  Ita  et  religio  uon  quseritur,  nisi 
esse  credatur.  86 

XIV.  Si  nihil  credendum  est,  nec  ipsa  esse  religlo 
credetur.  Chri^to  credendum  esse  doccot  nmnes 
etiam  hsretici.Christusipsemaximeezegiitidem.      86 

XV.  Sapientia  Dei  incarnata,  via  ad  rehfiionem 
commodissima.  88 

XVI.  Auctoritas  diviuitus  constituta,  quse  partim 
miraculis,  partim  seqaeatium  multitudioe  movet 

ad  fldem.  88 


1323 


INDEX  RERDM. 


I!t34 


XVIL  Mores  boni  populia  qiiain  utililer  auciorilate 
perftUdsi.  Ecdei*ifie  CHtholicee  auctoritaB.  90 

XyIII.  Couclusio  purc&iiorlatiouem.  Porsica  fabclla.      91 

8.  AURELII  AUGUSTINI.  HIPPONENSISEPISCOPI, 
DE  DUABU8  ANIMABUS  CONTliA  MANlCHiEOS 
LIBER  UNUS.  —  MaDioliQBiB  hGereticia  duas  ani 
Diaa  m  uuoquoque  homine  esBe,  unam  de  Dei 
BubBtantia  bonam,  alteram  malam  de  tenebrarum 
gente  nec  a  Deo  conditam  dicentibue  dolet  ae 
Augustiuus  sic  adhoesisBe,  ut  ad  rationes  quibus 
deliramentum  istudevertitur,  tam  obTias  tamque 
manifeBtaB  non  attenderiL  Primum  enim  conBide- 
ranii  faciie  apparere,  omnem  aaimam,  cum  vita 
queedam  sit,  resque  intelligibilis,  ac  proinde  iuce 
^isibiii,  quam  a  Deo  esse  Mauichsei  fatentur,  praBs- 
tantior,  auctori  Deo  tribuendam.Loca  vero  Scrip- 
turflB  quibuB  illi  malos  ex  Deo  non  esse  diBputant, 
aliorum  locorum  comparatione  melius  explicuri. 
PoBtea  etiam  ex  peccati  et  voluntatis  definitione, 
ez  Yenia  peccatorum  quee  peccantibuB  datur  in 
EccleBia,  taudemque  ex  poenitendi  affectu  pio 
atque  utili,  eTidenteromuino  demonstrari,  pec- 
cantes  animas  uon  nalura  malas  eBse.  93-94 

Capdt  primum.  Manichfleorum  error  de  duabus  ani- 
mabuB,  quarumaltera  non  sita  Deo,  qua  ratione 
expu^uatur.  Auima  omnis  cum  vita  qusedam  sit, 
Donnisi  a  Deo  vita)  foote  esse  potest.  Ibid. 

IL  Si  lux  quse  Bensu  percipitur  Deum  hahet  aucto- 
rem,  ut  latentur  Manichsei,  multo  magiB  anima 
quffi  Bolo  intellectu  percipitur.  Ibid. 

IIL  CorpuB  etiam  omne  a  Deo  esse  unde  probatur. 
Animam  illam  qufle  mala  dicitur  a  ManichfleiB, 
luce  esBe  meliorem.  95 

IV.  Anima  etiam  muscfle  prteatantior  istaluce.  96 

V.  VitioBffi  animse  quanquam  damnandfle,  quomodo 
huic  luci,  qu8B  in  genere  buo  laudanda  eBt,  ante- 
cellant.  Ibid, 

VL  An  ipsa  etiam  vitia  tanquam  intelligibiiia.  luci 
BeDBibili  prGBferenda  sint,  et  Deo  ut  auctori  tri- 
buenda.  Vitium  animi  est  defectus  quidam,  recta 
Don  inter  intelligibilia  numerandus.Ipsi  deiectUB, 
etiamsi  inter  intelligibilia  numerareutur,  nun- 
quam  anteponendi  rebus  senBibilibus.  Si  lumen  vi- 
Bibile  a  Deo  est,  multo  magis  ab  ipso  anima,  c|U8b 
inquantum  vivit  inleiligibilisreBeBt,  etiamsi  vitio- 
8a.ObiectauturcontraaManich6eiBlocaScripturflB.  97 
VII.  Mali  quomodo  ex  Deo.  et  non  ex  Deo.  100 

VIIL  Quflerunt  unde  malum,  et  hac  qutBstioue  vin- 
eere  se  putaDtManichflei.CogooscantpriuBquod 
racillimum  ept,  nihil  vivere  posse  sine  Deo.  Sum- 
mum  malum  non  cognoscitur  nisi  cognito  summo 
boDO,  quod  est  Deus.  101 

IX.  AuguBtinus  familiaritate  cum  ManichfleiB  et  buc- 
cessu  victoriffi  de  Christiaois  imperitis  a  se  re- 
portatfp  deceptuB.  ManichsBi  ex  cognitione  item 
peccati  et  voluutatis  facile  refellendi.  108 

X.  Peccatum  nonnisi  a  vuiuntate.  Vita  et  voluntas 

Bua  cuique  notit^sima.  Voluntas  quid  sit.  103 

XL  Peccatum  quid.  105 

XII.  Ex  datisdefiuitionibuapeccati  etvoIuntatishflB- 
resim  ManichflBorum  totam  evertit.  Ex  malarum 
item  animarum  justa  damoatione  sequitur  non 
Datura,  sed  voluotate  malas  esse.  Animas  esse  na- 
tura  bouas,  quibus  datur  venia  peccatorum.        Ibid, 

XIII.  Ex  deliberatione  in  malum  et  in  bonam  partem 
Dou  haberi  duo  animarum  geoera.  Coucessu  ge- 
Dere  animarum  illiceutium  ad  turpia,  dou  sequi 

has  esse  uaturamalaB,alia8e8sesummurobonum.    108 

XIV.  Rursum  expoenitendiutilitatemonstraturani- 
mas  non  natura  malas  esse.  Demonstrationi  tam 
certflB  nonoisiex  i:odluotudine  errandi  contradi- 
citur.  109 

XV.  Orat  pro  amicis  quos  habuit  erroris  socios.        110 
8.  AURELU  AUGUSTINL  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 

ACTA  SEU  DISPUTATIO  CONTRA  FORTUNATUM 
MANICHiEUM  LIBER  UNUS.  111-112 

DlBPUTATIO  PR.MiE  DIEI.  Ibid. 

DlBPDT.  SBCU^Difi  Dlbl.  121 

8.  AURELIl  AUiJUSTINI.  H1PP0NENSIS  EPISCOPL 
CONTKA  ADIMANTUM  MANICIliEl  D1SC1PULUM 
LIHER  UNUS.  —  Conciliantur  inter  8e  Scriplu- 
rarom  BententiaB,  quas  de  Testameiito  Vetere  rc 
Novo,velut  iuviceiu  cuntrarias  Adimautus,  ulrum- 
que  Testamentum  ab  uno  et  eodem  Deo  esse 
Dou  pojttie  conteiidenB,  corraserat.  129-130 

8.  AURELII  AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
CONTRA  EPISTOLAM  MANICfiiEI,  quam  vocant 
FUNDAMENTL  UBER  UNU8.  -  Refellit  prioree 


partes  EpistolaB  Manich»i,  ostendens  ipBum  pro 
manifesta  quam  pollicebatur,  et  pro  certa  cogoi- 
tione,  nonnisi  incerta  et  absurda  deiiramenta 
Bois  sectatoribus  proponere.  173-174 

Caput  pruiuii.  Hffiretici  sanandi  magie  quam  per- 
deodi.  Ibid. 

II.  CausiB  cur  mitiuB  ageadum  cum  Manidueii.      Ibid. 

III.  AugustiDus  ouoDdam  MaDichsBus.  Ibid. 

IV.  Argumeuta  iidei  cathoIicsB.  175 

V.  Contra  tituium  EpistolBB  ManichflBi.  176 

VI.  Cur  apoBtoIum  ChriBti  se  scripBerii.  i77 

VII.  MaDichseuB  SpirituB  BauctuB  quomodo  creditnt 

a  BuiB.  178 

VIII.  Feetom  Datalis  MaDichflBi.  /Ucf. 

IX.  SpirituB  BauctuB  quaudo  miBsuB.  11% 

X.  SpirituB  saDctuB  bis  datUB.  180 

XI.  Veritatem  pollicetur  MaDichsBue,  Doa  ezhibet    181 

XII.  Deliramenta  ManichsBi.  PrflBlium  ante  mundi 
constitutionem  commissum.  182 

XIII.  DufiB  substantiflB  contrarieB.  Regnum  lumiDis. 
Incerta  pro  certiB  tradi  a  ManichflBO.  Ibid. 

XIV.  Poilicebatur  rerum  certarum  cognitioDem,  et 
imperat  incertarum  tidem.  183 

XV.  Non  solum  iucerta.  sed  etiam  falsa  esae  quflB 
tradiL  Deliramentum  de  terra  et  geute  teoebra- 
rum  juxta  latus  terrsB  sauctflB  ac  BnbstaatiflB  Dei. 
Confutatur  primo,  quia  naturaB  Dei  partCB  et  la- 
tera  tribuit  tanquam  sua  moie  per  locorum  spa- 

tia  disteodatur.  184 

XVI.  Auimam  ipsam,  etsi  mutabiliB  fit,  per  apaUa 
locorum  uon  distendi.  Nam  tota  eentit  in  siDgu- 

lis  partibns  corporis.  Ibid, 

XVII.  Memoria  capit  mazimorum  locorum  imagiDes    185 

XVIII.  iDtelligeDdi  poteotia  de  rerum  yeritate  de- 

que  ipsa  cogitatioue  judicat.  186 

XIa.  Si  auima  per  Iocob  dod  ezteDditor,  multo  mi- 

DUB  DeuB.  Ibid. 

XX.  Deliramentum  de  duplici  terra  refellitor.  197 

XXL  Eamdemterram  luciB,8iterrnteDebrarumjun- 

^itur,  esse  corpoream.  Figura  terrsB  teDebrarum 

lunctflB  cum  terra  lucis.  Ibid, 

XXII.  Figura  terrsB  lucis  fcBdior.  188 

XXIII.  LeviuB  peccant  ManicluBiB  ADthropomor- 
phitfiB.  189 

XaIV.  De  Dumero  uaturarum  iu  phaDtaBmate  Ma- 
DichflBi.  190 

XXV.  Ez  DihilocreariperOmnipoteDtffflboaa  aJla 
aliis  inferiora.  In  flgura  conjunctiooiB  duarum 
terrarum,  qualiscumque  fingatur,  lemperiDeeBe 
deformitatem  aut  absurditatem.  191 

XX VL  Coarctantur  Manichflei,  BiTe  tortuoBO  latere 
conjunctionem  illam  fieri  dicant,  siye  curvo,  Bive 
recto.  lu  hoc  tertio  genere  juDctarsB  eiset  cod- 
cordia  et  pulchi  itudo  utrique  terrflB  couTenieDe.    192 

XXVII.  Pulcbritudu  rectis  lateris  poBset  terrte  tene- 
brarum  detrahi  sine  ulla  detractatione  BubBtantiaB. 
8ic  maium  aDiniflB  accedit  nulia  addita  detractave 
Hubstantia.  Latus  terraB  teiiebrarum  in  quantnm 
rectum  eBBet,boniaiiquid  haberetaDeo  conditore.    193 

XXVIII.  1d  terra  tcDebrarum  uaturas  quiuque  pouit 
ManichflBUB.  194 

XXIX.  Reffellitur  hoc  deliramentum.  Ibid. 

XXX.  Quam  multa  bona  in  iis  naturia,  quas  pouit 
ManichflBus  in  terra  tenebrarum.  195 

XXXI.  De  eodem  argumento.  196 

XXXII.  ManichflBus  ez  iis  quflB  hic  Tidit,  ordinaTit 

Hua  phantasmata.  197 

XXXIII.  Natura  omnis,  ut  natura  est,  boua  est.         198 

XXXIV.  Natura  nuoquam  sine  aliquo  bono.  Sola 
niala  cousiderant  ManichflBi.  199 

XXXV.  Malum  nihil  aliud  quam  corruptio.  ipflaau- 
tem  corruptio  non  natura  est,  sed  contra  Data- 
ram.  Ubicumque  corruptio,  ibi  bonum  fuit.  200 

XXXVL  Unde  malum,  sive  corniptio  bouL  201 

XXXVII.  SoluB  Deus  summe  boDus.  202 

XXXVIII.  Natura  a  Dpo,  corruptio  ez  uihilo.  203 

XXXIX.  Mala  quomodo  siot  a  Deo.  204 
XL.  Corruptio  teodit  ad  oon  esse.  Ibid. 
XLI.  Corruptio  permissu  Dei  a  nobis  eet.  205 
XLII.  Hortatur  ad  summum  bonum.  206 
XLIIL  ConrluMO.  Ibid. 
S.  AURELII  AU(iUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 

CONTKA   FAUSTUM   MANICHJSUM  LIBRI  TRI- 
GINTA  TRES.  207-208 

Admomtiu.  517-518 

S.  AUREi.TI  AUGUSTINL  H1PP0NENSI8  EPISCOPI, 

DEACTISCUMFELICB  MANlCHiEOUttRlDUO.5i9-520 
Ldbr  PRuius.  —  Acta  prim»  diei,  Ibid. 


1225 


INDBX  RERUM. 


1226 


LiBBR  sKumuf*  ^  Acta  secnnds  diei.  535-536 

S.  AURELII  AUGU8T1NI,  HIPPONENSIS  EP1SC0PI, 
DE  NATURA  BONI  GONTRA  MANlCHiEOS  Ll- 
BER  UNUS.  551-552 

Caput  primum.  Deus  enminum  bonum  ei  incommuta- 
bile ;  a  quo  catera  omnia  bona  Bpiritualia  et  cor- 
poralia.  551-552 

II.  Quomodo  id  poMit  ab  corrigendos  Manichsos 
eufficere.  Ibid. 

III.  Modus,  Bpedee  et  ordo  generaiia  bona  in  re- 

1)UB  a  Deo  lactie.  553 

IV.  Malum  est  corruptio  modi,  speciei  aut  ordinis.  Ibid» 

V.  Natura  ezcellentioriB  ordinis  etiam  corrupta  me- 

lior  interdum  inferiore  etiam  incorrupta.  Ibid, 

VI.  Natnram  qun  corrumpi  non  potest,  Bummum 
bonum ;  quaB  poteet,  aliquod  bonum  esBe.  Ibid, 

VII.  Rationalium  Bpirituum  corruptio  alia  Tolunta- 

ria,  aiia  pceQaiiB.  554 

VIII.  Ex  rerum  inferiorum  corruptione  ac  interitu 
pulchritudo  universi.  Ibid» 

IX.  PoBua  peccanti  naturaB,  ut  recte  ordinetur,  cons- 
tituta.  Ibid. 

X.  Naturffi  coruptibiles,  quia  ez  nibilo  factsB.         Ibid. 

XI.  Noceri  nec  Deo  potest,  nec  alii  naturn  niii  ipso 
permittente.  555 

XII.  Omnia  bona  nonniei  a  Deo.  Ibid, 

XIII.  Bona  singula  aeu  parva,  seu  magna,  esse  a 
Deo.  Ibid. 

XIV.  Panra  bona  in  maiornm  comparatione  contra- 

riiB  nominibuB  appellaDtur.  Ibid, 

XV.  In  BimisB  corpore  pulcbritudiniB  bonum  ineBBe, 
licet  minuB.  Ibid, 

XVI.  Privationee  in  rebuB  decenter  a  Deo  ordinatffi    556 

XVII.  Natura  in  quantum  natura  est,  nulla  mala.  Ibid, 

XVIII.  Hjlen,  quiB  rerum  informiB  materiea  anti- 
quiB  dicebatur,  non  eBse  malum.  Ibid, 

XIa.  Esse  vere,  proprium  Dei.  557 

XX.  Dolor  nooniBi  io  naturis  bonia.  Ibid. 

XXI.  Modica  a  modo  dicta.  Ibid, 

XXII.  ModuB  an  aliqua  ratione  Deo  ipei  conveniat.    558' 
XXIU.  Unde  ioterdum  dicatur  maluB  moduB,  mala 

Bpeciee,  malus  ordo.  Ibidm 

XXIV.  TestimoniiB  Scripturae  probatur  Deum  cBBe 
incommutabiiem.  Fiiium  Dei  cBBe  genitum,  non 
factum.  Ibid, 

XXV.  lliod  Evangelii,  Sine  ipio  facium  ut  nihii, 
male  iniellectum  a  nonnuliis.  559 

XXVI.  Creaturas  ez  nibilo  factaa  eeBe.  Ibid. 

XXVII.  Ex  ipso  et  De  ipso  non  idem  eignificare.       560 

XXVI II.  Peccata  non  esBe  ez  Deo,  eed  ez  voluntate 
eBse  peccautium.  Ibid, 

XXIX.  PeccatiB  noBtris  Deum  non  inquinari.  Ibid, 

XXX.  Bona  etiam  minima  et  terrena  esBe  a  Deo.     Ibid, 

XXXI.  Punire  ac  donare  peccata  perflBque  ad  Deum 
pertinere.  561 

XXXII.  A  Deo  CBfe  et  ipsam  nocendi  poteetatem.    Ibid, 

XXXIII.  AngeloB  maioB  non  a  Deo,  sed  peccando 
factos  esBe  malos.  Ibid. 

XXXIV.  Peccatum  non  est  malBB  natur»  appetitio, 

Bcd  melioria  deeertio.  562 

XXXV.  Arbor  Adamo  vetita.  non  quia  mala,  eed 
quia  homini  bonum  ut  BuodituB  sit  Deo.  Ibid. 

XXXVI.  NuUa  creatura  Dei  maia,  sed  ea  male  uti 

est  malum.  Ibid, 

XXXVII.  MaliB  peccantium  DeuB  bene  utitur.  563 

XXXVIII.  Ignis  flBtemus  maloB  cmcianB  non  maiuB.  Ibid, 

XXX IX.  iEternuB  ignis  dicitur^  non  sicut  Deus,  eed 
quia  sine  fine.  Ibid* 

XL.  Nec  Deo  noceri  potest  nec  alii,  nisi  Dei  juBta 
ordioatione.  563 

XLI.  Quanta  bona  Manicbsei  ponant  in  nalura  mall, 
et  quanta  mala  in  natura  ooni.  Ibid, 

XLII.  Manichfleorum  de  Dei  natura  blaBphemiflB.       565 

XLlll.  Mala  ante  mali  commiztionem  muita  tribui 
natursB  Dei  a  ManicheiB.  566 

XLIV.  Turpitudines  incredibiles  aManichflBO  ezco- 
gitatflB  in  Deo.  567 

XLV.  Turpitudines  (|uaBdam  nefariflB  de  ipsiB  Mani- 
chseis  non  immerito  creditae.  569 

XLVI.  EpistolsB  FundamenU  nefaria  doctrina.         Ibid, 

XLVll.  Turpitudines  horribiies  cogit  perpetrare.       570 

XLVIII.  Orat  AugustinuB  pro  Manichseorum  reflipi- 
Bcentia.  571 

SECUNDINI  MANICHiEI  EPISTOLA  AD  AUGUSTl- 
NUM.  —  ManichflBi  doctrioam  commendat  tne- 
turque  cum  cathoIicsB  ttdei  reprehensione,  indigne 
ferens  qood  eam  BcriptiB  oppugnet  AugustinuB, 
quem  a  ManiehflBO  timore  quodam  et  honoris 

PATftOL.  XLll. 


eupiditate  defecisBe  iuBimulat,  atque  ut  ad  illiuB 
eectam  tandem  redeat,  ezhortatur.  571-572 

8.  AURELII  AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI. 
CONTRA  SECUNDINUM  MANlCHiEUM.  UBER 
UNUS.  —  Docet  AugUBtinuB  quare  ManichflBi  eeo- 
tam  reliquerit^  eamque  ez  Seeundiui  ipBius  epis- 
tola  proiatis  argumentiB  refellit.  577-578 

S.  AURELII  AUGUSTINL  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
CONTRA  ADVERSARUM  LEGIS  ET  PROPHETA- 
RUM  LIBRI  DUO.  603-604 

LiBBR  PRiiiuB.  Veterie  Testamenti  loca  calumniose 
reprehensa  vindicantnr.  Ibid, 

LiBBR  sBcuiiDUs.  —  Novi  Testamenti  loca,  qu8B  Legis 
et  Prophetarum  Adversarius  velut  eis  contraria 
collegitf  discutiuntur.  637-638 

CoHBULTATio  sive  CoMMOifiTORiuii  Obosii  ad  Auousn- 

RUM  Dl  KRRORI   pRIBaLUARIBTARUH    R   OUOIinnA- 

RUM.  665-668 

S.  AURELII  AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
AD  OROSIUM  CONTRA  PRISCILLIANISTAS  ET 
ORIGENISTAS  LIBER  UNUS.  669-670 

SERMO  ARIANORUM.  677-678 

8.  AURELII AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EP18C0PI, 
CONTRA  SERMONEM  ARIANORUM  UBER 
UNUS.  683-684 

Admoritio  ir  Collatiorbm  ir  librob  duos  comA 
Maziminum.  707-708 

S.  AURELII AUGU8TINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
COLLATIO  CUM  MAXIMINO  ARIANORUM  EPIS- 
COPO.  709-710 

8.  AURELII AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISCOPI, 
CUNTRA  MAXIMINUM  HiERETICUM  ARIANO- 
RUM  EPISCOPUM  UBRI  DUO.  743-744 

LiBKR  piiMUB.  —  Ostendit  AugusUnus,  ea  quflB  in 
collatione  ipse  dizit,  llaziminum  non  potuisse 
refellere.  Ibid, 

Gaput  PRiMUM.  De  duobuB  diis.  Ibid, 

II.  De  humanis  contagiis.  Itid, 

III.  De  invisibili  Deo.  745 

IV.  De  immortaii  Deo.  746 

V.  Uode  major  sit  Pater.  IM, 

VI.  De  veris  filiis  animalium.  748 
VIL  De  magnitudine  Filii.  749 

VIII.  De  subjectione  Fiiii.  750 

IX.  Utrum  adoret  Patrem  Spiritus  sanctus.  Ibidm 

X.  Quomodo  sit  unus  Deus  Pater  et  Filius  et  Spiri- 

tus  sanctus.  751 

XI.  De  templo  Spiritus  sancti.  758 

XII.  De  eo  c^uod  Pater  et  Filius  nnum  sint.  758 

XIII.  De  testimonio  quod  Pater  perhibuit  Fiilo.  754 

XIV.  De  dilecUone  PaUis  et  Fiiii.  Ibid. 

XV.  De  invisibiiitate  TriniUUs.  Ibid. 

XVI.  De  soio  sapiente  Deo.  Ilrid, 

XVII.  De  infecto  Deo.  755 

XVIII.  De  ingenito  Patre.  756 

XIX.  De  fiBqualitate  Spiritus  BancU  cum  Patre.        Ibid, 

XX.  Licet  ingenitus  F^ter,  flBqualis  tamen  Fiiius.       758 
LiBBi  SicnNDCB.  —  Refeiluntur  sigillatim  quaB  in 

collatione  Maziminus  dizit  ultima  sua  disputa- 
Uone,  cujus  disputaUonis  busb  prolizitate  respon- 
dendi  tempus  tunc  eripuit  Augustino.  757-758 

ADMONITIO  1R  LIBROS  bS  TRmiTATI.  815-816 

8.  AUREUI AUGUSTINI,  HIPPONENSIS  EPISGOPI, 
DE  TRINITATE  UBRI  QUlNDEaM.  819-880 

Libsr  PRiMus*  —  Secundum  Scripturas  sacras  osten- 
ditur  unitas  et  eBcraaiitaB  summaB  TrinitaUs,  et  qu»- 
dam  iocacontraFiliiflBquaiitatemallata  diluuntur.  Ibid» 

Caput  pbimum.  Seribit  cootra  eos  gui  ratione  aba- 
tentes  calumniantur  fldem  Trinitatis.  Error  Jis- 
tantium  de  Deo,  ez  triplici  causa.  Scriptura  sacra 
remoUs  falsitaUbus  evehit  gjradaUm  ad  divina. 
Immortalitas  vera.  Fide  nutnmur,  ut  habiles  ad 
divina  capienda  efflciamnr.  Ibid. 

II.  De  Trinitate  quomodo  hoc  in  opere  disseren- 
dum.  888 

III.  Quid  a  suis  iectoribns  ezposcat  AugusUnnB.Lee- 
turum  tardiorum  errores  auctori  non  tribnendi.    Ibid, 

IV.  QuflB  sit  doctrina  fidei  catholicaB  de  Trinitate.     884 

V.  Difficultates  de  Trinitate :  quomodo  tres  nnus 
Deus.  Ibid, 

VI.  Fiiium  esse  verum  Deum  ejusdem  cum  Patre 
substantiiB.  Non  solus  Pater,  sed  Triuitas  dicta  im- 
mortalis.  Non  ez  solo  Patre  omnia,  sed  eUam  ez 
Fiito.  Spiritum  sanctum  esse  verum  Deum  Patri 

et  Filio  flBquaiem.  885 

VII.  Filius  quomodo  minor  Patre  ac  seipso.  881 

VIII.  Scripturas  de  subjecUone  Fiiii  sub  Patre  per- 
peram  inteUectaB  ezplicat.  Regnum  Patri  non  sio 


1227 


INDEX  REftUM. 


1328 


.    I 


tradet  Cbristus,  ut  adimat  eibi.  CoDtemplatio  pro- 
mifiBa  fiDis  omDiuDi  actioDum.  Spiritus  sanztus  ad 
beatitudiaem  Doslraiu  sufficit  pcriDde  ac  Pater.    829 

IX.  Id  uDa  persoDainterdum  iDtelliguDtur  omoeB.    833 

X.  Quomodo  Cbristus  tradet  regDum  Deo  et  Patri. 
Tradito  reKUO  Deo  et  Patri,  Cbristus  jam  dod 
ioterpellabit  pro  nobiB.  834 

XI.  Regula  qua  iDtelligitur  Filius  iu  ScripturiB,  ddhc 
sequalis,  dudc  miDor.  836 

XII.  Qua  ratioueFilius  dicatur  Descirediem  etboram 
quam  scil  Pater.  Dicta  de  Cbristo  alia  BecuDdam 
formam  Dei,  alia  secundum  formam  servi.  Dare 
regDum  quomodo  et  Cbristi  est,  et  Cbristi  dod  est« 
Quomodo  Cbristus  et  dod  judicabit  et  judicabit.    836 

XIII.  De  eodem  Cbristo  diversa  praedicaatur,  ob  di- 
versas  aaturas  bypostaBeos.  Cur  Pater  dicitar 
noD  judicaturus  sed  jndicium  dedisBe  Filio.  840 

LiBKR  8ICUNDU8.  —  Rursum  defeadit  AuguBtiDus 
sequalitatem  TriDitatis,  et  de  Filii  misBioDe  ac  Spi- 
ritas  saacti  agenB,  variisque  Dei  apparitioDibus, 
demoDstrat  dod  ideo  minorem  esse  raitteote  qui 
mtssus  eet,  quia  ille  misit,  bic  misBus  est :  sed 
Triaitatem  pcr  omaia  eec^ualem,  pariter  ia  sua 
natura  immutabilem  et  iavisibilem  et  ubique  prae- 
BCDtem,  ia  missioae  bcu  apparitioae  qualibet  ia- 
Beparabililer  operari.  845-846 

Pboqemiuii.  Ibid, 

Capdt  primum.  Regula  dnplezad  intelligeDdum  Scri- 
pturarum  locutioaes  de  fllio  Del.  Locutioaes  tri- 
plicis  geoeris.  Ibid, 

II.  Ei  utralibet  regala  iatelligi  quasdam  locotioaes 
de  Fiiio.  847 

in.  De  Spiritu  saacto  quaedam  ex  altera  taatum 
regala  latelliguatur.  !bid. 

IV.  Giorificatio  Filii  a  Patre,  noa  arguil  insequali- 
tatem.  848 

V.  FiliuB  et  Spiritus  sanctus  non  ideo  minor  quia 
missus.  Filius  etiam  a  seipso  missuB.  De  missione 
Spiritus  sancti.  Ibid, 

Yl.  r^on  sic  assumpla  creatura  a  Spiritu  sancto,  ut 
caro  in  Verbo.  851 

VII.  Dubitatio  de  apparilionibus  divinis.  853 

VIII.  Tota  Trinitas  luvisibilis.  854 

IX.  Contra  eos  qui  credebant  solnm  Patrem  immor- 
talem  et  invisibilem.  Pacifico  studio  queerenda 
veritas.  Ibid. 

X.  An  indiscrete  DeusTrinitas  Patribns  apparuerit^ 
an  aliqua  ez  Trinitate  persona.  Apparitio  Dei 
Adamo.  De  eadem  apparitioae*  Visio  Abrabse.      855 

XI.  De  eadem  visioae.  858 

XII.  Visio  Lotb  excutitur.  859 

XIII.  Visio  ia  rubo.  Ibid, 

XIV.  De  visiooe  ia  columaa  oubis  et  igois.  861 

XV.  De  visiooe  io  Sioa.  AaTrioitas,  aa  aliqua  pro- 
prie  pHrsona  in  ea  visioue  loquebalur.  Ibid, 

XVI.  Moyses  quomoJo  viderit  Deum.  862 
XVn.  Posteriora  Dei  quomodo  visa.  Resurrectionis 

Cbristi  fides.Catbolica  Ecclesia  sola  cst  locus  unde 
yidentur  posteriora  Dei.  PosterioraDei  ab  Israe- 
litis  visa.  Deum  esse  Patrem  solum  nunquam 
Patribus  visum  ezintimare  temeraria  opinio  est.    863 
XVIII.  Visio  DanieUs.  866 

LiBER  TRRTius.  —  Quferitur,  an  in  illiB  de  quibus  su- 
periore  libro  dictnm  est,  Dei  apparitioaibus,  per 
corporeas  species  factis,  tautummodo  creatura 
formata  sit,  io  qua  Deus  sicut  tnnc  potuisse  judi- 
cavit,  bumanis  ostenderetur  aspectibus;  an  an- 
geli  qui  jam  antea  erant  ita  mitlebanlur,  ut  ez 
persona  Dei  loquereutur,  aseuinentes  corporalem 
speciem  de  creatura  corporea,  aut  ipsum  corpus 
Buum  iu  species  quas  vellent  accommodatas 
actionibus  suis  vertentes  secundam  attributam 
sibi  a  Creatorc  potentiam  ;  ipsa  autera  Deiessen- 
tia  nunquam  per  se  ippam  visa  fuerit.  867-868 

Prockmium.  Cur  de  Trioitate  suribat.  Quid  a  lectori- 

bus  desidcret.  Quid  dictum  sit  in  superiore  libro.  Ibid, 
Caput  primum.  Quid  deinceps  dicendum.  870 

il.  Voluntas  Dei  causa  superior  omois  corporesB 

mutatiuois.  Excmplo  id  demoostratur.  871 

in.  De  eodem  argumeoto.  872 

IV.  Deus  omoibus  creaturis  utitur  ut  vult,  et  viBi- 
biiia  facit  ad  se  ipsum  demoostraodum.  873 

V.  Miracula  cur  ooo  ooDsueta  opera.  874 

VI.  Sola  variela^  facit  miraculum.  Ibid, 

VII.  Miracula  magua  per  ma^icas  artes.  875 

VIII.  Solus  Deus  creat  etiam  illa  qun  magicis  arti- 

buB  traasformaatur.  Ibid, 

IX.  Causa  origiaaliB  omnium  a  Deo.  877 


X.  Quot  modis  creatura  assumitur  ad  significandum 
Eucharistia.  979 

XI.  Esseotia  Dei  Duaquam  per  se  apparuit.  Ange- 
lorum  mioisterio  factse  diviose  patribus  appari- 
tioaes.  Objectio  ez  loauimodo  ducta  diluitur. 
Apparitioaem  Dei  ipsi  Aorabse  periade  ac  Moysi, 
per  Aogelos  factam  esse.  Idem  probator  ex  lege 
data  Moysi  per  Aogetos.  Quid  dictum  io  hoc 
libru,  quid  diceodum  io  sequeote.  881 

LiBER  QUABTUS.  —  ExpHcat  ad  quid  missus  8it  Filias 
Dei :  Cbristo  videlicet  pro  peccatoribus  moriente 
persuadeodum  oobis  fuisse  imprimis  etqoaotam 
oosdilexeritDeus,  et  quales  dilexerit.  Opportuae 
etiam  ut  ad  cootemplaodum  Deum  et  cobsrea- 
dum  Deo  muodaremnr,  Verbum  io  c^roe  veaiBse. 
Ipsius  morte  uoa  et  simplici  duplicem  nostram 
solutao)  esse;  ubi  edisserit  quemadmodum  sim- 
pium  Salvatoris  oostri  daplo  oostro  coociaat  ad 
saluteai,  etdeperfectiooeuumerisenarii.inquem 
numerum  ipsa  simpli  ad  duplum  ratio  deducitar, 
fusius  agit.  Docet  colligi  omnes  ez  multiB  in  unum 
per  unum  Mediatorem  vitae  Christum,  per  quem 
solum  vera  fit  animae  purgatio.  Caeterum  Filium 
Dei,  quaoquam  missiuoe  factus  sit  mioor  propter 
formam  servi  quam  suscepit,  000  tamen  ideo 
minorem  Patre  secundum  formam  Dei,  qoia  ab 
ipso  missus  est ;  eamdemque  de  Spiritus  sancti 
missione  rationem  esse  demonstrat.  885-886 

Prooemium.  Scientia  Dei  a  Deo  petenda.  Ibid, 

CiPUT  PRiHUM.  Per  agnitionem  infirmitatis  DOBtrse 
perficimur.  Verbum  incarnatum  tenebras  noBtras 
peliit.  887 

II.  Quomodo  per  Verbum  incarnatom  reddimur 
hnbilcB  percipiends  veritati.  889 

III.  Una  mors  et  resurrectio  corporis  CbriBti,  duplici 
nostrte  morti  ac  resurrectiom  corporis  et  anims 
concinit  ad  salutem.  Duploe  morti  nostrsB  quo- 
modo  simpla  mors  Cbristi  impensa.  Ibid. 

IV.  Ratio  simpli  ad  duplum  ez  perfectione  seDarii 
numeri.  Seoarii  perfectio  in  Scripturis  commen- 
data.  Annus  seuario  uumero  pollet.  892 

V.  Seoarius  item  io  tedificatiooe  corporis  Christi  ac 
templi  Jeroaolymitaoi  commendatuB.  893 

VI.  Tnduum  resurrectioois,  io  quo  etiam  apparet 
ratio  simpli  ad  duplum.  894 

VII.  Quomodo  per  noum  Mediatorem  ez  multis 
colligamur  io  uoum.  895 

VIII.  Quomodo  Christus  vult  omoes  ia  bc  uoum  esse.    896 

IX.  Seauitur  de  eodem  ar^umeato.  lUid. 

X.  Ut  ubriBtuB  mediator  vitie,  ita  diabolus  media- 

tor  mortii*.  Ibid, 

XI.  Miracula  quee  a  dsemooibas  fiuot,  sperneoda.    897 

XII.  Diabolus  mortis,  Cbristus  vitie  mediator.         Ibid. 

XIII.  Mors  Christi  spootaaea.  Quomodo  vite  Media- 
tor  mediatorem  mortis  expugoavit.  Quomododia- 
bolus  snoB  indocat  in  contemptum  mortis  Christi.    898 

XtV.  Cbristus  perfectissima  victima  pro  mundandiB 
vitiis  nostris.  In  omni  sacrificio  quatuor  cousi- 
deranda.  901 

XV.  Superbi  putantes  se  propria  virtute  poBBe  pur- 
gari  ad  videndum  Deum.  fbid. 

XVI.  Pbilosopbi  veteres  de  resurrectione  ac  rebus 
futuris  ooo  coosulcodi.  902 

XVII.  Futura  quot  modis  prfleeciaatur.  Pbilosopbi 
oec  iili  qoi  inter  antiquos  excelluernnt  consnlendi 
sunt  de  resurrectione  mortuorum.  Ibid. 

XVIII.  Filius  Dei  incnrnatus  estutper  fidem  mun- 
dati  evebamur  ad  iiicommutabilem  veritatem.       903 

XIX.  Filius  quomodo  missus  pt  prseauotiatof.  Qoo- 
modo  missiooe  oativitatis  io  caroe  factus  minor 
sine  detrimento  eequalitatia  cum  Patre.  905 

XX.  Mittens  etmissusflequalis.FiliuscurdiciturmiB- 
sus  a  Patre.  De  missione  SpirituB  sanrti  quomodo 
etaquomisBussit.  PatertotiusdeitatiBprincipium.    906 

XXI.  De  seusibili  demoastratiooesaocti  SpirituB,  et 
de  coseteroitate  Trioitatis.  Quid  dictum  sit,  et 
quid  diceodum  restet.  909 

LiBEH  QDi^Tus.  —  Veoit  ad  bffireticorum  argamenta 
illa  quse  ood  ex  diviois  libriB,  sed  ez  ratioaiboB 
suis  proferuot;  et  eosrefellit.  quibus  ideo  videtur 
ooo  eamdem  Patris  ac  Filii  esse  Bubstaatiaro, 
quia  omoe  quod  de  Deo  dicitur,  secuDdum  sob- 
stantiam  dici  putaot ;  et  propterea  et  gigoere  et 
giiroi,  vel  genitom  esse  et  ingenitam,  qaooiam  di- 
versa  suot,  cooteaduot  BubBtaatiaBeBBe  diversas; 
demoostraoB,  ooo  omoe  q^od  de  Deo  dicitor  se- 
cundum  subBtaatiam  dici,  sicat  secandum  tob- 
Btantiam  dicitur  bonua  et  magnus,  et  ai  qvid 


1229 


INDEX  RERUM. 


1230 


aliud  ad  86  dicikur ;  sed  dici  etlam  relative,  id  eet 
DOQ  ad  «e,  8ed  ad  aliquid  quod  ipi«e  noo  edf,  si- 
cut  Pater  ad  Pilium  dicilur,  vel  DouiiutiB  ad  i.rea- 
turam  sihi  Bervieutcm :  ubi  «i  qui<i  relniive,  id  est 
ad  Jiliquid  quod  ipse  nou  est,  ctiam  ci  tcmpore 
dicitur,  sicuti  eat,  Domine^  refuyium  fnctu^  es 
nobis  ;  nihd  ei  accidere  quo  mutctur.  sed  oniDioo 
ipsum  iu  natura  vel  essentia  sua  immutabilem 
permaoere.  911-912 

Caput  pk  iium.  Quid  a  Deo,  quid  a  lectoro  aiictor 
expodcat.  lu  Deonibil  oiutnbiiis  et  cor|iorei  cogi- 
taudum. 

n.  Deus  sola  iDcommutabilid  ei3«entiA.  911  912 

III.  Ariaoorum  ar^umeutum  ex  voce  geniti  et  in- 
geniti  desumptum  diluitur.  Ibid. 

IV.  Accideos  arguit  semper  aliquam  lei  mutatio- 
oem.  913 

V.  lo  Deo  nihil  Becuodum  accideoR  dicitnr,  sed  se- 
coodum  substaotiam  aut  sec-uudum  reiaiiooem.  Ibid, 

VI.  Occurrit  hnereticorum  cuvillatiouibus  iu  eadcm 
voce  geniti  et  ingeniti,  914 

VII.  Negatio  addita  uou  mutat  prsedicameotum.       915 

VIII.  Quidquid  substantialittrr  de  Deo  dicitur.  de 
siogulis  personis  singulariter  et  simul  de  ipsa 
Triuitate  dicitur.  lo  Deo  uua  esseutia,  tresGrseeis 
hypostases,  Latinis  tres  per^ouse.  916 

IX.  Persoose  tres  ooo  proprie  dictffi.  917 

X.  Quffi  Deo  absolute  cooveniuot  ut  esseotia,  de 
Trioitate  siogulariter  dicuutur,  uoo  piuraiiter.       918 

XI.  Quid  io  Triuitate  relative  dicatur.  Ibid. 

XII.  In  relativis  mutuis  interdum  desuot  vocabula.    919 

XIII.  Priocipium  quomodo  io  Trioitate  relative  di- 
catur.  920 

XIV.  Pater  et  Filiua  uoicum  principium  Spiritus 
saocti.  Ibid. 

XV.  Ao  spiritus  saoctua  esset  donom  et  aotequam 
daretur.  92t 

XVI.  Quod  de  Deoox  tempore  dicitur,  relative  di- 
citur,  DOD  accideotaliter.  922 

LiBER  SEXTUS.  —  Id  quo  proposita  quffistiooe,  quo- 
modo  dictus  sit  Cbristus  ore  apostoiico,  Dei  vir- 
tus  et  Dei  sapientia^  disputatur  utrum  Pater  oou 
sit  ipse  sapieotia,  sed  taotum  sapientite  Pater,  au 
sapientia  sapientiam  geniierit:  et  dilata  paulis- 
per  Bolutiooe,  probatur  uoitas  et  tequalitas  Patris 
et  Filii  ac  Spiritus  saocti:  et  ooo  Deum  triplicem, 
sed  Trioitatem  credi  uportere.  Illud  postremo 
loco  expUcatur  Hrlarii  dictum:  jEtemitas  in  Pa- 
tre,  species  in  Imagine.  usus  in  Atunere.  923-924 

Capct  primum.  Filius  seouodum  Apostolum  virtus  et 
sapieotia  Dei  patris.  Hiuc  ratiocinatio  Cathoiico- 
rum  contra  priores  Ariauos.  Difficultas  au  Pater 
uou  silipse  sapieotia,  sed  tautum  sapientiffi  Pater.  Ibid, 

II.  Quse  de  Patre  et  Filio  simui  dicuutur,  qnae  oou.  Ibid, 

III.  Uoitatem  esseotiffi  Patriset  Fiiii  baberi  ex  ver- 
bis.  Unum  sumus.  Filius  et  io  sapieutia  et  iu 
cffiteris  oequalis  Patri.  926 

IV.  Sequitur  de  eodem  argumcnto.  927 

V.  Spiritus  sanctus  etiam  Patri  et  Filio  ffiqualis  in 
omoibus.  Ibid, 

VI.  Quomodo  Dens  substantia  simplex  et  multi- 
plex.  928 

VII.  Deus  TrioitaB,  sed  non  triplex.  929 

VIII.  Dei  oaturffi  DuUa  fit  accessio.  Ibid. 

IX.  Ao  uoa  vel  tres  simul  persooffi  dicantur  solus 
Deus.  930 

X.  Attributa  per  Hilarium  sio^ulis  persoois.  Trini- 

tas  io  rebus  factis  reprffiBeotatur.  931 

LiBBH  SEPTiMus.  —  Superioris  libri  quffistio,  quffi  di- 
lata  fnerat,  explicatur;  quod  videlicet  Deus  Pa- 
ter  qui  geouit  Filium  virtutem  et  sapientiam, 
noD  solumsit  virtutisetsapieotiffi  Pater.sed  etiam 
ipse  virtus  et  sapieDtia:  similiter  et  Spiritus 
Baoctus.  Nec  tameo  tres  esne  virtutes  aut  tres 
sapieotias,  sed  uoam  virtuteio  et  uoam  sapieo- 
tiam,  sicul  uoam  Deum  et  uoam  esBeoUam  osteo- 
ditur.  Deiude  quffiriturquomodo  dicaturiu  Deo, 
a  LatiDis,  uoa  esseotia.  tres  persoDffi ;  a  Grfficis, 
uoa  esBeotia,  tres  substautiffi  vel  hypoBtases:  et 
ulrumque  elocutioois  Decej>6itate  dici  monstra- 
tur,  ut  ne  omoioo  taceremus  ioterrogati  quid  tres 
Biot,  quot  tres  esse  veraciter  coofitemur,  Patrem 
scilicet,  et  Filium,  et  Spiritum  sauctum.  931-932 

Caput  puimum.  Redit  ad  quffistionem,  ao  qoffilibet 
TrioitatiB  persooa  perse  (•itsapieutia.  Quam  diffi- 
cile,  quave  ratioun  solvatur  quffistio  proposita.    Ibid, 
II.  Pater  et  FiliuB  simul  uua  sapieuiia,  sicut  uaa 
e&Beotiaf  tametsi  non  simul  anum  Verbum.  936 


III.  Sapieotiffi  nomioe  cur  Filius  potiBBimam  insi- 
Diietur  in  Scripturis,  cum  et  Pater  et  Spiritus 
bauctui^  8it  t^apieutia.  Spiriium  sanctum  simu! 
cuoi  P\tr<;  ♦t  tiliu  nunni  sapieutiam  «^sse.         93G-037 

IV.  Qua  ucces^itate  Grffici  treabypostases  dixeriut; 
Laliiii,  tres  personas.  Scriptura  uullibi  di^rit  tres 
perfouas  in  Deo.  939 

V.  in  Dro  subFtantiA  abusive  dicitur,  esseutia  pro- 
prie.  948 

VI.  Cur  iii  Trinitite  non  dicitur  una  person.i,  et 
tros  ess4*ntiffi.  De  Trinitate  quid  credere  debet 
qui  supra  dictduon  capit.  Homo  etad  imagiaem 

et  imago  Dei.  943 

Linxn  ocTAvrs.  —  Ilatione  reddita  monstrat,  non 
solnm  Patreiu  Filio  uon  esse  majorem,  sed  uec 
ambo-i  simul  aliquid  inaius  esse  nuam  Spiritum 
Bauctiiui,  nec  qnosiibet  duos  sinml  io  eadem  Tri- 
oitate  majus  esse  aliquid  quam  ununi,  nec  «luincs 
simul  ires  majus  uliquid  e^^se  qiiam  Bingulos. 
Deiuile  agit  ut  et  ex  veritalis  inteliectioDe,  et  ez 
ootitia  summi  boui,  et  ex  iusito  amore  justitiap, 
propter  quam  diligitur  aoimus  justus  ab  animo 
etiam  noodum  justo,  intelligatur  ipsa  uatura  Dei: 
maxime  vero  admooet  ut  Dei  cogoitio  quflpratur 
per  charitatem,  quffi  io  Scripturis  Deus  dicitur ; 
mia  io  charitate  etiam  Trioitatis  vestigium  quod- 
dam  inesse  observat.  945-946 

Pro<»:miitm.  Epilogus  superiuB  dictorum.  Regula  io 

difficilioribuB  fidei  quffistionibus  Bervauda.  Ibid. 

Caput  piiiMDM.  Id  Deo  dod  CBse  majuB  quid  tres 
quam  uuam  persooam,  ratiooe  monstratur.  947 

II.  Respueoda  omnis  corporalis  cogitatio,  ut  Deus 
capiatur  quomodo  Deus  est  veritas.  948 

III.  Quomodo  cogooscatur  Deum  esae  Bummum  bo- 
oum.  AoimuB  uonnisi  converBione  ad  Deum  flt 
bonuB.  949 

IV.  Deas  prius  fide  dod  erraote  cogooscenduB, 
amari  posslt.  951 

V.  Quomodo  Trinitas  diligatur  incognita.  95S 

VI.  Quomodo  nondum  jMstus  justum  cognoscat 
quem  diligit.  953 

VII.  De  veradilectione.perquam  ad  TrinitatiBcogoi- 
tiooem  perveoitur.  Quffireodus  Deus,  non  exte- 
rius,  nppeteodo  mira  fdcere  cum  Aogelis;  sed  in- 
teriuB,  imitando  booorum  aogelorum  pietatem.    956 

VUI.  Quod  qui  fratrem  diligit,  Deum  diligat,  quia 
aniat  ipsam  dilectionem  qus  ex  Deo  est,  et 
DeuB  ep.t.  957 

IX.  lo  dilectionem  justorum  acceadimur  ex  ipsa 
dileclione  incommutabilis  foruiffi  justitiffi.  959 

X.  Tria  qutcdam  io  charitate,  velut  vestigium  Tri- 
oitatis.  960 

LiBEn  noifU'*.  —  Trioitatem  io  homioe,  gui  imago 
Dei  est,  qnamdam  inesse:  meotem  scilicet,  et  oo- 
titiam  qua  se  oovit,  et  amorem  quo  se  ootitiam- 
que  suum  diligit;  atque  hffic  tria  ffiqualia  iuter 
se,  et  uDius  OBteoduutur  esse  eBseotiffi.  959-960 

Caput PHiMiM.  De Trioitate quomodo  ioquireodum.  I^d. 

II.  Coosideranda  tria  illa  quffi  reperiuntur  in  cba- 
ritate.  961 

III.  Trinitatis  imago  io  mente  hominiB  noscentis  se 

et  amaotis.  Meos  se  ipsam  per  se  ipsam  oovit.      962 

IV.  Tria  unum  et  ffiqualia,  meos  ipsa,  etamor,  et 
notitia  ejus.  Tria  eadem  BubBtantialiter  esse,  ac 
relative  dici.  Tria  eadem  esBe  ioBeparahilia.  Tria 
eadem  dod  partium  instar  juucta  et  commixta 
esse  ;  sed  esse  uuius  esBentiffi,  ac  relativa.  963 

V.  Ea  tria  esBe  Biogulaia  bc  ipsis,  et  iovicem  tota 

iD  totis.  965 

VI.  Alia  ootitia  rei  to  ipsa  re,  alia  io  ipsa  ffiteroa 
veritate.  Quod  ex  ffiteroffi  veritatis  regulis  judi- 
cium  de  rebus  etiam  corporeis  fiat.  Ibid, 

VII.  Verbum  iotus  ex  rebiis  io  ffiteroa  veritate  coo- 
flpectis  coDcipimuB  ea  giguiuiuB.  Verbum  amore 
coucipitur  sive  creatnrffi,  sive  Creatoris.  967 

VIII.  Cupiditas  et  charitas  quo  differuot.  Ibid, 

IX.  In  amore  spiritualium  verbum  natum  idem 
quod  couceptum:  eecus  in  amore  carDalium.         968 

X.  An  sola  notitiu  amata  sit  verbum  mentis.  Ibid, 

XI.  Meotis  ee  ipsam  Doscentis  imaginem  seu  ver- 
bum  geoitum  ipsl  ffiquale  esse.  069 

XII.  Cur  sicut  notitia  mentis  CBt  proles,  non  etiam 
tamorpartuseju6deiuBit.SuIutioquffiBtioDiB.Triai- 
tatis  imago,  mens  cum  sua  ipsius  uotitiaetamore.    970 

LiBER  DEC  ML's.  —  Trinitalem  aham  in  homiDis  mente 
iocsfc  ostenditur,  euuiquc  longe  evidentiorcm 
upparere  iu  memoria,  iutelligentia  etvoiuntate.  971-972 

Capvt  primuh.  Amorem  sludeutis  animi,  id  est. 


*• 


1131 


INDEX  RBRDM. 


1232 


ecire  cupieDtis,  noo  eese  amorem  ejue  rei  qaam 
uescit.  Ibid. 

II.  Nemo  pronus  amat  incognila.  974 

III.  QuoJ  mens  amet  se  ipsaui  uon  iucognitam  sibi.    975 

IV.  Quomodo  meu»  non  ez  parte,  sed  totam  se 
coguoBcat.  976 

V.  AoimsB  cur  prseceptum  ut  se  cognoecat.  Unde 
errores  mentis  de  sua  ipsius  Bubsiantia.  977 

VI.  Fallax  mentis  de  se  ipsa  existimatio.  978 

VII.  PbiloBopborum  opinioneB  deanimsesubBtantia. 
Error  opiuantium  animam  eB8ecorpoream,non  ve- 
nit  ez  eo  quod  auima  eorum  notitiae  desil,  aed 
quodaUenumquidquamadjungant.1nvenirequid.  Ibid, 

VIU.  Quomodoee  ipsam  anima  inquirat.  Errorani- 
maB  de  se  ipBa  unde.  979 

IX.  MenB  eo  ipso  se  cognoBcit,  quo  intelligit  prsB- 
ceptum  ee  cognoFcendi.  980 

X.  MeuB  omuiB  tria  de  ee  ip?a  certo  Bcit,  intelli- 
gere.  esBe,  et  vivere.  Ibid, 

XI.  lu  memoria,  inleiligentia,  et  voluntate,  obBcr- 
vatur  ingenium  doctriua  et  ubub.  982 

XII.  MeuB  imago  TrinitatiB  in  Bui  ipsiuB  memoria, 
intelligentia  et  voluntate.  984 

LiBCR  UNOBcmus.  —  Trinitatis  imago  qusedam  mons- 
tratur  etiam  in  exteriore  bomine  :  primo  quidem 
in  his  quffi  cerouutur  eitriuBecus;  ex  corpore 
Bcilicet  quod  videtur,  et  forma  qu»  inde  in  acie 
cernentis  imprimitur,  et  utrumquecopuiantisin- 
teulione  voluntatis:  tametsi  bosc  tria  neque  in- 
ter  se  aequalia  siut,  neque  uniun  subBtantis. 
Deinde  in  ipeo  animo  ab  his  que  eztriuBecuB 
Beusa  sunt,  velut  iutroducta  observatur  altera  tri- 
nitaB,  seu  tria  quffidam  unius  substantiffij  imagi- 
natio  corporis  qusB  in  memoria  est,  et  inde  infur- 
matio,  cum  ad  eam  convertitur  acies  cogitantiB, 
etutrumqueconjuugcns  inteutio  voluntatis :  quee 
nimirum  altera  triuitas  ad  ezteriorem  quoque 
hominem  pertiuere  dicilur  quod  de  corporibuB 
iilata  sit,  quse  sentiuntur  eztriuBecuB.  983-984 

Gaput  PRiMrn.  Vestigium  Trinitatis  etiam  in  ezte- 
riore  bomine.  Ibid, 

n.  Trinitas  quedam  in  visione*  Tria  qu»  in  viBione 
Buut,  natura  bua  differre.  Quomodo  ez  re  visibili 

Sgnatur  visio,  seu  imago  ejus  rei  quse  videtur. 
xempio  dariuB  res  demonstratur.  Quomodo  tria 
illa  in  unum  coeunt.  985 

III.  Trium  uoitas  in  cogitatione  flt  memorise,  in- 
ternffi  visioniB,  et  voluntatis  utramque  copulantis.    988 

rV.  Quomodo  fit  bffic  unitas.  989 

V.  Trinitas  hominis  ezteriorie,  seu  visionis  eztemffi, 
non  est  imago  Dei.  Dei  similitudo  etiam  in  pee- 
catis  appetitur.  In  ezterna  visione  est  quasi  pa- 
reoB  forma  corporis,  proles  visio,  ea  vero  con- 
jungens  voluntas  insinuat  Spiritum  Bnnctum.         990 

Vu  Uequies  et  finis  voluntatis  in  visione  qualis 
censeri  debeant.  992 

VII.  Trinitas  alia  in  memoria  recogitantis  de  vi- 
Biooe.  992-993 

VIU.  Varia  cogitandi  ratio.  994 

IX.  Species  a  B[>ecie  vicissim  gignitur.  996 

X.  Etiam  nou  viBis  addit  imaginatio  quffi  in  aliis 
vidimuB.  997 

XI.  NumeruB,  pondus,  mensura.  998 
LiBBE  DuoDBCiMus.  ~  Prffimissa  distinctione  sapien- 

tiffi  a  Bcienlia,  in  ea  quffi  proprie  scieotia  nuncu- 
patur,  quffive  inferior  est,  prius  quffidam  sui 
generis  trinitas  ostenditur ;  qus  licet  ad  inte- 
riorem  bominem  jam  pertineat,  noudum  tamen 
imago  Dei  vel  appeilanda  vel  putanda.  997-998 

Gaput  primum.  Homo  ezterior  et  interior  qualis.      Ibid. 

Ilt  iEternaB  rationes  in  corporalibus  bomo  boIub 
auimantium  percipit.  999 

III.  Ratio  Buperior  (juffi  ad  contemplationem,  et  in- 
lerior  quffi  ad  actionem  pertinet,  in  mente  una.    Ibid. 

IV.  Trinitas  et  imago  Dei  in  ea  sola  parte  menlis 
quffi  pertinet  ad  contempiationem  ffiternorum.     1000 

V.  Opiuio  flngens  imeginem  Trinitatis  in  conjugio 
masculi  et  feminffi  ac  eorum  prole.  ibid, 

VI.  Cur  illa  opinio  reBpuenda.  1001 

VII.  Homo  imago  Dei,  ouomodo.  Annon  et  mulier 
Dei.  Oictum  Apostoli,  quod  vir  imago  Dei  sit, 
mulier  autem  gloria  viri,  quomodo  figurate  ac 
mystice  intelligendum.  1003 

Vni.  DeflezuB  ab  imagine  Dei.  1005 

IX.  Sequitur  de  eodem  argumento.  Ibid. 

X.  GraduB  ad  turpiBsima.  1006 

XI.  Imago  pecodis  in  bcmine.  Ibid» 

XII.  In  interiore  homine  qnoddam  Becretum  con- 


jugium.  Cogitationum  delectationes  illicitffi.         1007 

XIII.  Opinio  eorum  qui  viro  mentem,  muliere  een- 
Bum  corporip  aifiniflcari  senserunt.  1008 

XIV.  Inter  sapienUam  et  scientiam  quid  distet.  CuU 
tuB  Dei,  amor  ejus.  Quomodo  per  sapientiam  fiat 
cognitio  intellectualis  rerum  ffiternarum.  1009 

XV.  Cotitra  reminiBcentiam  Platonis  et  PytbagorsB. 
SauiiuB  PythagoraB.  De  differeutia  sapieotiffi  a 
Bcienlia,  et  de  quffircnda  trinitate  in  scientia  tem- 
poralium.  1011 

LiBER  TBRTirs  DEaMDB.  —  ProBcquitur  de  scientia, 
in  qua  videlicet,  etiam  ut  a  sapieotia  distinguitor, 
trinitatem  quamdam  inquirere  libro  superiore 
coepit,  qua  occasione  hic  fidem  chriBtianam  cooi- 
mendauB,  explicat  quomodo  credeutium  sit  fides 
una  et  communis.  Tum  beatitudinem  omnes  velle, 
nec  tamen  omnium  esse  fidem  qua  ad  beatitudi- 
nem  pervenitur.  Hauc  autem  fl  Jem  inCbrieto  esBe 
defiuitam  qui  in  carne  resurrezit  a  mortuis,  nec 
nisi  per  illum  liberari  quemquam  a  diaboli  do- 
minatu  per  remissionem  peccatorum ;  el  fuee 
OBtendit  diabolum  non  potentia,  sed  justitia  vioci 
a  Christo  JiebuiBse.  Taudem  hujus  verba  fidei  dum 
memoriffi  mandautur,  inesse  quamdam  in  animo 
trinitatem,  quia  et  in  memoria  sunt  verborum 
Boni,  etiam  quando  bomo  inde  non  cogitat :  et 
inde  formatur  aciea  recordationis  ejus  quando  de 
bis  cogitat;  et  demum  voluntas  recordanUs  atqne 
cogitantis  utrumque  conjuugit.  1013-1014 

Caput  primdm.  Sapientiffi  et  scientiffi  offlcia  ez  Scrip- 
turis  discernere  aggreditur.  Ez  JoanniB  ezordio 
alia  dicta  ad  sapientiam,  alia  ad  scientiam  per- 
tinere.  Qusdam  ibi  fldei  tantum  auzilio  cognita. 
Quomodo  fldem  quffi  in  nobis  est  videmus.  Id 
eadem  Joannis  narratione,  alia  sunt  corporis 
seuBU,  alia  tantum  animi  ratione  cogoita.  Ibid, 

II.  Fides  res  cordis,  non  corporis,  quomodo  com- 
munis  et  una  omnium  credentium.  Fides  creden- 
tium  una,  non  secus  ac  voleotium  voluntaB  uoa.  1016 

m.  Voluutates  quffidam  effidem  omnium  Bingulis 
notffi.  Ennius  poeta.  1017 

IV.  Beatitudinis  babendffi  voluntas  una  omnium  sed 

de  ipsa  beatitudine  varietas  magna  voluntatom.  1018 

V.  De  eadem  re.  1019 

VI.  Cur  cum  omnes  velint  beatitudinem,  id  eliga- 

tur  potius,  quo  ab  ea  receditur.  1020 

VII.  Fides  necessaria,  ut  aliquando  Bithomo  beatus, 
quod  nonnisi  in  futura  vita  couBequetur.  PhiloBO- 
rumsuperborum  ridendaetmiseraudabeatitudo.  Jbid. 

VIII.  Beatitudo  siue  immortalitate  non  poteBteese.  1022 
DL.  Non  humaois  argumentatiouibus,  sed  fldeiauzi- 

lio  dicimus  beatitudiuem  futuram  esse  vere  sem- 
piternam.  Ez  filii  Dei  incarnatione  credibilia  flt 
immortalitBB  beatitudinis.  1023 

X.  Incamatione  Verbi  convenientior  non  fuit  mo- 
dus  aliuB  liberandi  homiuiB  a  mortalitatis  mise- 

ria.  Merita  quffi  dicuntur  nostra^  dona  aunt  Dei.  1024 

XI.  DifficuItaB,  quomodo  justificati  sumua  in  aaDi- 
guine  Filii  Det.  1025 

XII.  Omnes  propter  Ad»  peccatum  traditi  in  po- 
testatem  Jiaboli.  1026 

XIII.  Nou  potentiased  justitiaeruenduB  homo  fuit 

a  diaboli  potestate.  Ibid. 

XIV.  Cbristi  mcrs  iudebita  liberavitobnozioB  morti.  1027 

XV.  De  eodem  argumento.  1028 

XVI.  Reliqniffi  mortis  et  ssculi  mala  cedunt  in  bo' 
num  flectis.  Quam  convenienter  electa  mors 
Cbristi,  ut  justificaremur  in  sanguine  ipBiuB.  Ira 

Dei  quffi  sit.  4029 

XVII.  Alia  incarnationis  commoda.  1031 

XVIII.  Cur  FiliuB  Dei  hominem  suscepit  de  genere 
Adffi,  et  ez  virKine.  4032 

XIK.  Quid  ad  Bcieotiam,  quid  ad  sapientiam  perti- 
neat  in  Verbo  incarnato.  1033 

XX.  Quid  actum  in  hoc  libro.  Quomodo  gradatim 
perventum  est  ad  trinitatem  quamdam  que  in 
Bcientia  activa  et  vera  fide  reperitur.  1034 

LiBBR  QUARTUs  DBaMUB.  —  Db  sapieutia  hominia  vera 
dicit.  oBtendenB  imaginera  Dei,  quod  est  bomo 
secundum  mentem,  non  proprie  in  transeonti- 
buB,  veluti  in  memoria,  intellectu  et  amore,  aive 
ipBiuB  temporalis  fidei,  sive  etiam  mentiB  drca  ae 
ipsam  versantls,  sed  in  permanentiboB  rebua 
collocatam  ;  ac  eam  tuno  perflci,  cum  menB  re- 
novatur  in  agnitione  Dei  secuudnm  imaginem 
eius  qui  creavit  hominem  ad  imaginem  Boam,  et 
Bic  percipit  Sapientiam,  ubi  cootemplatio  eat  ater* 
norum.  1035-1016 


1S33 


INDEX  RBRUM. 


1234 


Caput  PRuniM.  QuflB  8it  Bapieotia  de  qua  hie  hic  agea- 
dum.  Pbilosophi  nomeo  uude  exortum.  De  scieo- 
ti»  ac  eaiiientin  distinctioiie  qutd  jam  diclum.  Ibid, 

II.  In  fidei  temporalis  reteotione^  contemplatione 
ac  diiectione  trinitae  qusedam,  sed  nondum  pro- 
prie  imago  Dei.  103tt 

III.  Difficultae  contra  id  qnod  mox  dictum  est,  di- 
luitur.  Ibid, 

IV.  In  immortalitate  aoimsB  rationalis  quserenda 
imago  Dei.  Trinitat  in  mentequomodo  monetrata 

8it.  1040 

V.  Infantium  mene  an  se  noyerit.  Ilnd, 
VI-  In  mente  ee  ipeam  co^ilante  trinitaa  qusedam 

quomodo  existat.  Quid  in  hac  trinitate  praBstet 

ntatio.  1041 

xemplo  ree  declaratur.  Quomodo  res  ad  ju- 
yaudoB  lectores  tractata  sit.  1048 

VIU.  Trinitas  qusB  imago  Dei,  jam  quttrenda  in 
principaii  mentie  parte.  1044 

IX.  An  jnstitia  et  cceterae  virtutee  deeinant  in  fu- 
tura  vita.  1045 

X.  Quomodo  mente  sui  recordante  seque  intelli- 
gente  ac  diligente  trinitas  fiat.  1046 

XI   Qualie  prsBsentium  sit  memoria.  1047 

XII.  Trinitas  in  mente  eo  est  imago  Dei,  quo  memi- 

nit,  inteliigit  et  dili^t  Deum,  quod  est  sapieutia.  1048 

XIII.  Quomodo  Dei  obliTisci  et  meminisse  qnis  possit.  1049 

XIV.  Men»  se  rtscte  diligendo  diligit  Deum,  quem  ei 
non  diiiffat,  se  ipsam  odisee  dicenda  esU  Mene 
etiam  innrmis  et  errans  pollet  semper  memoria 
et  intellectu  et  amore  sui.  Ad  Deum  conyertatur, 
ot  ipeiue  recordando,  eumque  inteliigendo  et 
diligendo  beata  sit.  Ibid, 

XV.  Altera  tametsi  beatitndinem  speret,  non  tamen 
reminiscitur  beatitudinis  amists,  sed  Dei  remi- 
niscitur  et  regularum  justitiiB.  RegulsB  immuta- 
biles  bene  Tivendi,  etiam  impiie  note.  1051 

XVI.  ImagoDeiquomodoretormaturinhomine.  1052-1053 

XVII.  Imago  Dei  in  mente  quomodo  renoTetnr,  do- 

nec  perfecta  f  it  in  ea  similitudo  Dei  in  beatitudine.  1054 

XVIII.  Sententia  Joannis  an  intelligenda  de  futura 
nostra  similitodine  cum  Filio  Dei  ips*  eUam 
immortalitate  corporis.  1055 

XIX.  Joannes  potius  intelligendoe  de  perfecta  nos- 
tra  Bimiiituoine  cum  Trinitate  in  Tita  SBterna. 
Sapientia  perfecta  in  beatitudioe.  Ibid, 

LiBER  Quiirrus  dbcimus.  —  Principio,  quid  in  pingulie 
qoatuordecim  soperioribusiibrie  diclum  8it,expo- 
nit  breviter  ac  eummatim,  eoque  demum  perve- 
niese  disputationem  docet,  ut  Trinitas  qusB  Deue 
est,  jam  m  ipsiB  rebuB  seternis,  incorporaiibne  et 
immutabiiibuB,  in  qoarom  perfecta  contempla- 
tione  uobis  beata  vita  promittitur,  inguiratur. 
Hane  vero  Trinitatem  ostendit  hic  videri  a  nobie 
tanquam  per  speculum  et  in  senigmate,  dom  vi- 
detor  per  imagioeor  Dei,  qood  noe  somus,  ot  in 
similitudine  oiMcora  etad  perspicieodomdifficili. 
Sicet  exvei^o  mentis  nostree  verbi  divinigene- 
ratiouem,nonnisi  difficolter,  propter  eam  qon  in- 
ter  utrumqoe  verbom  interesse  observator  dispa- 
ritas  qoam  maxima ;  et  ex  dilectione  qofle  a  to- 
lontate  adjongitor^  Spiritus  sancti  proceBsionem 
conjici  otcomque  et  explicari  posse  demons- 
trat  1057-1058 

Caput  PRiMuii.  Supra  mentem  Deos.  Ibid, 

II.  Deus  incomprenensibilis  semper  quflBrendos  Tri- 
nitatis  vestigia  non  frostra  qoflBsita  in  creatora.  Ibid, 

III.  Omniom  soperiorum  iibrorom  breviariom.         1059 

IV.  Qaid  oniversa  natora  nos  de  Deo  doceat.  1061 

V.  Qoam  difficile  demooBtrare  ratione  natoraii  Tri- 
nitatem.  Ibid, 

VI.  Qoomodo  in  ipsa  simpticitate  Dei  sit  Trinitas. 
An  et  qnomodo  ex  monstratiB  trinitatibuB  in  ho- 
mine  ostendatur  TrinitaB  DeuB.  1063 

VII.  Haod  facile  posseex  dictis  trinitatiboB  depre- 
hendi  Trinitatem  Deom.  1065 

VIII.  Deom  noncvideri  anobiBper  Bpeculomqoo- 
modo  dicat  Apostoloe.  1067 

IX.  De  flBoigmate  et  tropiclB  loeotionilios.  1068 

X.  De  verbo  mentis,  in  qoo  tanqoam  specolo  et 
flBnigroate  videmos  verbom  Dei.  1069 

XI.  Verbi  divini  Bimiiitodo  qoaliscomqoe  in  verbo 
noBtro  non  exteriore  ac  sensibili,  sed  in  interiore 
ac  mentali  qottrenda.  DiBsimilitodo  qoam  ma- 
xima  inter  verbom  ac  ecientiam  noBtram  et  ver- 
bnm  scientiamqoe  divinam.  1071 

XII.  Academica  pniloBophia.  107t 

XIII.  Itcm  de  diffireQtia  scientifle  ac  Terbi  mentlt 


nostrse.  a  scientia  et  verbo  Def.  1075 

XIV.  Verbum  Dei  pcr  omnia  flBquale  Palri  dequo  est.  107G 

XV.  Qaanta  sit  dissimilitudo  verbi  nostri  et  Verbi 
divini.  Verbum  nostrum  sempiternum  esse  aul 
dici  non  potest.  1077 

XVI.  Verbum  nostnim,  etiam  cum  similes  Deo  eri- 
mus,  nunquam  Verbo  aiviuo  coaequandum.  1019 

XVII.  Quomodo  Spiritus  sanctus  dicatur  charitas,  et 
an  solus.  Spiritum  sanctum  in  Scripturis  proprie 
nnncupalum  esse  vooabulo  Charitatis.  Ibid. 

XVIII.  Nullum  Dei  donuro  charitate  excellentius,    1082 

XIX.  Spiritus  sanctus  dictus  Dei  Dooum  in  Scripto- 
ris.  DoDum  Spiri*us  saucti  dictum  pro  Uonum 
quod  eat  Spiruos  saoctus.  Spiritus  sanctus  pro- 
prie  Charitas  dicitur,  quamvis  non  solus  in  Tri- 
nitale  charitas  tit.  1083 

XX.  Cootra  Eunomium  •licentem  Filium  Dei  non 
naturflB,  sed  voluntatis  esse  Filium.  Epilogus 
supradictorum.  1087 

XXI.  De  proposita  similitudine  Patris  et  Fiiii  in 
meroona  et  iutelligentia  nostra.  De  similitudine 
Spiritus  sancti  io  voluntate  seu  amore  nostro.      1088 

XXII.  Quanta  dissimilitudo  inter  repertam  in  nobie 
imaginem  Trinitatis  et  ipsam  Trioitatem.  1089 

XXIII.  Prosequitur  disparitatem  Trinitatis  qusB  in 
homine  est,  a  Trinitate  quflB  Deus  est.  Trinitas 
per  Speculum  nunc  videtur  auxilio  fidei,  ut  pos- 
tea  clarius  videri  possit  in  promissa  visione  facie 

ad  faciem.  1990 

XXIV.  Infirmitas  mentis  humansB.  1091 

XXV.  In  beatitodine  taotom  intelligetur  qoaBstio 
cor  SpiritoB  saoctos  non  sit  genitos,  et  qoomodo 

de  Patre  ac  Filio  procedat.  Ibid, 

XXVI.  SpirituB  sanctos  a  Christo  bis  datos.  Pro- 
cessio.  Spiritos  saocti  a  Patre  et  a  Filio  est  sioe 
tempore,  nec  amborom  filios  dici  potest.  1092 

XXVII.  Quid  hic  sufficiat  ad  soiotiooem  qoflBstionis, 
cor  Spiritus  non  dicatur  genitus,  et  cur  solus 
Pater  logenitus.  Quid  agendum  iis  qui  hsBC  non 
intclligunt.  1095 

XXVIII.  Condusio  libri,  com  precatiooe  et  exco- 
satione  de  mulliioquio.  1097 

APPENDIX  TOMI OCTAVI OPERUM  S.  AUGUSTINI, 

m  QUA  SUBDITITIA  QUiBOAM  OPUSCULA  EXHIBBHTUR-  1099-1100 
AdMONITIO  m  TRACTATUM  ADVEBSUS  QUIRQUB  H£BX8I8.  Ibid, 
AdVBIISUS    QUIRQUX     HARB8BS,    SCU     COHTRA     H08TIUH 

QUUIQUB  6BRBRA  TRACTATU8.  1101-1102 

Caput  primum  Quinque  genera  hostiom.  Ibid, 

II.  Fidocia  adversos  hflBreticos*  Ibid, 

III.  Ex  Hermete  et  Sybilla  adversos  Pagaoos.         Ibid, 
rv.  Ex  Vetere  Testamento  adversus  JudflBos.  1104 

V.  Contra  Manichfleos.  1106 

VI.  Contra  Arianos.  1107 

VII.  Contra  Sabellium.  1112 
VIU.  Conclusio.  1116 

AdMORITIO  IN   8BRM0RSM  DB  BTMfiOLO  OOIITRA  JUDiBOB, 

PAOANOB  XT  ABIAHOB.  1117-1118 

Caput  primum.  ChriBtianflB  TigiliflB.  Ibid, 

II.  Diflibolus  qni  sit  I^d, 

III.  Renootlare  satanflB,  qoid.  Ibid, 
rv.  RelapsoB  a  Baptismo.  1119 

V.  Triadis  onitas.  Ibid. 

VI.  Trinitas  incomprehensibiliB.  USO 

VII.  Contra  Arianos.  1121 

VIII.  iEqoalilaB  perBonarom.  Ilrid, 

IX.  Christi  nativitas.  1122 

X.  Crodelitas  Herodis.  Ibid, 

XI.  Contra  JodflRos,  ex  Isaia  et  Jeremia.  1123 

XII.  Ex  Daniele.  Ibid. 
XIII  Teetimonia  ccetera  ex  lege  et  prophetis.  1124 

XIV.  Simeonis  et  ZachariaB  tesUmoniom.  1135 

XV.  Ex  librU  Ethnlcorom.  Ibid, 

XVI.  Ex  SibylUnis  vaticiniis.  Vaticiniom  SybillflB.     1126 

XVII.  Testimonia  ex  cgbIOvBX  mari,  ex  terra,  ex  in- 
femis.  1127 

XVIII.  Ex  eventis.  1128 

XIX.  Contra  Arianos.  Ibid, 

XX.  Resorrectio.  1129 

XXI.  Differentia  temporalie  yitflB  et  flBternflB.  IHd. 

XXII.  De  via  ad  patnam.  1180 

Db  ALTERCATIOHE  BCCLBSIJB  tr  SYllAOOOiB  DIALOOUB. 

1181-1132 
Admoritio  nr  librum  db  fidb  cortra  MABicHiBoe.  1139-1140 
De  fidb  contra  MANicnsos  UBBR  UNU8,  Evodio  tri- 
botoB.  Ibid, 

AdMONITIO  llf  COMMONITOinUM  SUB8BQUE48.  1153-1154 

GoMMOVITURIUM  VOlgO   S.  AUOUSTIRI  IPI8C0PI  ECCLMSIi 

CA1B0UCA,  quomodo  Bitagendnm  eum  " 


»38 


INDEX  RERUH. 


1336 


qiii  convertuDtur.  Ihid, 

Ao^lOIflTIO  llf  UBRm  DB  UIVITATB  TRIHITATIS.  1155-1156 

CONTRA  PBLlCtARUIl  ARlA!IDIf  OB   UNITATE  TRINITATIS  Ll- 

BBH  UNU9,  Vigilio  restiiutus.  1157-1158 

QUiESTIOnRR   DB   TRIRITATB   ET   DB   GEnBSf,    ex    AlcoiOO 

descripts.  1171-1172 

De  lirCARNATIONB  TKRBI  AD  MRUARIUM  LIBRI  DUO,  COllectl 

«"x  OrigeDis  upere  icepl  ipy^^v,  juzLa  ▼ersionem 
RaflMi.  1175-1176 

LlBKH  PRilfUS.  Ibld. 

Caput  primum.  ReroIIigit  ea  qusB  de  Deo  ab  apostolis 

suQt  predicata.  Ibid, 

If«  Auimffi  liberum  arbitrium  et  origo.  Ibid, 

III.  De  diaboli  statu.  1177 

IV.  Mundi  priDcipiam  et  flnis,  /6tV. 

V.  Scripturs  sensus  arcanus.  Ibid, 

VI.  Boni  angeli.  Ibid, 

VII.  Quomodo  inda^nda  veritas.  Ibid, 

VIII.  Filius  absque  mitio  natus.  ibid, 

IX.  Rationes  ezemplares  io  Verbo.  (178 

X.  Incogitabilis  verbi  nativitas.  Ibid, 

XI.  Verbum  imago  Patris.  1179 


XII.  Cbristas  flgtirt  subttaDtiflB  patema.  1180 

Xill.  KiliuB  vapor  virtutis  divine.  1181 

XIV.  Gloria  et  splendor  et  ivfpYcta.  Sempiternam 
quod  dicatar.  Inoperatio  Dei  quid  sit.  1182 

XV.  Filius  imago  booHatis  divios.  1183 

XVI.  SEiiritus  sancti  dignitas.  Ibui, 

XVII.  Spirltus  vocabulum  in  Scripluris.  1184 

XVIII.  De  Spiritas  sancti  inflaxibus  et  variis  ope- 
rationibus.  1185 

LiBBB  SBCDBDUB,  61  Origenis  itidem  libris  decerptos. 

11871188 
Cap.  XIX.  Quomodo  Filins  Patri  sabjiciendaa.         IMcf. 

ADMOMmO    IH    UBRUH  DB    TRIKITATB   BT    UHITATB    »BI. 

1103-im 

Db  TRimTATB  BT  UNITATB  0B1  L<BRR  UNU8.  Ibid, 

AbMONITlO  »  UBRUH  DB  B88BNTIA  D1VUIITAT18.  1199-12M 

Db  BSSERTIA  DlVmiTATiS  UBBB  URUS.  ibui, 

Db  ukitatb  sarctji  trivitatis  dialogus.  1207-1208 

AdmORITIO    llf    UBBUM    DB    ECCLBSIASTICIB  D06MATUMJB. 

1211-1212 

Dbbcclbsiasticis  do«matibu8  UBBBGennadio  tribatoB. 

121S-1214 


f 


FINIS  TOMI  OCTAVI. 


7246    j|6 


StneU  ABMUiai.  —  Bx  Typis  de  DE8TENAT. 


r 


'    «.  ■< 


THISVOLUME 
DOES  NOT  CIRCULATE 
OUTSIDE  THE  UBRARY 


3  2044  096  580  642